упанишада (Поиск по тегам)

परमहंसोपनिषत्
paramahaṃsopaniṣat
ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवंसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । sthirairaṅgaistuṣṭuvaṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti na indro vṛddhaśravaḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । svasti nastārkṣyo'riṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ।

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥

अथ योगिनं परमहंसनं कोऽयं मार्नस्तेषं का स्थितिरिति नारदो भगवन्तमुपगत्योवाच । atha yoginaṃ paramahaṃsanaṃ ko'yaṃ mārnasteṣaṃ kā sthitiriti nārado bhagavantamupagatyovāca ।
तं भगवानाः । taṃ bhagavānāḥ ।
योऽयं परमहंसमार्गो लोके दुर्लभतरो न तु बाहुल्यो यद्येको भवति स एव नित्यपूतस्थः स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्यन्ते महापुरुषो यच्चित्तं तत्सर्वदा मय्येवावतिष्टते तस्मादहं च तस्मिन्नेवावस्थीयते । yo'yaṃ paramahaṃsamārgo loke durlabhataro na tu bāhulyo yadyeko bhavati sa eva nityapūtasthaḥ sa eva vedapuruṣa iti viduṣo manyante mahāpuruṣo yaccittaṃ tatsarvadā mayyevāvatiṣṭate tasmādahaṃ ca tasminnevāvasthīyate ।
असौ स्वपुत्रमित्रकलत्रबन्व्वादीञ्शिखायज्ञोपवीते स्वाध्यायं च सर्वकर्माणि संन्यस्यायं ब्रह्माण्डं च हित्वा कौपीनं दण्डमाच्छादनं च स्वशरीरोपभोगार्थाय च लोकस्योपकारार्थाय च परिग्रहेत्तच्च न मुख्योऽस्ति कोऽयं मुख्य इति चेदयं मुख्यः ॥१॥ asau svaputramitrakalatrabanvvādīñśikhāyajñopavīte svādhyāyaṃ ca sarvakarmāṇi saṃnyasyāyaṃ brahmāṇḍaṃ ca hitvā kaupīnaṃ daṇḍamācchādanaṃ ca svaśarīropabhogārthāya ca lokasyopakārārthāya ca parigrahettacca na mukhyo'sti ko'yaṃ mukhya iti cedayaṃ mukhyaḥ ॥1॥

न दण्डं न शिखं न यज्ञोपवीतं न चाच्छादनं चरति परमहंसः । na daṇḍaṃ na śikhaṃ na yajñopavītaṃ na cācchādanaṃ carati paramahaṃsaḥ ।
न शितं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न मानावमाने च षडूर्मिवर्जं निन्दागर्वमत्सरदम्मदर्पेच्छाद्वेषसुखदुःखकामकोधलोभमोहहर्षसु उयाहंकारादींश्च हित्वा स्ववपुः कुणपमिव दृष्यते यतस्तद्वपुरपध्वस्तं संशयविपरीतमिथ्याज्ञानानां यो हेतुस्तेन नित्यनिवृत्तस्तन्नित्यबोधस्तत्स्वयमेवावस्थितिस्तं na śitaṃ na coṣṇaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ na mānāvamāne ca ṣaḍūrmivarjaṃ nindāgarvamatsaradammadarpecchādveṣasukhaduḥkhakāmakodhalobhamohaharṣasu uyāhaṃkārādīṃśca hitvā svavapuḥ kuṇapamiva dṛṣyate yatastadvapurapadhvastaṃ saṃśayaviparītamithyājñānānāṃ yo hetustena nityanivṛttastannityabodhastatsvayamevāvasthitistaṃ
शन्तमचलमद्वयानन्दविज्ञानघन एवास्मि । śantamacalamadvayānandavijñānaghana evāsmi ।
तदेव मम परम्धाम तदेव शिखा च तदेवोपवीत च । tadeva mama paramdhāma tadeva śikhā ca tadevopavīta ca ।
परमात्मात्मनोरेकत्वज्ञानेन तयोर्भेद एव विभग्नः सा सध्या ॥२॥ paramātmātmanorekatvajñānena tayorbheda eva vibhagnaḥ sā sadhyā ॥2॥

सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः । sarvānkāmānparityajya advaite paramasthitiḥ ।
ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डो स उच्यते ॥ jñānadaṇḍo dhṛto yena ekadaṇḍo sa ucyate ॥

काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशि ज्ञानवर्जितः । kāṣṭhadaṇḍo dhṛto yena sarvāśi jñānavarjitaḥ ।
स याति नरकान्धोरान्महारौरवसञ्ज्ञकान् ॥ sa yāti narakāndhorānmahārauravasañjñakān ॥

इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः ॥३॥ idamantaraṃ jñātvā sa paramahaṃsaḥ ॥3॥

आशाम्बरो न नमर्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर्यादृच्छिको भवेद्भिक्षुर्नाऽऽवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च न लक्ष्यं नाकक्ष्यं न पृथग्नापृथगहं न न त्वं न सर्व चानिकेतस्थितिरेव भिक्षुः सौवर्णादीनं नैव परिग्नहेन्न लोकं नावलोकं चाऽऽबाधकं क इति चेद्बाधकोऽस्त्येव यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन दृष्टं च स ब्रह्महा भवेत् । āśāmbaro na namarkāro na svadhākāro na nindā na stutiryādṛcchiko bhavedbhikṣurnā''vāhanaṃ na visarjanaṃ na mantraṃ na dhyānaṃ nopāsanaṃ ca na lakṣyaṃ nākakṣyaṃ na pṛthagnāpṛthagahaṃ na na tvaṃ na sarva cāniketasthitireva bhikṣuḥ sauvarṇādīnaṃ naiva parignahenna lokaṃ nāvalokaṃ cā''bādhakaṃ ka iti cedbādhako'styeva yasmādbhikṣurhiraṇyaṃ rasena dṛṣṭaṃ ca sa brahmahā bhavet ।
यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन ग्राह्यं च स आत्महा भवेत् । yasmādbhikṣurhiraṇyaṃ rasena grāhyaṃ ca sa ātmahā bhavet ।
तस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन न दृष्टं च न स्पृष्टं च न ग्राह्यं च । tasmādbhikṣurhiraṇyaṃ rasena na dṛṣṭaṃ ca na spṛṣṭaṃ ca na grāhyaṃ ca ।
सर्वे कामा मनोगता व्यावर्तन्ते । sarve kāmā manogatā vyāvartante ।
दुःखे नोद्विग्नः सुखे न स्पृहा त्यागो रागे सर्वत्र शुभाशुभयोरनभिस्नेहो न द्वेष्टि न मोदं च । सर्वेषामिन्द्रियाणां गतिरुपरमते य आत्मन्येवावस्थीयते यत्पूर्णानन्दैकबोधस्तदब्रह्माहमस्मीति कृतकृत्यो भवति कृतकृत्यो भवति ॥४॥ duḥkhe nodvignaḥ sukhe na spṛhā tyāgo rāge sarvatra śubhāśubhayoranabhisneho na dveṣṭi na modaṃ ca । sarveṣāmindriyāṇāṃ gatiruparamate ya ātmanyevāvasthīyate yatpūrṇānandaikabodhastadabrahmāhamasmīti kṛtakṛtyo bhavati kṛtakṛtyo bhavati ॥4॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवंसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । sthirairaṅgaistuṣṭuvaṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti na indro vṛddhaśravaḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । svasti nastārkṣyo'riṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ।

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥

इति श्रीपरमहंसोपनिषत्समाप्ता ॥ iti śrīparamahaṃsopaniṣatsamāptā ॥

ब्रह्मोपनिषत्
brahmopaniṣat

ॐ शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं भगवन्तं पिप्पलादमपृच्छत् । oṃ śaunako ha vai mahāśālo'ṅgirasaṃ bhagavantaṃ pippalādamapṛcchat ।
दिव्ये ब्रह्मपुरे सम्प्रतिष्टिता भवन्ति कथं सृजन्ति कस्यैष महिमा बभूव यो ह्मषे महिमा बभूव क एषः । divye brahmapure sampratiṣṭitā bhavanti kathaṃ sṛjanti kasyaiṣa mahimā babhūva yo hmaṣe mahimā babhūva ka eṣaḥ ।
तस्मै स होवाच ब्रह्मविद्यं वरिष्ठाम् । tasmai sa hovāca brahmavidyaṃ variṣṭhām ।
प्राणो ह्येष आत्मा । prāṇo hyeṣa ātmā ।
आत्मनो महिमा बभुव देवानामायुः स देवानां निधनमनिधनं दिव्ये ब्रह्मपुरे विरजं निष्कलं शुभ्रमक्षरं यद्ब्रह्म विभाति स नियच्छति मघुकरराजानं माक्षिकवदिति । ātmano mahimā babhuva devānāmāyuḥ sa devānāṃ nidhanamanidhanaṃ divye brahmapure virajaṃ niṣkalaṃ śubhramakṣaraṃ yadbrahma vibhāti sa niyacchati maghukararājānaṃ mākṣikavaditi ।
यथा माक्षीकैकेन तन्तुना जालं वक्षिपति तेनापकर्षति तथैवैष प्राणो यदा याति संसृष्टमाकृष्य । yathā mākṣīkaikena tantunā jālaṃ vakṣipati tenāpakarṣati tathaivaiṣa prāṇo yadā yāti saṃsṛṣṭamākṛṣya ।
प्राणदेवतास्ताः सर्वा नाड्यः । prāṇadevatāstāḥ sarvā nāḍyaḥ ।
सुष्वपे श्येनाकाशवद्यथा खं श्येनमाश्रित्य याति स्वमालयमेवं सुषुप्तो ब्रूते यथैवैष देवदत्तो यष्ट्याऽपि ताड्यमानो न यत्येवमिष्टापूर्तैः शुभाशुभैर्न लिप्यते । suṣvape śyenākāśavadyathā khaṃ śyenamāśritya yāti svamālayamevaṃ suṣupto brūte yathaivaiṣa devadatto yaṣṭyā'pi tāḍyamāno na yatyevamiṣṭāpūrtaiḥ śubhāśubhairna lipyate ।
यथा कुमारो निष्काम आनन्दमुपयाति तथैवैष देवदत्तः स्वप्न आनन्दमभियाति । yathā kumāro niṣkāma ānandamupayāti tathaivaiṣa devadattaḥ svapna ānandamabhiyāti ।
वेद एव परं ज्योतिः ज्योतिष्कामो ज्योतिरानन्दयते । veda eva paraṃ jyotiḥ jyotiṣkāmo jyotirānandayate ।
भूयस्तेनैव स्वप्नाय गच्छति जलौकावत् । bhūyastenaiva svapnāya gacchati jalaukāvat ।
यथा जलौकाऽग्रमग्रं नयत्यात्मानं नयति परं संधय । yathā jalaukā'gramagraṃ nayatyātmānaṃ nayati paraṃ saṃdhaya ।
यत्परं नापरं त्यजति स जाग्रदभिधियते । yatparaṃ nāparaṃ tyajati sa jāgradabhidhiyate ।
यथैवैष कपालाष्टकं संनयति । yathaivaiṣa kapālāṣṭakaṃ saṃnayati ।
तमेव स्तन इव लम्बते वेददेवयोनः । tameva stana iva lambate vedadevayonaḥ ।
यत्र जाग्रति शुभाशुभं निरुक्तमस्य देवस्य स सम्प्रसारोऽन्थर्यामी खगः कर्कटकः पुष्करः पुरुषः ग्राणो हिंसा परापरं ब्रह्म आत्मा देवता वेदयति । yatra jāgrati śubhāśubhaṃ niruktamasya devasya sa samprasāro'ntharyāmī khagaḥ karkaṭakaḥ puṣkaraḥ puruṣaḥ grāṇo hiṃsā parāparaṃ brahma ātmā devatā vedayati ।
य एवं वेद स परं ब्रह्म धं क्षेत्रज्ञमुपैति ॥१॥ ya evaṃ veda sa paraṃ brahma dhaṃ kṣetrajñamupaiti ॥1॥

अथास्य पुरुषस्य चत्वारि स्थानानि भवन्ति नाभिर्हृदयं कण्ठं भूर्धेति । athāsya puruṣasya catvāri sthānāni bhavanti nābhirhṛdayaṃ kaṇṭhaṃ bhūrdheti ।
तत्र चतुष्पादं ब्रह्म विभाति । tatra catuṣpādaṃ brahma vibhāti ।
जागरितं स्वप्नं सुषुप्तं तुरीयमिति । jāgaritaṃ svapnaṃ suṣuptaṃ turīyamiti ।
जागरिते ब्रह्मा स्वप्ने विष्णुः सुषुप्तौ रुद्रस्तुरीयं परमाक्षरं आदित्यश्च विष्णुश्चेश्वरश्च स पुरुषः स प्राणः स जीवः सोऽग्निः सेश्वरश्च जाग्रत्तेषं मध्ये jāgarite brahmā svapne viṣṇuḥ suṣuptau rudrasturīyaṃ paramākṣaraṃ ādityaśca viṣṇuśceśvaraśca sa puruṣaḥ sa prāṇaḥ sa jīvaḥ so'gniḥ seśvaraśca jāgratteṣaṃ madhye
यत्परं ब्रह्म विभाति । yatparaṃ brahma vibhāti ।
स्वयममनस्कमश्रोत्रमपाणिपादं ज्योतिर्वर्जितं न तत्र लोका न लोका वेदा न वेदा देवा न देवा यज्ञा न यज्ञ माता न माता पिता न पिता स्नुष न स्नुष चाण्डालो न चाण्डालः पैल्कसो न पैल्कसः श्रमणो न श्रमणः पशवो न पशवस्तापसो न तापस इत्येकमेव परं ब्रह्म विभाति । svayamamanaskamaśrotramapāṇipādaṃ jyotirvarjitaṃ na tatra lokā na lokā vedā na vedā devā na devā yajñā na yajña mātā na mātā pitā na pitā snuṣa na snuṣa cāṇḍālo na cāṇḍālaḥ pailkaso na pailkasaḥ śramaṇo na śramaṇaḥ paśavo na paśavastāpaso na tāpasa ityekameva paraṃ brahma vibhāti ।
हृद्याकाशे तद्विज्ञानमाकाशं तत्सुषिरमाकाशं तद्वेद्यं हृद्याकाशं यस्मिन्निदं संचरति वचरति यस्मिन्निदं सर्वमोतं प्रोतम् । hṛdyākāśe tadvijñānamākāśaṃ tatsuṣiramākāśaṃ tadvedyaṃ hṛdyākāśaṃ yasminnidaṃ saṃcarati vacarati yasminnidaṃ sarvamotaṃ protam ।
सं विभोः प्रजा ज्ञायेरन् । saṃ vibhoḥ prajā jñāyeran ।
न तत्र देवा ऋषयः पितर रिशते प्रतिबुद्धः सर्वविदिति ॥२॥ na tatra devā ṛṣayaḥ pitara riśate pratibuddhaḥ sarvaviditi ॥2॥

हृदिस्था देवताः सर्वा हृदि प्राणाः प्रतिष्ठिताः । hṛdisthā devatāḥ sarvā hṛdi prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ ।
हृदि प्राणश्च ज्योतिश्च त्रिवृत्सूत्रं च यन्महत् ॥ hṛdi prāṇaśca jyotiśca trivṛtsūtraṃ ca yanmahat ॥

हृदि चैतन्ये तिष्ठति यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् । hṛdi caitanye tiṣṭhati yajñopavītaṃ paramaṃ pavitraṃ prajāpateryatsahajaṃ purastāt ।
आयुष्यमग्रपं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ॥ āyuṣyamagrapaṃ pratimuñca śubhraṃ yajñopavītaṃ balamastu tejaḥ ॥

सशिखं वपनं कृत्वा बहिःसूत्रं त्यजेद्बुधः । saśikhaṃ vapanaṃ kṛtvā bahiḥsūtraṃ tyajedbudhaḥ ।
यदक्षरं परं ब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत् ॥ yadakṣaraṃ paraṃ brahma tatsūtramiti dhārayet ॥

सूचनात्सूत्रमित्याहुः सूत्रं नाम परं पदम् । sūcanātsūtramityāhuḥ sūtraṃ nāma paraṃ padam ।
तत्सूत्रं विदितं येन स विप्रो वेदपारगः ॥ tatsūtraṃ viditaṃ yena sa vipro vedapāragaḥ ॥

तेन सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । tena sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva ।
तत्सूत्रं धारयेद्योगी योगवित्तत्त्वदर्शिवान् ॥ tatsūtraṃ dhārayedyogī yogavittattvadarśivān ॥

बहिःसूत्रं त्यजेद्विद्वान्योगमुत्तममास्थितः । bahiḥsūtraṃ tyajedvidvānyogamuttamamāsthitaḥ ।
ब्रह्मभावमयं सूत्रं धारयेद्यः स चेतनः ॥ brahmabhāvamayaṃ sūtraṃ dhārayedyaḥ sa cetanaḥ ॥

धारणात्तस्य सूत्रस्य नोच्छिष्ठो नाशुचिर्भवेत् । dhāraṇāttasya sūtrasya nocchiṣṭho nāśucirbhavet ।
सूत्रमन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम् ॥ sūtramantargataṃ yeṣāṃ jñānayajñopavītinām ॥

ते चै सूत्रविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः । te cai sūtravido loke te ca yajñopavītinaḥ ।
ज्ञानशिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिहः ॥ jñānaśikhino jñānaniṣṭhā jñānayajñopavītihaḥ ॥

ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमुत्तमम् । jñānameva paraṃ teṣāṃ pavitraṃ jñānamuttamam ।
अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा ॥ agneriva śikhā nānyā yasya jñānamayī śikhā ॥

स शिखीत्युच्यते विद्वानितरे केशधारिणः ॥३॥ sa śikhītyucyate vidvānitare keśadhāriṇaḥ ॥3॥

कर्मण्यधिकृता ये तु वैदिके ब्राह्मणादयः । karmaṇyadhikṛtā ye tu vaidike brāhmaṇādayaḥ ।
तैः संधार्यमिद सूत्रं क्रियाङ्गं तद्धि वै स्मृतम् ॥ taiḥ saṃdhāryamida sūtraṃ kriyāṅgaṃ taddhi vai smṛtam ॥

शिखा ज्ञानमयी यस्य उपवीतं च तन्मयम् । śikhā jñānamayī yasya upavītaṃ ca tanmayam ।
ब्राह्मण्यं सकलं तस्य इति ब्रह्मविदो विदुः ॥ brāhmaṇyaṃ sakalaṃ tasya iti brahmavido viduḥ ॥

इदं यज्ञोपवीतं तु पवित्रं यत्परायणम् । idaṃ yajñopavītaṃ tu pavitraṃ yatparāyaṇam ।
स विद्वान्यज्ञोपवीती स्यात्स यज्ञः स च यज्ञवित् ॥ sa vidvānyajñopavītī syātsa yajñaḥ sa ca yajñavit ॥

एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā ।
कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥ karmādhyakṣaḥ sarvabhūtādhivāsaḥ sākṣī cetā kevalo nirguṇaśca ॥

एको मनीषी निष्कियाणां बहूनामेकं सन्तं बहुधा यः करोति । eko manīṣī niṣkiyāṇāṃ bahūnāmekaṃ santaṃ bahudhā yaḥ karoti ।
तमात्मानं येऽनुपष्यन्ति धीरास्तेषं शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ tamātmānaṃ ye'nupaṣyanti dhīrāsteṣaṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām ॥

आत्मानमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् । ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim ।
ध्याननोर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्येन्निगूढवत् ॥ dhyānanormathanābhyāsāddevaṃ paśyennigūḍhavat ॥

तिलेषु तैलं दधिनीव सर्पिरापः स्त्रोतःस्वरणीषु चान्निः । tileṣu tailaṃ dadhinīva sarpirāpaḥ strotaḥsvaraṇīṣu cānniḥ ।
एवमात्माऽऽत्मनि गृह्मतेऽसौ सत्येनैनं तपसा योऽनुपश्यति ॥ evamātmā''tmani gṛhmate'sau satyenainaṃ tapasā yo'nupaśyati ॥

ऊर्णनाभिर्यथा तन्तून्सृजते संहरत्यपि । ūrṇanābhiryathā tantūnsṛjate saṃharatyapi ।
जाग्रत्स्वप्ने तथा जीवो गच्छत्यागच्छते पुनः ॥ jāgratsvapne tathā jīvo gacchatyāgacchate punaḥ ॥

पद्मकोशप्रतीकाशं सुषिरं चाप्यधोमुखम् । padmakośapratīkāśaṃ suṣiraṃ cāpyadhomukham ।
हृदयं तद्विजानीयाद्विश्वस्याऽऽयतनं महत् ॥ hṛdayaṃ tadvijānīyādviśvasyā''yatanaṃ mahat ॥

नेत्रस्थं जाग्रतं विद्यात्कण्ठे स्वप्नं विनिर्दिषेत् । netrasthaṃ jāgrataṃ vidyātkaṇṭhe svapnaṃ vinirdiṣet ।
सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्ध्नि संस्थितम् ॥ suṣuptaṃ hṛdayasthaṃ tu turīyaṃ mūrdhni saṃsthitam ॥

यदात्मा प्रज्ञयाऽऽत्मानं संधत्ते परमात्मनि । yadātmā prajñayā''tmānaṃ saṃdhatte paramātmani ।
तेन संध्या ध्यानमेव तस्मात्सन्ध्याभिवन्दनम् ॥ tena saṃdhyā dhyānameva tasmātsandhyābhivandanam ॥

निरोदकाध्यानसंध्या वाक्कायक्लेशवर्जिता । nirodakādhyānasaṃdhyā vākkāyakleśavarjitā ।
संधिनी सर्वभूतानां सा संध्या ह्येकदण्डिनाम् ॥ saṃdhinī sarvabhūtānāṃ sā saṃdhyā hyekadaṇḍinām ॥

यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । yato vāco nivartante aprāpya manasā saha ।
आन्नन्दमेतज्जीवस्य यं ज्ञात्वा मुच्यते बुधः ॥ ānnandametajjīvasya yaṃ jñātvā mucyate budhaḥ ॥

सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सर्प्रिवार्पितम् । sarvavyāpinamātmānaṃ kṣīre sarprivārpitam ।
आत्मातपोमूलं तद्ब्रह्मोपनिषत्परम् । ātmātapomūlaṃ tadbrahmopaniṣatparam ।
सर्वात्मैकत्वरीपेण तद्ब्रह्मोपनिषत्परमिति ॥४॥ sarvātmaikatvarīpeṇa tadbrahmopaniṣatparamiti ॥4॥

इत्यथर्ववेदे ब्रह्मोपनिषत्समाप्ता ॥ ityatharvavede brahmopaniṣatsamāptā ॥

बह्वृचोपनिषत्
bahvṛcopaniṣat

॥ अथ बह्वृचोपनिषत् ॥
॥ atha bahvṛcopaniṣat ॥

ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता । oṃ vāṅme manasi pratiṣṭhitā ।
मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् । mano me vāci pratiṣṭhitam ।
आविरावीर्म एधि । āvirāvīrma edhi ।
वेदस्य म आणीस्थः । vedasya ma āṇīsthaḥ ।
श्रुतं मे मा प्रहासीः । śrutaṃ me mā prahāsīḥ ।
अनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधामि । anenādhītenāhorātrānsandadhāmi ।
ऋतं वदिष्यामि । ṛtaṃ vadiṣyāmi ।
सत्यं वदिष्यामि । satyaṃ vadiṣyāmi ।
तन्मामवतु । tanmāmavatu ।
तद्वक्तारमवतु । tadvaktāramavatu ।
अवतु माम् । avatu mām ।
अवतु वक्तारम् । avatu vaktāram ।
अवतु वक्तारम् । avatu vaktāram ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

बह्वृचाख्यब्रह्मविद्यामहाखण्डार्थवैभवम् । bahvṛcākhyabrahmavidyāmahākhaṇḍārthavaibhavam ।
अखण्डानन्दसाम्राज्यं रामचन्द्रपदं भजे ॥ akhaṇḍānandasāmrājyaṃ rāmacandrapadaṃ bhaje ॥

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥

देवी ह्येकाग्र एवासीत् । devī hyekāgra evāsīt ।
सैव जगदण्डमसृजत् । saiva jagadaṇḍamasṛjat ।
कामकलेति विज्ञायते । kāmakaleti vijñāyate ।
श‍ृंगारकलेति विज्ञायते ॥१॥ śa‍ṛṃgārakaleti vijñāyate ॥1॥

तस्या एव ब्रह्मा अजीजनत् । tasyā eva brahmā ajījanat ।
विष्णुरजीजनत् । viṣṇurajījanat ।
रुद्रोऽजीजनत् । rudro'jījanat ।
सर्वे मरुद्गणा अजीजनत् । sarve marudgaṇā ajījanat ।
गन्धर्वाप्सरसः किन्नरा वादित्रवादिनः समन्तादजीजनत् । gandharvāpsarasaḥ kinnarā vāditravādinaḥ samantādajījanat ।
भोग्यमजीजनत् । bhogyamajījanat ।
सर्वमजीजनत् । sarvamajījanat ।
सर्वं शाक्तमजीजनत् । sarvaṃ śāktamajījanat ।
अण्डजं स्वेदजमुद्भिज्जं जरायुजम् यत्किंचैतत् प्राणि स्थावरजंगमं मनुष्यमजीजनत् ॥२॥ aṇḍajaṃ svedajamudbhijjaṃ jarāyujam yatkiṃcaitat prāṇi sthāvarajaṃgamaṃ manuṣyamajījanat ॥2॥

सैषा परा शक्तिः । saiṣā parā śaktiḥ ।
सैषा शांभवीविद्या कादिविद्येति वा हादिविद्येति वा सादिविद्येति वा । saiṣā śāṃbhavīvidyā kādividyeti vā hādividyeti vā sādividyeti vā ।
रहस्यमोमों वाचि प्रतिष्ठा ॥३॥ rahasyamomoṃ vāci pratiṣṭhā ॥3॥

सैव पुरत्रयं शरीरत्रयं व्याप्य बहिरन्तरवभासयन्ती देशकालवस्त्वन्तरसंगान्महात्रिपुरसुन्दरी वै प्रत्यक्चितिः ॥४॥ saiva puratrayaṃ śarīratrayaṃ vyāpya bahirantaravabhāsayantī deśakālavastvantarasaṃgānmahātripurasundarī vai pratyakcitiḥ ॥4॥

सैवात्मा ततोऽन्यमसत्यमनात्मा । saivātmā tato'nyamasatyamanātmā ।
अत एषा ब्रह्मासंवित्तिर्भावभावकलाविनिर्मुक्ता चिद्विद्याऽद्वितीयब्रह्मसंवित्तिः सच्चिदानन्दलहरी महात्रिपुरसुन्दरी बहिरन्तरनुप्रविश्य स्वयमेकैव विभाति । ata eṣā brahmāsaṃvittirbhāvabhāvakalāvinirmuktā cidvidyā'dvitīyabrahmasaṃvittiḥ saccidānandalaharī mahātripurasundarī bahirantaranupraviśya svayamekaiva vibhāti ।
यदस्ति सन्मात्रम् । yadasti sanmātram ।
यद्विभाति चिन्मात्रम् । yadvibhāti cinmātram ।
यत्प्रियमानन्दं तदेतत् पूर्वाकारा महात्रिपुरसुन्दरी । yatpriyamānandaṃ tadetat pūrvākārā mahātripurasundarī ।
त्वं चाहं च सर्वं विश्वं सर्वदेवता इतरत् सर्वं महात्रिपुरसुन्दरी । tvaṃ cāhaṃ ca sarvaṃ viśvaṃ sarvadevatā itarat sarvaṃ mahātripurasundarī ।
सत्यमेकं ललिताख्यं वस्तु तदद्वितीयमखण्डार्थं परं ब्रह्म ॥५॥ satyamekaṃ lalitākhyaṃ vastu tadadvitīyamakhaṇḍārthaṃ paraṃ brahma ॥5॥

पञ्चरूपपरित्यागा दर्वरूपप्रहाणतः । pañcarūpaparityāgā darvarūpaprahāṇataḥ ।
अधिष्ठानं परं तत्त्वमेकं सच्छिष्यते महत् ॥ इति ॥६॥ adhiṣṭhānaṃ paraṃ tattvamekaṃ sacchiṣyate mahat ॥ iti ॥6॥

प्रज्ञानं ब्रह्मेति वा अहं ब्रह्मास्मीति वा भाष्यते । prajñānaṃ brahmeti vā ahaṃ brahmāsmīti vā bhāṣyate ।
तत्त्वमसीत्येव संभाष्यते । tattvamasītyeva saṃbhāṣyate ।
अयमात्मा ब्रह्मेति वा ब्रह्मैवाहमस्मीति वा ॥७॥ ayamātmā brahmeti vā brahmaivāhamasmīti vā ॥7॥

योऽहमस्मीति वा सोहमस्मीति वा योऽसौ सोऽहमस्मीति वा या भाव्यते सैषा षोडशी श्रीविद्या पञ्चदशाक्षरी श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी बालांबिकेति बगलेति वा मातंगीति स्वयंवरकल्याणीति भुवनेश्वरीति चामुण्डेति चण्डेति वाराहीति तिरस्करिणीति राजमातंगीति वा शुकश्यामलेति वा लघुश्यामलेति वा अश्वारूढेति वा प्रत्यंगिरा धूमावती सावित्री गायत्री सरस्वती ब्रह्मानन्दकलेति ॥८॥ yo'hamasmīti vā sohamasmīti vā yo'sau so'hamasmīti vā yā bhāvyate saiṣā ṣoḍaśī śrīvidyā pañcadaśākṣarī śrīmahātripurasundarī bālāṃbiketi bagaleti vā mātaṃgīti svayaṃvarakalyāṇīti bhuvaneśvarīti cāmuṇḍeti caṇḍeti vārāhīti tiraskariṇīti rājamātaṃgīti vā śukaśyāmaleti vā laghuśyāmaleti vā aśvārūḍheti vā pratyaṃgirā dhūmāvatī sāvitrī gāyatrī sarasvatī brahmānandakaleti ॥8॥

ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् । ṛco akṣare parame vyoman ।
यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । yasmin devā adhi viśve niṣeduḥ ।
यस्तन्न वेद किं ऋचा करिष्यति। yastanna veda kiṃ ṛcā kariṣyati।
य इत्तद्विदुस्त इमे समासते। इत्युपनिषत् ॥९॥ ya ittadvidusta ime samāsate। ityupaniṣat ॥9॥

ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता । oṃ vāṅme manasi pratiṣṭhitā ।
मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् । mano me vāci pratiṣṭhitam ।
आविरावीर्म एधि । āvirāvīrma edhi ।
वेदस्य म आणीस्थः । vedasya ma āṇīsthaḥ ।
श्रुतं मे मा प्रहासीः । śrutaṃ me mā prahāsīḥ ।
अनेनाधीतेनाहोरात्रान् संदधामि । anenādhītenāhorātrān saṃdadhāmi ।
ऋतं वदिष्यामि । ṛtaṃ vadiṣyāmi ।
सत्यं वदिष्यामि । satyaṃ vadiṣyāmi ।
तन्मामवतु । tanmāmavatu ।
तद्वक्तारमवतु । tadvaktāramavatu ।
अवतु माम् । avatu mām ।
अवतु वक्तारम् । avatu vaktāram ।
अवतु वक्तारम् । avatu vaktāram ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

॥ इति बह्वृचोपनिषत् ॥ ॥ iti bahvṛcopaniṣat ॥

श्रीसरस्वतीरहस्योपनिषत्
śrīsarasvatīrahasyopaniṣat

प्रतियोगिविनिर्मुक्तब्रह्मविद्यैकगोचरम् । pratiyogivinirmuktabrahmavidyaikagocaram ।
अखण्डनिर्विकल्पं तद्रामचन्द्रपदं भजे ॥ akhaṇḍanirvikalpaṃ tadrāmacandrapadaṃ bhaje ॥

ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ॥ oṃ vāṅme manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrma edhi ॥
वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधामि ऋतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ vedasya ma āṇīsthaḥ śrutaṃ me prahāsīranenādhītenāhorātrānsandadhāmi ṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi tanmāmavatu avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥
ऋषयो ह वै भगवन्तमाश्वलायनं सम्पूज्य पप्रच्छुः केनोपायेन तज्ज्ञानं तत्पदार्थावभासकम् । ṛṣayo ha vai bhagavantamāśvalāyanaṃ sampūjya papracchuḥ kenopāyena tajjñānaṃ tatpadārthāvabhāsakam ।
यदुपासनया तत्त्वं जानासि भगवन्वद ॥१॥ yadupāsanayā tattvaṃ jānāsi bhagavanvada ॥1॥

सरस्वती दशश्लोक्या सऋचा बीजमिश्रया । sarasvatī daśaślokyā saṛcā bījamiśrayā ।
स्तुत्वा जप्त्वा परां सिद्धिमलभं मुनिपुङ्गवाः ॥२॥ stutvā japtvā parāṃ siddhimalabhaṃ munipuṅgavāḥ ॥2॥
ऋषय ऊचुः । ṛṣaya ūcuḥ ।
कथं सारस्वतप्राप्तिः केन ध्यानेन सुव्रत । kathaṃ sārasvataprāptiḥ kena dhyānena suvrata ।
महासरस्वती येन तुष्टा भगवती वद ॥३॥ mahāsarasvatī yena tuṣṭā bhagavatī vada ॥3॥

स होवाचाश्वलायनः । sa hovācāśvalāyanaḥ ।
अस्य श्रीसरस्वतीदशश्लोकीमहामन्त्रस्य । asya śrīsarasvatīdaśaślokīmahāmantrasya ।
अहमाश्वलायन ऋषिः । ahamāśvalāyana ṛṣiḥ ।
अनुष्टुप् छन्दः । anuṣṭup chandaḥ ।
श्री वागीश्वरी देवता । śrī vāgīśvarī devatā ।
यद्वागिति बीजम् । yadvāgiti bījam ।
देवीं वाचमिति शक्तिः । devīṃ vācamiti śaktiḥ ।
प्रणो देवीति कीलकम् । praṇo devīti kīlakam ।
विनियोगस्तत्प्रीत्यर्थे । viniyogastatprītyarthe ।
श्रद्धा मेधा प्रज्ञा धारणा वाग्देवता महासरस्वतीत्येतैरङ्गन्यासः ॥ śraddhā medhā prajñā dhāraṇā vāgdevatā mahāsarasvatītyetairaṅganyāsaḥ ॥
नीहारहारघनसारसुधाकराभां कल्याणदां कनकचम्पकदामभूषाम् । nīhārahāraghanasārasudhākarābhāṃ kalyāṇadāṃ kanakacampakadāmabhūṣām ।
उत्तुङ्गपीनकुचकुम्भमनोहराङ्गीं वाणीं नमामि मनसा वचसा विभूत्यै ॥१॥ uttuṅgapīnakucakumbhamanoharāṅgīṃ vāṇīṃ namāmi manasā vacasā vibhūtyai ॥1॥

ॐ प्रणोदेवीत्यस्य मन्त्रस्य भरद्वाज ऋषिः । oṃ praṇodevītyasya mantrasya bharadvāja ṛṣiḥ ।
गायत्री छन्दः । gāyatrī chandaḥ ।
श्रीसरस्वती देवता । śrīsarasvatī devatā ।
प्रणवेन बीजशक्तिः कीलकम् । praṇavena bījaśaktiḥ kīlakam ।
इष्टार्थे विनियोगः । iṣṭārthe viniyogaḥ ।
मन्त्रेण न्यासः ॥ mantreṇa nyāsaḥ ॥
या वेदान्तार्थतत्त्वैकस्वरूपा परमार्थतः । yā vedāntārthatattvaikasvarūpā paramārthataḥ ।
नामरूपात्मना व्यक्ता सा मां पातु सरस्वती ॥ nāmarūpātmanā vyaktā sā māṃ pātu sarasvatī ॥
ॐ प्रणो देवी सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती ॥ oṃ praṇo devī sarasvatī vājebhirvājinīvatī ॥
धीनामवित्र्यवतु ॥१॥ dhīnāmavitryavatu ॥1॥

आ नो दिव इति मन्त्रस्य अत्रिरृषिः । ā no diva iti mantrasya atrirṛṣiḥ ।
त्रिष्टुप् छन्दः । triṣṭup chandaḥ ।
सरस्वती देवता । sarasvatī devatā ।
ह्रीमिति बीजशक्तिः कीलकम् । hrīmiti bījaśaktiḥ kīlakam ।
इष्टार्थे विनियोगः । iṣṭārthe viniyogaḥ ।
मन्त्रेण न्यासः ॥ mantreṇa nyāsaḥ ॥
या साङ्गोपाङ्गवेदेषु चतुर्ष्वेकैव गीयते । yā sāṅgopāṅgavedeṣu caturṣvekaiva gīyate ।
अद्वैता ब्रह्मणः शक्तिः सा मां पातु सरस्वती ॥ advaitā brahmaṇaḥ śaktiḥ sā māṃ pātu sarasvatī ॥
ह्रीं आ नो दिवो बृहतः पर्वतादा सरस्वती यजतागं तु यज्ञम् । hrīṃ ā no divo bṛhataḥ parvatādā sarasvatī yajatāgaṃ tu yajñam ।
हवं देवी जुजुषाणा घृताची शग्मां नो वाचमुशती श्रुणोतु ॥२॥ havaṃ devī jujuṣāṇā ghṛtācī śagmāṃ no vācamuśatī śruṇotu ॥2॥

पावका न इति मन्त्रस्य । pāvakā na iti mantrasya ।
मधुच्छन्द ऋषिः । madhucchanda ṛṣiḥ ।
गायत्री छन्दः । gāyatrī chandaḥ ।
सरस्वती देवता । sarasvatī devatā ।
श्रीमिति बीजशक्तिः कीलकम् । śrīmiti bījaśaktiḥ kīlakam ।
इष्टार्थे विनियोगः । iṣṭārthe viniyogaḥ ।
मन्त्रेण न्यासः ॥ mantreṇa nyāsaḥ ॥
या वर्णपदवाक्यार्थस्वरूपेणैव वर्तते । yā varṇapadavākyārthasvarūpeṇaiva vartate ।
अनादिनिधनानन्ता सा मां पातु सरस्वती ॥ anādinidhanānantā sā māṃ pātu sarasvatī ॥
श्रीं पावका नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती । śrīṃ pāvakā naḥ sarasvatī vājebhirvājinīvatī ।
यज्ञं वष्टु धिया वसुः ॥३॥ yajñaṃ vaṣṭu dhiyā vasuḥ ॥3॥

चोदयित्रीति मन्त्रस्य मधुच्छन्द ऋषिः । codayitrīti mantrasya madhucchanda ṛṣiḥ ।
गायत्री छन्दः । gāyatrī chandaḥ ।
सरस्वती देवता । sarasvatī devatā ।
ब्लूमिति बीजशक्तिः कीलकम् । blūmiti bījaśaktiḥ kīlakam ।
मन्त्रेण न्यासः ॥ mantreṇa nyāsaḥ ॥

अध्यात्ममधिदैवं च देवानां सम्यगीश्वरी । adhyātmamadhidaivaṃ ca devānāṃ samyagīśvarī ।
प्रत्यगास्ते वदन्ती या सा मां पातु सरस्वती ॥ pratyagāste vadantī yā sā māṃ pātu sarasvatī ॥
ब्लूं चोदयित्री सूनृतानां चेतन्ती सुमतीनाम् । blūṃ codayitrī sūnṛtānāṃ cetantī sumatīnām ।
यज्ञं दधे सरस्वती ॥४॥ yajñaṃ dadhe sarasvatī ॥4॥

महो अर्ण इति मन्त्रस्य । maho arṇa iti mantrasya ।
मधुच्छन्द ऋषिः । madhucchanda ṛṣiḥ ।
गायत्री छन्दः । gāyatrī chandaḥ ।
सरस्वती देवता । sarasvatī devatā ।
सौरिति बीजशक्तिः कीलकम् । sauriti bījaśaktiḥ kīlakam ।
मन्त्रेण न्यासः । mantreṇa nyāsaḥ ।
अन्तर्याम्यात्मना विश्वं त्रैलोक्यं या नियच्छति । antaryāmyātmanā viśvaṃ trailokyaṃ yā niyacchati ।
रुद्रादित्यारूपस्था यस्यामावेश्य तां पुनः । rudrādityārūpasthā yasyāmāveśya tāṃ punaḥ ।
ध्यायन्ति सर्वरूपैका सा मां पातु सरस्वती । dhyāyanti sarvarūpaikā sā māṃ pātu sarasvatī ।
सौः महो अर्णः सरस्वती प्रचेतयति केतुना । sauḥ maho arṇaḥ sarasvatī pracetayati ketunā ।
धियो विश्वा विराजति ॥५॥ dhiyo viśvā virājati ॥5॥

चत्वारि वागिति मन्त्रस्य उचथ्यपुत्र ऋषिः । catvāri vāgiti mantrasya ucathyaputra ṛṣiḥ ।
त्रिष्टुप् छन्दः । triṣṭup chandaḥ ।
सरस्वती देवता । sarasvatī devatā ।
ऐमिति बीजशक्तिः कीलकम् । aimiti bījaśaktiḥ kīlakam ।
मन्त्रेण न्यासः । mantreṇa nyāsaḥ ।
या प्रत्यग्दृष्टिभिर्जीवैर्व्यज्यमानानुभूयते । yā pratyagdṛṣṭibhirjīvairvyajyamānānubhūyate ।
व्यापिनी vyāpinī
ज़्`नप्तिरूपैका सा मां पातु सरस्वती ॥ ja़`naptirūpaikā sā māṃ pātu sarasvatī ॥
ऐं चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । aiṃ catvāri vāk parimitā padāni tāni vidurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ ।
गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥६॥ guhā trīṇi nihitā neṅgayanti turīyaṃ vāco manuṣyā vadanti ॥6॥

यद्राग्वदन्तीति मन्त्रस्य भार्गव ऋषिः । yadrāgvadantīti mantrasya bhārgava ṛṣiḥ ।
त्रिष्टुप् छन्दः । triṣṭup chandaḥ ।
सरस्वती देवता । sarasvatī devatā ।
क्लीमिति बीजशक्तिः कीलकम् । klīmiti bījaśaktiḥ kīlakam ।
मन्त्रेण न्यासः । mantreṇa nyāsaḥ ।
नामजात्यादिभिर्भेदैरष्टधा या विकल्पिता । nāmajātyādibhirbhedairaṣṭadhā yā vikalpitā ।
निर्विकल्पात्मना व्यक्ता सा मां पातु सरस्वती ॥ nirvikalpātmanā vyaktā sā māṃ pātu sarasvatī ॥
क्लीं यद्वाग्वदन्त्यविचेतनानि राष्ट्री देवानां निषसाद मन्द्रा । klīṃ yadvāgvadantyavicetanāni rāṣṭrī devānāṃ niṣasāda mandrā ।
चतस्र ऊर्जं दुदुहे पयांसि क्व स्विदस्याः परमं जगाम ॥७॥ catasra ūrjaṃ duduhe payāṃsi kva svidasyāḥ paramaṃ jagāma ॥7॥

देवीं वाचमिति मन्त्रस्य भार्गव ऋषिः । devīṃ vācamiti mantrasya bhārgava ṛṣiḥ ।
त्रिष्टुप् छन्दः । triṣṭup chandaḥ ।
सरस्वती देवता । sarasvatī devatā ।
सौरिति बीजशक्तिः कीलकम् । sauriti bījaśaktiḥ kīlakam ।
मन्त्रेण न्यासः । mantreṇa nyāsaḥ ।
व्यक्ताव्यक्तगिरः सर्वे वेदाद्या व्याहरन्ति याम् । vyaktāvyaktagiraḥ sarve vedādyā vyāharanti yām ।
सर्वकामदुधा धेनुः सा मां पातु सरस्वती ॥ sarvakāmadudhā dhenuḥ sā māṃ pātu sarasvatī ॥
सौः देवीं वाचमजनयन्त देवास्ता विश्वरूपाः पशवो वदन्ति । sauḥ devīṃ vācamajanayanta devāstā viśvarūpāḥ paśavo vadanti ।
सा नो मन्द्रेषमूर्जं दुहाना धेनुर्वागस्मानुपसुष्टुतैतु ॥८॥ sā no mandreṣamūrjaṃ duhānā dhenurvāgasmānupasuṣṭutaitu ॥8॥

उत त्व इति मन्त्रस्य बृहस्पतिरृषिः । uta tva iti mantrasya bṛhaspatirṛṣiḥ ।
त्रिष्टुप् छन्दः । triṣṭup chandaḥ ।
सरस्वती देवता । sarasvatī devatā ।
समिति बीजशक्तिः कीलकम् । samiti bījaśaktiḥ kīlakam ।
मन्त्रेण न्यासः । mantreṇa nyāsaḥ ।
यां विदित्वाखिलं बन्धं निर्मथ्याखिलवर्त्मना । yāṃ viditvākhilaṃ bandhaṃ nirmathyākhilavartmanā ।
योगी याति परं स्थानं सा मां पातु सरस्वती ॥ yogī yāti paraṃ sthānaṃ sā māṃ pātu sarasvatī ॥
सं उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः श्रुण्वन्न श्रुणोत्येनाम् । saṃ uta tvaḥ paśyanna dadarśa vācamuta tvaḥ śruṇvanna śruṇotyenām ।
उतो त्वस्मै तन्वं १ विसस्रे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥९॥ uto tvasmai tanvaṃ 1 visasre jāyeva patya uśatī suvāsāḥ ॥9॥

अम्बितम इति मन्त्रस्य गृत्समद ऋषिः । ambitama iti mantrasya gṛtsamada ṛṣiḥ ।
अनुष्टुप् छन्दः । anuṣṭup chandaḥ ।
सरस्वती देवता । sarasvatī devatā ।
ऐमिति बीजशक्तिः कीलकम् । aimiti bījaśaktiḥ kīlakam ।
मन्त्रेण न्यासः । mantreṇa nyāsaḥ ।
नामरूपात्मकं सर्वं यस्यामावेश्य तां पुनः । nāmarūpātmakaṃ sarvaṃ yasyāmāveśya tāṃ punaḥ ।
ध्यायन्ति ब्रह्मरूपैका सा मां पातु सरस्वती ॥ dhyāyanti brahmarūpaikā sā māṃ pātu sarasvatī ॥
ऐं अम्बितमे नदीतमे देवितमे सरस्वती । aiṃ ambitame nadītame devitame sarasvatī ।
अप्रशस्ता इव स्मसि प्रशस्तिमम्ब नस्कृधि ॥१०॥ apraśastā iva smasi praśastimamba naskṛdhi ॥10॥

चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंसवधूर्मम । caturmukhamukhāmbhojavanahaṃsavadhūrmama ।
मानसे रमतां नित्यं सर्वशुक्ला सरस्वती ॥१॥ mānase ramatāṃ nityaṃ sarvaśuklā sarasvatī ॥1॥

नमस्ते शारदे देवि काश्मीरपुरवासिनि । namaste śārade devi kāśmīrapuravāsini ।
त्वामहं प्रार्थये नित्यं विद्यादानं च देहि मे ॥२॥ tvāmahaṃ prārthaye nityaṃ vidyādānaṃ ca dehi me ॥2॥

अक्षसूत्राङ्कुशधरा पाशपुस्तकधारिणी । akṣasūtrāṅkuśadharā pāśapustakadhāriṇī ।
मुक्ताहारसमायुक्ता वाचि तिष्ठतु मे सदा ॥३॥ muktāhārasamāyuktā vāci tiṣṭhatu me sadā ॥3॥

कम्बुकण्ठी सुताम्रोष्ठी सर्वाभरणभूषिता । kambukaṇṭhī sutāmroṣṭhī sarvābharaṇabhūṣitā ।
महासरस्वती देवी जिह्वाग्रे संनिविश्यताम् ॥४॥ mahāsarasvatī devī jihvāgre saṃniviśyatām ॥4॥

या श्रद्धा धारणा मेधा वाग्देवी विधिवल्लभा । yā śraddhā dhāraṇā medhā vāgdevī vidhivallabhā ।
भक्तजिह्वाग्रसदना शमादिगुणदायिनी ॥५॥ bhaktajihvāgrasadanā śamādiguṇadāyinī ॥5॥

नमामि यामिनीनाथलेखालङ्कृतकुन्तलाम् । namāmi yāminīnāthalekhālaṅkṛtakuntalām ।
भवानीं भवसन्तापनिर्वापणसुधानदीम् ॥६॥ bhavānīṃ bhavasantāpanirvāpaṇasudhānadīm ॥6॥

यः कवित्वं निरातङ्कं भुक्तिमुक्ती च वाञ्छति । yaḥ kavitvaṃ nirātaṅkaṃ bhuktimuktī ca vāñchati ।
सोऽभैर्च्यैनां दशश्लोक्या नित्यं स्तौति सरस्वतीम् ॥७॥ so'bhaircyaināṃ daśaślokyā nityaṃ stauti sarasvatīm ॥7॥

तस्यैवं स्तुवतो नित्यं समभ्यर्च्य सरस्वतीम् । tasyaivaṃ stuvato nityaṃ samabhyarcya sarasvatīm ।
भक्तिश्रद्धाभियुक्तस्य षण्मासात्प्रत्ययो भवेत् ॥८॥ bhaktiśraddhābhiyuktasya ṣaṇmāsātpratyayo bhavet ॥8॥

ततः प्रवर्तते वाणी स्वेच्छया ललिताक्षरा । tataḥ pravartate vāṇī svecchayā lalitākṣarā ।
गद्यपद्यात्मकैः शब्दैरप्रमेयैर्विवक्षितैः ॥९॥ gadyapadyātmakaiḥ śabdairaprameyairvivakṣitaiḥ ॥9॥

अश्रुतो बुध्यते ग्रन्थः प्रायः सारस्वतः कविः । aśruto budhyate granthaḥ prāyaḥ sārasvataḥ kaviḥ ।
इत्येवं निश्चयं विप्राः सा होवाच सरस्वती ॥१०॥ ityevaṃ niścayaṃ viprāḥ sā hovāca sarasvatī ॥10॥

आत्मविद्या मया लब्ध्वा ब्रह्मणैव सनातनी । ātmavidyā mayā labdhvā brahmaṇaiva sanātanī ।
ब्रह्मत्वं मे सदा नित्यं सच्चिदानन्दरूपतः ॥११॥ brahmatvaṃ me sadā nityaṃ saccidānandarūpataḥ ॥11॥

प्रकृतित्वं ततः सृष्टं सत्त्वादिगुणसाम्यतः । prakṛtitvaṃ tataḥ sṛṣṭaṃ sattvādiguṇasāmyataḥ ।
सत्यमाभाति चिच्छाया दर्पणे प्रतिबिम्बवत् ॥१२॥ satyamābhāti cicchāyā darpaṇe pratibimbavat ॥12॥

तेन चित्प्रतिबिम्बेन त्रिविधा भाति सा पुनः । tena citpratibimbena trividhā bhāti sā punaḥ ।
प्रकृत्यवच्छिन्नतया पुरुषत्वं पुनश्च ते ॥१३॥ prakṛtyavacchinnatayā puruṣatvaṃ punaśca te ॥13॥

शुद्धसत्त्वप्रधानायां मायायां बिम्बितो ह्यजः । śuddhasattvapradhānāyāṃ māyāyāṃ bimbito hyajaḥ ।
सत्त्वप्रधाना प्रकृतिर्मायेति प्रतिपाद्यते ॥१४॥ sattvapradhānā prakṛtirmāyeti pratipādyate ॥14॥

सा माया स्ववशोपाधिः सर्वज्ञस्येश्वरस्य हि । sā māyā svavaśopādhiḥ sarvajñasyeśvarasya hi ।
वश्यमायत्वमेकत्वं सर्वज्ञत्वं च तस्य तु ॥१५॥ vaśyamāyatvamekatvaṃ sarvajñatvaṃ ca tasya tu ॥15॥

सात्विकत्वात्समष्टित्वात्साक्षित्वाज्जगतामपि । sātvikatvātsamaṣṭitvātsākṣitvājjagatāmapi ।
जगत्कर्तुमकर्तुं वा चान्यथा कर्तुमीशते ॥१६॥ jagatkartumakartuṃ vā cānyathā kartumīśate ॥16॥

यः स ईश्वर इत्युक्तः सर्वज्ञत्वादिभिर्गुणैः । yaḥ sa īśvara ityuktaḥ sarvajñatvādibhirguṇaiḥ ।
शक्तिद्वयं हि मायाया विक्षेपावृतिरूपकम् ॥१७॥ śaktidvayaṃ hi māyāyā vikṣepāvṛtirūpakam ॥17॥

विक्षेपशक्तिर्लिङ्गादिब्रह्माण्डान्तं जगत्सृजेत् । vikṣepaśaktirliṅgādibrahmāṇḍāntaṃ jagatsṛjet ।
अन्तर्दृग्दृश्ययोर्भेदं बहिश्च ब्रह्मसर्गयोः ॥१८॥ antardṛgdṛśyayorbhedaṃ bahiśca brahmasargayoḥ ॥18॥

आवृणोत्यपरा शक्तिः सा संसारस्य कारणम् । āvṛṇotyaparā śaktiḥ sā saṃsārasya kāraṇam ।
साक्षिणः पुरतो भातं लिङ्गदेहेन संयुतम् ॥१९॥ sākṣiṇaḥ purato bhātaṃ liṅgadehena saṃyutam ॥19॥

चितिच्छायासमावेशाज्जीवः स्याद्व्यावहारिकः । citicchāyāsamāveśājjīvaḥ syādvyāvahārikaḥ ।
अस्य जीवत्वमारोपात्साक्षिण्यप्यवभासते ॥२०॥ asya jīvatvamāropātsākṣiṇyapyavabhāsate ॥20॥

आवृतौ तु विनष्टायां भेदे भातेऽपयाति तत् । āvṛtau tu vinaṣṭāyāṃ bhede bhāte'payāti tat ।
तथा सर्गब्रह्मणोश्च भेदमावृत्य तिष्ठति ॥२१॥ tathā sargabrahmaṇośca bhedamāvṛtya tiṣṭhati ॥21॥

या शक्तिस्त्वद्वशाद्ब्रह्म विकृतत्वेन भासते । yā śaktistvadvaśādbrahma vikṛtatvena bhāsate ।
अत्राप्यावृतिनाशेन विभाति ब्रह्मसर्गयोः ॥२२॥ atrāpyāvṛtināśena vibhāti brahmasargayoḥ ॥22॥

भेदस्तयोर्विकारः स्यात्सर्गे न ब्रह्मणि क्वचित् । bhedastayorvikāraḥ syātsarge na brahmaṇi kvacit ।
अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम् ॥२३॥ asti bhāti priyaṃ rūpaṃ nāma cetyaṃśapañcakam ॥23॥

आद्यत्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं ततो द्वयम् । ādyatrayaṃ brahmarūpaṃ jagadrūpaṃ tato dvayam ।
अपेक्ष्य नामरूपद्वे सच्चिदानन्दतत्परः ॥२४॥ apekṣya nāmarūpadve saccidānandatatparaḥ ॥24॥

समाधिं सर्वदा कुर्याधृदये वाथ वा बहिः । samādhiṃ sarvadā kuryādhṛdaye vātha vā bahiḥ ।
सविकल्पो निर्विकल्पः समाधिर्द्विविधो हृदि ॥२५॥ savikalpo nirvikalpaḥ samādhirdvividho hṛdi ॥25॥

दृश्यशब्दानुभेदेन स विकल्पः पुनर्द्विधा । dṛśyaśabdānubhedena sa vikalpaḥ punardvidhā ।
कामाद्याश्चित्तगा दृश्यास्तत्साक्षित्वेन चेतनम् ॥२६॥ kāmādyāścittagā dṛśyāstatsākṣitvena cetanam ॥26॥

ध्यायद्दृश्यानुविद्धोऽयं समाधिः सविकल्पकः । dhyāyaddṛśyānuviddho'yaṃ samādhiḥ savikalpakaḥ ।
स्वानुभूतिरसावेशाद्दृश्यशब्दाद्यपेक्षितुः ॥२८॥ svānubhūtirasāveśāddṛśyaśabdādyapekṣituḥ ॥28॥

निर्विकल्पः समाधिः स्यान्निवान्तस्थितदीपवत् । nirvikalpaḥ samādhiḥ syānnivāntasthitadīpavat ।
हृदीव बाह्यदेशेऽपि यस्मिन्कस्मिंश्च वस्तुनि ॥२९॥ hṛdīva bāhyadeśe'pi yasminkasmiṃśca vastuni ॥29॥

समाधिराद्यसन्मात्रान्नामरूपपृथक्कृतिः । samādhirādyasanmātrānnāmarūpapṛthakkṛtiḥ ।
स्तब्धीभावो रसास्वादात्तृतीयः पूर्ववन्मतः ॥३०॥ stabdhībhāvo rasāsvādāttṛtīyaḥ pūrvavanmataḥ ॥30॥

एतैः समाधिभिः षड्भिर्नयेत्कालं निरन्तरम् । etaiḥ samādhibhiḥ ṣaḍbhirnayetkālaṃ nirantaram ।
देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि । dehābhimāne galite vijñāte paramātmani ।
यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र परामृतम् ॥३१॥ yatra yatra mano yāti tatra tatra parāmṛtam ॥31॥

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥३२॥ kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare ॥32॥

मयि जीवत्वमीशत्वं कल्पितं वस्तुतो नहि । mayi jīvatvamīśatvaṃ kalpitaṃ vastuto nahi ।
इति यस्तु विजानाति स मुक्तो नात्र संशयः ॥३३॥ iti yastu vijānāti sa mukto nātra saṃśayaḥ ॥33॥

इत्युपनिषत् ॥
ityupaniṣat ॥

ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ॥ oṃ vāṅme manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrma edhi ॥
वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधामि ऋतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतु vedasya ma āṇīsthaḥ śrutaṃ me mā prahāsīranenādhītenāhorātrānsandadhāmi ṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi tanmāmavatu tadvaktāramavatvavatu māmavatu
वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ vaktāramavatu vaktāram ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इति सरस्वतीरहस्योपनिषत्समाप्ता ॥ iti sarasvatīrahasyopaniṣatsamāptā ॥

सौभाग्यलक्ष्म्युपनिषत्
saubhāgyalakṣmyupaniṣat

सौभाग्यलक्ष्मीकैवल्यविद्यावेद्यसुखाकृति । saubhāgyalakṣmīkaivalyavidyāvedyasukhākṛti ।
त्रिपान्नारायणानन्दरमचन्द्रपदं भजे ॥ tripānnārāyaṇānandaramacandrapadaṃ bhaje ॥

ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ॥ oṃ vāṅme manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrma edhi ॥

वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि ॥ vedasya ma āṇīsthaḥ śrutaṃ me mā prahāsīranenādhītenāhorātrānsandadhāmyṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi ॥

तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ tanmāmavatu tadvaktāramavatu avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

(सौभाग्यलक्ष्मीविद्याजिज्ञासा) (saubhāgyalakṣmīvidyājijñāsā)

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥

अथ भगवन्तं देवा ऊचुर्हे भगवन्नः कथय सौभाग्यलक्ष्मीविद्याम् । atha bhagavantaṃ devā ūcurhe bhagavannaḥ kathaya saubhāgyalakṣmīvidyām ।

तथेत्यवोचद्भगवानादिनारायणः सर्वे देवा यूयं सावधानमनसो भूत्वा श‍ृणुत तुरीयरूपां तुरीयातीतान् सर्वोत्कटां सर्वमन्त्रासनगतां पीठोपपीठदेवतापरिवृतां चतुर्भुजां श्रियं हिरण्यवर्णामिति पञ्चदशर्ग्भिर्ध्यायेत् । tathetyavocadbhagavānādinārāyaṇaḥ sarve devā yūyaṃ sāvadhānamanaso bhūtvā śa‍ṛṇuta turīyarūpāṃ turīyātītān sarvotkaṭāṃ sarvamantrāsanagatāṃ pīṭhopapīṭhadevatāparivṛtāṃ caturbhujāṃ śriyaṃ hiraṇyavarṇāmiti pañcadaśargbhirdhyāyet ।
अथ पञ्चदश ऋगात्मकस्य श्रीसूक्तस्यानन्दकर्दमचिक्लीतेन्दिरासुता ऋषयः । atha pañcadaśa ṛgātmakasya śrīsūktasyānandakardamaciklītendirāsutā ṛṣayaḥ ।
श्रीऋष्याद्या ऋचः चतुर्दशानमृचामानन्दाद्यृषयः । śrīṛṣyādyā ṛcaḥ caturdaśānamṛcāmānandādyṛṣayaḥ ।
हिरण्यवर्णाद्याद्यत्रयस्यानुष्टुप् छन्दः । hiraṇyavarṇādyādyatrayasyānuṣṭup chandaḥ ।
कांसोस्मीत्यस्य बृहती छन्दः । kāṃsosmītyasya bṛhatī chandaḥ ।
तदन्ययोर्द्वयोस्त्रिष्टुप् । tadanyayordvayostriṣṭup ।
पुनरष्टकस्यानुष्टुप् । punaraṣṭakasyānuṣṭup ।
शेषस्य प्रस्तारपङ्क्तिः । śeṣasya prastārapaṅktiḥ ।
श्र्यग्निर्देवता । śryagnirdevatā ।
हिरण्यवर्णामिति बीजम् । hiraṇyavarṇāmiti bījam ।
कांसोऽस्मीति शक्तिः । kāṃso'smīti śaktiḥ ।
हिरण्मया चन्द्रा रजतस्रजा हिरण्या हिरण्यवर्णेति प्रणवादिनमोन्तैश्चतुर्थ्यन्तैरङ्गन्यासः । hiraṇmayā candrā rajatasrajā hiraṇyā hiraṇyavarṇeti praṇavādinamontaiścaturthyantairaṅganyāsaḥ ।
अथ वक्त्रत्रयैरङ्गन्यासः । atha vaktratrayairaṅganyāsaḥ ।
मस्तकलोचनश्रुतिघ्राणवदनकण्ठबाहुद्वयहृदयनाभिगुह्यपायूरुजानुजङ्घेषु श्रीसूक्तैरेव क्रमशो न्यसेत् । mastakalocanaśrutighrāṇavadanakaṇṭhabāhudvayahṛdayanābhiguhyapāyūrujānujaṅgheṣu śrīsūktaireva kramaśo nyaset ।
अरुणकमलसंस्था तद्रजःपुञ्जवर्णा करकमलधृतेष्टाऽभीतियुग्माम्बुजा च । aruṇakamalasaṃsthā tadrajaḥpuñjavarṇā karakamaladhṛteṣṭā'bhītiyugmāmbujā ca ।
मणिकटकविचित्रालङ्कृताकल्पजालैः सकलभुवनमाता सन्ततं श्रीः श्रियै नः ॥१॥ maṇikaṭakavicitrālaṅkṛtākalpajālaiḥ sakalabhuvanamātā santataṃ śrīḥ śriyai naḥ ॥1॥

(सौभग्यलक्ष्मीचक्रम्) (saubhagyalakṣmīcakram)

तत्पीठकर्णिकायां ससाध्यं श्रीबीजम् । tatpīṭhakarṇikāyāṃ sasādhyaṃ śrībījam ।
वस्वादित्यकलापद्मेषु श्रीसूक्तगतार्धार्धर्चा तद्बहिर्यः शुचिरिति मातृकया च श्रियं यन्त्राङ्गदशकं च विलिख्य श्रियमावाहयेत् । vasvādityakalāpadmeṣu śrīsūktagatārdhārdharcā tadbahiryaḥ śuciriti mātṛkayā ca śriyaṃ yantrāṅgadaśakaṃ ca vilikhya śriyamāvāhayet ।
अङ्गैः प्रथमा वृत्तिः । aṅgaiḥ prathamā vṛttiḥ ।
पद्मादिभिर्द्वितीया । padmādibhirdvitīyā ।
सोकेशैस्तृतीया । sokeśaistṛtīyā ।
तदायुधैस्तुरीया tadāyudhaisturīyā
वृत्तिर्भवति । vṛttirbhavati ।
श्रीसूक्तैरावाहनादि । śrīsūktairāvāhanādi ।
षोडशसहस्रजपः । ṣoḍaśasahasrajapaḥ ।

(एकाक्षरीमन्त्रस्य ऋष्यादि) (ekākṣarīmantrasya ṛṣyādi)

सौभाग्यरमैकाक्षर्या भृगुनिचृद्गायत्री । saubhāgyaramaikākṣaryā bhṛgunicṛdgāyatrī ।
श्रिय ऋष्यादयः । śriya ṛṣyādayaḥ ।
शमिति बीजशक्तिः । śamiti bījaśaktiḥ ।
श्रीमित्यादि षडङ्गम् । śrīmityādi ṣaḍaṅgam ।
भूयाद्भूयो bhūyādbhūyo
द्विपद्माभयवरदकरा तप्तकार्तस्वराभा शुभ्राभ्राभेभयुग्मद्वयकरधृतकुम्भाद्भिरासिच्यमाना । dvipadmābhayavaradakarā taptakārtasvarābhā śubhrābhrābhebhayugmadvayakaradhṛtakumbhādbhirāsicyamānā ।
रक्तौघाबद्धमौलिर्विमलतरदुकूलार्तवालेपनाढ्या पद्माक्षी पद्मनाभोरसि कृतवसतिः पद्मगा श्रीः श्रियै नः ॥१॥ raktaughābaddhamaulirvimalataradukūlārtavālepanāḍhyā padmākṣī padmanābhorasi kṛtavasatiḥ padmagā śrīḥ śriyai naḥ ॥1॥

(एकाक्षरीचक्रम्) (ekākṣarīcakram)

तत्पीठम् । tatpīṭham ।
अष्टपत्रं वृत्तत्रयं द्वादशराशिखण्डं चतुरस्रं रमापीठं भवति । aṣṭapatraṃ vṛttatrayaṃ dvādaśarāśikhaṇḍaṃ caturasraṃ ramāpīṭhaṃ bhavati ।
कर्णिकायां ससाध्यं श्रीबीजम् । karṇikāyāṃ sasādhyaṃ śrībījam ।
विभूतिरुन्नतिः कान्तिः सृष्टिः कीर्तिः सन्नतिर्व्युष्टिः सत्कृष्टिरृद्धिरिति प्रणवादिनमो तैश्चतुर्थ्यन्तैर्नवशक्तिं यजेत् । vibhūtirunnatiḥ kāntiḥ sṛṣṭiḥ kīrtiḥ sannatirvyuṣṭiḥ satkṛṣṭirṛddhiriti praṇavādinamo taiścaturthyantairnavaśaktiṃ yajet ।
अङ्गे प्रथमा वृतिः । aṅge prathamā vṛtiḥ ।
वासुदेवाभिर्द्वितीया । vāsudevābhirdvitīyā ।
बालाक्यादिभिस्तृतीया । bālākyādibhistṛtīyā ।
इन्द्रादिभिश्चतुर्थी भवति । indrādibhiścaturthī bhavati ।
द्वादशलक्षजपः । dvādaśalakṣajapaḥ ।

(लक्ष्मीमन्त्रविशेषाः) (lakṣmīmantraviśeṣāḥ)

श्रीलक्ष्मीर्वरदा विष्णुपत्नी वसुप्रदा हिरण्यरूपा स्वर्णमालिनी रजतस्रजा स्वर्णप्रभा स्वर्णप्राकारा पद्मवासिनी पद्महस्ता पद्मप्रिया मुक्तालङ्कारा चन्द्रसूर्या बिल्वप्रिया ईश्वरी भुक्तिर्मुक्तिर्विभूतिरृद्धिः समृद्धिः कृष्टिः पुष्टिर्धनदा धनेश्वरी श्रद्धा भोगिनी भोगदा सावित्री धात्री विधात्रीत्यादिप्रणवादिनमोन्ताश्चतुर्थ्यन्ता मन्त्राः । śrīlakṣmīrvaradā viṣṇupatnī vasupradā hiraṇyarūpā svarṇamālinī rajatasrajā svarṇaprabhā svarṇaprākārā padmavāsinī padmahastā padmapriyā muktālaṅkārā candrasūryā bilvapriyā īśvarī bhuktirmuktirvibhūtirṛddhiḥ samṛddhiḥ kṛṣṭiḥ puṣṭirdhanadā dhaneśvarī śraddhā bhoginī bhogadā sāvitrī dhātrī vidhātrītyādipraṇavādinamontāścaturthyantā mantrāḥ ।
एकाक्षरवदङ्गादिपीठम् । ekākṣaravadaṅgādipīṭham ।
लक्षजपः । lakṣajapaḥ ।
दशांशं तर्पणम् । daśāṃśaṃ tarpaṇam ।
दशांशं हवनम् । daśāṃśaṃ havanam ।
द्विजतृप्तिः । dvijatṛptiḥ ।
निष्कामानामेव niṣkāmānāmeva
श्रीविद्यासिद्धिः । śrīvidyāsiddhiḥ ।
न कदापि सकामानामिति ॥१॥ na kadāpi sakāmānāmiti ॥1॥

द्वितीयः खण्डः dvitīyaḥ khaṇḍaḥ

(उत्तमाधिकारिणां ज्ञानयोगः) (uttamādhikāriṇāṃ jñānayogaḥ)

अथ हैनं देवा ऊचुस्तुरीयया मायया निर्दिष्टं तत्त्वं ब्रूहीति । atha hainaṃ devā ūcusturīyayā māyayā nirdiṣṭaṃ tattvaṃ brūhīti ।
तथेति स होवाच । tatheti sa hovāca ।
योगेन योगो ज्ञातव्यो योगो योगात्प्रवर्धते । yogena yogo jñātavyo yogo yogātpravardhate ।
योऽप्रमत्तस्तु योगेन स योगी रमते चिरम् ॥१॥ yo'pramattastu yogena sa yogī ramate ciram ॥1॥

समापय्य निद्रां सिजीर्णेऽल्पभोजी श्रमत्याज्यबाधे विविक्ते प्रदेशे । samāpayya nidrāṃ sijīrṇe'lpabhojī śramatyājyabādhe vivikte pradeśe ।
सदा शीतनिस्तृष्ण एष प्रयत्नोऽथ वा प्राणरोधो निजाभ्यासमार्गात् ॥२॥ sadā śītanistṛṣṇa eṣa prayatno'tha vā prāṇarodho nijābhyāsamārgāt ॥2॥

वक्त्रेणापूर्य वायुं हुतवलनिलयेऽपानमाकृष्य धृत्वा स्वाङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीभिर्वरकरतलयोः षड्भिरेवं निरुध्य । vaktreṇāpūrya vāyuṃ hutavalanilaye'pānamākṛṣya dhṛtvā svāṅguṣṭhādyaṅgulībhirvarakaratalayoḥ ṣaḍbhirevaṃ nirudhya ।
श्रोत्रे नेत्रे च नासापुटयुगलमतोऽनेन मार्गेण सम्यक्पश्यन्ति प्रत्ययाशं प्रणवबहुविधध्यानसंलीनचित्ताः ॥३॥ śrotre netre ca nāsāpuṭayugalamato'nena mārgeṇa samyakpaśyanti pratyayāśaṃ praṇavabahuvidhadhyānasaṃlīnacittāḥ ॥3॥

(नादाविर्भावपूर्वको ग्रन्थित्रयभेदः) (nādāvirbhāvapūrvako granthitrayabhedaḥ)

श्रवणमुखनयननासानिरोधनेनैव कर्तव्यम् । śravaṇamukhanayananāsānirodhanenaiva kartavyam ।
शुद्धसुषुम्नासरणौ स्फुटममलं श्रूयते नादः ॥४॥ śuddhasuṣumnāsaraṇau sphuṭamamalaṃ śrūyate nādaḥ ॥4॥

विचित्रघोषसंयुक्तानाहते श्रूयते ध्वनिः । vicitraghoṣasaṃyuktānāhate śrūyate dhvaniḥ ।
दिव्यदेहश्च तेजस्वी दिव्यगन्धोऽप्यरोगवान् ॥५॥ divyadehaśca tejasvī divyagandho'pyarogavān ॥5॥

सम्पूर्णहृदयः शून्ये त्वारम्भे योगवान्भवेत् । sampūrṇahṛdayaḥ śūnye tvārambhe yogavānbhavet ।
द्वितीया विघटीकृत्य वायुर्भवति मध्यगः ॥६॥ dvitīyā vighaṭīkṛtya vāyurbhavati madhyagaḥ ॥6॥

दृढासनो भवेद्योगी पद्माद्यासनसंस्थितः । dṛḍhāsano bhavedyogī padmādyāsanasaṃsthitaḥ ।
विष्णुग्रन्थेस्ततो भेदात्परमानन्दसम्भवः ॥७॥ viṣṇugranthestato bhedātparamānandasambhavaḥ ॥7॥

अतिशून्यो विमर्दश्च भेरीशब्दस्ततो भवेत् । atiśūnyo vimardaśca bherīśabdastato bhavet ।
तृतीयां यत्नतो भित्त्वा निनादो मर्दलध्वनिः ॥८॥ tṛtīyāṃ yatnato bhittvā ninādo mardaladhvaniḥ ॥8॥

(अखण्डब्रह्माकारवृत्तिः) (akhaṇḍabrahmākāravṛttiḥ)

महाशून्यं ततो याति सर्वसिद्धिसमाश्रयम् । mahāśūnyaṃ tato yāti sarvasiddhisamāśrayam ।
चित्तानन्दं ततो भित्त्वा सर्वपीठगतानिलः ॥९॥ cittānandaṃ tato bhittvā sarvapīṭhagatānilaḥ ॥9॥

निष्पत्तौ वैष्णवः शब्दः क्वणतीति क्वणो भवेत् । niṣpattau vaiṣṇavaḥ śabdaḥ kvaṇatīti kvaṇo bhavet ।
एकीभूतं तदा चित्तं सनकादिमुनीडितम् ॥१०॥ ekībhūtaṃ tadā cittaṃ sanakādimunīḍitam ॥10॥

अन्तेऽनन्तं समारोप्य खण्डेऽखण्डं समर्पयन् । ante'nantaṃ samāropya khaṇḍe'khaṇḍaṃ samarpayan ।
भूमानं प्रकृतिं ध्यात्वा कृतकृत्योऽमृतो भवेत् ॥११॥ bhūmānaṃ prakṛtiṃ dhyātvā kṛtakṛtyo'mṛto bhavet ॥11॥

(निर्विकल्पभावः) (nirvikalpabhāvaḥ)

योगेन योगं संरोध्य भावं भावेन चाञ्जसा । yogena yogaṃ saṃrodhya bhāvaṃ bhāvena cāñjasā ।
निर्विकल्पं परं तत्त्वं सदा भूत्वा परं भवेत् ॥१२॥ nirvikalpaṃ paraṃ tattvaṃ sadā bhūtvā paraṃ bhavet ॥12॥

अहंभावं परित्यज्य जगद्भावमनीदृशम् । ahaṃbhāvaṃ parityajya jagadbhāvamanīdṛśam ।
निर्विकल्पे स्थितो विद्वान्भूयो नाप्यनुशोचति ॥१३॥ nirvikalpe sthito vidvānbhūyo nāpyanuśocati ॥13॥

सलिले सैन्धावं यद्वत्साम्यं भवति योगतः । salile saindhāvaṃ yadvatsāmyaṃ bhavati yogataḥ ।
तथात्ममनसौरेक्यं समाधिरभिधीयते ॥१४॥ tathātmamanasaurekyaṃ samādhirabhidhīyate ॥14॥

यदा संक्षीयते प्राणो मानसं च प्रलीयते । yadā saṃkṣīyate prāṇo mānasaṃ ca pralīyate ।
तदा समरसत्वं यत्समाधिरभिधीयते ॥१५॥ tadā samarasatvaṃ yatsamādhirabhidhīyate ॥15॥

यत्समत्वं तयोरत्र जीवात्मपरमात्मनोः । yatsamatvaṃ tayoratra jīvātmaparamātmanoḥ ।
समस्तनष्टसङ्कल्पः समाधिरभिधीयते ॥१६॥ samastanaṣṭasaṅkalpaḥ samādhirabhidhīyate ॥16॥

प्रभाशून्यं मनःशून्यं बुद्धिशून्यं निरामयम् । prabhāśūnyaṃ manaḥśūnyaṃ buddhiśūnyaṃ nirāmayam ।
सर्वशून्यं निराभासं समाधिरभिधीयते ॥१७॥ sarvaśūnyaṃ nirābhāsaṃ samādhirabhidhīyate ॥17॥

तृतीय खण्डः tṛtīya khaṇḍaḥ

(आधारचकम्) (ādhāracakam)

स्वयमुच्चलिते देहे देही नित्यसमाधिना । svayamuccalite dehe dehī nityasamādhinā ।
निश्चलं तं विजानीयात्समाधिरभिधीयते ॥१८॥ niścalaṃ taṃ vijānīyātsamādhirabhidhīyate ॥18॥

यत्रयत्र मनो याति तत्रतत्र परं पदम् । yatrayatra mano yāti tatratatra paraṃ padam ।
तत्रतत्र परं ब्रह्म सर्वत्र समवस्थितम् ॥१९॥ इति॥ ॥२॥ tatratatra paraṃ brahma sarvatra samavasthitam ॥19॥ iti॥ ॥2॥

अथ हैनं देवा ऊचुर्नवचक्रविवेकमनुब्रूहीति । atha hainaṃ devā ūcurnavacakravivekamanubrūhīti ।
तथेति स होवाच आधारे ब्रह्मचक्रं त्रिरावृत्तं भगमण्डलाकारम् । tatheti sa hovāca ādhāre brahmacakraṃ trirāvṛttaṃ bhagamaṇḍalākāram ।
तत्र मूलकन्दे शक्तिः पावकाकारं ध्यायेत् । tatra mūlakande śaktiḥ pāvakākāraṃ dhyāyet ।
तत्रैव कामरूपपीठं सर्वकामप्रदं भवति । tatraiva kāmarūpapīṭhaṃ sarvakāmapradaṃ bhavati ।
इत्याधारचक्रम् । ityādhāracakram ।
द्वितीयं स्वाधिष्ठानचक्रं षड्दलम् । dvitīyaṃ svādhiṣṭhānacakraṃ ṣaḍdalam ।
तन्मध्ये पश्चिमाभिमुखं लिङ्गं प्रवालाङ्कुरसदृशं ध्यायेत् । tanmadhye paścimābhimukhaṃ liṅgaṃ pravālāṅkurasadṛśaṃ dhyāyet ।
तत्रैवोड्याणपीठं जगदाकर्षणसिद्धिदं भवति । tatraivoḍyāṇapīṭhaṃ jagadākarṣaṇasiddhidaṃ bhavati ।
तृतीयं नाभिचक्रं पञ्चावर्तं सर्पकुटिलाकारम् । tṛtīyaṃ nābhicakraṃ pañcāvartaṃ sarpakuṭilākāram ।
तन्मध्ये कुण्डलिनीं बालार्ककोटिप्रभां तनुमध्यां ध्यायेत् । tanmadhye kuṇḍalinīṃ bālārkakoṭiprabhāṃ tanumadhyāṃ dhyāyet ।
सामर्थ्यशक्तिः सर्वसिद्धिप्रदा भवति । sāmarthyaśaktiḥ sarvasiddhipradā bhavati ।
मणिपूरचक्रं हृदयचक्रम् । maṇipūracakraṃ hṛdayacakram ।
अष्टदलमधोमुखम् । aṣṭadalamadhomukham ।
तन्मध्ये ज्योतिर्मयलिङ्गाकारं ध्यायेत् । tanmadhye jyotirmayaliṅgākāraṃ dhyāyet ।
सैव हंसकला सर्वप्रिया सर्वलोकवश्यकरी भवति । saiva haṃsakalā sarvapriyā sarvalokavaśyakarī bhavati ।
कण्ठचक्रं चतुरङ्गुलम् । kaṇṭhacakraṃ caturaṅgulam ।
तत्र वामे इडा चन्द्रनाडी दक्षिणे पिङ्गला सूर्यनाडी तन्मध्ये सुषुम्नां श्वेतवर्णां ध्यायेत् । tatra vāme iḍā candranāḍī dakṣiṇe piṅgalā sūryanāḍī tanmadhye suṣumnāṃ śvetavarṇāṃ dhyāyet ।
य एवं वेदानाहता सिद्धिदा भवति । ya evaṃ vedānāhatā siddhidā bhavati ।
तालुचक्रम् । तत्रामृतधाराप्रवाहः । tālucakram । tatrāmṛtadhārāpravāhaḥ ।
घण्टिकालिङ्गमूलचक्ररन्ध्रे राजदन्तावलम्बिनीविवरं दशद्वादशारम् । ghaṇṭikāliṅgamūlacakrarandhre rājadantāvalambinīvivaraṃ daśadvādaśāram ।
तत्र शून्यं ध्यायेत् । tatra śūnyaṃ dhyāyet ।
चित्तलयो भवति । cittalayo bhavati ।
सप्तमं भ्रूचक्रमङ्गुष्ठमात्रम् । saptamaṃ bhrūcakramaṅguṣṭhamātram ।
तत्र ज्ञाननेत्रं दीपशिखाकारं ध्यायेत् । tatra jñānanetraṃ dīpaśikhākāraṃ dhyāyet ।
तदेव कपालकन्दवाक्सिद्धिदं भवति । tadeva kapālakandavāksiddhidaṃ bhavati ।
आज्ञाचक्रमष्टमम् । ājñācakramaṣṭamam ।
ब्रह्मरन्ध्रं निर्वाणचक्रम् । brahmarandhraṃ nirvāṇacakram ।
तत्र सूचिकागृहेतरं धूम्रशिखाकारं ध्यायेत् । tatra sūcikāgṛhetaraṃ dhūmraśikhākāraṃ dhyāyet ।
तत्र जालन्धरपीठं मोक्षप्रदं भवतीति परब्रह्मचक्रम् । tatra jālandharapīṭhaṃ mokṣapradaṃ bhavatīti parabrahmacakram ।
नवममाकाशचक्रम् । navamamākāśacakram ।
तत्र षोडशदलपद्ममूर्ध्वमुखं तन्मध्यकर्णिकात्रिकूटाकारम् । tatra ṣoḍaśadalapadmamūrdhvamukhaṃ tanmadhyakarṇikātrikūṭākāram ।
तन्मध्ये ऊर्ध्वशक्तिः । tanmadhye ūrdhvaśaktiḥ ।
तां पश्यन्ध्यायेत् । tāṃ paśyandhyāyet ।
तत्रैव पूर्णगिरिपीठं सर्वेच्छासिद्धिसाधनं भवति । tatraiva pūrṇagiripīṭhaṃ sarvecchāsiddhisādhanaṃ bhavati ।
सौभाग्यलक्ष्म्युपनिषदं नित्यमधीते योऽग्निपूतो भवति । saubhāgyalakṣmyupaniṣadaṃ nityamadhīte yo'gnipūto bhavati ।
स वायुपूतो भवति । sa vāyupūto bhavati ।
स सकलधनधान्यसत्पुत्रकलत्रहयभूगजपशुमहिषीदासीदासयोगज्ञानवान्भवति । sa sakaladhanadhānyasatputrakalatrahayabhūgajapaśumahiṣīdāsīdāsayogajñānavānbhavati ।
न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तत इत्युपनिषत् । na sa punarāvartate na sa punarāvartata ityupaniṣat ।

ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् आविरावीर्म एधि ॥ oṃ vāṅme manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitam āvirāvīrma edhi ॥
वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि ॥ vedasya ma āṇīsthaḥ śrutaṃ me mā prahāsīranenādhītenāhorātrānsandadhāmyṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi ॥
तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ tanmāmavatu tadvaktāramavatu avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इति श्रीसौभाग्यलक्ष्म्युपनिषत्समाप्ता ॥ iti śrīsaubhāgyalakṣmyupaniṣatsamāptā ॥

भावनोपनिषत् bhāvanopaniṣat

स्वाविद्यापदतत्कार्यं श्रीचक्रोपरि भासुरम् । svāvidyāpadatatkāryaṃ śrīcakropari bhāsuram ।
बिन्दुरूपशिवाकारं रामचन्द्रपदं भजे ॥ bindurūpaśivākāraṃ rāmacandrapadaṃ bhaje ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवा । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devā ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः । vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः । svasti nastārkṣyo'riṣṭanemiḥ ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । svasti no bṛhaspatirdadhātu ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

अथ भावनोपनिषत् । atha bhāvanopaniṣat ।

हरिः ॐ । hariḥ oṃ ।
आत्मानमखण्डमण्डलाकारमवृत्य सकलब्रह्माण्डमण्डलं स्वप्रकाशं ध्यायेत् । ātmānamakhaṇḍamaṇḍalākāramavṛtya sakalabrahmāṇḍamaṇḍalaṃ svaprakāśaṃ dhyāyet ।
ॐ श्रीगुरुः सर्वकारणभूता शक्तिः । oṃ śrīguruḥ sarvakāraṇabhūtā śaktiḥ ।
तेन नवरन्ध्ररूपो देहः । tena navarandhrarūpo dehaḥ ।
नवशक्तिरूपं श्रीचक्रम् । navaśaktirūpaṃ śrīcakram ।
वाराही पितृरूपा । vārāhī pitṛrūpā ।
कुरुकुल्ला बलिदेवता माता । kurukullā balidevatā mātā ।
पुरुषार्थाः सागराः । puruṣārthāḥ sāgarāḥ ।
देहो नवरत्नद्वीपः । deho navaratnadvīpaḥ ।
त्वगादिसप्तधातुभिरनेकैः संयुक्ताः सङ्कल्पाः कल्पतरवः । tvagādisaptadhātubhiranekaiḥ saṃyuktāḥ saṅkalpāḥ kalpataravaḥ ।
तेजः कल्पकोद्यानम् । tejaḥ kalpakodyānam ।
रसनया भाव्यमाना मधुराम्लतिक्तकटुकषायलवणभेदाः षड्रसाः षडृतवः क्रियाशक्तिः पीठम् । rasanayā bhāvyamānā madhurāmlatiktakaṭukaṣāyalavaṇabhedāḥ ṣaḍrasāḥ ṣaḍṛtavaḥ kriyāśaktiḥ pīṭham ।
कुण्डलिनी ज्ञानशक्तिर्गृहम् । kuṇḍalinī jñānaśaktirgṛham ।
इच्छाशक्तिर्महात्रिपुरसुन्दरी । icchāśaktirmahātripurasundarī ।
ज्ञाता होता ज्ञानमग्निः (ज्ञानमर्घ्यम्) ज्ञेयं हविः । jñātā hotā jñānamagniḥ (jñānamarghyam) jñeyaṃ haviḥ ।
ज्ञातृज्ञानज्ञेयानामभेदभावनं श्रीचक्रपूजनम् । jñātṛjñānajñeyānāmabhedabhāvanaṃ śrīcakrapūjanam ।
नियतिसहिताः श‍ृङ्गारादयो नव रसा अणिमादयः । niyatisahitāḥ śa‍ṛṅgārādayo nava rasā aṇimādayaḥ ।
कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यपुण्यपापमया ब्राह्म्याद्यष्टशक्तयः । kāmakrodhalobhamohamadamātsaryapuṇyapāpamayā brāhmyādyaṣṭaśaktayaḥ ।
(आधरनवकम् मुद्राशक्तयः ।) (ādharanavakam mudrāśaktayaḥ ।)
पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशश्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणवाक्पाणिपादपायूपस्थमनोविकाराः (कामाकर्षिण्यादि) षोडश शक्तयः । pṛthivyaptejovāyvākāśaśrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavākpāṇipādapāyūpasthamanovikārāḥ (kāmākarṣiṇyādi) ṣoḍaśa śaktayaḥ ।
वचनादानगमनविसर्गानन्दहानो(पादानो)पेक्षा(ख्य)भुद्धयोऽनङ्गकुसुमादिशक्तयोऽष्टौ । vacanādānagamanavisargānandahāno(pādāno)pekṣā(khya)bhuddhayo'naṅgakusumādiśaktayo'ṣṭau ।
अलम्बुसा कुहूर्विश्वोदरी वरुणा हस्तिजिह्वा यशस्वत्यश्विनी गान्धारी पूषा शङ्खिनी सरस्वतीडा पिङ्गला सुषुम्ना चेति चतुर्दश alambusā kuhūrviśvodarī varuṇā hastijihvā yaśasvatyaśvinī gāndhārī pūṣā śaṅkhinī sarasvatīḍā piṅgalā suṣumnā ceti caturdaśa
नाड्यः । nāḍyaḥ ।
सर्वसंक्षोभिण्यादिचतुर्दशारगा देवताः । sarvasaṃkṣobhiṇyādicaturdaśāragā devatāḥ ।
प्राणापानव्यानोदानसमाननागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जया इति दश वायवः । prāṇāpānavyānodānasamānanāgakūrmakṛkaradevadattadhanañjayā iti daśa vāyavaḥ ।
सर्वसिद्धिप्रदा देव्यो बहिर्दशारगा देवताः । sarvasiddhipradā devyo bahirdaśāragā devatāḥ ।
एतद्वायुदशकसंसर्गोपाधिभेधेन रेचकपूरकशोषकदाहप्लावका (रेचकः पाचकः शोषको दाहकः प्लावका इति) प्राणमुख्यत्वेन पञ्चधोऽस्ति (जठराग्निर्भवति) । etadvāyudaśakasaṃsargopādhibhedhena recakapūrakaśoṣakadāhaplāvakā (recakaḥ pācakaḥ śoṣako dāhakaḥ plāvakā iti) prāṇamukhyatvena pañcadho'sti (jaṭharāgnirbhavati) ।
क्षारको दारकः क्षोभको मोहको जृम्भक इत्यपालनमुख्यत्वेन पञ्चविधोऽस्ति । kṣārako dārakaḥ kṣobhako mohako jṛmbhaka ityapālanamukhyatvena pañcavidho'sti ।
तेन मनुष्याणां मोहको दाहको (नागप्राधान्येन पञ्चबिधास्ते मनुष्याणां देहगा) भक्ष्यभोज्यशोष्यलेह्यपेयात्मकं चतुर्विधमन्नं (पञ्चविधमन्नं) पाचयति। एता दश वह्निकलाः सर्वज्ञत्वाद्यन्तर्दशारगा देवताः । tena manuṣyāṇāṃ mohako dāhako (nāgaprādhānyena pañcabidhāste manuṣyāṇāṃ dehagā) bhakṣyabhojyaśoṣyalehyapeyātmakaṃ caturvidhamannaṃ (pañcavidhamannaṃ) pācayati। etā daśa vahnikalāḥ sarvajñatvādyantardaśāragā devatāḥ ।
शीतोष्णसुखदुःखेच्छासत्त्वरजस्तमोगुणा वशिन्यादिशक्तयोऽष्तौ । śītoṣṇasukhaduḥkhecchāsattvarajastamoguṇā vaśinyādiśaktayo'ṣtau ।
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पञ्चतन्मात्राः पञ्चपुष्पबाणा मन इक्षुधनुः । śabdasparśarūparasagandhāḥ pañcatanmātrāḥ pañcapuṣpabāṇā mana ikṣudhanuḥ ।
वश्यो वाणो रागः पाशः । vaśyo vāṇo rāgaḥ pāśaḥ ।
द्वेषोऽङ्कुशः । dveṣo'ṅkuśaḥ ।
अव्यक्तमहत्तत्त्वमहदहङ्कार इति कामेश्वरी-वज्रेश्वरीभगमालिन्योऽन्तस्त्रिकोणाग्रगा देवताः । avyaktamahattattvamahadahaṅkāra iti kāmeśvarī-vajreśvarībhagamālinyo'ntastrikoṇāgragā devatāḥ ।
(निरुपाधिकसंविदेव कामेश्वर । (nirupādhikasaṃvideva kāmeśvara ।
सदानन्दपूर्ण स्वात्मेव परदेवता ललिता । sadānandapūrṇa svātmeva paradevatā lalitā ।
लौहित्यमेतस्य सर्वस्य विमर्श । lauhityametasya sarvasya vimarśa ।
अनन्यचित्तत्वेन च सिद्धिः । ananyacittatvena ca siddhiḥ ।
भावनायाः क्रिया उपचरः । bhāvanāyāḥ kriyā upacaraḥ ।
अहं त्वमस्ति नास्ति कर्तव्यमकर्तव्यमुपासितव्यमिति विकल्पानामात्मनि विलापनम् होमः । ahaṃ tvamasti nāsti kartavyamakartavyamupāsitavyamiti vikalpānāmātmani vilāpanam homaḥ ।
भवनाविषयाणामभेदभवना तर्पणम् ।) bhavanāviṣayāṇāmabhedabhavanā tarpaṇam ।)
पञ्चदशतिथिरूपेण कालस्य परिणामावलोकनस्थितिः पञ्चदशनित्याः । pañcadaśatithirūpeṇa kālasya pariṇāmāvalokanasthitiḥ pañcadaśanityāḥ ।
श्रद्धानुरूपा धीर्देवता । śraddhānurūpā dhīrdevatā ।
तयोः कामेश्वरी सदानन्दघना परिपूर्णस्वात्मैक्यरूपा देवता । tayoḥ kāmeśvarī sadānandaghanā paripūrṇasvātmaikyarūpā devatā ।
सलिलमिति लौहित्यकारणं सत्त्वम् । salilamiti lauhityakāraṇaṃ sattvam ।
कर्तव्यमकर्तव्यमिति भावनायुक्त उपचारः । kartavyamakartavyamiti bhāvanāyukta upacāraḥ ।
अस्ति नास्तीति कर्तव्यतानूपचारः । asti nāstīti kartavyatānūpacāraḥ ।
बाह्याभ्यन्तःकरणानां रूपग्रहणयोग्यतास्त्त्वित्यावाहनम् । bāhyābhyantaḥkaraṇānāṃ rūpagrahaṇayogyatāsttvityāvāhanam ।
तस्य बाह्याभ्यन्तःकरणानामेकरूपविषयग्रहणमासनम् । tasya bāhyābhyantaḥkaraṇānāmekarūpaviṣayagrahaṇamāsanam ।
रक्तशुक्लपदैकीकरणं पाद्यम् । raktaśuklapadaikīkaraṇaṃ pādyam ।
उज्ज्वलदामोदानन्दासनदानमर्घ्यम् । ujjvaladāmodānandāsanadānamarghyam ।
स्वच्छं स्वतःसिद्धमित्याचमनीयम् । svacchaṃ svataḥsiddhamityācamanīyam ।
चिच्चन्द्रमयीति सर्वाङ्गस्रवणं स्नानम् । ciccandramayīti sarvāṅgasravaṇaṃ snānam ।
चिदग्निस्वरूपपरमानन्दशक्तिस्फुरणं वस्त्रम् । cidagnisvarūpaparamānandaśaktisphuraṇaṃ vastram ।
प्रत्येकं सप्तविंशतिधा भिन्नत्वेनेच्छाज्ञानक्रियात्मकब्रह्मग्रन्थिमद्रसतन्तुब्रह्मनाडी ब्रह्मसूत्रम् । pratyekaṃ saptaviṃśatidhā bhinnatvenecchājñānakriyātmakabrahmagranthimadrasatantubrahmanāḍī brahmasūtram ।
स्वव्यतिरिक्तवस्तुसङ्गरहितस्मरणां विभूषणम् । svavyatiriktavastusaṅgarahitasmaraṇāṃ vibhūṣaṇam ।
सच्चित्सुखपरिपूर्णतास्मरणं गन्धः । saccitsukhaparipūrṇatāsmaraṇaṃ gandhaḥ ।
समस्तविषयाणां मनसः स्थैर्येणानुसंधानं कुसुमम् । samastaviṣayāṇāṃ manasaḥ sthairyeṇānusaṃdhānaṃ kusumam ।
तेषामेव सर्वदा स्वीकरणं धूपः । teṣāmeva sarvadā svīkaraṇaṃ dhūpaḥ ।
पवनावच्छिन्नोत्ध्वज्वलनसच्चिदुल्काकाशदेहो दीपः । pavanāvacchinnotdhvajvalanasaccidulkākāśadeho dīpaḥ ।
समस्तयातायातवर्ज्यं नैवेद्यम् । samastayātāyātavarjyaṃ naivedyam ।
अवस्थात्रयाणामेकीकरणं ताम्बूलम् । avasthātrayāṇāmekīkaraṇaṃ tāmbūlam ।
मूलाधारादाब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं ब्रह्मरन्ध्रादामूलाधारपर्यन्तं गतागतरूपेण प्रादक्षिण्यम् । mūlādhārādābrahmarandhraparyantaṃ brahmarandhrādāmūlādhāraparyantaṃ gatāgatarūpeṇa prādakṣiṇyam ।
तुर्यावस्था नमस्कारः । turyāvasthā namaskāraḥ ।
देहशून्यप्रमातृतानिमज्जनं बलिहरणम् । dehaśūnyapramātṛtānimajjanaṃ baliharaṇam ।
सत्यमस्ति लर्तव्यमकर्तव्यमौदासीन्यनित्यात्मविलापनं होमः । satyamasti lartavyamakartavyamaudāsīnyanityātmavilāpanaṃ homaḥ ।
स्वयं तत्पादुकानिमज्जनं परिपूर्णध्यानम् । svayaṃ tatpādukānimajjanaṃ paripūrṇadhyānam ।
एवं मुहूर्तत्रयं (मुहूर्तद्वितयं मुहूर्तमात्रं वा) भावनापरो जीवन्मुक्तो भवति स एव शिवयोगीति evaṃ muhūrtatrayaṃ (muhūrtadvitayaṃ muhūrtamātraṃ vā) bhāvanāparo jīvanmukto bhavati sa eva śivayogīti
गद्यते। आदिमतेनान्तश्चक्रभावनाः । gadyate। ādimatenāntaścakrabhāvanāḥ ।
तस्य देवतात्मैक्यसिद्धिः । tasya devatātmaikyasiddhiḥ ।
चिन्तितकार्याण्ययत्नेन सिद्ध्यन्ति । cintitakāryāṇyayatnena siddhyanti ।
स एव शिवयोगीति कथ्यते । sa eva śivayogīti kathyate ।
कादिहादिमतोक्तेन भावना प्रतिपादिता । kādihādimatoktena bhāvanā pratipāditā ।
जीवन्मुक्तो भवति । jīvanmukto bhavati ।
य एवं वेद । ya evaṃ veda ।
इत्युपनिषत् । ityupaniṣat ।
(सोऽथर्वशिरोऽधीते ।) (so'tharvaśiro'dhīte ।)

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवा । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devā ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः। bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः । vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः । svasti nastārkṣyo'riṣṭanemiḥ ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । svasti no bṛhaspatirdadhātu ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इत्यथर्वणवेदे भावनोपनिषत्सम्पूर्णा ॥ ityatharvaṇavede bhāvanopaniṣatsampūrṇā ॥

त्रिपुरोपनिषत्
tripuropaniṣat

त्रिपुरोपनिषद्वेद्यपारमैश्वर्यवैभवम् । tripuropaniṣadvedyapāramaiśvaryavaibhavam ।
अखण्डानन्दसाम्राज्यं रामचन्द्रपदं भजे ॥ akhaṇḍānandasāmrājyaṃ rāmacandrapadaṃ bhaje ॥

ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता । oṃ vāṅme manasi pratiṣṭhitā ।
मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् । mano me vāci pratiṣṭhitam ।
आविरावीर्म एधि । āvirāvīrma edhi ।
वेदस्य म आणीस्थः । vedasya ma āṇīsthaḥ ।
श्रुतं मे मा प्रहासीः । śrutaṃ me mā prahāsīḥ ।
अनेनाधीतेनाहोरात्रान् संदधामि । anenādhītenāhorātrān saṃdadhāmi ।
ऋतं वदिष्यामि । ṛtaṃ vadiṣyāmi ।
सत्यं वदिष्यामि । satyaṃ vadiṣyāmi ।
तन्मामवतु । tanmāmavatu ।
तद्वक्तारमवतु । tadvaktāramavatu ।
अवतु माम् । avatu mām ।
अवतु वक्तारम् । avatu vaktāram ।
अवतु वक्तारम् । avatu vaktāram ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

ॐ तिस्रः पुरास्त्रिपथा विश्वचर्षणा अत्राकथा अक्षराः oṃ tisraḥ purāstripathā viśvacarṣaṇā atrākathā akṣarāḥ
सन्निविष्टाः । sanniviṣṭāḥ ।
अधिष्ठायैना अजरा पुराणी महत्तरा महिमा देवतानाम् ॥१॥ adhiṣṭhāyainā ajarā purāṇī mahattarā mahimā devatānām ॥1॥

नवयोनिर्नवचक्राणि दधिरे नवैव योगा नव योगिन्यश्च । navayonirnavacakrāṇi dadhire navaiva yogā nava yoginyaśca ।
नवानां चक्रा अधिनाथाः स्योना नव मुद्रा नव भद्रा महीनाम् ॥२॥ navānāṃ cakrā adhināthāḥ syonā nava mudrā nava bhadrā mahīnām ॥2॥

एका सा आसीत् प्रथमा सा नवासीदासोनविंशादासोनत्रिंशत् । ekā sā āsīt prathamā sā navāsīdāsonaviṃśādāsonatriṃśat ।
चत्वारिंशादथ तिस्रः समिधा उशतीरिव मातरो मा विशन्तु ॥३॥ catvāriṃśādatha tisraḥ samidhā uśatīriva mātaro mā viśantu ॥3॥

ऊर्ध्वज्वलज्वलनं ज्योतिरग्रे तमो वै तिरश्श्चीनमजरं तद्रजोऽभूत् । ūrdhvajvalajvalanaṃ jyotiragre tamo vai tiraśścīnamajaraṃ tadrajo'bhūt ।
आनन्दनं मोदनं ज्योतिरिन्दो रेता उ वै मण्डला मण्डयन्ति ॥४॥ ānandanaṃ modanaṃ jyotirindo retā u vai maṇḍalā maṇḍayanti ॥4॥

तिस्रश्च [ यास्तिस्रो ] रेखाः सदनानि भूमेस्त्रिविष्टपास्त्रिगुणास्त्रिप्रकाराः । tisraśca [ yāstisro ] rekhāḥ sadanāni bhūmestriviṣṭapāstriguṇāstriprakārāḥ ।
एतत्पुरं [ एतत्त्रयं ] पूरकं पूरकाणामत्र [पूरकाणां मन्त्री ] प्रथते मदनो मदन्या ॥५॥ etatpuraṃ [ etattrayaṃ ] pūrakaṃ pūrakāṇāmatra [pūrakāṇāṃ mantrī ] prathate madano madanyā ॥5॥

मदन्तिका मानिनी मंगला च सुभगा च सा सुन्दरी सिद्धिमत्ता । madantikā māninī maṃgalā ca subhagā ca sā sundarī siddhimattā ।
लज्जा मतिस्तुष्टिरिष्टा च पुष्टा लक्ष्मीरुमा ललिता लालपन्ती ॥६॥ lajjā matistuṣṭiriṣṭā ca puṣṭā lakṣmīrumā lalitā lālapantī ॥6॥

इमां विज्ञाय सुधया मदन्ती परिसृता तर्पयन्तः स्वपीठम् । imāṃ vijñāya sudhayā madantī parisṛtā tarpayantaḥ svapīṭham ।
नाकस्य पृष्ठे वसन्ति परं धाम त्रैपुरं चाविशन्ति ॥७॥ nākasya pṛṣṭhe vasanti paraṃ dhāma traipuraṃ cāviśanti ॥7॥

कामो योनिः कामकला व्रजपाणिर्गुहा हसा मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः । kāmo yoniḥ kāmakalā vrajapāṇirguhā hasā mātariśvābhramindraḥ ।
पुनर्गुहा सकला मायया च पूरूच्येषा विश्वमातादिविद्या ॥८॥ punarguhā sakalā māyayā ca pūrūcyeṣā viśvamātādividyā ॥8॥

षष्ठं सप्तममथ वह्निसारथिमस्या मूलत्रिक्रमा देशयन्तः । ṣaṣṭhaṃ saptamamatha vahnisārathimasyā mūlatrikramā deśayantaḥ ।
कथ्यं कविं कल्पकं काममीशं तुष्टुवांसो अमृतत्वं भजन्ते ॥९॥ kathyaṃ kaviṃ kalpakaṃ kāmamīśaṃ tuṣṭuvāṃso amṛtatvaṃ bhajante ॥9॥

त्रिविष्टपं त्रिमुखं विश्वमातुर्नवरेखाः स्वरमध्यं तदीले । triviṣṭapaṃ trimukhaṃ viśvamāturnavarekhāḥ svaramadhyaṃ tadīle ।
[ पुरं हन्त्रीमुखं विश्वमातू रवे रेखा स्वरमध्यं तदेषा । ] [ puraṃ hantrīmukhaṃ viśvamātū rave rekhā svaramadhyaṃ tadeṣā । ]
बृहत्तिथिर्दशा पञ्चादि नित्या सा षोडशी पुरमध्यं बिभर्ति ॥१०॥ bṛhattithirdaśā pañcādi nityā sā ṣoḍaśī puramadhyaṃ bibharti ॥10॥

यद्वा मण्डलाद्वा स्तनबिंबमेकं मुखं चाधस्त्रीणि गुहा सदनानि । yadvā maṇḍalādvā stanabiṃbamekaṃ mukhaṃ cādhastrīṇi guhā sadanāni ।
कामी कलां काम्यरूपां विदित्वा [ चिकित्वा ] नरो जायते कामरूपश्च काम्यः [ कामः ] ॥११॥ kāmī kalāṃ kāmyarūpāṃ viditvā [ cikitvā ] naro jāyate kāmarūpaśca kāmyaḥ [ kāmaḥ ] ॥11॥

परिसृतम् झषमाद्यं [ झषमाजं ] फलं च भक्तानि योनीः सुपरिष्कृताश्च । parisṛtam jhaṣamādyaṃ [ jhaṣamājaṃ ] phalaṃ ca bhaktāni yonīḥ supariṣkṛtāśca ।
निवेदयन्देवतायै महत्यै स्वात्मीकृते सुकृते सिद्धिमेति ॥१२॥ nivedayandevatāyai mahatyai svātmīkṛte sukṛte siddhimeti ॥12॥

सृण्येव सितया विश्वचर्षणिः पाशेनैव प्रतिबध्नात्यभीकाम् । sṛṇyeva sitayā viśvacarṣaṇiḥ pāśenaiva pratibadhnātyabhīkām ।
इषुभिः पञ्चभिर्धनुषा च विध्यत्यादिशक्तिररुणा विश्वजन्या ॥१३॥ iṣubhiḥ pañcabhirdhanuṣā ca vidhyatyādiśaktiraruṇā viśvajanyā ॥13॥

भगः शक्तिर्भगवान्काम ईश उभा दाताराविह सौभगानाम् । bhagaḥ śaktirbhagavānkāma īśa ubhā dātārāviha saubhagānām ।
समप्रधानौ समसत्वौ समोजौ तयोः शक्तिरजरा विश्वयोनिः ॥१४॥ samapradhānau samasatvau samojau tayoḥ śaktirajarā viśvayoniḥ ॥14॥

परिस्रुता हविषा भावितेन प्रसङ्कोचे गलिते वैमनस्कः । parisrutā haviṣā bhāvitena prasaṅkoce galite vaimanaskaḥ ।
शर्वः सर्वस्य जगतो विधाता धर्ता हर्ता विश्वरूपत्वमेति ॥१५॥ śarvaḥ sarvasya jagato vidhātā dhartā hartā viśvarūpatvameti ॥15॥

इयं महोपनिषत्त्रैपुर्या यामक्षरं परमो गीर्भिरीट्टे । iyaṃ mahopaniṣattraipuryā yāmakṣaraṃ paramo gīrbhirīṭṭe ।
एषर्ग्यजुः परमेतच्च सामायमथर्वेयमन्या च विद्या ॥१६॥ eṣargyajuḥ parametacca sāmāyamatharveyamanyā ca vidyā ॥16॥

ॐ ह्रीं ॐ ह्रीमित्युपनिषत् ॥ oṃ hrīṃ oṃ hrīmityupaniṣat ॥

ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता । oṃ vāṅme manasi pratiṣṭhitā ।
मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् । mano me vāci pratiṣṭhitam ।
आविरावीर्म एधि । āvirāvīrma edhi ।
वेदस्य म आणीस्थः । vedasya ma āṇīsthaḥ ।
श्रुतं मे मा प्रहासीः । śrutaṃ me mā prahāsīḥ ।
अनेनाधीतेनाहोरात्रान् संदधामि । anenādhītenāhorātrān saṃdadhāmi ।
ऋतं वदिष्यामि । ṛtaṃ vadiṣyāmi ।
सत्यं वदिष्यामि । satyaṃ vadiṣyāmi ।
तन्मामवतु । tanmāmavatu ।
तद्वक्तारमवतु । tadvaktāramavatu ।
अवतु माम् । avatu mām ।
अवतु वक्तारम् । avatu vaktāram ।
अवतु वक्तारम् । avatu vaktāram ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

॥ इति त्रिपुरोपनिषत् ॥ ॥ iti tripuropaniṣat ॥

देवी उपनिषत्
devī upaniṣat

॥ अथ देव्युपनिषत् ॥
॥ atha devyupaniṣat ॥

अथर्ववेदीय शाक्तोपनिषत् ॥ atharvavedīya śāktopaniṣat ॥

श्रीदेव्युपनिषद्विद्यावेद्यापारसुखाकृति । śrīdevyupaniṣadvidyāvedyāpārasukhākṛti ।
त्रैपदं ब्रह्मचैतन्यं रामचन्द्रपदं भजे ॥ traipadaṃ brahmacaitanyaṃ rāmacandrapadaṃ bhaje ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवासस्तनूभि व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhi vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दध्हातु ॥ svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhhātu ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥
सर्वे वै देवा देवीमुपतस्थुः । sarve vai devā devīmupatasthuḥ ।
कासि त्वं महादेवि । kāsi tvaṃ mahādevi ।
साब्रवीदहं ब्रह्मस्वरूपिणी । sābravīdahaṃ brahmasvarūpiṇī ।
मत्तः प्रकृतिपुरुषात्मकं जगच्छून्यं चाशून्यं च । mattaḥ prakṛtipuruṣātmakaṃ jagacchūnyaṃ cāśūnyaṃ ca ।
अहमानन्दानानन्दाः विज्ञानाविज्ञाने अहम् । ahamānandānānandāḥ vijñānāvijñāne aham ।
ब्रह्मा ब्रह्मणि वेदितव्ये । brahmā brahmaṇi veditavye ।
इत्याहाथर्वणि श्रुतिः ॥१॥ ityāhātharvaṇi śrutiḥ ॥1॥

अहं पञ्चभूतान्यपञ्चभूतानि । ahaṃ pañcabhūtānyapañcabhūtāni ।
अहमखिलं जगत् । ahamakhilaṃ jagat ।
वेदोऽहमवेदोऽहम् । vedo'hamavedo'ham ।
विद्याहमविद्याहम् । vidyāhamavidyāham ।
अजाहमनजाहम् । ajāhamanajāham ।
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्चाहम् । adhaścordhvaṃ ca tiryakcāham ।
अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः । ahaṃ rudrebhirvasubhiścarāmyahamādityairuta viśvadevaiḥ ।
अहं मित्रावरुणावुभौ बिभर्म्यहमिन्द्राग्नी अहमश्विनावुभौ । ahaṃ mitrāvaruṇāvubhau bibharmyahamindrāgnī ahamaśvināvubhau ।
अहं सोमं त्वष्टारं पूषणं भगं दधाम्यहम् । ahaṃ somaṃ tvaṣṭāraṃ pūṣaṇaṃ bhagaṃ dadhāmyaham ।
विष्णुमुरुक्रमं ब्रह्माणमुत प्रजापतिं दधामि । viṣṇumurukramaṃ brahmāṇamuta prajāpatiṃ dadhāmi ।
अहं दधामि द्रविणं हविष्मते सुप्राव्ये ३ यजमानाय सुन्वते ॥२॥ ahaṃ dadhāmi draviṇaṃ haviṣmate suprāvye 3 yajamānāya sunvate ॥2॥

अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनामहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे । ahaṃ rāṣṭrī saṅgamanī vasūnāmahaṃ suve pitaramasya mūrdhanmama yonirapsvantaḥ samudre ।
य एवं वेद स देवीपदमाप्नोति । ya evaṃ veda sa devīpadamāpnoti ।
ते देवा अब्रुवन् । te devā abruvan ।
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः । namo devyai mahādevyai śivāyai satataṃ namaḥ ।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥३॥ namaḥ prakṛtyai bhadrāyai niyatāḥ praṇatāḥ sma tām ॥3॥

तामग्निवर्णां तपसा ज्वलन्तीं वैरोचनीं कर्मफलेषु जुष्टाम् । tāmagnivarṇāṃ tapasā jvalantīṃ vairocanīṃ karmaphaleṣu juṣṭām ।
दुर्गां देवीं शरणमहं प्रपद्ये सुतरां नाशयते तमः ॥४॥ durgāṃ devīṃ śaraṇamahaṃ prapadye sutarāṃ nāśayate tamaḥ ॥4॥

देवीं वाचमजनयन्त देवास्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति devīṃ vācamajanayanta devāstāṃ viśvarūpāḥ paśavo vadanti
। सा नो मन्द्रेशमूर्जं दुहाना धेनुर्वागस्मानुपसुष्टुतैतु ॥५॥ । sā no mandreśamūrjaṃ duhānā dhenurvāgasmānupasuṣṭutaitu ॥5॥

कालरात्रिं ब्रह्मस्तुतां वैष्णवीं स्कन्दमातरम् । kālarātriṃ brahmastutāṃ vaiṣṇavīṃ skandamātaram ।
सरस्वतीमदितिं दक्षदुहितरं नमामः पावनां शिवाम् ॥६॥ sarasvatīmaditiṃ dakṣaduhitaraṃ namāmaḥ pāvanāṃ śivām ॥6॥

महालक्ष्मीश्च विद्महे सर्वसिद्धिश्च धीमहि । mahālakṣmīśca vidmahe sarvasiddhiśca dhīmahi ।
तन्नो देवी प्रचोदयात् ॥७॥ tanno devī pracodayāt ॥7॥

अदितिर्ह्यजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव । aditirhyajaniṣṭa dakṣa yā duhitā tava ।
तां देवा अन्वजायन्त भद्रा अमृतबन्धवः ॥८॥ tāṃ devā anvajāyanta bhadrā amṛtabandhavaḥ ॥8॥

कामो योनिः कामकला वज्रपाणिर्गुहा हसा । kāmo yoniḥ kāmakalā vajrapāṇirguhā hasā ।
मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः पुनर्गुहा सकला मायया च पुनः कोशा विश्वमाता दिवि द्योम् ॥९॥ mātariśvābhramindraḥ punarguhā sakalā māyayā ca punaḥ kośā viśvamātā divi dyom ॥9॥

एषात्मशक्तिः । eṣātmaśaktiḥ ।
एषा विश्वमोहिनी पाशाङ्कुशधनुर्बाणधरा । eṣā viśvamohinī pāśāṅkuśadhanurbāṇadharā ।
एषा श्रीमहाविद्या । eṣā śrīmahāvidyā ।
य एवं वेद स शोकं तरति । ya evaṃ veda sa śokaṃ tarati ।
नमस्ते अस्तु भगवति भवति मातरस्मान्पातु सर्वतः । namaste astu bhagavati bhavati mātarasmānpātu sarvataḥ ।
सैषाष्टौ वसवः । saiṣāṣṭau vasavaḥ ।
सैषैकादश रुद्राः । saiṣaikādaśa rudrāḥ ।
सैषा द्वादशादित्याः । saiṣā dvādaśādityāḥ ।
सैषा विश्वेदेवाः सोमपा असोमपाश्च । saiṣā viśvedevāḥ somapā asomapāśca ।
सैषा यातुधानु असुरा रक्षांसि पिशाचयक्षाः सिद्धाः । saiṣā yātudhānu asurā rakṣāṃsi piśācayakṣāḥ siddhāḥ ।
सैषा सत्त्वरजस्तमांसि । saiṣā sattvarajastamāṃsi ।
सैषा प्रजापतीन्द्रमनवः । saiṣā prajāpatīndramanavaḥ ।
सैषा ग्रहा नक्षत्रज्योतींषि कलाकाष्ठादिकालरूपिणी । saiṣā grahā nakṣatrajyotīṃṣi kalākāṣṭhādikālarūpiṇī ।
तामहं प्रणौमि नित्यम् । tāmahaṃ praṇaumi nityam ।
तापापहारिणीं देवीं भुक्तिमुक्तिप्रदायिनीम् । tāpāpahāriṇīṃ devīṃ bhuktimuktipradāyinīm ।
अनन्तां विजयां शुद्धां शरण्यां शिवदां शिवाम् ॥१०॥ anantāṃ vijayāṃ śuddhāṃ śaraṇyāṃ śivadāṃ śivām ॥10॥

वियदाकारसंयुक्तं वीतिहोत्रसमन्वितम् । viyadākārasaṃyuktaṃ vītihotrasamanvitam ।
अर्धेन्दुलसितं देव्या बीजं सर्वार्थसाधकम् ॥११॥ ardhendulasitaṃ devyā bījaṃ sarvārthasādhakam ॥11॥

एवमेकाक्षरं मन्त्रं यतयः शुद्धचेतसः । evamekākṣaraṃ mantraṃ yatayaḥ śuddhacetasaḥ ।
ध्यायन्ति परमानन्दमया ज्ञानाम्बुराशयः ॥१२॥ dhyāyanti paramānandamayā jñānāmburāśayaḥ ॥12॥

वाङ्मया ब्रह्मभूतस्मात्षष्ठं वक्त्रसमन्वितम् । vāṅmayā brahmabhūtasmātṣaṣṭhaṃ vaktrasamanvitam ।
सूर्यो वामश्रोत्रबिन्दुः संयुताष्टकतृतीयकः ॥१३॥ sūryo vāmaśrotrabinduḥ saṃyutāṣṭakatṛtīyakaḥ ॥13॥

नारायणेन संयुक्तो वायुश्चाधरसंयुतः । nārāyaṇena saṃyukto vāyuścādharasaṃyutaḥ ।
विच्चे नवार्णकोऽर्णः स्यान्महदानन्ददायकः ॥१४॥ vicce navārṇako'rṇaḥ syānmahadānandadāyakaḥ ॥14॥

हृत्पुण्डरीकमध्यस्थां प्रातःसूर्यसमप्रभाम् । hṛtpuṇḍarīkamadhyasthāṃ prātaḥsūryasamaprabhām ।
पाशाङ्कुशधरां सौम्यां वरदाभयहस्तकाम् । pāśāṅkuśadharāṃ saumyāṃ varadābhayahastakām ।
त्रिनेत्रां रक्तवसनां भक्तकामदुघां भजे ॥१५॥ trinetrāṃ raktavasanāṃ bhaktakāmadughāṃ bhaje ॥15॥

नमामि त्वामहं देवीं महाभयविनाशिनीम् । namāmi tvāmahaṃ devīṃ mahābhayavināśinīm ।
महादुर्गप्रशमनीं महाकारुण्यरूपिणीम् ॥१६॥ mahādurgapraśamanīṃ mahākāruṇyarūpiṇīm ॥16॥

यस्याः स्वरूपं ब्रह्मादयो न जानन्ति तस्मादुच्यतेऽज्ञेया । yasyāḥ svarūpaṃ brahmādayo na jānanti tasmāducyate'jñeyā ।
यस्या अन्तो न विद्यते तस्मादुच्यतेऽनन्ता । yasyā anto na vidyate tasmāducyate'nantā ।
यस्या ग्रहणं नोपलभ्यते तस्मादुच्यतेऽलक्ष्या । yasyā grahaṇaṃ nopalabhyate tasmāducyate'lakṣyā ।
यस्या जननं नोपलभ्यते तस्मादुच्यतेऽजा । yasyā jananaṃ nopalabhyate tasmāducyate'jā ।
एकैव सर्वत्र वर्तते तस्मादुच्यत एका । ekaiva sarvatra vartate tasmāducyata ekā ।
एकैव विश्वरूपिणी तस्मादुच्यते नैका ऽत एवोच्यतेऽज्ञेयानन्तालक्ष्याजैका नैकेति । ekaiva viśvarūpiṇī tasmāducyate naikā 'ta evocyate'jñeyānantālakṣyājaikā naiketi ।
मन्त्राणां मातृका देवी शब्दानां ज्ञानरूपिणी । mantrāṇāṃ mātṛkā devī śabdānāṃ jñānarūpiṇī ।
ज्ञानानां चिन्मयातीता शून्यानां शून्यसाक्षिणी ॥१७॥ jñānānāṃ cinmayātītā śūnyānāṃ śūnyasākṣiṇī ॥17॥

यस्याः परतरं नास्ति सैषा दुर्गा प्रकीर्तिता । yasyāḥ parataraṃ nāsti saiṣā durgā prakīrtitā ।
[दुर्गात्संत्रायते यस्माद्देवी दुर्गेति कथ्यते ॥१८॥ [durgātsaṃtrāyate yasmāddevī durgeti kathyate ॥18॥

प्रपद्ये शरणं देवीं दुंदुर्गे दुरितं हर ॥ prapadye śaraṇaṃ devīṃ duṃdurge duritaṃ hara ॥
तां दुर्गां दुर्गमां देवीं दुराचारविघातिनीम् । tāṃ durgāṃ durgamāṃ devīṃ durācāravighātinīm ।
नमामि भवभीतोऽहं संसारार्णवतारिणीम् ॥१९॥ namāmi bhavabhīto'haṃ saṃsārārṇavatāriṇīm ॥19॥

इदमथर्वशीर्षं योऽधीते पञ्चाथर्वशीर्षजपफलमवाप्नोति । idamatharvaśīrṣaṃ yo'dhīte pañcātharvaśīrṣajapaphalamavāpnoti ।
इदमथर्वशीर्षं ज्ञात्वा योऽर्चां स्थापयति । idamatharvaśīrṣaṃ jñātvā yo'rcāṃ sthāpayati ।
शतलक्षं प्रजप्त्वापि सोऽर्चासिद्धिं च विन्दति । śatalakṣaṃ prajaptvāpi so'rcāsiddhiṃ ca vindati ।
शतमष्टोत्तरं चास्याः पुरश्चर्याविधिः स्मृतः ॥२०॥ śatamaṣṭottaraṃ cāsyāḥ puraścaryāvidhiḥ smṛtaḥ ॥20॥

दशवारं पठेद्यस्तु सद्यः पापैः प्रमुच्यते । daśavāraṃ paṭhedyastu sadyaḥ pāpaiḥ pramucyate ।
महादुर्गाणि तरति महादेव्याः प्रसादतः ॥२१॥ mahādurgāṇi tarati mahādevyāḥ prasādataḥ ॥21॥

प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति । prātaradhīyāno rātrikṛtaṃ pāpaṃ nāśayati ।
सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति । sāyamadhīyāno divasakṛtaṃ pāpaṃ nāśayati ।
तत्सायं प्रातः प्रयुञ्जानः पापोऽपापो भवति । tatsāyaṃ prātaḥ prayuñjānaḥ pāpo'pāpo bhavati ।
निशीथे तुरीयसन्ध्यायां जप्त्वा वाक्सिद्धिर्भवति । niśīthe turīyasandhyāyāṃ japtvā vāksiddhirbhavati ।
नूतनप्रतिमायां जप्त्वा देवतासांनिध्यं भवति । nūtanapratimāyāṃ japtvā devatāsāṃnidhyaṃ bhavati ।
प्राणप्रतिष्ठायां जप्त्वा प्राणानां प्रतिष्ठा भवति । prāṇapratiṣṭhāyāṃ japtvā prāṇānāṃ pratiṣṭhā bhavati ।
भौमाश्विन्यां महादेवी संनिधौ जप्त्वा महामृत्युं तरति । bhaumāśvinyāṃ mahādevī saṃnidhau japtvā mahāmṛtyuṃ tarati ।
य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥२२॥ ya evaṃ vedetyupaniṣat ॥22॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवासस्तनूभि व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhi vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दध्हातु ॥ svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhhātu ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

॥ इति श्रीदेव्युपनिषत्समाप्ता ॥ ॥ iti śrīdevyupaniṣatsamāptā ॥

अन्नपूर्णोपनिषत्

सर्वापह्नवसंसिद्धब्रह्ममात्रतयोज्ज्वलम् ।
त्रैपदं श्रीरामतत्त्वं स्वमात्रमिति भावये ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः ॥
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः ॥
व्यशेम देवहितं यदायुः ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ॥
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ॥
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ॥
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

प्रथमोऽध्यायः

हरिः ॐ निदाघो नाम योगीन्द्र ऋभुं ब्रह्मविदां वरम् ।
प्रणम्य दण्डवद्भूमावुत्थाय स पुनर्मुनिः ॥ १॥

आत्मतत्त्वमनुब्रूहीत्येवं पप्रच्छ सादरम् ।
कयोपासनया ब्रह्मन्नीदृशं प्राप्तवानसि ॥ २॥

तां मे ब्रूहि महाविद्यां मोक्षसाम्राज्यदायिनीम् ।
निदाघ त्वं कृतार्थोऽसि श‍ृणु विद्यां सनातनीम् ॥ ३॥

यस्या विज्ञानमात्रेण जीवन्मुक्तो भविष्यसि ।
मूलश‍ृङ्गाटमध्यस्था बिन्दुनादकलाश्रया ॥ ४॥

नित्यानन्दा निराधारा विख्याता विलसत्कचा ।
विष्टपेशी महालक्ष्मीः कामस्तारो नतिस्तथा ॥ ५॥

भगवत्यन्नपूर्णेति ममाभिलषितं ततः ।
अन्नं देहि ततः स्वाहा मन्त्रसारेति विश्रुता ॥ ६॥

सप्तविंशति वर्णात्मा योगिनीगणसेविता ॥ ७॥

ऐं ह्रीं सौं श्रीं क्लीमोन्नमो भगवत्यन्नपूर्णे
ममाभिलषितमन्नं देहि स्वाहा ।
इति पित्रोपदिष्टोऽस्मि तदादिनियमः स्थितः ।
कृतवान्स्वाश्रमाचारो मन्त्रानुष्ठानमन्वहम् ॥ ८॥

एवं गते बहुदिने प्रादुरासीन्ममाग्रतः ।
अन्नपूर्णा विशालाक्षी स्मयमानमुखाम्बुजा ॥ ९॥

तां दृष्ट्वा दण्डवद्भूमौ नत्वा प्राञ्जलिरास्थितः ।
अहो वत्स कृतार्थोऽसि वरं वरय मा चिरम् ॥ १०॥

एवमुक्तो विशालाक्ष्या मयोक्तं मुनिपुङ्गव ।
आत्मतत्त्वं मनसि मे प्रादुर्भवतु पार्वति ॥ ११॥

तथैवास्थिति मामुक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ।
तदा मे मतिरुत्पन्ना जगद्वैचित्र्यदर्शनात् ॥ १२॥

भ्रमः पञ्चविधो भाति तदेवेह समुच्यते ।
जीवेश्वरौ भिन्नरूपाविति प्राथमिको भ्रमः ॥ १२॥

आत्मनिष्ठं कर्तृगुणं वास्तवं वा द्वितीयकः ।
शरीरत्रयसंयुक्तजीवः सङ्गी तृतीयकः ॥ १३॥

जगत्कारणरूपस्य विकारित्वं चतुर्थकः ।
कारणाद्भिन्नजगतः सत्यत्वं पञ्चमो भ्रमः ।
पञ्चभ्रमनिवृत्तिश्च तदा स्फुरति चेतसि ॥ १५॥

बिम्बप्रतिबिम्बदर्शनेन भेदभ्रमो निवृत्तः ।
स्फटिकलोहितदर्शनेन पारमार्थिककर्तृत्वभ्रमो निवृत्तः ।
घटमठाकाशदर्शनेन सङ्गीतिभ्रमो निवृत्तः ।
रज्जुसर्पदर्शनेन कारणाद्भिन्नजगतः सत्यत्वभ्रमो निवृत्तः ।
कनकरुचकदर्शनेन विकारित्वभ्रमो निवृत्तः ।
तदाप्रभृति मच्चित्तं ब्रह्माकारमभूत्स्वयम् ।
निदाघ त्वमपीत्थं हि तत्त्वज्ञानमवाप्नुहि ॥ १६॥

निदाघः प्रणतो भूत्वा ऋभुं पप्रच्छ सादरम् ।
ब्रूहि मे श्रद्दधानाय ब्रह्मविद्यामनुत्तमाम् ॥ १७॥

तथेत्याह ऋभुः प्रीतस्तत्त्वज्ञां वदामि ते ।
महाकर्ता महाभोक्ता महात्यागी भवानघ ।
स्वस्वरूपानुसन्धानमेवं कृत्वा सुखी भव ॥ १८॥

नित्योदितं विमलमाद्यमनतरूपं ब्रह्मास्मि नेतरकलाकलनं हि किंचित् ।
इत्येव भावय निरञ्जनतामुपेतो निर्वाणमेहि सकलामलशान्तवृत्तिः ॥ १९॥

यदिदं दृश्यते किंचित्तत्तन्नास्तीति भावय ।
यथा गन्धर्वनगरं यथा वारि मरुस्थले ॥ २०॥

यत्तु नो दृश्यते किंचिद्यन्नु किंचिदिव स्थितम् ।
मनःषष्ठेन्द्रियातीतं तन्मयो भव वै मुने ॥ २१॥

अविनाशि चिदाकाशं सर्वात्मकमखण्डितम् ।
नीरन्ध्रं भूरिवाशेषं तदस्मीति विभावय ॥ २२॥

यदा संक्षीयते चित्तमभावात्यन्तभावनात् ।
चित्सामान्यस्वरूपस्य सत्तासामान्यता तदा ॥ २३॥

नूनं चैत्यांशरहिता चिद्यदात्मनि लीयते ।
असद्रूपवदत्यच्छा सत्तासामान्यता तदा ॥ २४॥

दृष्टिरेषा हि परमा सदेहादेहयोः समा ।
मुक्तयोः संभवत्येव तुर्यातीतपदाभिधा ॥ २५॥

व्युत्थितस्य भवत्येषा समाधिस्थस्य चानघ ।
ज्ञस्य केवलमज्ञस्य न भवत्येव बोधजा ।
अनानन्दसमानन्दमुग्धमुग्धमुखद्युतिः ॥ २६॥

चिरकालपरिक्षीणमननादिपरिभ्रमः ।
पदमासाद्यते पुण्यं प्रज्ञयैवैकया तथा ॥ २७॥

इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः ।
अन्तःशीतलया यासौ समाधिरिति कथ्यते ॥ २८॥

अवासनं स्थिरं प्रोक्तं मनोध्यानं तदेव च ।
तदेव केवलीभानं शान्ततैव च तत्सदा ॥ २९॥

तनुवासनमत्युच्चैः पदायोद्यतमुच्यते ।
अवासगं मनोऽकर्तृपदं तस्मादवाप्यते ॥ ३०॥

घनवासनमेतत्तु चेतःकर्तृत्वभावनम् ।
सर्वदुःखप्रदं तस्माद्वासनां तनुतां नयेत् ॥ ३१॥

चेतसा सम्परित्यज्य सर्वभावात्मभावनाम् ।
सर्वमाकाशतामेति नित्यमन्तर्मुखस्थितेः ॥ ३२॥

यथा विपणगा लोका विहरन्तोऽप्यसत्समाः ।
असंबन्धात्तथा ज्ञस्य ग्रामोऽपि विपिनोपमः ॥ ३३॥

अन्तर्मुखतया नित्यं सुप्तो बुद्धो व्रजन्पठन् ।
पुरं जनपदं ग्राममरण्यमिव पश्यति ॥ ३४॥

अन्तःशीतलतायां तु लब्धायां शीतलं जगत् ।
अन्तस्तृष्णोपतप्तानां दावदाहमयं जगत् ॥ ३५॥

भवत्यखिलजन्तूनां यदन्तस्तद्बहिः स्थितम् ॥ ३६॥

यस्त्वात्मरतिरेवान्तः कुर्वन्कर्मेन्द्रियैः क्रियाः ।
न वशो हर्षशोकाभ्यां स समाहित उच्यते ॥ ३७॥

आत्मवत्सर्वभूतानि परद्रव्याणि लोष्ठवत् ।
स्वभावादेव न भयाद्यः पश्यति स पश्यति ॥ ३८॥

अद्यैव मृतिरायातु कल्पान्तनिचयेन वा ।
नासौ कलङ्कमाप्नोति हेम पङ्कगतं यथा ॥ ३९॥

कोऽहं कथमिदं किं वा कथं मरणजन्मनी ।
विचारयान्तरे वेत्थं महत्तत्फलमेष्यसि ॥ ४०॥

विचारेण परिज्ञातस्वभावस्य सतस्तव ।
मनः स्वरूपमुत्सृज्य शममेष्यति विज्वरम् ॥ ४१॥

विज्वरत्वं गतं चेतस्तव संसारवृत्तिषु ।
न निमज्जति तद्ब्रह्मन्गोष्पदेष्विव वारणः ॥ ४२॥

कृपणं तु मनो ब्रह्मन्गोष्पदेऽपि निमज्जति ।
कार्ये गोष्पदतोयेऽपि विशीर्णो मशको यथा ॥ ४३॥

यावद्यावन्मुनिश्रेष्ठ स्वयं संतज्यतेऽखिलम् ।
तावत्तावत्परालोकः परमात्मैव शिष्यते ॥ ४४॥

यावत्सर्वं न संत्यक्तं तावदात्मा न लभ्यते ।
सर्ववस्तुपरित्यागे शेष आत्मेति कथ्यते ॥ ४५॥

आत्मावलोकनार्थं तु तस्मात्सर्वं परित्यजेत् ।
सर्वं संत्यज्य दूरेण यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥ ४६॥

सर्वं किंचिदिदं दृश्यं दृश्यते यज्जगद्गतम् ।
चिन्निष्पन्दांशमात्रं तन्नान्यत्किंचन शाश्वतम् ॥ ४७॥

समाहिता नित्यतृप्ता यथाभूतार्थदर्शिनी ।
ब्रह्मन्समाधिशब्देन परा प्रज्ञोच्यते बुधैः ॥ ४८॥

अक्षुब्धा निरहंकारा द्वन्द्वेष्वननुपातिनी ।
प्रोक्ता समाधिशब्देन मेरोः स्थिरतरा स्थितिः ॥ ४९॥

निश्चिता विगताभीष्टा हेयोपदेयवर्जिता ।
ब्रह्मन्समाधिशब्देन परिपूर्णा मनोगतिः ॥ ५०॥

केवलं चित्प्रकाशांशकल्पिता स्थिरतां गता ।
तुर्या सा प्राप्यते दृष्टिर्महद्भिर्वेदवित्तमैः ॥ ५१॥

अदूरगतसादृश्या सुषुप्तस्योपलक्ष्यते ।
मनोहंकारविलये सर्वभावान्तरस्थिता ॥ ५२॥

समुदेति परानन्दा या तनुः पारमेश्वरी ।
मनसैव मनश्छित्त्वा सा स्वयं लभ्यते गतिः ॥ ५३॥

तदनु विषयवासनाविनाशस्तदनु शुभः परमः स्फुटप्रकाशः ।
तदनु च समतावशात्स्वरूपे परिणमनं महतामचिन्त्यरूपम् ॥ ५४॥

अखिलमिदमनन्तमनन्तमात्मतत्त्वं दृढपरिणामिनि चेतसि स्थितोऽन्तः ।
बहिरुपशमिते चराचरात्मा स्वयमनुभूयत एव देवदेवः ॥ ५५॥

असक्तं निर्मलं चित्तं युक्तं संसार्यविस्फुटम् ।
सक्तं तु दीर्घतपसा मुक्तमप्यतिबद्धवत् ॥ ५६॥

अन्तःसंसक्तिनिर्मुक्तो जीवो मधुरवृत्तिमान् ।
बहिः कुर्वन्नकुर्वन्वा कर्ता भोक्ता न हि क्वचित् ॥ ५७॥

इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥

द्वितीयोऽध्यायः

निदाघ उवाच ॥

सङ्गः कीदृश इत्युक्तः कश्च बन्धाय देहिनाम् ।
कश्च मोक्षाय कथितः कथं त्वेष चिकित्स्यते ॥ १॥

देहदेहिविभागैकपरित्यागेन भावना ।
देहमात्रे हि विश्वासः सङ्गो बन्धाय कथ्यते ॥ २॥

सर्वमात्मेदमत्राहं किं वाञ्छामि त्यजामि किम् ।
इत्यसङ्गस्थितिं विद्धि जीवन्मुक्ततनुस्थिताम् ॥ ३॥

नाहमस्मि न चान्योस्ति न चायं न च नेतरः ।
सोऽसङ्ग इति सम्प्रोक्तो ब्रह्मास्मीत्येव सर्वदा ॥ ४॥

नाभिनन्दति नैष्कर्म्यं न कर्मस्वनुषज्जते ।
सुसमो यः परित्यागी सोऽसंसक्त इति स्मृतः ॥ ५॥

सर्वकर्मफलादीनां मनसैव न कर्मणा ।
निपुणो यः परित्यागी सोऽसंसक्त इति स्मृतः ॥ ६॥

असंकल्पेन सकलाश्चेष्टा नाना विजृंभिताः ।
चिकित्सिता भवन्तीह श्रेयः सम्पादयन्ति हि ॥ ७॥

न सक्तमिह चेष्टासु न चिन्तासु न वस्तुषु ।
न गमागमचेष्टासु न कालकलनासु च ॥ ८॥

केवलं चिति विश्रम्य किंचिच्चैत्यावलंब्यपि ।
सर्वत्र नीरसमिह तिष्ठत्यात्मरसं मनः ॥ ९॥

व्यवहारमिदं सर्वं मा करोतु करोतु वा ।
अकुर्वन्वापि कुर्वन्वा जीवः स्वात्मरतिक्रियः ॥ १०॥

अथवा तमपि त्यक्त्वा चैत्यांशं शान्तचिद्घनः ।
जीवस्तिष्ठति संशान्तो ज्वलन्मणिरिवात्मनि ॥ ११॥

चित्ते चैत्यदशाहीने या स्थितिः क्षीणचेतसाम् ।
सोच्यते शान्तकलना जाग्रत्येव सुषुप्तता ॥ १२॥

एषा निदाघ सौषुप्तस्थितिरभ्यासयोगतः ।
प्रौढा सती तुरीयेति कथिता तत्त्वकोविदैः ॥ १३॥

अस्यां तुरीयावस्थायां स्थितिं प्राप्याविनाशिनीम् ।
आनन्दैकान्तशीलत्वादनानन्दपदं गतः ॥ १४॥

अनानन्दमहानन्दकालातीतस्ततोऽपि हि ।
मुक्त इत्युच्यते योगी तुर्यातीतपदं गतः ॥ १५॥

परिगलितसमस्तजन्मपाशः सकलविलीनतमोमयाभिमानः ।
परमरसमयीं परात्मसत्तां जलगतसैन्धवखण्डवन्महात्मा ॥ १६॥

जडाजडदृशोर्मध्ये यत्तत्त्वं पारमार्थिकम् ।
अनुभूतिमयं तस्मात्सारं ब्रह्मेति कथ्यते ॥ १७॥

दृश्यसंवलितो बन्धस्तन्मुक्तौ मुक्तिरुच्यते ।
द्रव्यदर्शनसंबन्धे यानुभूतिरनामया ॥ १८॥

तामवष्टभ्य तिष्ठ त्वं सौषुप्तीं भजते स्थितिम् ।
सैव तुर्यत्वमाप्नोति तस्यां दृष्टिं स्थिरां कुरु ॥ १९॥

आत्मा स्थूलो न चैवाणुर्न प्रत्यक्षो न चेतरः ।
न चेतनो न च जडो न चैवासन्न सन्मयः ॥ २०॥

नाहं नान्यो न चैवैको न चानेकोऽद्वयोऽव्ययः ।
यदीदं दृश्यतां प्राप्तं मनः सर्वेन्द्रियास्पदम् ॥ २१॥

दृश्यदर्शनसंबन्धे यत्सुखं पारमार्थिकम् ।
तदतीतं पदं यस्मात्तन्न किंचिदिवैव तत् ॥ २२॥

न मोक्षो नभसः पृष्ठे न पाताले न भूतले ।
सर्वाशासंक्षये चेतःक्षयो मोक्ष इतीष्यते ॥ २३॥

मोक्षो मेऽस्त्विति चिन्तान्तर्जाता चेदुत्थितं मनः ।
मननोत्थे मनस्यैष बन्धः सांसारिको दृढः ॥ २४॥

आत्मन्यतीते सर्वस्मात्सर्वरूपेऽथ वा तते ।
को बन्धः कश्च वा मोक्षो निर्मूलं मननं कुरु ॥ २५॥

अध्यात्मरतिराशान्तः पूर्णपावनमानसः ।
प्राप्तानुत्तमविश्रान्तिर्न किंचिदिह वाञ्छति ॥ २६॥

सर्वाधिष्ठानसन्मात्रे निर्विकल्पे चिदात्मनि ।
यो जीवति गतस्नेहः स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २७॥

नापेक्षते भविष्यच्च वर्तमाने न तिष्ठति ।
न संस्मरत्यतीतं च सर्वमेव करोति च ॥ २८॥

अनुबन्धपरे जन्तावसंसर्गमनाः सदा ।
भक्ते भक्तसमाचरः शठे शठ इव स्थितः ॥ २९॥

बालो बालेषु वृद्धेषु वृद्धो धीरेषु धैर्यवान् ।
युवा यौवनवृत्तेषु दुःखितेषु सुदुःखधीः ॥ ३०॥

धीरधीरुदितानन्दः पेशलः पुण्यकीर्तनः ।
प्राज्ञः प्रसन्नमधुरो दैन्यादपगताशयः ॥ ३१॥

अभ्यासेन परिस्पन्दे प्राणानां क्षयमागते ।
मनः प्रशममायाति निर्वाणमवशिष्यते ॥ ३२॥

यतो वाचो निवर्तन्ते विकल्पकलनान्विताः ।
विकल्पसंक्षयाज्जन्तोः पदं तदवशिष्यते ॥ ३३॥

अनाद्यन्तावभासात्मा परमात्मैव विद्यते ।
इत्येतन्निश्चयं स्फारं सम्यग्ज्ञानं विदुर्बुधाः ॥ ३४॥

यथाभूतार्थदर्शित्वमेतावद्भुवनत्रये ।
यदात्मैव जगत्सर्वमिति निश्चित्य पूर्णता ॥ ३५॥

सर्वमात्मैव कौ दृष्टौ भावाभावौ क्व वा स्थितौ ।
क्व बन्धमोक्षकलने ब्रह्मैवेदं विजृम्भते ॥ ३६॥

सर्वमेकं परं व्योम को मोक्षः कस्य बन्धता ।
ब्रह्मेदं बृंहिताकारं बृहद्बृहदवस्थितम् ॥ ३७॥

दूरादस्तमितद्वित्वं भवात्मैव त्वमात्मना ।
सम्यगालोकिते रूपे काष्ठपाषाणवाससाम् ॥ ३८॥

मनागपि न भेदोऽस्ति क्वासि संकल्पनोन्मुखः ।
आदावन्ते च संशान्तस्वरूपमविनाशि यत् ॥ ३९॥

वस्तूनामात्मनश्चैतत्तन्मयो भव सर्वदा ।
द्वैताद्वैतसमुद्भेदैर्जरामरणविभ्रमैः ॥ ४०॥

स्फुरत्यात्मभिरात्मैव चित्तैरब्धीव वीचिभिः ।
आपत्करञ्जपरशुं पराया निर्वृतेः पदम् ॥ ४१॥

शुद्धमात्मानमालिङ्ग्य नित्यमन्तस्थया धिया ।
यः स्थितस्तं क आत्मेह भोगो बाधयितुं क्षमः ॥ ४२॥

कृतस्फारविचारस्य मनोभोगादयोऽरयः ।
मनागपि न भिन्दन्ति शैलं मन्दानिला इव ॥ ४३॥

नानात्वमस्ति कलनासु न वस्तुतोऽन्त र्नानाविधासु सरसीव जलादिवान्यत् ।
इत्येकनिश्चयमयः पुरुषो विमुक्त इत्युच्यते समवलोकितसम्यगर्थः ॥ ४४॥

इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥

त्रितीयोऽध्यायः

विदेहमुक्तेः किं रूपं तद्वान्को वा महामुनिः ।
कं योगं समुपस्थाय प्राप्तवान्परमं पदम् ॥ १॥

सुमेरोर्वसुधापीठे माण्डव्यो नाम वै मुनिः ।
कौण्डिन्यात्तत्त्वमास्थाय जीवन्मुक्तो भवत्यसौ ॥ २॥

जीवन्मुक्तिदशां प्राप्य कदाचिद्ब्रह्मवित्तमः ।
सर्वेन्द्रियाणि संहर्तुं मनश्चक्रे महामुनिः ॥ ३॥

बद्धपद्मासनस्तिष्ठन्नर्धोन्मीलितलोचनः ।
बाह्यानाभ्यान्तरांश्चैव स्पर्शान्परिहरञ्छनैः ॥ ४॥

ततः स्वमनसः स्थैर्यं मनसा विगतैनसा ।
अहो नु चञ्चलमिदं प्रत्याहृतमपि स्फुटम् ॥ ५॥

पटाद्घटमुपायाति घटाच्छकटमुत्कटम् ।
चित्तमर्थेषु चरति पादपेष्विव मर्कटः ॥ ६॥

पञ्च द्वाराणि मनसा चक्षुरादीन्यमून्यलम् ।
बुद्धीन्द्रियाभिधानानि तान्येवालोकयाम्यहम् ॥ ७॥

हन्तेन्द्रियगणा यूयं त्यजताकुलतां शनैः ।
चिदात्मा भगवान्सर्वसाक्षित्वेन स्थितोऽस्म्यहम् ॥ ८॥

तेनात्मना बहुज्ञेन निर्ज्ञाताश्चक्षुरादयः ।
परिनिर्वामि शान्तोऽस्मि दिष्ट्यास्मि विगतज्वरः ॥ ९॥

स्वात्मन्येवावतिष्ठेऽहं तुर्यरूपपदेऽनिशम् ।
अन्तरेव शशामास्य क्रमेण प्राणसन्ततिः ॥ १०॥

ज्वालाजालपरिस्पन्दो दग्धेन्धन इवानलः ।
तदितोऽस्तं गत इव ह्यस्तं गत इवोदितः ॥ ११॥

समः समरसाभासस्तिष्ठामि स्वच्छतां गतः ।
प्रबुद्धोऽपि सुषुप्तिस्थः सुषुप्तिस्थः प्रबुद्धवान् ॥ १२॥

तुर्यमालम्ब्य कायान्तस्तिष्ठामि स्तम्भितस्थितिः ।
सबाह्याभ्यन्तरान्भावान्स्थूलान्सूक्ष्मतरानपि ॥ १३॥

त्रैलोक्यसंभवांस्त्यक्त्वा संकल्पैकविनिर्मितान् ।
सह प्रणवपर्यन्तदीर्घनिःस्वनतन्तुना ॥ १४॥

जहाविन्द्रियतन्मात्रजालं खग इवानलः ।
ततोऽङ्गसंविदं स्वच्छां प्रतिभासमुपागताम् ॥ १५॥

सद्योजातशिशुज्ञानं प्राप्तवान्मुनिपुङ्गवः ।
जहौ चित्तं चैत्यदशां स्पन्दशक्तिमिवानिलः ॥ १६॥

चित्सामान्यमथासाद्य सत्तामात्रात्मकं ततः ।
सुषुप्तपदमालम्ब्य तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ १७॥

सुषुप्तस्थैर्यमासाद्य तुर्यरूपमुपाययौ ।
निरानन्दोऽपि सानन्दः सच्चासच्च बभूव सः ॥ १८॥

ततस्तु संबभूवासौ यद्गिरामप्यगोचरः ।
यच्छून्यवादिनां शून्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां च यत् ॥ १९॥

विज्ञानमात्रं विज्ञानविदां यदमलात्मकम् ।
पुरुषः सांख्यदृष्टीनामीश्वरो योगवादिनाम् ॥ २०॥

शिवः शैवागमस्थानां कालः कालैकवादिनाम् ।
यत्सर्वशास्त्रसिद्धान्तं यत्सर्वहृदयानुगम् ॥ २१॥

यत्सर्वं सर्वगं वस्तु यत्तत्त्वं तदसौ स्थितः ।
यदनुक्तमनिष्पन्दं दीपकं तेजसामपि ॥ २२॥

स्वानुभूत्यैकमानं च यत्तत्त्वं तदसौ स्थितः ।
यदेकं चाप्यनेकं च साञ्जनं च निरञ्जनम् ।
यत्सर्वं चाप्यसर्वं च यत्तत्त्वं तदसु स्थितः ॥ २३॥

अजममरमनाद्यमाद्यमेकं पदममलं सकलं च निष्कलं च ।
स्थित इति स तदा नभःस्वरूपादपिविमलस्थितिरीश्वरः क्षणेन ॥ २४॥

इति तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥

चतुर्थोऽध्यायः

जीवन्मुक्तस्य किं लक्ष्म ह्याकाशगमनादिकम् ।
तथा चेन्मुनिशार्दूल तत्र नैव प्रलक्ष्यते ॥ १॥

अनात्मविदमुक्तोऽपि नभोविहरणादिकम् ।
द्रव्यमन्त्रक्रियाकालशक्त्याप्नोत्येव स द्विजः ॥२॥

नात्मज्ञस्यैष विषय आत्मज्ञो ह्यात्ममात्रदृक् ।
आत्मनात्मनि संतृप्तो नाविद्यामनुधावति ॥ ३॥

ये ये भावाः स्थिता लोके तानविद्यामयान्विदुः ।
त्यक्ताविद्यो महायोगी कथं तेषु निमज्जति ॥ ४॥

यस्तु मूढोऽल्पबुद्धिर्वा सिद्धिजालानि वाञ्छति ।
सिद्धिसाधनैर्योगैस्तानि साधयति क्रमात् ॥ ५॥

द्रव्यमन्त्रक्रियाकालयुक्तयः साधुसिद्धिदाः ।
परमात्मपदप्राप्तौ नोपकुर्वन्ति काश्चन ॥ ६॥

यस्येच्छा विद्यते काचित्सा सिद्धिं साधयत्यहो ।
निरिच्छोः परिपूर्णस्य नेच्छा संभवति क्वचित् ॥ ७॥

सर्वेच्छाजालसंज्ञान्तावात्मलाभो भवेन्मुने ।
स कथं सिद्धिजालानि नूनं वाञ्छन्त्यचित्तकः ॥ ८॥

अपि शीतरुचावर्के सुतीक्ष्णेऽपीन्दुमण्डले ।
अप्यधः प्रसरत्यग्नौ जीवन्मुक्तो न विस्मयी ॥ ९॥

अधिष्ठाने परे तत्त्वे कल्पिता रज्जुसर्पवत् ।
कल्पिताश्चर्यजालेषु नाभ्युदेति कुतूहलम् ॥ १०॥

ये हि विज्ञातविज्ञेया वीतरागा महाधियः ।
विच्छिन्नग्रन्थयः सर्वे ते स्वतन्त्रास्तनौ स्थितः ॥ ११॥

सुखदुःखदशाधीरं साम्यान्न प्रोद्धरन्ति यम् ।
निश्वासा इव शैलेन्द्रं चित्तं तस्य मृतं विदुः ॥ १२॥

आपत्कार्पण्यमुत्साहो मदो मान्द्यं महोत्सवः ।
यं नयन्ति न वैरूप्यं तस्य नष्टं मनो विदुः ॥ १३॥

द्विविधचित्तनाशोऽस्ति सरूपोऽरूप एव च ।
जीवन्मुक्तौ सरूपः स्यादरूपो देहमुक्तिगः ॥ १४॥

चित्तसत्तेह दुःखाय चित्तनाशः सुखाय च ।
चित्तसत्तं क्षयं नीत्वा चित्तं नाशमुपानयेत् ॥ १५॥

मनस्तां मूढतां विद्धि यदा नश्यति सानघ ।
चित्तनाशाभिधानं हि तत्स्वरूपमितीरितम् ॥ १६॥

मैत्र्यादिभिर्गुणैर्युक्तं भवत्युत्तमवासनम् ।
भूयो जन्मविनिर्मुक्तं जीवन्मुक्तस्य तन्मनः ॥ १७॥

सरूपोऽसौ मनोनाशो जीवन्मुक्तस्य विद्यते ।
निदाघाऽरूपनाशस्तु वर्तते देहमुक्तिके ॥ १८॥

विदेहमुक्त एवासौ विद्यते निष्कलात्मकः ।
समग्राग्र्यगुणाधारमपि सत्त्वं प्रलीयते ॥ १९॥

विदेहमुक्तौ विमले पदे परमपावने ।
विदेहमुक्तिविषये तस्मिन्सत्त्वक्षयात्मके ॥ २०॥

चित्तनाशे विरूपाख्ये न किंचिदिह विद्यते ।
न गुणा नागुणास्तत्र न श्रीर्नाश्रीर्न लोकता ॥ २१॥

न चोदयो नास्तमयो न हर्षामर्षसंविदः ।
न तेजो न तमः किंचिन्न सन्ध्यादिनरात्रयः ।
न सत्तापि न चासत्ता न च मध्यं हि तत्पदम् ॥ २२॥

ये हि पारं गता बुद्धेः संसाराडम्बरस्य च ।
तेषां तदास्पदं स्फारं पवनानामिवाम्बरम् ॥ २३॥

संशान्तदुःखमजडात्मकमेकसुप्तमानन्दमन्थरमपेतरजस्तमो यत् ।
आकाशकोशतनवोऽतनवो महान्तस्तस्मिन्पदे गलितचित्तलवा भवन्ति ॥ २४॥

हे निदाघ महाप्राज्ञ निर्वासनमना भव ।
बलाच्चेतः समाधाय निर्विकल्पमना भव ॥ २५॥

यज्जगद्भासकं भानं नित्यं भाति स्वतः स्फुरत् ।
स एव जगतः साक्षी सर्वात्मा विमलाकृतिः ॥ २६॥

प्रतिष्ठा सर्वभूतानां प्रज्ञानघनलक्षणः ।
तद्विद्याविषयं ब्रह्म सत्यज्ञानसुखाद्वनम् ॥ २७॥

एकं ब्रह्माहमस्मीति कृतकृत्यो भवेन्मुनिः ॥ २८॥

सर्वाधिष्ठानमद्वन्द्वं परं ब्रह्म सनातनम् ।
सच्चिदानन्दरूपं तदवाङ्मनसगोचरम् ॥ २९॥

न तत्र चन्द्रार्कवपुः प्रकाशते न वान्ति वातः सकलाश्च देवताः ।
स एव देवः कृतभावभूतः स्वयं विशुद्धो विरजः प्रकाशते ॥ ३०॥

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ ३१॥

द्वौ सुपर्णौ शरीरेऽस्मिञ्जीवेशाख्यौ सह स्थितौ ।
तयोर्जीवः फलं भुङ्क्ते कर्मणो न महेश्वरः ॥ ३२॥

केवलं साक्षिरूपेण विना भोगो महेश्वरः ।
प्रकाशते स्वयं भेदः कल्पितो मायया तयोः ।
चिच्चिदाकारतो भिन्ना न भिन्ना चित्त्वहानितः ॥ ३३॥

तर्कतश्च प्रमाणाच्च चिदेकत्वव्यवस्थितेः ।
चिदेकत्वपरिज्ञाने न शोचति न मुह्यति ॥ ३४॥

अधिष्ठानं समस्तस्य जगतः सत्यचिद्घनम् ।
अहमस्मीति निश्चित्य वीतशोको भवेन्मुनिः ॥ ३५॥

स्वशरीरे स्वयंज्योतिस्वरूपं सर्वसाक्षिणम् ।
क्षीणदोषाः प्रपश्यन्ति नेतरे माययावृताः ॥ ३६॥

तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ।
नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत् ॥ ३७॥

बालेनैव हि तिष्ठासेन्निर्विद्य ब्रह्मवेदनम् ।
ब्रह्मविद्यां च बाल्यं च निर्विद्य मुनिरात्मवान् ॥ ३८॥

अन्तर्लीनसमारम्भः शुभाशुभमहाङ्कुरम् ।
संसृतिव्रततेर्बीजं शरीरं विद्धि भौतिकम् ॥ ३९॥

भावाभावदशाकोशं दुःखरत्नसमुद्गकम् ।
बीजमस्य शरीरस्य चित्तमाशावशानुगम् ॥ ४०॥

द्वे बीजे चित्तवृक्षस्य वृत्तिव्रततिधारिणः ।
एकं प्राणपरिस्पन्दो द्वितीयो दृढभावना ॥ ४१॥

यदा प्रस्पन्दन्ते प्राणो नाडीसंस्पर्शनोद्यतः ।
तदा संवेदनमयं चित्तमाशु प्रजायते ॥ ४२॥

सा हि सर्वगता संवित्प्राणस्पन्देन बोध्यते ।
संवित्संरोधनं श्रेयः प्राणादिस्पन्दनं वरम् ॥ ४३॥

योगिनश्चित्तशान्त्यर्थं कुर्वन्ति प्राणरोधनम् ।
प्राणायामैस्तथा ध्यानैः प्रयोगैर्युक्तिकल्पितैः ॥ ४४॥

चित्तोपशान्तिफलदं परमं विद्धि कारणम् ।
सुखदं संविदः स्वास्थ्यं प्राणसंरोधनं विदुः ॥ ४५॥

दृढभावनया त्यक्तपूर्वापरविचारणम् ।
यदादानं पदार्थस्य वासना सा प्रकीर्तिता ॥ ४६॥

यदा न भाव्यते किंचिद्धेयोपादेयरूपि यत् ।
स्थीयते सकलं त्यक्त्वा तदा चित्तं न जायते ॥ ४७॥

अवासनत्वात्सततं यदा न मनुते मनः ।
अमनस्ता तदोदेति परमोपशमप्रदा ॥ ४८॥

यदा न भाव्यते भावः क्वचिज्जगति वस्तुनि ।
तदा हृदम्बरे शून्ये कथं चित्तं प्रजायते ॥ ४९॥

यदभावनमास्थाय यदभावस्य भावनम् ।
यद्यथा वस्तुदर्शित्वं तदचित्तत्वमुच्यते ॥ ५०॥

सर्वमन्तः परित्यज्य शीतलाशयवर्ति यत् ।
वृत्तिस्थमपि तच्चित्तमसद्रूपमुदाहृतम् ॥ ५१॥

भ्रष्टबीजोपमा येषां पुनर्जननवर्जिता ।
वासनारसनाहीना जीवन्मुक्ता हि ते स्मृताः ॥ ५२॥

सत्त्वरूपपरिप्राप्तचित्तास्ते ज्ञानपारगाः ।
अचित्ता इति कथ्यन्ते देहान्ते व्योमरूपिणः ॥ ५३॥

संवेद्यसम्परित्यागात्प्राणस्पन्दनवासने ।
समूलं नश्यतः क्षिप्रं मूलच्छेदादिव द्रुमः ॥ ५४॥

पूर्वदृष्टमदृष्टं वा यदस्याः प्रतिभासते ।
संविदस्तत्प्रयत्नेन मार्जनीयं विजानता ॥ ५५॥

तदमार्जनमात्रं हि महासंसारतां गतम् ।
तत्प्रमार्जनमात्रं तु मोक्ष इत्यभिधीयते ॥ ५६॥

अजडो गलितानन्दस्त्यक्तसंवेदनो भव ॥ ५७॥

संविद्वस्तुदशालम्बः सा यस्येह न विद्यते ।
सोऽसंविदजडः प्रोक्तः कुर्वन्कार्यशतान्यपि ॥ ५८॥

संवेद्येन हृदाकाशे मनागपि न लिप्यते ।
यस्यासावजडा संविज्जीवन्मुक्तः स कथ्यते ॥ ५९॥

यदा न भाव्यते किंचिन्निर्वासनतयात्मनि ।
बालमूकादिविज्ञानमिव च स्थीयते स्थिरम् ॥ ६०॥

तदा जाड्यविनिर्मुक्तमसंवेदनमाततम् ।
आश्रितं भवति प्राज्ञो यस्माद्भूयो न लिप्यते ॥ ६१॥

समस्ता वासनास्त्यक्त्वा निर्विकल्पसमाधितः ।
तन्मयत्वादनाद्यन्ते तदप्यन्तर्विलीयते ॥ ६२॥

तिष्ठन्गच्छन्स्पृशञ्जिघ्रन्नपि तल्लेपवर्जितः ।
अजडो गलितानन्दस्त्यक्तसंवेदनः सुखी ॥ ६३॥

एतां दृष्टिमवष्टभ्य कष्टचेष्टायुतोऽपि सन् ।
तरेद्दुःखाम्बुधेः पारमपारगुणसागरः ॥ ६४॥

विशेषं सम्परित्यज्य सन्मात्रं यदलेपकम् ।
एकरूपं महारूपं सत्तायास्तत्पदं विदुः ॥ ६५॥

कालसत्ता कलासत्ता वस्तुसत्तेयमित्यपि ।
विभागकलनां त्यक्त्वा सन्मात्रैकपरो भव ॥ ६६॥

सत्तासामान्यमेवैकं भावयन्केवलं विभुः ।
परिपूर्णः परानन्दि तिष्ठापूरितदिग्भरः ॥ ६७॥

सत्तासामान्यपर्यन्ते यत्तत्कलनयोज्झितम् ।
पदमाद्यमनाद्यन्तं तस्य बीजं न विद्यते ॥ ६८॥

तत्र संलीयते संविन्निर्विकल्पं च तिष्ठति ।
भूयो न वर्तते दुःखे तत्र लब्धपदः पुमान् ॥ ६९॥

तद्धेतुः सर्वभूतानां तस्य हेतुर्न विद्यते ।
स सारः सर्वसाराणां तस्मात्सारो न विद्यते ॥ ७०॥

तस्मिंश्चिद्दर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः ।
इमास्ताः प्रतिबिम्बन्ति सरसीव तटद्रुमाः ॥ ७१॥

तदमलमरजं तदात्मतत्त्वं तदवगतावुपशान्तिमेति चेतः ।
अवगतविगतैकतत्स्वरूपो भवभयमुक्तपदोऽसि सम्यगेव ॥ ७२॥

एतेषां दुःखबीजानां प्रोक्तं यद्यन्मयोत्तरम् ।
तस्य तस्य प्रयोगेण शीघ्रं तत्प्राप्यते पदम् ॥ ७३॥

सत्तासामान्यकोटिस्थे द्रागित्येव पदे यदि ।
पौरुषेण प्रयत्नेन बलात्संत्यज्य वासनाम् ॥ ७४॥

स्थितिं बध्नासि तत्त्वज्ञ क्षणमप्यक्षयात्मिकाम् ।
क्षणेऽस्मिन्नेव तत्साधु पदमासादयस्यलम् ॥७५॥

सत्तासामान्यरूपे वा करोषि स्थितिमादरात् ।
तत्किंचिदधिकेनेह यत्नेनाप्नोषि तत्पदम् ॥ ७६॥

संवित्तत्त्वे कृतध्यानो निदाघ यदि तिष्ठसि ।
तद्यत्नेनाधिकेनोच्चैरासादयसि तत्पदम् ॥ ७७॥

वासनासम्परित्यागे यदि यत्नं करोषि भोः ।
यावद्विलीनं न मनो न तावद्वासनाक्षयः ॥ ७८॥

न क्षीणा वासना यावच्चित्तं तावन्न शाम्यति ।
यावन्न तत्त्वविज्ञानं तावच्चित्तशमः कुतः ॥ ७९॥

यावन्न चित्तोपशमो न तावत्तत्त्ववेदनम् ।
यावन्न वासनानाशस्तावत्तत्त्वागमः कुतः ।
यावन्न तत्त्वसम्प्राप्तिर्न तावद्वासनक्षयः ॥ ८०॥

तत्त्वज्ञानं मनोनाशो वासनाक्षय एव च ।
मिथः कारणतां गत्वा दुःसाधानि स्थितान्यतः ॥ ८१॥

भोगेच्छां दूरतस्त्यक्त्वा त्रयमेतत्समाचर ॥ ८२॥

वासनाक्षयविज्ञानमनोनाशा महामते ।
समकालं चिराभ्यस्ता भवन्ति फलदा मताः ॥ ८३॥

त्रिभिरेभिः समभ्यस्तैर्हृदयग्रन्थयो दृढाः ।
निःशेषमेव त्रुट्यन्ति बिसच्छेदाद्गुणा इव ॥ ८४॥

वासनासम्परित्यागसमं प्राणनिरोधनम् ।
विदुस्तत्त्वविदस्तस्मात्तदप्येवं समाहरेत् ॥ ८५॥

वासनासम्परित्यागाच्चित्तं गच्छत्यचित्तताम् ।
प्राणस्पन्दनिरोधाच्च यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ८६॥

प्राणायामदृढाध्यासैर्युक्त्या च गुरुदत्तया ।
आसनाशनयोगेन प्राणस्पन्दो निरुध्यते ॥ ८७॥

निःसङ्गव्यवहारत्वाद्भवभावनवर्जनात् ।
शरीरनाशदर्शित्वाद्वासना न प्रवर्तते ॥ ८८॥

यः प्राणपवनस्पन्दश्चित्तस्पन्दः स एव हि ।
प्राणस्पन्दजये यत्नः कर्तव्यो धीमतोच्चकैः ॥ ८९॥

न शक्यते मनो जेतुं विना युक्तिमनिन्दिताम् ।
शुद्धां संविदमाश्रित्यवीतरागः स्थिरो भव ॥ ९०॥

संवेद्यवर्जितमनुत्तममाद्यमेकं संविदत्पदं विकलनं कलयन्महात्मन् ।
हृद्येव तिष्ठ कलनारहितः क्रियां तु कुर्वन्नकर्तृपदमेत्य शमोदितश्रीः ॥ ९१॥

मनागपि विचारेण चेतसः स्वस्य निग्रहः ।
पुरुषेण कृतो येन तेनाप्तं जन्मनः फलम् ॥ ९२॥

इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥

पञ्चमोऽध्यायः

गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतोऽपि वा ।
न विचारपरं चेतो यस्यासौ मृत उच्यते ॥ १॥

सम्यग्ज्ञानसमालोकः पुमाऽज्ञेयसमः स्वयम् ।
न बिभेति न चादत्ते वैवश्यं न च दीनताम् ॥ २॥

अपवित्रमपथ्यं च विषसंसर्गदूषितम् ।
भुक्तं जरयति ज्ञानी क्लिन्नं नष्ठं च मृष्टवत् ॥ ३॥

सङ्गत्यागं विदुर्मोक्षं सङ्गत्यागादजन्मता ।
सङ्गं त्यज त्वं भावानां जीवन्मुक्तो भवानघ ॥ ४॥

भावाभावे पदार्थानां हर्षामर्षविकारदा ।
मलिना वासना यैषा साऽसङ्ग इति कथ्यते ॥ ५॥

जीवन्मुक्तशरीराणामपुनर्जन्मकारिणी ।
मुक्ता हर्षविषादाभ्यां शुद्धा भवति वासना ॥ ६॥

दुःखैर्न ग्लानिमायासि हृदि हृष्यसि नो सुखैः ।
आशावैवश्यमुत्सृज्य निदाघाऽसङ्गतां व्रज ॥ ७॥

दिक्कालाद्यनवच्छिन्नमदृष्टोभयकोटिकम् ।
चिन्मात्रमक्षयं शान्तमेकं ब्रह्मास्मि नेतरत् ॥ ८॥

इति मत्वाहमित्यन्तर्मुक्तामुक्तवपुः पुमान् ।
एकरूपः प्रशान्तात्मा मौनी स्वात्मसुखो भव ॥ ९॥

नास्ति चित्तं न चाविद्या न मनो न च जीवकः ।
ब्रह्मैवैकमनाद्यन्तमब्धिवत्प्रविजृम्भते ॥ १०॥

देहे यावदहंभावो दृश्येऽस्मिन्यावदात्मता ।
यावन्ममेदमित्यास्था तावच्चित्तादिविभ्रमः ॥ ११॥

अन्तर्मुखतया सर्वं चिद्वह्नौ त्रिजगत्तृणम् ।
जुह्वन्तोऽन्तर्निवर्तन्ते मुने चित्तादिविभ्रमाः ॥ १२॥

चिदात्मास्मि निरंशोऽस्मि परापरविवर्जितः ।
रूपं स्मरन्निजं स्फारं मा स्मृत्या संमितो भव ॥ १३॥

अध्यात्मशास्त्रमन्त्रेण तृष्णाविषविषूचिका ।
क्षीयते भावितेनान्तः शरदा मिहिका यथा ॥ १४॥

परिज्ञाय परित्यागो वासानानं य उत्तमः ।
सत्तासामान्यरूपत्वात्तत्कैवल्यपदं विदुः ॥ १५॥

यन्नास्ति वासना लीना तत्सुषुप्तं न सिद्धये ।
निर्बीजा वासना यत्र तत्तुर्यं सिद्धिदं स्मृतम् ॥ १६॥

वासनायास्तथा वह्नेरृणव्याधिद्विषामपि ।
स्नेहवैरविषाण च शेषः स्वल्पोऽपि बाधते ॥ १७॥

निर्दग्धवासनाबीजः सत्तासामान्यरूपवान् ।
सदेहो वा विदेहो वा न भूयो दुःखभाग्भवेत् ॥ १८॥

एतावदेवाविद्यात्वं नेदं ब्रह्मेति निश्चयः ।
एष एव क्षयस्तस्या ब्रह्मेदमिति निश्चयः ॥ १९॥

ब्रह्म चिद्ब्रह्म भुवनं ब्रह्म भूतपरम्परा ।
ब्रह्माहं ब्रह्म चिच्छत्रुर्ब्रह्म चिन्मित्रबान्धवाः ॥ २०॥

ब्रह्मैव सर्वमित्येव भाविते ब्रह्म वै पुमान् ।
सर्वत्रावस्थितं शान्तं चिद्ब्रह्मेत्यनुभूयते ॥ २१॥

असंस्कृताध्वगालोके मनस्यन्यत्र संस्थिते ।
या प्रतीतिरनागसका तच्चिद्ब्रह्मास्मि सर्वगम् ॥ २२॥

प्रशान्तसर्वसंकल्पं विगताखिलकौतुकम् ।
विगताशेषसंरंभं चिदात्मानं समाश्रय ॥ २३॥

एवं पूर्णधियो धीराः समा नीरागचेतसः ।
न नन्दन्ति न निन्दन्ति जीवितं मरणं तथा ॥ २४॥

प्राणोऽयमनिशं ब्रह्मस्पन्दशक्तिः सदागतिः ।
सबाह्याभ्यन्तरे देहेप्राणोऽसावूर्ध्वगः स्थितः ॥ २५॥

अपानोऽप्यनिशं ब्रह्मस्पन्दशक्तिः सदागतिः ।
सबाह्याभ्यन्तरे देहे अपानोऽयमवाक्स्थितः ॥ २६॥

जाग्रतः स्वपतश्चैव प्राणायामोऽयमुत्तमः ।
प्रवर्तते ह्यभिज्ञस्य तं तावच्छ्रेयसे श‍ृणु ॥ २७॥

द्वादशाङ्गुलपर्यन्तं बाह्यमाक्रमतां ततः ।
प्राणाङ्गनामा संस्पर्शो यः स पूरक उच्यते ॥ २८॥

अपानश्चन्द्रमा देहमाप्याययति सुव्रत ।
प्राणः सूर्योऽग्निरथ वा पचत्यनत्रिदं वपुः ॥ २९॥

प्राणक्षयसमीपस्थमपानोदयकोटिगम् ।
अपानप्राणयोरैक्यं चिदात्मानं समाश्रय ॥ ३०॥

अपानोऽस्तंगतो यत्र प्राणो नाभ्युदितः क्षणम् ।
कलाकलङ्करहितं तच्चित्तत्त्वं समाश्रय ॥ ३१॥

नापानोऽस्तंगतो यत्र प्राणश्चास्तमुपागतः ।
नासाग्रगमनावर्तं तच्चित्तत्त्वमुपाश्रय ॥ ३२॥

आभासमात्रमेवेदं न सनासज्जगत्त्रयम् ।
इत्यन्यकलनात्यागं सम्यग्ज्ञानं विदुर्बुधाः ॥ ३३॥

आभासमात्रकं ब्रह्मंश्चित्तदर्शकलङ्कितम् ।
ततस्तदपि संत्यज्य निराभासो भवोत्तम ॥३४॥

भयप्रदमकल्याणं धैर्यसर्वस्वहारिणम् ।
मनःपिशाचमुत्सार्य योऽसि सोऽसि स्थिरो भव ॥ ३५॥

चिद्व्योमेव किलास्तीह परापरविवर्जितम् ।
सर्वत्रासंभवच्चैत्यं यत्कल्पान्तेऽवशिष्यते ॥ ३६॥

वाञ्छाक्षणे तु या तुष्टिस्तत्र वाञ्छैव कारणम् ।
तुष्टिस्त्वतुष्टिपर्यन्ता तस्माद्वाञ्छां परित्यज ॥ ३७॥

आशा यातु निराशात्वमभावं यातु भावना ।
अमनस्त्वं मनो यातु तवासङ्गेन जीवतः ॥ ३८॥

वासनारहितैरन्तरिन्द्रियैराहरन्क्रिया ।
न विकारमवाप्नोषि खवत्क्षोभशतैरपि ॥ ३९॥

चित्तोन्मेषनिमेषाभ्यां संसारप्रलयोदयौ ।
वासनाप्राणसंरोधमनुन्मेषं मनः कुरु ॥ ४०॥

प्राणोन्मेषनिमेषाभ्यां संसृतेः प्रलयोदयौ ।
तमभ्यासप्रयोगाभ्यामुन्मेषरहितं कुरु ॥ ४१॥

मौर्ख्योन्मेषनिमेषाभ्यां कर्मणां प्रलयोदयौ ।
तद्विलीनं कुरु बलाद्गुरुशास्त्रार्थसंगमैः ॥ ४२॥

असंवित्स्पन्दमात्रेण याति चित्तमचित्तताम् ।
प्राणानां वा निरोधेन तदेव परमं पदम् ॥ ४३॥

दृश्यदर्शनसंबन्धे यत्सुखं पारमार्थिकम् ।
तदन्तैकान्तसंवित्त्या ब्रह्मदृष्ट्यावलोकय ॥ ४४॥

यत्र नाभ्युदितं चित्तं तद्वै सुखमकृत्रिमम् ।
क्षयातिशयनिर्मुक्तं नोदेति न च शाम्यति ॥ ४५॥

यस्य चित्तं न चित्ताख्यं चित्तं चित्तत्त्वमेव हि ।
तदेव तुर्यावस्थायं तुर्यातीतं भवत्यतः ॥ ४६॥

संन्यस्तसर्वसंकल्पः समः शान्तमना मुनिः ।
संन्यासयोगयुक्तात्मा ज्ञानवान्मोक्षवान्भव ॥ ४७॥

सर्वसंकल्पसंशान्तं प्रशान्तघनवासनम् ।
न किंचिद्भावनाकारं यत्तद्ब्रह्म परं विदुः ॥ ४८॥

सम्यग्ज्ञानावरोधेन नित्यमेकसमाधिना ।
सांख्य एवावबुद्धा ये ते सांख्या योगिनः परे ॥ ४९॥

प्राणाद्यनिलसंशान्तौ युक्त्या ये पदमागताः ।
अनामयमनाद्यन्तं ते स्मृता योगयोगिनः ॥ ५०॥

उपादेयं तु सर्वेषां शातं पदमकृत्रिमम् ।
एकार्थाभ्यसनं प्राणरोधश्चेतः परिक्षयः ॥ ५१॥

एकस्मिन्नेव संसिद्धे संसिद्ध्यन्ति परस्परम् ।
अविनाभाविनी नित्यं जन्तूनां प्राणचेतसी ॥ ५२॥

आधाराधेयवच्चैते एकभावे विनश्यतः ।
कुरुतः स्वविनाशेन कार्यं मोक्षाख्यमुत्तमम् ॥ ५३॥

सर्वमेतद्धिया त्यक्त्वा यदि तिष्ठसि निश्चलः ।
तदाहंकारविलये त्वमेव परमं पदम् ॥ ५४॥

महाचिदेकैवेहास्ति महासत्तेति योच्यते ।
निष्कलंका समा शुद्धा निरहंकाररूपिणी ॥ ५५॥

सकृद्विभाता विमला नित्योदयवती समा ।
सा ब्रह्म परमात्मेति नामभिः परिगीयते ॥ ५६॥

सैवाहमिति निश्चित्य निदाघ कृतकृत्यवान् ।
न भूतं न भविष्यच्च चिन्तयामि कदाचन ॥ ५७॥

दृष्टिमालम्ब्य तिष्ठामि वर्तमानामिहात्मना ।
इदमद्य मया लब्धमिदं प्राप्स्यामि सुन्दरम् ॥ ५८॥

न स्तौमि न च निन्दामि आत्मनोऽन्यन्नहि क्वचित् ।
न तुष्यामि शुभप्राप्तौ न खिद्याम्यशुभागमे ॥ ५९॥

प्रशान्तचापलं वीतशोकमस्तसमीहितम् ।
मनो मम मुने शान्तं तेन जीवाम्यनामयः ॥ ६०॥

अयं बन्धुः परश्चायं ममायमयमन्यकः ।
इति ब्रह्मन्न जानामि संस्पर्शं न ददाम्यहम् ॥ ६१॥

वासनामात्रसंत्यागाज्जरामरणवर्जितम् ।
सवासनं मनो ज्ञानं ज्ञेयं निर्वासनं मनः ॥ ६२॥

चित्ते त्यक्ते लयं याति द्वैतमेतच्च सर्वतः ।
शिष्यते परमं शान्तमेकमगच्छमनामयम् ॥ ६३॥

अनन्तमजमव्यक्तमजरं शान्तमच्युतम् ।
अद्वितीयमनाद्यन्तं यदाद्यमुपलम्भनम् ॥ ६४॥

एकमाद्यन्तरहितं चिन्मात्रममलं ततम् ।
खादप्यतितरां सूक्ष्मं तद्ब्रह्मास्मि न संशयः ॥ ६५॥

दिक्कालाद्यनवच्छिन्नं स्वच्छं नित्योदितं ततम् ।
सर्वार्थमयमेकार्थं चिन्मात्रममलं भव ॥ ६६॥

सर्वमेकमिदं शान्तमादिमध्यान्तवर्जितम् ।
भावाभावमजं सर्वमिति मत्वा सुखी भव ॥ ६७॥

न बद्धोऽस्मि न मुक्तोऽस्मि ब्रह्मैवास्मि निरामयम् ।
द्वैतभावविमुक्तोऽस्मि सच्चिदानन्दलक्षणः ।
एवं भावय यत्नेन जीवन्मुक्तो भविष्यसि ॥ ६८॥

पदार्थवृन्दे देहादिधिया संत्यज्य दूरतः ।
आशीतलान्तःकरणो नित्यमात्मपरो भव ॥ ६९॥

इदं रम्यमिदं नेति बीजं ते दुःखसंततेः ।
तस्मिन्साम्याग्निना दग्धे दुःखस्यावसरः कुतः ॥ ७०॥

शास्त्रसज्जनसम्पर्कैः प्रज्ञामादौ विवर्धयेत् ॥ ७१॥

ऋतं सत्यं परं ब्रह्म सर्वसंसारभेषजम् ।
अत्यर्थममलं नित्यमादिमध्यान्तवर्जितम् ॥ ७२॥

तथा स्थूलमनाकाशमसंस्पृश्यमचाक्षुषम् ।
न रसं न च गन्धाख्यमप्रमेयमनूपमम् ॥ ७३॥

आत्मानं सच्चिदानन्दमनन्तं ब्रह्म सुव्रत ।
अहमस्मीत्यभिध्यायेद्ध्येयातीतं विमुक्तये ॥ ७४॥

समाधिः संविदुत्पत्तिः परजीवैकतं प्रति ।
नित्यः सर्वगतो ह्यात्मा कूटस्थो दोषवर्जितः ॥ ७५॥

एकः सन्भिद्यते भ्रान्त्या मायया न स्वरूपतः ।
तस्मादद्वैत एवास्ति न प्रपञ्चो न संसृतिः ॥ ७६॥

यथाकाशो घटाकाशो महाकाश इतीरितः ।
तथा भ्रान्तेर्द्विधा प्रोक्तो ह्यात्मा जीवेश्वरात्मना ॥ ७७॥

यदा मनसि चैतन्यं भाति सर्वत्रगं सदा ।
योगिनोऽऽव्यवधानेन तदा सम्पद्यते स्वयम् ॥ ७८॥

यदा सर्वाणि भूतानि स्वात्मन्येव हि पश्यति ।
सर्वभूतेषु चात्मानं ब्रह्म सम्पद्यते सदा ॥ ७९॥

यदा सर्वाणि भूतानि समाधिस्थो न पश्यति ।
एकीभूतः परेणासौ तदा भवति केवलः ॥ ८०॥

शास्त्रसज्जनसम्पर्कवैराग्याभ्यासरूपिणी ।
प्रथमा भूमिकैषोक्ता मुमुक्षुत्वप्रदायिनी ॥ ८१॥

विचारणा द्वितीया स्यात्तृतीया साङ्गभावना ।
विलापिनी चतुर्थी स्याद्वासना विलयात्मिका ॥ ८२॥

शुद्धसंविन्मनानन्दरूपा भवति पञ्चमी ।
अर्धसुप्तप्रबुद्धाभो जीवन्मुक्तोऽत्र तिष्ठति ॥ ८३॥

असंवेदनरूपा च षष्ठी भवति भूमिका ।
आनन्दैकघनाकारा सुषुप्तसदृशी स्थितिः ॥ ८४॥

तुर्यावस्थोपशान्ता सा मुक्तिरेव हि केवला ।
समता स्वच्छता सौम्या सप्तमी भूमिका भवेत् ॥ ८५॥

तुर्यातीता तु यावस्था परा निर्वाणरूपिणी ।
सप्तमी सा परा प्रौढा विषयो नैव जीवताम् ॥ ८६॥

पूर्वावस्थात्रयं तत्र जाग्रदित्येव संस्थितम् ।
चतुर्थी स्वप्न इत्युक्ता स्वप्नाभं यत्र वै जगत् ॥ ८७॥

आनन्दैकघनाकारा सुषुप्ताख्या तु पञ्चमी ।
असंवेदनरूपा तु षष्ठी तुर्यपदाभिधा ॥ ८८॥

तुर्यातीतपदावस्था सप्तमी भूमिकोत्तमा ।
मनोवचोभिरग्राह्या स्वप्रकाशसदात्मिका ॥ ८९॥

अन्तः प्रत्याहृतिवशाच्चैत्यं चेन्न विभावितम् ।
मुक्त एव न सन्देहो महासमतया तया ॥ ९०॥

न म्रिये न च जीवामि नाहं सन्नाप्यसन्मयः ।
अहं न किंचिच्चिदिति मत्वा धीरो न शोचति ॥ ९१॥

अलेपकोऽहमजरो नीरागः शान्तवासनः ।
निरंशोऽस्मि चिदाकाशमिति मत्वा न शोचति ॥ ९२॥

अहंमत्या विरहितः शुद्धो बुद्धोऽजरोऽमरः ।
शान्तः शमसमाभास इति मत्वा न शोचति ॥ ९३॥

तृणाग्रेष्वम्बरे भानौ नरनागामरेषु च ।
यत्तिष्ठति तदेवाहमिति मत्वा न शोचति ॥ ९४॥

भावनां सर्वभावेभ्यः समुत्सृज्य समुत्थितः ।
अवशिष्टं परं ब्रह्म केवलोऽस्मीति भावय ॥ ९५॥

वाचामतीतविषयो विषयाशादशोज्झितः ।
परानन्दरसाक्षुब्धो रमते स्वात्मनात्मनि ॥ ९६॥

सर्वकर्मपरित्यागी नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
न पुण्येन न पापेन नेतरेण च लिप्यते ॥ ९७॥

स्फटिकः प्रतिबिम्बेन यथा नायाति रञ्जनम् ।
तज्ज्ञः कर्मफलेनान्तस्तथा नायाति रञ्जनम् ॥ ९८॥

विहरञ्जनतावृन्दे देवकीर्तन पूजनैः ।
खेदाह्लादौ न जानाति प्रतिबिम्बगतैरिव ॥ ९९॥

निस्स्तोत्रो निर्विकारश्च पूज्यपूजाविवर्जितः ।
संयुक्तश्च वियुक्तश्च सर्वाचारनयक्रमैः ॥ १००॥

तनुं त्यजतु वा तीर्थे श्वपचस्य गृहेऽथ वा ।
ज्ञानसम्पत्तिसमये मुक्तोऽसौ विगताशयः ॥ १०१॥

संकल्पत्वं हि बन्धस्य कारणं तत्परित्यज ।
मोक्षो भवेदसंकल्पात्तदभ्यासं धिया कुरु ॥ १०२॥

सावधानो भव त्वं च ग्राह्यग्राहकसंगमे ।
अजस्रमेव संकल्पदशाः परिहरञ्शनैः ॥ १०३॥

मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव ।
भावनामखिलां त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥ १०४॥

किंचिच्चेद्रोचते तुभ्यं तद्बद्धोऽसि भवस्थितौ ।
न किंचिद्रोचते चेत्ते तन्मुक्तोऽसि भवस्थितौ ॥ १०५॥

अस्मात्पदार्थनिचयाद्यावत्स्थावरजङ्गमात् ।
तृणादेर्देहपर्यन्तान्मा किंचित्तत्र रोचताम् ॥ १०६॥

अहंभावानहंभावौ त्यक्त्वा सदसती तथा ।
यदसक्तं समं स्वच्छं स्थितं तत्तुर्यमुच्यते ॥ १०७॥

या स्वच्छा समता शान्ता जीवन्मुक्तव्यवस्थितिः ।
साक्ष्यवस्था व्यवहृतौ सा तुर्या कलनोच्यते ॥ १०८॥

नैतज्जाग्रन्न च स्वप्नः संकल्पानामसंभवात् ।
सुषुप्तभावो नाऽप्येतदभावाज्जडतास्थितेः ॥ १०९॥

शान्तसम्यक्प्रबुद्धानां यथास्थितमिदं जगत् ।
विलीनं तुर्यमित्याहुरबुद्धानां स्थितं स्थिरम् ॥ ११०॥

अहंकारकलात्यागे समतायाः समुद्गमे ।
विशरारौ कृते चित्ते तुर्यावस्थोपतिष्ठते ॥ १११॥

सिद्धान्तोऽध्यात्मशास्त्राणां सर्वापह्नव एव हि ।
नाविद्यास्तीह नो माया शान्तं ब्रह्मेदमक्लमम् ॥ ११२॥

शान्त एव चिदाकाशे स्वच्छे शमसमात्मनि ।
समग्रशक्तिखचिते ब्रह्मेति कलिताभिधे ॥ ११३॥

सर्वमेव परित्यज्य महामौनी भवानघ ।
निर्वाणवान्निर्मननः क्षीणचित्तः प्रशान्तधीः ॥ ११४॥

आत्मन्येवास्व शान्तात्मा मूकान्धबधिरोपमः ।
नित्यमन्तर्मुखः स्वच्छः स्वात्मनान्तः प्रपूर्णधीः ॥ ११५॥

जाग्रत्येव सुषुप्तस्थः कुरु कर्माणि वै द्विज ।
अन्तः सर्वपरित्यागी बहिः कुरु यथागतम् ॥ ११६॥

चित्तसत्ता परं दुःखं चित्तत्यागः परं सुखम् ।
अतश्चित्तं चिदाकाशे नय क्षयमवेदनात् ॥ ११७॥

दृष्ट्वा रम्यमरम्यं वा स्थेयं पाषाणवत्सदा ।
एतावतात्मयत्नेन जिता भवति संसृतिः ॥ ११८॥

वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम् ।
नाप्रशान्ताय दातव्यं न चाशिष्याय वै पुनः ॥ ११९॥

अन्नपूर्णोपनिषदं योऽधीते गुर्वनुग्रहात् ।
स जीवन्मुक्ततां प्राप्य ब्रह्मैव भवति स्वयम् ॥ १२०॥

इत्युपनिषत् ॥
इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः ॥
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः ॥
व्यशेम देवहितं यदायुः ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ॥
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ॥
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ॥
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

इत्यन्नपूर्णोपनिषत्समाप्ता ॥

सीतोपनिषत्
sītopaniṣat

इच्छाज्ञानक्रियाशक्तित्रयं यद्भावसाधनम् । icchājñānakriyāśaktitrayaṃ yadbhāvasādhanam ।
तद्ब्रह्मसत्तासामान्यं सीतातत्त्वमुपास्महे ॥ tadbrahmasattāsāmānyaṃ sītātattvamupāsmahe ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः । vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । svasti no bṛhaspatirdadhātu ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्का सीता किं रूपमिति । devā ha vai prajāpatimabruvankā sītā kiṃ rūpamiti ।
स होवाच प्रजापतिः सा सीतेति । sa hovāca prajāpatiḥ sā sīteti ।
मूलप्रकृतिरूपत्वात्सा सीता प्रकृतिः स्मृता । mūlaprakṛtirūpatvātsā sītā prakṛtiḥ smṛtā ।
प्रणवप्रकृतिरूपत्वात्सा सीता प्रकृतिरुच्यते । praṇavaprakṛtirūpatvātsā sītā prakṛtirucyate ।
सीता इति त्रिवर्णात्मा साक्षान्मायामयी भवेत् । sītā iti trivarṇātmā sākṣānmāyāmayī bhavet ।
विष्णुः प्रपञ्चबीजं च माया ईकार उच्यते । viṣṇuḥ prapañcabījaṃ ca māyā īkāra ucyate ।
सकारः सत्यममृतं प्राप्तिः सोमश्च कीर्त्यते । sakāraḥ satyamamṛtaṃ prāptiḥ somaśca kīrtyate ।
तकारस्तारलक्ष्म्या च वैराजः प्रस्तरः स्मृतः । takārastāralakṣmyā ca vairājaḥ prastaraḥ smṛtaḥ ।
ईकाररूपिणी सोमामृतावयवदिव्यालङ्कारस्रङ्मौक्तिकाद्याभरणलङ्कृता महामायाऽव्यक्तरूपिणी व्यक्ता भवति । īkārarūpiṇī somāmṛtāvayavadivyālaṅkārasraṅmauktikādyābharaṇalaṅkṛtā mahāmāyā'vyaktarūpiṇī vyaktā bhavati ।
प्रथमा शब्दब्रह्ममयी स्वाध्यायकाले प्रसन्ना उद्भावनकरी सात्मिका द्वितीया भूतले हलाग्रे समुत्पन्ना तृतीया ईकाररूपिणी अव्यक्तस्वरूपा भवतीति सीता इत्युदाहरन्ति । prathamā śabdabrahmamayī svādhyāyakāle prasannā udbhāvanakarī sātmikā dvitīyā bhūtale halāgre samutpannā tṛtīyā īkārarūpiṇī avyaktasvarūpā bhavatīti sītā ityudāharanti ।
शौनकीये । śaunakīye ।
श्रीरामसान्निध्यवशाज्जगदानन्दकारिणी । śrīrāmasānnidhyavaśājjagadānandakāriṇī ।
उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणी सर्वदेहिनाम् । utpattisthitisaṃhārakāriṇī sarvadehinām ।
सीता भगवती ज्ञेया मूलप्रकृतिसंज्ञिता । sītā bhagavatī jñeyā mūlaprakṛtisaṃjñitā ।
प्रणवत्वात्प्रकृरिति वदन्ति ब्रह्मवादिन इति । praṇavatvātprakṛriti vadanti brahmavādina iti ।
अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति च । athāto brahmajijñāseti ca ।
सा सर्ववेदमयी सर्वदेवमयी सर्वलोकमयी सर्वकीर्तिमयी सर्वधर्ममयी सर्वाधारकार्यकारणमयी महालक्ष्मीर्देवेशस्य भिन्नाभिन्नरूपा चेतनाचेतनात्मिका ब्रह्मस्थावरात्मा तद्गुणकर्मविभागभेदाच्छरीरूपा देवर्षिमनुष्यगन्धर्वरूपा असुरराक्षसभूतप्रेतपिशाचभूतादिभूतशरीरूपा भूतेन्द्रियमनःप्राणरूपेति च विज्ञायते । sā sarvavedamayī sarvadevamayī sarvalokamayī sarvakīrtimayī sarvadharmamayī sarvādhārakāryakāraṇamayī mahālakṣmīrdeveśasya bhinnābhinnarūpā cetanācetanātmikā brahmasthāvarātmā tadguṇakarmavibhāgabhedāccharīrūpā devarṣimanuṣyagandharvarūpā asurarākṣasabhūtapretapiśācabhūtādibhūtaśarīrūpā bhūtendriyamanaḥprāṇarūpeti ca vijñāyate ।
सा देवी त्रिविधा भवति शक्त्यासना इच्छाशक्तिः क्रियाशक्तिः साक्षाच्छक्तिरिति । sā devī trividhā bhavati śaktyāsanā icchāśaktiḥ kriyāśaktiḥ sākṣācchaktiriti ।
इच्छाशक्तिस्त्रिविधा भवति । icchāśaktistrividhā bhavati ।
श्रीभूमिनीलात्मिका भद्ररूपिणी प्रभावरूपिणी सोमसूर्याग्निरूपा भवति । śrībhūminīlātmikā bhadrarūpiṇī prabhāvarūpiṇī somasūryāgnirūpā bhavati ।
सोमात्मिका ओषधीनां प्रभवति कल्पवृक्षपुष्पफललतागुल्मात्मिका औषधभेषजात्मिका अमृतरूपा देवानां महस्तोमफलप्रदा अमृतेन तृप्तिं जनयन्ती देवानामन्नेन पशूनां तृणेन तत्तज्जीवानां सूर्यादिसकलभुवनप्रकाशिनी दिवा च रात्रिः कालकलानिमेषमारभ्य घटिकाष्टयामदिवस(वार)रात्रिभेदेन पक्षमासर्त्वयनसंवत्सरभेदेन मनुष्याणां शतायुःकल्पनया प्रकाशमाना चिरक्षिप्रव्यपदेशेन निमेषमारभ्य परार्धपर्यन्तं कालचक्रं जगच्चक्रमित्यादिप्रकारेण चक्रवत्परिवर्तमानाः सर्वस्यैतस्यैव कालस्य विभागविशेषाः प्रकाशरूपाः कालरूपा भवन्ति । somātmikā oṣadhīnāṃ prabhavati kalpavṛkṣapuṣpaphalalatāgulmātmikā auṣadhabheṣajātmikā amṛtarūpā devānāṃ mahastomaphalapradā amṛtena tṛptiṃ janayantī devānāmannena paśūnāṃ tṛṇena tattajjīvānāṃ sūryādisakalabhuvanaprakāśinī divā ca rātriḥ kālakalānimeṣamārabhya ghaṭikāṣṭayāmadivasa(vāra)rātribhedena pakṣamāsartvayanasaṃvatsarabhedena manuṣyāṇāṃ śatāyuḥkalpanayā prakāśamānā cirakṣipravyapadeśena nimeṣamārabhya parārdhaparyantaṃ kālacakraṃ jagaccakramityādiprakāreṇa cakravatparivartamānāḥ sarvasyaitasyaiva kālasya vibhāgaviśeṣāḥ prakāśarūpāḥ kālarūpā bhavanti ।
अग्निरूपा अन्नपानादिप्राणिनां क्षुत्तृष्णात्मिका देवानां मुखरूपा वनौषधीनां शीतोष्णरूपा काष्ठेष्वन्तर्बहिश्च नित्यानित्यरूपा भवति । agnirūpā annapānādiprāṇināṃ kṣuttṛṣṇātmikā devānāṃ mukharūpā vanauṣadhīnāṃ śītoṣṇarūpā kāṣṭheṣvantarbahiśca nityānityarūpā bhavati ।
श्रीदेवी त्रिविधं रूपं कृत्वा भगवत्सङ्कल्पानुगुण्येन लोकरक्षणार्थं रूपं धारयति । śrīdevī trividhaṃ rūpaṃ kṛtvā bhagavatsaṅkalpānuguṇyena lokarakṣaṇārthaṃ rūpaṃ dhārayati ।
श्रीरिति लक्ष्मीरिति लक्ष्यमाणा भवतीति विज्ञायते । śrīriti lakṣmīriti lakṣyamāṇā bhavatīti vijñāyate ।
भूदेवी ससागरांभःसप्तद्वीपा वसुन्धरा भूरादिचतुर्दशभुवनानामाधाराधेया प्रणवात्मिका भवति । bhūdevī sasāgarāṃbhaḥsaptadvīpā vasundharā bhūrādicaturdaśabhuvanānāmādhārādheyā praṇavātmikā bhavati ।
नीला च मुखविद्युन्मालिनी सर्वौषधीनां सर्वप्राणिनां पोषणार्थं सर्वरूपा भवति । nīlā ca mukhavidyunmālinī sarvauṣadhīnāṃ sarvaprāṇināṃ poṣaṇārthaṃ sarvarūpā bhavati ।
समस्तभुवनस्याधोभागे जलाकारात्मिका मण्डूकमयेति भुवनाधारेति विज्ञायते ॥ samastabhuvanasyādhobhāge jalākārātmikā maṇḍūkamayeti bhuvanādhāreti vijñāyate ॥

क्रियाशक्तिस्वरूपं हरेर्मुखान्नादः । kriyāśaktisvarūpaṃ harermukhānnādaḥ ।
तन्नादाद्बिन्दुः । tannādādbinduḥ ।
बिन्दोरोङ्कारः । bindoroṅkāraḥ ।
ओङ्कारात्परतो राम वैखानसपर्वतः । oṅkārātparato rāma vaikhānasaparvataḥ ।
तत्पर्वते कर्मज्ञानमयीभिर्बहुशाखा भवन्ति । tatparvate karmajñānamayībhirbahuśākhā bhavanti ।
तत्र त्रयीमयं शास्त्रमाद्यं सर्वार्थदर्शनम् । tatra trayīmayaṃ śāstramādyaṃ sarvārthadarśanam ।
ऋग्यजुःसामरूपत्वात्त्रयीति परिकीर्तिता । ṛgyajuḥsāmarūpatvāttrayīti parikīrtitā ।
कार्यसिद्धेन चतुर्धा परिकीर्तिता । kāryasiddhena caturdhā parikīrtitā ।
ऋचो यजूंषि सामानि अथर्वाङ्गिरसस्तथा । ṛco yajūṃṣi sāmāni atharvāṅgirasastathā ।
चातुर्होत्रप्रधानत्वाल्लिङ्गादित्रितयं त्रयी । cāturhotrapradhānatvālliṅgāditritayaṃ trayī ।
अथर्वाङ्गिरसं रूपं सामऋग्यजुरात्मकम् । atharvāṅgirasaṃ rūpaṃ sāmaṛgyajurātmakam ।
तथा दिशन्त्याभिचारसामान्येन पृथक्पृथक् । tathā diśantyābhicārasāmānyena pṛthakpṛthak ।
एकविंशतिशाखायामृग्वेदः परिकीर्तितः । ekaviṃśatiśākhāyāmṛgvedaḥ parikīrtitaḥ ।
शतं च नवशाखासु यजुषामेव जन्मनाम् । śataṃ ca navaśākhāsu yajuṣāmeva janmanām ।
साम्नः सहस्रशाखाः स्युः पञ्चशाखा अथर्वणः । sāmnaḥ sahasraśākhāḥ syuḥ pañcaśākhā atharvaṇaḥ ।
वैखानसमतस्तस्मिन्नादौ प्रत्यक्षदर्शनम् । vaikhānasamatastasminnādau pratyakṣadarśanam ।
स्मर्यते मुनिभिर्नित्यं वैखानसमतः परम् । smaryate munibhirnityaṃ vaikhānasamataḥ param ।
कल्पो व्याकरणं शिक्षा निरुक्तं ज्योतिषं छन्द एतानि षडङ्गानि ॥ kalpo vyākaraṇaṃ śikṣā niruktaṃ jyotiṣaṃ chanda etāni ṣaḍaṅgāni ॥

उपाङ्गमयनं चैव मीमांसान्यायविस्तरः । upāṅgamayanaṃ caiva mīmāṃsānyāyavistaraḥ ।
धर्मज्ञसेवितार्थं च वेदवेदोऽधिकं तथा । dharmajñasevitārthaṃ ca vedavedo'dhikaṃ tathā ।
निबन्धाः सर्वशाखा च समयाचारसङ्गतिः । nibandhāḥ sarvaśākhā ca samayācārasaṅgatiḥ ।
धर्मशास्त्रं महर्षिणामन्तःकरणसम्भृतम् । dharmaśāstraṃ maharṣiṇāmantaḥkaraṇasambhṛtam ।
इतिहासपुराणाख्यमुपाङ्गं च प्रकीर्तितम् । itihāsapurāṇākhyamupāṅgaṃ ca prakīrtitam ।
वास्तुवेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्च तथा मुने । vāstuvedo dhanurvedo gāndharvaśca tathā mune ।
आयुर्वेदश्च पञ्चैते उपवेदाः प्रकीर्तिताः । āyurvedaśca pañcaite upavedāḥ prakīrtitāḥ ।
दण्डो नीतिश्च वार्ता च विद्या वायुजयः परः । daṇḍo nītiśca vārtā ca vidyā vāyujayaḥ paraḥ ।
एकविंशतिभेदोऽयं स्वप्रकाशः प्रकीर्तितः । ekaviṃśatibhedo'yaṃ svaprakāśaḥ prakīrtitaḥ ।
वैखानसऋषेः पूर्वं विष्णोर्वाणी समुद्भवेत् । vaikhānasaṛṣeḥ pūrvaṃ viṣṇorvāṇī samudbhavet ।
त्रयीरूपेण सङ्कल्प्य वैखानसऋषेः पुरा । trayīrūpeṇa saṅkalpya vaikhānasaṛṣeḥ purā ।
उदितो यादृशः पूर्वं तादृशं श‍ृणु मेऽखिलम् । udito yādṛśaḥ pūrvaṃ tādṛśaṃ śa‍ṛṇu me'khilam ।
शश्वद्ब्रह्ममयं रूपं क्रियाशक्तिरुदाहृता । śaśvadbrahmamayaṃ rūpaṃ kriyāśaktirudāhṛtā ।
साक्षाच्छक्तिर्भगवतः स्मरणमात्ररूपाविर्भावप्रादुर्भावात्मिका निग्रहानुग्रहरूपा भगवत्सहचारिणी अनपायिनी अनवरतसहाश्रयिणी दितानुदिताकारा निमेषोन्मेषसृष्टिस्थितिसंहारतिरोधानानुग्रहादिसर्वशक्तिसामर्थ्यात्साक्षाच्छक्तिरिति गीयते । sākṣācchaktirbhagavataḥ smaraṇamātrarūpāvirbhāvaprādurbhāvātmikā nigrahānugraharūpā bhagavatsahacāriṇī anapāyinī anavaratasahāśrayiṇī ditānuditākārā nimeṣonmeṣasṛṣṭisthitisaṃhāratirodhānānugrahādisarvaśaktisāmarthyātsākṣācchaktiriti gīyate ।
इच्छाशक्तिस्त्रिविधा प्रलयावस्थायां विश्रमणार्थं भगवतो दक्षिणवक्षःस्थले श्रीवत्साकृतिर्भूत्वा विश्राम्यतीति सा योगशक्तिः । icchāśaktistrividhā pralayāvasthāyāṃ viśramaṇārthaṃ bhagavato dakṣiṇavakṣaḥsthale śrīvatsākṛtirbhūtvā viśrāmyatīti sā yogaśaktiḥ ।
भोगशक्तिर्भोगरूपा कल्पवृक्षकामधेनुचिन्तामणिशङ्खपद्मनिध्यादिनवनिधिसमाश्रिता भगवदुपासकानां कामनया अकामनया वा भक्तियुक्ता नरं bhogaśaktirbhogarūpā kalpavṛkṣakāmadhenucintāmaṇiśaṅkhapadmanidhyādinavanidhisamāśritā bhagavadupāsakānāṃ kāmanayā akāmanayā vā bhaktiyuktā naraṃ
नित्यनैमित्तिककर्मभिरग्निहोत्रादिभिर्वा यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारध्यानधारणासमाधिभिर्वालमणन्वपि गोपुरप्राकारादिभिर्विमानादिभिः सह भगवद्विग्रहार्चापूजोपकरणैरर्चनैः स्नानाधिपर्वा पितृपूजादिभिरन्नपानादिभिर्वा भगवत्प्रीत्यर्थमुक्त्वा सर्वं क्रियते । nityanaimittikakarmabhiragnihotrādibhirvā yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhyānadhāraṇāsamādhibhirvālamaṇanvapi gopuraprākārādibhirvimānādibhiḥ saha bhagavadvigrahārcāpūjopakaraṇairarcanaiḥ snānādhiparvā pitṛpūjādibhirannapānādibhirvā bhagavatprītyarthamuktvā sarvaṃ kriyate ।
अथातो वीरशक्तिश्चतुर्भुजाऽभयवरदपद्मधरा किरीटाभरणयुता सर्वदेवैः परिवृता कल्पतरुमूले चतुर्भिर्गजै रत्नघटैरमृतजलैरभिषिच्यमाना सर्वदैवतैर्ब्रह्मादिभिर्वन्द्यमाना अणिमाद्यष्टैश्वर्ययुता संमुखे कामधेनुना स्तूयमाना वेदशास्त्रादिभिः स्तूयमाना जयाद्यप्सरस्स्त्रीभिः परिचर्यमाणा आदित्यसोमाभ्यां दीपाभ्यां प्रकाश्यमाना तुम्बुरुनारदादिभिर्गायमाना राकासिनीवालीभ्यां छत्रेण ह्लादिनीमायाभ्यां चामरेण स्वाहास्वधाभ्यां व्यजनेन भृगुपुणादिभिरभ्यर्च्यमाना देवी दिव्यसिंहासने पद्मासनरूढा सकलकारणकार्यकरी लक्ष्मीर्देवस्य पृथग्भवनकल्पना । athāto vīraśaktiścaturbhujā'bhayavaradapadmadharā kirīṭābharaṇayutā sarvadevaiḥ parivṛtā kalpatarumūle caturbhirgajai ratnaghaṭairamṛtajalairabhiṣicyamānā sarvadaivatairbrahmādibhirvandyamānā aṇimādyaṣṭaiśvaryayutā saṃmukhe kāmadhenunā stūyamānā vedaśāstrādibhiḥ stūyamānā jayādyapsarasstrībhiḥ paricaryamāṇā ādityasomābhyāṃ dīpābhyāṃ prakāśyamānā tumburunāradādibhirgāyamānā rākāsinīvālībhyāṃ chatreṇa hlādinīmāyābhyāṃ cāmareṇa svāhāsvadhābhyāṃ vyajanena bhṛgupuṇādibhirabhyarcyamānā devī divyasiṃhāsane padmāsanarūḍhā sakalakāraṇakāryakarī lakṣmīrdevasya pṛthagbhavanakalpanā ।
अलंचकार स्थिरा प्रसन्नलोचना सर्वदेवतैः पूज्यमाना वीरलक्ष्मीरिति विज्ञायत इत्युपनिषत् ॥ alaṃcakāra sthirā prasannalocanā sarvadevataiḥ pūjyamānā vīralakṣmīriti vijñāyata ityupaniṣat ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः । vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ svasti no bṛhaspatirdadhātu ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इति सीतोपनिषत्समाप्ता ॥ iti sītopaniṣatsamāptā ॥

आत्मबोधोपनिषत्
ātmabodhopaniṣat

आत्मबोधोपनिषत् अथवा आत्मप्रबोधोपनिषत् श्रीमन्नारायणाकारमष्टाक्षरमहाशयम् । ātmabodhopaniṣat athavā ātmaprabodhopaniṣat śrīmannārāyaṇākāramaṣṭākṣaramahāśayam ।
स्वमात्रानुभवात्सिद्धमात्मबोधं हरिं भजे ॥ svamātrānubhavātsiddhamātmabodhaṃ hariṃ bhaje ॥

ॐ वाङ्मे मनसीति शान्तिः ॥ oṃ vāṅme manasīti śāntiḥ ॥

ॐ प्रत्यगानन्दं ब्रह्मपुरुषं प्रणवस्वरूपं अकार उकार मकार इति त्र्यक्षरं प्रणवं तदेतदोमिति । oṃ pratyagānandaṃ brahmapuruṣaṃ praṇavasvarūpaṃ akāra ukāra makāra iti tryakṣaraṃ praṇavaṃ tadetadomiti ।
यमुक्त्वा मुच्यते योगी जन्मसंसारबन्धनात् । yamuktvā mucyate yogī janmasaṃsārabandhanāt ।
ॐ नमो नारायणाय शङ्खचक्रगदाधराय तस्मात् ॐ नमो नारायणायेति मन्त्रोपासको वैकुण्ठभवनं गमिष्यति । oṃ namo nārāyaṇāya śaṅkhacakragadādharāya tasmāt oṃ namo nārāyaṇāyeti mantropāsako vaikuṇṭhabhavanaṃ gamiṣyati ।
अथ यदिदं ब्रह्मपुरं पुण्डरीकं तस्मात्तडिताभमात्रं दीपवत्प्रकाशम् ॥ atha yadidaṃ brahmapuraṃ puṇḍarīkaṃ tasmāttaḍitābhamātraṃ dīpavatprakāśam ॥

ब्रह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो मधुसूदनः । brahmaṇyo devakīputro brahmaṇyo madhusūdanaḥ ।
ब्रह्मण्यः पुण्डरीकाक्षो ब्रह्मण्यो विष्णुरच्युतः ॥ brahmaṇyaḥ puṇḍarīkākṣo brahmaṇyo viṣṇuracyutaḥ ॥

सर्वभूतस्थमेकं नारायणं कारणपुरुषमकारणं परं ब्रह्मोम् । sarvabhūtasthamekaṃ nārāyaṇaṃ kāraṇapuruṣamakāraṇaṃ paraṃ brahmom ।
शोकमोहविनिर्मुक्तो विष्णुं ध्यायन्न सीदति । śokamohavinirmukto viṣṇuṃ dhyāyanna sīdati ।
द्वैताद्वैतमभयं भवति । dvaitādvaitamabhayaṃ bhavati ।
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति । mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati ।
हृत्पद्ममध्ये सर्वं यत्तत्प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम् । hṛtpadmamadhye sarvaṃ yattatprajñāne pratiṣṭhitam ।
प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म । prajñānetro lokaḥ prajñā pratiṣṭhā prajñānaṃ brahma ।
स एतेन प्रज्ञेनात्मनास्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वाऽमृतः समभवदमृतः समभवत् । sa etena prajñenātmanāsmāllokādutkramyāmuṣminsvarge loke sarvānkāmānāptvā'mṛtaḥ samabhavadamṛtaḥ samabhavat ।
यत्र ज्योतिरजस्रं यस्मिंल्लोकेऽभ्यर्हितम् । yatra jyotirajasraṃ yasmiṃlloke'bhyarhitam ।
तस्मिन्मां देहि स्वमानमृते लोके अक्षते अच्युते लोके अक्षते अमृतत्वं च गच्छत्यों नमः ॥१॥ tasminmāṃ dehi svamānamṛte loke akṣate acyute loke akṣate amṛtatvaṃ ca gacchatyoṃ namaḥ ॥1॥

प्रगलितनिजमायोऽहं निस्तुलदृशिरूपवस्तुमात्रोऽहम् । pragalitanijamāyo'haṃ nistuladṛśirūpavastumātro'ham ।
अस्तमिताहन्तोऽहं प्रगलितजगदीशजीवभेदोऽहम् ॥१॥ astamitāhanto'haṃ pragalitajagadīśajīvabhedo'ham ॥1॥

प्रत्यगभिन्नपरोऽहं विध्वस्ताशेषविधिनिषेधोऽहम् । pratyagabhinnaparo'haṃ vidhvastāśeṣavidhiniṣedho'ham ।
समुदस्ताश्रमितोऽहं प्रविततसुखपूर्णसंविदेवाहम् ॥२॥ samudastāśramito'haṃ pravitatasukhapūrṇasaṃvidevāham ॥2॥

साक्ष्यहमनपेक्षोऽहं निजमहिम्नि संस्थितोऽहमचलोऽहम् । sākṣyahamanapekṣo'haṃ nijamahimni saṃsthito'hamacalo'ham ।
अजरोऽहमव्ययोऽहं पक्षविपक्षादिभेदविधुरोऽहम् ॥३॥ ajaro'hamavyayo'haṃ pakṣavipakṣādibhedavidhuro'ham ॥3॥

अवबोधैकरसोऽहं मोक्षानन्दैकसिन्धुरेवाहम् । avabodhaikaraso'haṃ mokṣānandaikasindhurevāham ।
सूक्ष्मोऽहमक्षरोऽहं विगलितगुणजालकेवलात्माऽहम् ॥४॥ sūkṣmo'hamakṣaro'haṃ vigalitaguṇajālakevalātmā'ham ॥4॥

निस्त्रैगुण्यपदोऽहं कुक्षिस्थानेकलोककलनोऽहम् । nistraiguṇyapado'haṃ kukṣisthānekalokakalano'ham ।
कूटस्थचेतनोऽहं निष्क्रियधामाहमप्रतर्क्योऽहम् ॥५॥ kūṭasthacetano'haṃ niṣkriyadhāmāhamapratarkyo'ham ॥5॥

एकोऽहमविकलोऽहं निर्मलनिर्वाणमूर्तिरेवाहम् । eko'hamavikalo'haṃ nirmalanirvāṇamūrtirevāham ।
निरवयोऽहमजोऽहं केवलसन्मात्रसारभूतोऽहम् ॥६॥ niravayo'hamajo'haṃ kevalasanmātrasārabhūto'ham ॥6॥

निरवधिनिजबोधोऽहं शुभतरभावोऽहमप्रभेद्योऽहम् । niravadhinijabodho'haṃ śubhatarabhāvo'hamaprabhedyo'ham ।
विभुरहमनवद्योऽहं निरवधिनिःसीमतत्त्वमात्रोऽहम् ॥७॥ vibhurahamanavadyo'haṃ niravadhiniḥsīmatattvamātro'ham ॥7॥

वेद्योऽहमगमास्तैराराध्योऽहं सकलभुवनहृद्योऽहम् । vedyo'hamagamāstairārādhyo'haṃ sakalabhuvanahṛdyo'ham ।
परमानन्दघनोऽहम् परमानन्दैकभूमरूपोऽहम् ॥८॥ paramānandaghano'ham paramānandaikabhūmarūpo'ham ॥8॥

शुद्धोऽहमद्वयोऽहं सन्ततभावोऽहमादिशून्योऽहम् । śuddho'hamadvayo'haṃ santatabhāvo'hamādiśūnyo'ham ।
शमितान्तत्रितयोऽहं बद्धो मुक्तोऽहमद्भुतात्माहम् ॥९॥ śamitāntatritayo'haṃ baddho mukto'hamadbhutātmāham ॥9॥

शुद्धोऽहमान्तरोऽहं शाश्वतविज्ञानसमरसात्माहम् । śuddho'hamāntaro'haṃ śāśvatavijñānasamarasātmāham ।
शोधितपरतत्त्वोऽहं बोधानन्दैकमूर्तिरेवाहम् ॥१०॥ śodhitaparatattvo'haṃ bodhānandaikamūrtirevāham ॥10॥

विवेकयुक्तिबुद्ध्याहं जानाम्यात्मानमद्वयम् । vivekayuktibuddhyāhaṃ jānāmyātmānamadvayam ।
तथापि बन्धमोक्षादिव्यवहारः प्रतीयते ॥११॥ tathāpi bandhamokṣādivyavahāraḥ pratīyate ॥11॥

निवृत्तोऽपि प्रपञ्चो मे सत्यवद्भाति सर्वदा । nivṛtto'pi prapañco me satyavadbhāti sarvadā ।
सर्पादौ रज्जुसत्तेव ब्रह्मसत्तैव केवलम् । sarpādau rajjusatteva brahmasattaiva kevalam ।
प्रपञ्चाधाररूपेण वर्ततेऽतो जगन्न हि ॥१२॥ prapañcādhārarūpeṇa vartate'to jaganna hi ॥12॥

यथेक्षुरससंव्याप्ता शर्करा वर्तते तथा । yathekṣurasasaṃvyāptā śarkarā vartate tathā ।
अद्वयब्रह्मरूपेण व्याप्तोऽहं वै जगत्त्रयम् ॥१३॥ advayabrahmarūpeṇa vyāpto'haṃ vai jagattrayam ॥13॥

ब्रह्मादिकीटपर्यन्ताः प्राणिनो मयि कल्पिताः । brahmādikīṭaparyantāḥ prāṇino mayi kalpitāḥ ।
बुद्बुदादिविकारान्तस्तरङ्गः सागरे यथा ॥१४॥ budbudādivikārāntastaraṅgaḥ sāgare yathā ॥14॥

तरङ्गस्थं द्रवं सिन्धुर्न वाञ्छति यथा तथा । taraṅgasthaṃ dravaṃ sindhurna vāñchati yathā tathā ।
विषयानन्दवाञ्छा मे मा भूदानन्दरूपतः ॥१५॥ viṣayānandavāñchā me mā bhūdānandarūpataḥ ॥15॥

दारिद्र्याशा यथा नास्ति सम्पन्नस्य तथा मम । dāridryāśā yathā nāsti sampannasya tathā mama ।
ब्रह्मानन्दे निमग्नस्य विषयाशा न तद्भवेत् ॥१६॥ brahmānande nimagnasya viṣayāśā na tadbhavet ॥16॥

विषं दृष्ट्वाऽमृतं दृष्ट्वा विषं त्यजति बुद्धिमान् । viṣaṃ dṛṣṭvā'mṛtaṃ dṛṣṭvā viṣaṃ tyajati buddhimān ।
आत्मानमपि दृष्ट्वाहमनात्मानं त्यजाम्यहम् ॥१७॥ ātmānamapi dṛṣṭvāhamanātmānaṃ tyajāmyaham ॥17॥

घटावभासको भानुर्घटनाशे न नश्यति । ghaṭāvabhāsako bhānurghaṭanāśe na naśyati ।
देहावभासकः साक्षी देहनाशे न नश्यति ॥१८॥ dehāvabhāsakaḥ sākṣī dehanāśe na naśyati ॥18॥

न मे बन्धो न मे मुक्तिर्न मे शास्त्रं न मे गुरुः । na me bandho na me muktirna me śāstraṃ na me guruḥ ।
मायामात्रविकासत्वान्मायातीतोऽहमद्वयः ॥१९॥ māyāmātravikāsatvānmāyātīto'hamadvayaḥ ॥19॥

प्राणाश्चलन्तु तद्धर्मैः कामैर्वा हन्यतां मनः । prāṇāścalantu taddharmaiḥ kāmairvā hanyatāṃ manaḥ ।
आनन्दबुद्धिपूर्णस्य मम दुःखं कथं भवेत् ॥२०॥ ānandabuddhipūrṇasya mama duḥkhaṃ kathaṃ bhavet ॥20॥

आत्मानमञ्जसा वेद्मि क्वाप्यज्ञानं पलायितम् । ātmānamañjasā vedmi kvāpyajñānaṃ palāyitam ।
कर्तृत्वमद्य मे नष्टं कर्तव्यं वापि न क्वचित् ॥२१॥ kartṛtvamadya me naṣṭaṃ kartavyaṃ vāpi na kvacit ॥21॥

ब्राह्मण्यं कुलगोत्रे च नामसौन्दर्यजातयः । brāhmaṇyaṃ kulagotre ca nāmasaundaryajātayaḥ ।
स्थूलदेहगता एते स्थूलाद्भिन्नस्य मे नहि ॥२२॥ sthūladehagatā ete sthūlādbhinnasya me nahi ॥22॥

क्षुत्पिपासान्ध्यबाधिर्यकामक्रोधादयोऽखिलाः । kṣutpipāsāndhyabādhiryakāmakrodhādayo'khilāḥ ।
लिङ्गदेहगता एते ह्यलिङ्गस्य न सन्ति हि ॥२३॥ liṅgadehagatā ete hyaliṅgasya na santi hi ॥23॥

जडत्वप्रियमोदत्वधर्माः कारणदेहगाः । jaḍatvapriyamodatvadharmāḥ kāraṇadehagāḥ ।
न सन्ति मम नित्यस्य निर्विकारस्वरूपिणः ॥२४॥ na santi mama nityasya nirvikārasvarūpiṇaḥ ॥24॥

उलूकस्य यथा भानुरन्धकारः प्रतीयते । ulūkasya yathā bhānurandhakāraḥ pratīyate ।
स्वप्रकाशे परानन्दे तमो मूढस्य जायते ॥२५॥ svaprakāśe parānande tamo mūḍhasya jāyate ॥25॥

चक्षुर्दृष्टिनिरोधेऽभ्रैः सूर्यो नास्तीति मन्यते । cakṣurdṛṣṭinirodhe'bhraiḥ sūryo nāstīti manyate ।
तथाऽज्ञानावृतो देही ब्रह्म नास्तीति मन्यते ॥२६॥ tathā'jñānāvṛto dehī brahma nāstīti manyate ॥26॥

यथामृतं विषाद्भिन्नं विषदोषैर्न लिप्यते । yathāmṛtaṃ viṣādbhinnaṃ viṣadoṣairna lipyate ।
न स्पृशामि जडाद्भिन्नो जडदोषान्प्रकाशतः ॥२७॥ na spṛśāmi jaḍādbhinno jaḍadoṣānprakāśataḥ ॥27॥

स्वल्पापि दीपकणिका बहुलं नाशयेत्तमः । svalpāpi dīpakaṇikā bahulaṃ nāśayettamaḥ ।
स्वल्पोऽपि बोधो निबिडे बहुलं नाशयेत्तमः ॥२८॥ svalpo'pi bodho nibiḍe bahulaṃ nāśayettamaḥ ॥28॥

कालत्रये यथा सर्पो रज्जौ नास्ति तथा मयि । kālatraye yathā sarpo rajjau nāsti tathā mayi ।
अहङ्कारादिदेहान्तं जगन्नास्त्यहमद्वयः ॥२९॥ ahaṅkārādidehāntaṃ jagannāstyahamadvayaḥ ॥29॥

चिद्रूपत्वान्न मे जाड्यं सत्यत्वान्नानृतं मम । cidrūpatvānna me jāḍyaṃ satyatvānnānṛtaṃ mama ।
आनन्दत्वान्न मे दुःखमज्ञानाद्भाति सत्यवत् ॥३०॥ ānandatvānna me duḥkhamajñānādbhāti satyavat ॥30॥

आत्मप्रबोधोपनिषदं मुहूर्तमुपासित्वा न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तत इत्युपनिषत् ॥ ātmaprabodhopaniṣadaṃ muhūrtamupāsitvā na sa punarāvartate na sa punarāvartata ityupaniṣat ॥

ॐ वाङ्मे मनसीति शान्तिः ॥ oṃ vāṅme manasīti śāntiḥ ॥

इति आत्मबोधोपनिषत्समाप्ता ॥ iti ātmabodhopaniṣatsamāptā ॥

स्कन्दोपनिषत्
skandopaniṣat

यत्रासंभवतां याति स्वातिरिक्तभिदाततिः । yatrāsaṃbhavatāṃ yāti svātiriktabhidātatiḥ ।
संविन्मात्रं परं ब्रह्म तत्स्वमात्रं विजृम्भते ॥ saṃvinmātraṃ paraṃ brahma tatsvamātraṃ vijṛmbhate ॥

ॐ सह नाववतु । oṃ saha nāvavatu ।
सह नौ भुनक्तु । saha nau bhunaktu ।
सह वीर्यं करवावहै । saha vīryaṃ karavāvahai ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ tejasvi nāvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

अच्युतोऽस्मि महादेव तव कारुण्यलेशतः । acyuto'smi mahādeva tava kāruṇyaleśataḥ ।
विज्ञानघन एवास्मि शिवोऽस्मि किमतः परम् ॥१॥ vijñānaghana evāsmi śivo'smi kimataḥ param ॥1॥

न निजं निजवद्भाति अन्तःकरणजृम्भणात् । na nijaṃ nijavadbhāti antaḥkaraṇajṛmbhaṇāt ।
अन्तःकरणनाशेन संविन्मात्रस्थितो हरिः ॥२॥ antaḥkaraṇanāśena saṃvinmātrasthito hariḥ ॥2॥

संविन्मात्रस्थितश्चाहमजोऽस्मि किमतः परम् । saṃvinmātrasthitaścāhamajo'smi kimataḥ param ।
व्यतिरिक्तं जडं सर्वं स्वप्नवच्च विनश्यति ॥३॥ vyatiriktaṃ jaḍaṃ sarvaṃ svapnavacca vinaśyati ॥3॥

चिज्जडानां तु यो द्रष्टा सोऽच्युतो ज्ञानविग्रहः । cijjaḍānāṃ tu yo draṣṭā so'cyuto jñānavigrahaḥ ।
स एव हि महादेवः स एव हि महाहरिः ॥४॥ sa eva hi mahādevaḥ sa eva hi mahāhariḥ ॥4॥

स एव हि ज्योतिषां ज्योतिः स एव परमेश्वरः । sa eva hi jyotiṣāṃ jyotiḥ sa eva parameśvaraḥ ।
स एव हि परं ब्रह्म तद्ब्रह्माहं न संशयः ॥५॥ sa eva hi paraṃ brahma tadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ ॥5॥

जीवः शिवः शिवो जीवः स जीवः केवलः शिवः । jīvaḥ śivaḥ śivo jīvaḥ sa jīvaḥ kevalaḥ śivaḥ ।
तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात्तुषाभावेन तण्डुलः ॥६॥ tuṣeṇa baddho vrīhiḥ syāttuṣābhāvena taṇḍulaḥ ॥6॥

एवं बद्धस्तथा जीवः कर्मनाशे सदाशिवः । evaṃ baddhastathā jīvaḥ karmanāśe sadāśivaḥ ।
पाशबद्धस्तथा जीवः पाशमुक्तः सदाशिवः ॥७॥ pāśabaddhastathā jīvaḥ pāśamuktaḥ sadāśivaḥ ॥7॥

शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे । śivāya viṣṇurūpāya śivarūpāya viṣṇave ।
शिवस्य हृदयं विष्णुः विष्णोश्च हृदयं शिवः ॥८॥ śivasya hṛdayaṃ viṣṇuḥ viṣṇośca hṛdayaṃ śivaḥ ॥8॥

यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयः शिवः । yathā śivamayo viṣṇurevaṃ viṣṇumayaḥ śivaḥ ।
यथान्तरं न पश्यामि तथा मे स्वस्तिरायुषि ॥९॥ yathāntaraṃ na paśyāmi tathā me svastirāyuṣi ॥9॥

यथान्तरं न भेदाः स्युः शिवकेशवयोस्तथा । yathāntaraṃ na bhedāḥ syuḥ śivakeśavayostathā ।
देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवः केवलः शिवः ॥१०॥ deho devālayaḥ proktaḥ sa jīvaḥ kevalaḥ śivaḥ ॥10॥

त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहंभावेन पूजयेत् । tyajedajñānanirmālyaṃ so'haṃbhāvena pūjayet ।
अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निर्विषयं मनः । abhedadarśanaṃ jñānaṃ dhyānaṃ nirviṣayaṃ manaḥ ।
स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥११॥ snānaṃ manomalatyāgaḥ śaucamindriyanigrahaḥ ॥11॥

ब्रह्मामृतं पिबेद्भैक्ष्यमाचरेद्देहरक्षणे । brahmāmṛtaṃ pibedbhaikṣyamācareddeharakṣaṇe ।
वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते । vasedekāntiko bhūtvā caikānte dvaitavarjite ।
इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥१२॥ ityevamācareddhīmānsa evaṃ muktimāpnuyāt ॥12॥

श्रीपरमधाम्ने स्वस्ति चिरायुष्योन्नम इति । śrīparamadhāmne svasti cirāyuṣyonnama iti ।
विरिञ्चिनारायणशङ्करात्मकं नृसिंह देवेश तव viriñcinārāyaṇaśaṅkarātmakaṃ nṛsiṃha deveśa tava
प्रसादतः । prasādataḥ ।
अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमव्ययं वेदात्मकं ब्रह्म निजं विजानते ॥१३॥ acintyamavyaktamanantamavyayaṃ vedātmakaṃ brahma nijaṃ vijānate ॥13॥

तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ ।
दिवीव चक्षुराततम् ॥१४॥ divīva cakṣurātatam ॥14॥

तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate ।
विष्णोर्यत्परमं पदम् । viṣṇoryatparamaṃ padam ।
इत्येतन्निर्वाणानुशासनमिति वेदानुशासनमिति वेदानुशासनमित्युपनिषत् ॥१५॥ ityetannirvāṇānuśāsanamiti vedānuśāsanamiti vedānuśāsanamityupaniṣat ॥15॥

॥ इति कृष्णयजुर्वेदीय स्कन्दोपनिषत्समाप्ता ॥
॥ iti kṛṣṇayajurvedīya skandopaniṣatsamāptā ॥

मुद्गलोपनिषत्
mudgalopaniṣat

श्रीमत्पुरुषसूक्तार्थं पूर्णानन्दकलेवरम् । śrīmatpuruṣasūktārthaṃ pūrṇānandakalevaram ।
पुरुषोत्तमविख्यातं पूर्णं ब्रह्म भवाम्यहम् ॥ puruṣottamavikhyātaṃ pūrṇaṃ brahma bhavāmyaham ॥

ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता oṃ vāṅ me manasi pratiṣṭhitā
मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ॥ mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrma edhi ॥

वेदस्य म आणीस्थः । vedasya ma āṇīsthaḥ ।
श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि ॥ śrutaṃ me mā prahāsīranenādhītenāhorātrānsandadhāmyṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi ॥

तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ tanmāmavatu tadvaktāramavatu avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram ॥

ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते । oṃ puruṣasūktārthanirṇayaṃ vyākhyāsyāmaḥ puruṣasaṃhitāyāṃ puruṣasūktārthaḥ saṃgraheṇa procyate ।
सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः । sahasraśīrṣetyatra saśabdo'nantavācakaḥ ।
अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा ॥१॥ anantayojanaṃ prāha daśāṅgulavacastathā ॥1॥

तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता । tasya prathamayā viṣṇordeśato vyāptirīritā ।
द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते ॥२॥ dvitīyayā cāsya viṣṇoḥ kālato vyāptirucyate ॥2॥

विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । viṣṇormokṣapradatvaṃ ca kathitaṃ tu tṛtīyayā ।
एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥३॥ etāvāniti mantreṇa vaibhavaṃ kathitaṃ hareḥ ॥3॥

एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । etenaiva ca mantreṇa caturvyūho vibhāṣitaḥ ।
त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥४॥ tripādityanayā proktamaniruddhasya vaibhavam ॥4॥

तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । tasmādvirāḍityanayā pādanārāyaṇāddhareḥ ।
प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥५॥ prakṛteḥ puruṣasyāpi samutpattiḥ pradarśitā ॥5॥

यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । yatpuruṣeṇetyanayā sṛṣṭiyajñaḥ samīritaḥ ।
सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥६॥ saptāsyāsanparidhayaḥ samidhaśca samīritāḥ ॥6॥

तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । taṃ yajñamiti mantreṇa sṛṣṭiyajñaḥ samīritaḥ ।
अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥७॥ anenaiva ca mantreṇa mokṣaśca samudīritaḥ ॥7॥

तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । tasmāditi ca mantreṇa jagatsṛṣṭiḥ samīritā ।
वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥८॥ vedāhamiti mantrābhyāṃ vaibhavaṃ kathitaṃ hareḥ ॥8॥

यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । yajñenetyupasaṃhāraḥ sṛṣṭermokṣasya ceritaḥ ।
य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥९॥ ya evametajjānāti sa hi mukto bhavediti ॥9॥

अथ तथा मुद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तस्य वैभवं विस्तरेण प्रतिपादितम् । atha tathā mudgalopaniṣadi puruṣasūktasya vaibhavaṃ vistareṇa pratipāditam ।
वासुदेव इन्द्राय भगवज्ज्ञानमुपदिश्य पुनरपि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूतं पुरुषसूक्ताभ्यां खण्डद्वयाभ्यामुपादिशत् । vāsudeva indrāya bhagavajjñānamupadiśya punarapi sūkṣmaśravaṇāya praṇatāyendrāya paramarahasyabhūtaṃ puruṣasūktābhyāṃ khaṇḍadvayābhyāmupādiśat ।
द्वौ खण्डावुच्येते । dvau khaṇḍāvucyete ।
योऽय मुक्तः स पुरुषो नामरूपज्ञानागोचरं संसारिणामतिदुर्ज्ञेयं विषयं विहाय क्लेशादिभिः संक्लिष्टदेवादिजिहीर्षया सहस्रकलावयवकल्याणं दृष्टमात्रेण मोक्षदं वेषमाददे । yo'ya muktaḥ sa puruṣo nāmarūpajñānāgocaraṃ saṃsāriṇāmatidurjñeyaṃ viṣayaṃ vihāya kleśādibhiḥ saṃkliṣṭadevādijihīrṣayā sahasrakalāvayavakalyāṇaṃ dṛṣṭamātreṇa mokṣadaṃ veṣamādade ।
तेन वेषेण भूम्यादिलोकं व्याप्यानन्तयोजनमत्यतिष्ठत् । tena veṣeṇa bhūmyādilokaṃ vyāpyānantayojanamatyatiṣṭhat ।
पुरुषो नारायणो भूतं भव्यं भविष्यच्चासीत् । puruṣo nārāyaṇo bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaccāsīt ।
स च सर्वस्मान्महिम्नो ज्यायान् । sa ca sarvasmānmahimno jyāyān ।
तस्मान्न कोऽपि ज्यायान् । tasmānna ko'pi jyāyān ।
महापुरुष आत्मानं चतुर्धा कृत्वा त्रिपादेन परमे व्योम्नि चासीत् । mahāpuruṣa ātmānaṃ caturdhā kṛtvā tripādena parame vyomni cāsīt ।
इतरेण चतुर्थेनानिरुद्धनारायणेन विश्वान्यासन् । itareṇa caturthenāniruddhanārāyaṇena viśvānyāsan ।
स च पादनारायणो जगत्स्रष्टुं प्रकृतिमजनयत् । sa ca pādanārāyaṇo jagatsraṣṭuṃ prakṛtimajanayat ।
स समृद्धकायः सन्सृष्टिकर्म न जज्ञिवान् । sa samṛddhakāyaḥ sansṛṣṭikarma na jajñivān ।
सोऽनिरुद्धनारायणस्तस्मै सृष्टिमुपादिशत् । so'niruddhanārāyaṇastasmai sṛṣṭimupādiśat ।
ब्रह्मंस्तवेन्द्रियाणि याजकानि ध्यात्वा कोशभूतं दृढं ग्रन्थिकलेवरं हविर्ध्यात्वा मां हविर्भुजं ध्यात्वा वसन्तकालमाज्यं ध्यात्वा ग्रीष्ममिध्मं ध्यात्वा शरदृतुं रसं ध्यात्वैवमग्नौ हुत्वाङ्गस्पर्शात्कलेवरो वज्रं हीष्यते । brahmaṃstavendriyāṇi yājakāni dhyātvā kośabhūtaṃ dṛḍhaṃ granthikalevaraṃ havirdhyātvā māṃ havirbhujaṃ dhyātvā vasantakālamājyaṃ dhyātvā grīṣmamidhmaṃ dhyātvā śaradṛtuṃ rasaṃ dhyātvaivamagnau hutvāṅgasparśātkalevaro vajraṃ hīṣyate ।
ततः स्वकार्यान्सर्वप्राणिजीवान्सृष्ट्वा पश्वाद्याः प्रादुर्भविष्यन्ति । tataḥ svakāryānsarvaprāṇijīvānsṛṣṭvā paśvādyāḥ prādurbhaviṣyanti ।
ततः स्थावरजङ्गमात्मकं जगद्भविष्यति । tataḥ sthāvarajaṅgamātmakaṃ jagadbhaviṣyati ।
एतेन जीवात्मनोर्योगेन मोक्षप्रकारश्च कथित इत्यनुसन्धेयम् । etena jīvātmanoryogena mokṣaprakāraśca kathita ityanusandheyam ।
य इमं सृष्टियज्ञं जानाति मोक्षप्रकारं च सर्वमायुरेति ॥२॥ ya imaṃ sṛṣṭiyajñaṃ jānāti mokṣaprakāraṃ ca sarvamāyureti ॥2॥

एको देवो बहुधा निविष्ट अजायमानो बहुधा विजायते । eko devo bahudhā niviṣṭa ajāyamāno bahudhā vijāyate ।
तमेतमग्निरित्यध्वर्यव उपासते । tametamagnirityadhvaryava upāsate ।
यजुरित्येष हीदं सर्वं युनक्ति । yajurityeṣa hīdaṃ sarvaṃ yunakti ।
सामेति छन्दोगाः । sāmeti chandogāḥ ।
एतस्मिन्हीदं सर्वं प्रतिष्ठितम् । etasminhīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitam ।
विषमिति सर्पाः । viṣamiti sarpāḥ ।
सर्प इति सर्पविदः । sarpa iti sarpavidaḥ ।
ऊर्गिति देवाः । ūrgiti devāḥ ।
रयिरिति मनुष्याः । rayiriti manuṣyāḥ ।
मायेत्यसुराः । māyetyasurāḥ ।
स्वधेति पितरः । svadheti pitaraḥ ।
देवजन इति देवजनविदः । devajana iti devajanavidaḥ ।
रूपमिति गन्धर्वाः । rūpamiti gandharvāḥ ।
गन्धर्व इति अप्सरसः । gandharva iti apsarasaḥ ।
तं यथायथोपासते तथैव भवति । taṃ yathāyathopāsate tathaiva bhavati ।
तस्माद्ब्राह्मणः पुरुषरूपं परंब्रह्मैवाहमिति भावयेत् । tasmādbrāhmaṇaḥ puruṣarūpaṃ paraṃbrahmaivāhamiti bhāvayet ।
तद्रूपो भवति । tadrūpo bhavati ।
य एवं वेद ॥३॥ ya evaṃ veda ॥3॥

तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यमेवमादिसर्वविलक्षणं भवति । tadbrahma tāpatrayātītaṃ ṣaṭkośavinirmuktaṃ ṣaḍūrmivarjitaṃ pañcakośātītaṃ ṣaḍbhāvavikāraśūnyamevamādisarvavilakṣaṇaṃ bhavati ।
तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं कर्तृकर्मकार्यज्ञातृज्ञानज्ञेयभोक्तृभोगभोग्यमिति त्रिविधम् । tāpatrayaṃ tvādhyātmikādhibhautikādhidaivikaṃ kartṛkarmakāryajñātṛjñānajñeyabhoktṛbhogabhogyamiti trividham ।
त्वङ्मांसशोणितास्थिस्नायुमज्जाः षट्कोशाः । tvaṅmāṃsaśoṇitāsthisnāyumajjāḥ ṣaṭkośāḥ ।
कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यमित्यरिषड्वर्गः । kāmakrodhalobhamohamadamātsaryamityariṣaḍvargaḥ ।
अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया इति पञ्चकोशाः । annamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayā iti pañcakośāḥ ।
प्रियात्मजननवर्धनपरिणामक्षयनाशाः षड्भावाः । priyātmajananavardhanapariṇāmakṣayanāśāḥ ṣaḍbhāvāḥ ।
अशनायापिपासाशोकमोहजरामरणानीति षडूर्मयः । aśanāyāpipāsāśokamohajarāmaraṇānīti ṣaḍūrmayaḥ ।
कुलगोत्रजातिवर्णाश्रमरूपाणि षड् भ्रमाः । kulagotrajātivarṇāśramarūpāṇi ṣaḍ bhramāḥ ।
एतद्योगेन परमपुरुषो जीवो भवति नान्यः । etadyogena paramapuruṣo jīvo bhavati nānyaḥ ।
य एतदुपनिषदं नित्यमधीते सोऽग्निपूतो भवति । ya etadupaniṣadaṃ nityamadhīte so'gnipūto bhavati ।
स वायुपूतो भवति । sa vāyupūto bhavati ।
स आदित्यपूतो भवति । sa ādityapūto bhavati ।
अरोगी भवति । arogī bhavati ।
श्रीमांश्च भवति । śrīmāṃśca bhavati ।
पुत्रपौत्रादिभिः समृद्धो भवति । putrapautrādibhiḥ samṛddho bhavati ।
विद्वांश्च भवति । vidvāṃśca bhavati ।
महापातकात्पूतो भवति । mahāpātakātpūto bhavati ।
सुरापानात्पूतो भवति । surāpānātpūto bhavati ।
अगम्यागमनात्पूतो भवति । agamyāgamanātpūto bhavati ।
मातृगमनात्पूतो भवति । mātṛgamanātpūto bhavati ।
दुहितृस्नुषाभिगमनात्पूतो भवति । duhitṛsnuṣābhigamanātpūto bhavati ।
स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति । svarṇasteyātpūto bhavati ।
वेदिजन्महानात्पूतो भवति । vedijanmahānātpūto bhavati ।
गुरोरशुश्रूषणात्पूतो भवति । guroraśuśrūṣaṇātpūto bhavati ।
अयाज्ययाजनात्पूतो भवति । ayājyayājanātpūto bhavati ।
अभक्ष्यभक्षणात्पूतो भवति । abhakṣyabhakṣaṇātpūto bhavati ।
उग्रप्रतिग्रहात्पूतो भवति । ugrapratigrahātpūto bhavati ।
परदारगमनात्पूतो भवति । paradāragamanātpūto bhavati ।
कामक्रोधलोभमोहेर्ष्यादिभिरबाधितो भवति । kāmakrodhalobhamoherṣyādibhirabādhito bhavati ।
सर्वेभ्यः पापेभ्यो मुक्तो भवति । sarvebhyaḥ pāpebhyo mukto bhavati ।
इह जन्मनि पुरुषो भवति तस्मादेतत्पुरुषसूक्तार्थमतिरहस्यं राजगुह्यं देवगुह्यं गुह्यादपि गुह्यतरं नादीक्षितायोपदिशेत् । iha janmani puruṣo bhavati tasmādetatpuruṣasūktārthamatirahasyaṃ rājaguhyaṃ devaguhyaṃ guhyādapi guhyataraṃ nādīkṣitāyopadiśet ।
नानूचानाय । nānūcānāya ।
नायज्ञशीलाय । nāyajñaśīlāya ।
नावैष्णवाय । nāvaiṣṇavāya ।
नायोगिने । nāyogine ।
न बहुभाषिणे । na bahubhāṣiṇe ।
नाप्रियवादिने । nāpriyavādine ।
नासंवत्सरवेदिने । nāsaṃvatsaravedine ।
नातुष्टाय । nātuṣṭāya ।
नानधीतवेदायोपदिशेत् । nānadhītavedāyopadiśet ।
गुरुरप्येवंविच्छुचौ देशे पुण्यनक्षत्रे प्राणानायम्य पुरुषं ध्यायन्नुपसन्नाय शिष्याय दक्षिणकर्णे पुरुषसूक्तार्थमुपदिशेद्विद्वान् । gururapyevaṃvicchucau deśe puṇyanakṣatre prāṇānāyamya puruṣaṃ dhyāyannupasannāya śiṣyāya dakṣiṇakarṇe puruṣasūktārthamupadiśedvidvān ।
न बहुशो वदेत् । na bahuśo vadet ।
यातयामो भवति । yātayāmo bhavati ।
असकृत्कर्णमुपदिशेत् । asakṛtkarṇamupadiśet ।
एतत्कुर्वाणोऽध्येताध्यापकश्च इह जन्मनि पुरुषो भवतीत्युपनिषत् ॥ etatkurvāṇo'dhyetādhyāpakaśca iha janmani puruṣo bhavatītyupaniṣat ॥

ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ॥ oṃ vāṅme manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrma edhi ॥
वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधाम्यृतं वदिष्यामि vedasya ma āṇīsthaḥ śrutaṃ me mā prahāsīranenādhītenāhorātrānsandadhāmyṛtaṃ vadiṣyāmi
सत्यं वदिष्यामि ॥ satyaṃ vadiṣyāmi ॥
तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ tanmāmavatu tadvaktāramavatu avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इति मुद्गलोपनिषत्समाप्ता ॥ iti mudgalopaniṣatsamāptā ॥

शारीरकोपनिषत्
śārīrakopaniṣat

तत्त्वग्रामोपायसिद्धं परतत्त्वस्वरूपकम् । tattvagrāmopāyasiddhaṃ paratattvasvarūpakam ।
शारीरोपनिषद्वेद्यं श्रीरामब्रह्म मे गतिः ॥ śārīropaniṣadvedyaṃ śrīrāmabrahma me gatiḥ ॥

ॐ सह नाववतु । oṃ saha nāvavatu ।
सह नौ भुनक्तु । saha nau bhunaktu ।
सह वीर्यं करवावहै । saha vīryaṃ karavāvahai ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु । tejasvi nāvadhītamastu ।
मा विद्विषावहै ॥ mā vidviṣāvahai ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

ॐ अथातः पृथिव्यादिमहाभूतानां समवायं शरीरम् । oṃ athātaḥ pṛthivyādimahābhūtānāṃ samavāyaṃ śarīram ।
यत्कठिनं सा पृथिवी यद्द्रवं तदापो यदुष्णं तत्तेजो यत्संचरति स वायुर्यत्सुषिअरं तदाकाशम् श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि । yatkaṭhinaṃ sā pṛthivī yaddravaṃ tadāpo yaduṣṇaṃ tattejo yatsaṃcarati sa vāyuryatsuṣiaraṃ tadākāśam śrotrādīni jñānendriyāṇi ।
श्रोत्रमाकाशे वायौ त्वगग्नौ चक्षुरप्सु जिह्वा पृथिव्यां घ्राणमिति । śrotramākāśe vāyau tvagagnau cakṣurapsu jihvā pṛthivyāṃ ghrāṇamiti ।
एवमिन्द्रियाणां यथाक्रमेण शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चैते विषयाः पृथिव्यादिमहाभूतेषु क्रमेणोत्पन्नाः । evamindriyāṇāṃ yathākrameṇa śabdasparśarūparasagandhāścaite viṣayāḥ pṛthivyādimahābhūteṣu krameṇotpannāḥ ।
वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि कर्मेन्द्रियाणि । vākpāṇipādapāyūpasthākhyāni karmendriyāṇi ।
तेषां क्रमेण वचनादानगमनविसर्गानन्दश्चैते विषयाः पृथिव्यादिमहाभूतेषु क्रमेणोत्पनाः । teṣāṃ krameṇa vacanādānagamanavisargānandaścaite viṣayāḥ pṛthivyādimahābhūteṣu krameṇotpanāḥ ।
मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तमत्यन्तःकरणचतुष्टयम् । manobuddhirahaṅkāraścittamatyantaḥkaraṇacatuṣṭayam ।
तेषां क्रमेण सङ्कल्पविकल्पाध्यवसायाभिमानावधारणास्वरूपश्चैते विषयाः । teṣāṃ krameṇa saṅkalpavikalpādhyavasāyābhimānāvadhāraṇāsvarūpaścaite viṣayāḥ ।
मनःस्थानं गलान्तं बुद्धेर्वदनमहङ्कारस्य हृदयं चित्तस्य नाभिरिति । manaḥsthānaṃ galāntaṃ buddhervadanamahaṅkārasya hṛdayaṃ cittasya nābhiriti ।
अस्थिचर्मनाडीरोममांसाश्चेति पृथिव्यंशाः । asthicarmanāḍīromamāṃsāśceti pṛthivyaṃśāḥ ।
मूत्रश्लेष्मरक्तशुक्रस्वेदा अबंशाः । mūtraśleṣmaraktaśukrasvedā abaṃśāḥ ।
क्षुत्तृष्णालस्यमोहमैथुनान्यग्नेः । kṣuttṛṣṇālasyamohamaithunānyagneḥ ।
प्रचारणविलेखनस्थूलाक्ष्युन्मेषनिमेषादि वायोः । pracāraṇavilekhanasthūlākṣyunmeṣanimeṣādi vāyoḥ ।
कामक्रोधलोभमोहभयान्याकाशस्य । kāmakrodhalobhamohabhayānyākāśasya ।
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पृथिवीगुणाः । śabdasparśarūparasagandhāḥ pṛthivīguṇāḥ ।
शब्दस्पर्शरूपरसाश्चापां गुणाः । śabdasparśarūparasāścāpāṃ guṇāḥ ।
शब्दस्पर्शरूपाण्यग्निगुणाः । śabdasparśarūpāṇyagniguṇāḥ ।
शब्दस्पर्षाविति वायुगुणौ । śabdasparṣāviti vāyuguṇau ।
शब्द एक आकाशस्य । śabda eka ākāśasya ।
सात्त्विकराजसतामसलक्षणानि त्रयो गुणाः ॥ sāttvikarājasatāmasalakṣaṇāni trayo guṇāḥ ॥

अहिंसा सत्यमस्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः । ahiṃsā satyamasteyabrahmacaryāparigrahāḥ ।
अक्रोधो गुरुशुश्रुषा शौचं सन्तोष आर्जवम् ॥१॥ akrodho guruśuśruṣā śaucaṃ santoṣa ārjavam ॥1॥

अमानित्वमदम्भित्वमास्तिकत्वमहिंस्रता । amānitvamadambhitvamāstikatvamahiṃsratā ।
एते सर्वे गुणा ज्ञेयाः सात्त्विकस्य विशेषतः ॥२॥ ete sarve guṇā jñeyāḥ sāttvikasya viśeṣataḥ ॥2॥

अहं कर्ताऽस्म्यहं भोक्ताऽस्म्यहं वक्ताऽभिमानवान् । ahaṃ kartā'smyahaṃ bhoktā'smyahaṃ vaktā'bhimānavān ।
एते गुणा राजसस्य प्रोच्यन्ते ब्रह्मवित्तमैः ॥३॥ ete guṇā rājasasya procyante brahmavittamaiḥ ॥3॥

निद्रालस्ये मोहरागौ मैथुनं चौर्यमेव च । nidrālasye moharāgau maithunaṃ cauryameva ca ।
एते गुणस्तामसस्य प्रोच्यन्ते ब्रह्मवादिभिः ॥४॥ ete guṇastāmasasya procyante brahmavādibhiḥ ॥4॥

ऊर्ध्वे सात्विको मध्ये रजसोऽधस्तामस इति । ūrdhve sātviko madhye rajaso'dhastāmasa iti ।
सत्यज्ञानं सात्त्विकम् । satyajñānaṃ sāttvikam ।
धर्मज्ञानं राजसम् । dharmajñānaṃ rājasam ।
तिमिरान्धं तामसमिति । timirāndhaṃ tāmasamiti ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयमिति चतुर्विधा अवस्थाः । jāgratsvapnasuṣuptiturīyamiti caturvidhā avasthāḥ ।
ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियान्तःकरणचतुष्टयं चतुर्दशकरणयुक्तं जाग्रत् । jñānendriyakarmendriyāntaḥkaraṇacatuṣṭayaṃ caturdaśakaraṇayuktaṃ jāgrat ।
अन्तःकरणचतुष्टयैरेव संयुक्तः स्वप्नः । antaḥkaraṇacatuṣṭayaireva saṃyuktaḥ svapnaḥ ।
चित्तैककरणा सुषुप्तिः । cittaikakaraṇā suṣuptiḥ ।
केवलजीवयुक्तमेव तुरीयमिति । kevalajīvayuktameva turīyamiti ।
उन्मीलितनिमीलितमध्यस्थजीवपरमात्मनोर्मध्ये जीवात्मा क्षेत्रज्ञ इति विज्ञायते ॥ unmīlitanimīlitamadhyasthajīvaparamātmanormadhye jīvātmā kṣetrajña iti vijñāyate ॥

बुद्धिकर्मेन्द्रियप्राणपञ्चकैर्मनसा धिया । buddhikarmendriyaprāṇapañcakairmanasā dhiyā ।
शरीरं सप्तदशभिः सूक्ष्मं तल्लिङ्गमुच्यते ॥५॥ śarīraṃ saptadaśabhiḥ sūkṣmaṃ talliṅgamucyate ॥5॥

मनो बुद्धिरहङ्कारः खानिलाग्निजलानि भूः । mano buddhirahaṅkāraḥ khānilāgnijalāni bhūḥ ।
एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराः षोडशापरे ॥६॥ etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārāḥ ṣoḍaśāpare ॥6॥

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चैव तु पञ्चमम् । śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ caiva tu pañcamam ।
पायूपस्थौ करौ पादौ वाक्चैव दशमी मता ॥७॥ pāyūpasthau karau pādau vākcaiva daśamī matā ॥7॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca ।
त्रयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्रकृतानि तु । trayoviṃśatiretāni tattvāni prakṛtāni tu ।
चतुर्विंशतिरव्यक्तं प्रधानं पुरुषः परः ॥८॥ caturviṃśatiravyaktaṃ pradhānaṃ puruṣaḥ paraḥ ॥8॥

इत्युपनिषत् ॥ ityupaniṣat ॥

ॐ सह नाववतु । oṃ saha nāvavatu ।
सह नौ भुनक्तु । saha nau bhunaktu ।
सह वीर्यं करवावहै । saha vīryaṃ karavāvahai ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु । tejasvi nāvadhītamastu ।
मा विद्विषावहै ॥ mā vidviṣāvahai ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

॥ इति कृष्णयजुर्वेदीय शारीरकोपनिषत्समाप्ता ॥ ॥ iti kṛṣṇayajurvedīya śārīrakopaniṣatsamāptā ॥

एकाक्षरोपनिषत्
ekākṣaropaniṣat

एकाक्षरपदारूढं सर्वात्मकमखण्डितम् । ekākṣarapadārūḍhaṃ sarvātmakamakhaṇḍitam ।
सर्ववर्जितचिन्मात्रं त्रिपान्नारायणं भजे ॥ sarvavarjitacinmātraṃ tripānnārāyaṇaṃ bhaje ॥

ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु । oṃ saha nāvavatu saha nau bhunaktu ।
सह वीर्यं करवावहै । saha vīryaṃ karavāvahai ।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ । hariḥ oṃ ।
एकाक्षरं त्वक्षरेऽत्रास्ति सोमे सुषुम्नायां चेह दृढी स एकः । ekākṣaraṃ tvakṣare'trāsti some suṣumnāyāṃ ceha dṛḍhī sa ekaḥ ।
त्वं विश्वभूर्भूतपतिः पुराणः पर्जन्य एको भुवनस्य गोप्ता ॥१॥ tvaṃ viśvabhūrbhūtapatiḥ purāṇaḥ parjanya eko bhuvanasya goptā ॥1॥

विश्वे निमग्नपदवीः कवीनां त्वं जातवेदो भुवनस्य नाथः । viśve nimagnapadavīḥ kavīnāṃ tvaṃ jātavedo bhuvanasya nāthaḥ ।
अजातमग्रे स हिरण्यरेता यज्ञैस्त्वमेवैकविभुः पुराणः ॥२॥ ajātamagre sa hiraṇyaretā yajñaistvamevaikavibhuḥ purāṇaḥ ॥2॥

प्राणः प्रसूतिर्भुवनस्य योनिर्व्याप्तं त्वया एकपदेन विश्वम् । prāṇaḥ prasūtirbhuvanasya yonirvyāptaṃ tvayā ekapadena viśvam ।
त्वं विश्वभूर्योनिपारः स्वगर्भे कुमार एको विशिखः सुधन्वा ॥३॥ tvaṃ viśvabhūryonipāraḥ svagarbhe kumāra eko viśikhaḥ sudhanvā ॥3॥

वितत्य बाणं तरुणार्कवर्णं व्योमान्तरे भासि हिरण्यगर्भः । vitatya bāṇaṃ taruṇārkavarṇaṃ vyomāntare bhāsi hiraṇyagarbhaḥ ।
भासा त्वया व्योम्नि कृतः सुतार्क्ष्यस्तवं वै कुमारस्त्वमरिष्टनेमिः ॥४॥ bhāsā tvayā vyomni kṛtaḥ sutārkṣyastavaṃ vai kumārastvamariṣṭanemiḥ ॥4॥

त्वं वज्रभृद्भूतपतिस्त्वमेव । tvaṃ vajrabhṛdbhūtapatistvameva ।
कामः प्रजानां निहितोऽसि सोमे । kāmaḥ prajānāṃ nihito'si some ।
स्वाहा स्वधा यच्च वषट् करोति रुद्रः पशूनां गुहया निमग्नः ॥५॥ svāhā svadhā yacca vaṣaṭ karoti rudraḥ paśūnāṃ guhayā nimagnaḥ ॥5॥

धाता विधाता पवनः सुपर्णो विष्णुर्वराहो रजनी रहश्च । dhātā vidhātā pavanaḥ suparṇo viṣṇurvarāho rajanī rahaśca ।
भूतं भविष्यत्प्रभवः क्रियाश्च । bhūtaṃ bhaviṣyatprabhavaḥ kriyāśca ।
कालः क्रमस्त्वं परमाक्षरं च ॥६॥ kālaḥ kramastvaṃ paramākṣaraṃ ca ॥6॥

ऋचो यजूंशि प्रसवन्ति वक्त्रात्सामानि सम्राड्वसुवन्तरिक्षम् । ṛco yajūṃśi prasavanti vaktrātsāmāni samrāḍvasuvantarikṣam ।
त्वं यज्ञनेता हुतभुग्विभुश्च रुद्रास्तथ दैत्यगणा वसुश्च ॥७॥ tvaṃ yajñanetā hutabhugvibhuśca rudrāstatha daityagaṇā vasuśca ॥7॥

स एष देवोऽम्बरगश्च चक्रे अन्येऽभ्यधिष्ठेत तमो निरुन्ध्यः । sa eṣa devo'mbaragaśca cakre anye'bhyadhiṣṭheta tamo nirundhyaḥ ।
हिरण्मयं यस्य विभाति सर्वं व्योमान्तरे रश्मिमिवांशुनाभिः ॥८॥ hiraṇmayaṃ yasya vibhāti sarvaṃ vyomāntare raśmimivāṃśunābhiḥ ॥8॥

स सर्ववेत्ता भुवनस्य गोप्ता ताभिः प्रजानां निहिता जनानाम् । sa sarvavettā bhuvanasya goptā tābhiḥ prajānāṃ nihitā janānām ।
प्रोता त्वमोता विचितिः क्रमाणां प्रजापतिश्छन्दमयो विगर्भः ॥९॥ protā tvamotā vicitiḥ kramāṇāṃ prajāpatiśchandamayo vigarbhaḥ ॥9॥

सामैश्चिदन्तो विरजश्च बाहूं हिरण्मयं वेदविदां वरिष्ठम् । sāmaiścidanto virajaśca bāhūṃ hiraṇmayaṃ vedavidāṃ variṣṭham ।
यमध्वरे ब्रह्मविदः स्तुवन्ति सामैर्यजुर्भिः क्रतुभिस्त्वमेव ॥१०॥ yamadhvare brahmavidaḥ stuvanti sāmairyajurbhiḥ kratubhistvameva ॥10॥

त्वं स्त्री पुमांस्त्वं च कुमार एकस्त्वं वै कुमारी ह्यथ भूस्त्वमेव । tvaṃ strī pumāṃstvaṃ ca kumāra ekastvaṃ vai kumārī hyatha bhūstvameva ।
त्वमेव धाता वरुणश्च राजा त्वं वत्सरोऽग्न्यर्यम एव सर्वम् ॥११॥ tvameva dhātā varuṇaśca rājā tvaṃ vatsaro'gnyaryama eva sarvam ॥11॥

मित्रः सुपर्णश्चन्द्र इन्द्रो रुद्रस्त्वष्टा विष्णुः सविता गोपतिस्त्वम् । mitraḥ suparṇaścandra indro rudrastvaṣṭā viṣṇuḥ savitā gopatistvam ।
त्वं विष्णुर्भूतानि तु त्रासि दैत्यांस्त्वयावृतं जगदुद्भवगर्भः ॥१२॥ tvaṃ viṣṇurbhūtāni tu trāsi daityāṃstvayāvṛtaṃ jagadudbhavagarbhaḥ ॥12॥

त्वं भूर्भुवः स्वस्त्वं हि स्वयंभूरथ विश्वतोमुखः । tvaṃ bhūrbhuvaḥ svastvaṃ hi svayaṃbhūratha viśvatomukhaḥ ।
य एवं नित्यं वेदयते गुहाशयं प्रभुं पुराणं सर्वभूतं हिरण्मयम् ॥१३॥ ya evaṃ nityaṃ vedayate guhāśayaṃ prabhuṃ purāṇaṃ sarvabhūtaṃ hiraṇmayam ॥13॥

हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठतीत्युपनिषत् ॥ hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ sa buddhimānbuddhimatītya tiṣṭhatītyupaniṣat ॥

ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु । oṃ saha nāvavatu saha nau bhunaktu ।
सह वीर्यं करवावहै । saha vīryaṃ karavāvahai ।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इत्येकाक्षरोपनिषत्समाप्ता ॥ ityekākṣaropaniṣatsamāptā ॥

सूर्योपनिषत् सूर्याथर्वशीर्षम् च
sūryopaniṣat sūryātharvaśīrṣam ca

अथर्ववेदीय सामान्योपनिषत् । atharvavedīya sāmānyopaniṣat ।

सूदितस्वातिरिक्तारिसूरिनन्दात्मभावितम् । sūditasvātiriktārisūrinandātmabhāvitam ।
सूर्यनारायणाकारं नौमि चित्सूर्यवैभवम् ॥ sūryanārāyaṇākāraṃ naumi citsūryavaibhavam ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ svasti no bṛhaspatirdadhātu ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ hariḥ oṃ
अथ सूर्याथर्वाङ्गिरसं व्याख्यास्यामः । atha sūryātharvāṅgirasaṃ vyākhyāsyāmaḥ ।
ब्रह्मा ऋषिः । brahmā ṛṣiḥ ।
गायत्री छन्दः । gāyatrī chandaḥ ।
आदित्यो देवता । ādityo devatā ।
हंसः सोऽहमग्निनारायणयुक्तं बीजम् । haṃsaḥ so'hamagninārāyaṇayuktaṃ bījam ।
हृल्लेखा शक्तिः । hṛllekhā śaktiḥ ।
वियदादिसर्गसंयुक्तं कीलकम् । viyadādisargasaṃyuktaṃ kīlakam ।
चतुर्विधपुरुषार्थसिद्ध्यर्थे विनियोगः । caturvidhapuruṣārthasiddhyarthe viniyogaḥ ।
षट्स्वरारूढेन बीजेन षडङ्गं रक्ताम्बुजसंस्थितम् । ṣaṭsvarārūḍhena bījena ṣaḍaṅgaṃ raktāmbujasaṃsthitam ।
सप्ताश्वरथिनं हिरण्यवर्णं चतुर्भुजं पद्मद्वयाभयवरदहस्तं कालचक्रप्रणेतारं श्रीसूर्यनारायणं य एवं वेद स वै ब्राह्मणः । saptāśvarathinaṃ hiraṇyavarṇaṃ caturbhujaṃ padmadvayābhayavaradahastaṃ kālacakrapraṇetāraṃ śrīsūryanārāyaṇaṃ ya evaṃ veda sa vai brāhmaṇaḥ ।
ॐ भूर्भुवःसुवः । oṃ bhūrbhuvaḥsuvaḥ ।
ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । oṃ tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi ।
धियो यो नः प्रचोदयात् । dhiyo yo naḥ pracodayāt ।
सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च । sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca ।
सूर्याद्वै खल्विमानि sūryādvai khalvimāni
भूतानि जायन्ते । bhūtāni jāyante ।
सूर्याद्यज्ञः पर्जन्योऽन्नमात्मा नमस्त आदित्य । sūryādyajñaḥ parjanyo'nnamātmā namasta āditya ।
त्वमेव प्रत्यक्षं कर्मकर्तासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । tvameva pratyakṣaṃ karmakartāsi । tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi ।
त्वमेव प्रत्यक्षं विष्णुरसि । tvameva pratyakṣaṃ viṣṇurasi ।
त्वमेव प्रत्यक्षं रुद्रोऽसि । tvameva pratyakṣaṃ rudro'si ।
त्वमेव प्रत्यक्षमृगसि । tvameva pratyakṣamṛgasi ।
त्वमेव प्रत्यक्षं यजुरसि । tvameva pratyakṣaṃ yajurasi ।
त्वमेव प्रत्यक्षं सामासि । tvameva pratyakṣaṃ sāmāsi ।
त्वमेव प्रत्यक्षमथर्वासि । tvameva pratyakṣamatharvāsi ।
त्वमेव सर्वं छन्दोऽसि । tvameva sarvaṃ chando'si ।
आदित्याद्वायुर्जायते । ādityādvāyurjāyate ।
आदित्याद्भूमिर्जायते । ādityādbhūmirjāyate ।
आदित्यादापो ādityādāpo
जायन्ते । jāyante ।
आदित्याज्ज्योतिर्जायते । ādityājjyotirjāyate ।
आदित्याद्व्योम दिशो जायन्ते । ādityādvyoma diśo jāyante ।
आदित्याद्देवा जायन्ते । ādityāddevā jāyante ।
आदित्याद्वेदा जायन्ते । ādityādvedā jāyante ।
आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति । ādityo vā eṣa etanmaṇḍalaṃ tapati ।
असावादित्यो ब्रह्म । asāvādityo brahma ।
आदित्योऽन्तःकरणमनोबुद्धिचित्ताहङ्काराः । ādityo'ntaḥkaraṇamanobuddhicittāhaṅkārāḥ ।
आदित्यो वै व्यानः समानोदानोऽपानः प्राणः । ādityo vai vyānaḥ samānodāno'pānaḥ prāṇaḥ ।
आदित्यो वै श्रोत्रत्वक्चक्षूरसनघ्राणाः । ādityo vai śrotratvakcakṣūrasanaghrāṇāḥ ।
आदित्यो वै वाक्पाणिपादपायूपस्थाः । ādityo vai vākpāṇipādapāyūpasthāḥ ।
आदित्यो वै शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । ādityo vai śabdasparśarūparasagandhāḥ ।
आदित्यो वै वचनादानागमनविसर्गानन्दाः । ādityo vai vacanādānāgamanavisargānandāḥ ।
आनन्दमयो ज्ञानमयो विज्ञानानमय आदित्यः । ānandamayo jñānamayo vijñānānamaya ādityaḥ ।
नमो मित्राय भानवे मृत्योर्मा पाहि । namo mitrāya bhānave mṛtyormā pāhi ।
भ्राजिष्णवे विश्वहेतवे नमः । bhrājiṣṇave viśvahetave namaḥ ।
सूर्याद्भवन्ति भूतानि सूर्येण पालितानि तु । sūryādbhavanti bhūtāni sūryeṇa pālitāni tu ।
सूर्ये लयं प्राप्नुवन्ति यः सूर्यः सोऽहमेव च । sūrye layaṃ prāpnuvanti yaḥ sūryaḥ so'hameva ca ।
चक्षुर्नो देवः सविता चक्षुर्न उत पर्वतः । cakṣurno devaḥ savitā cakṣurna uta parvataḥ ।
चक्षुर्धाता दधातु नः । cakṣurdhātā dadhātu naḥ ।
आदित्याय विद्महे सहस्रकिरणाय धीमहि । ādityāya vidmahe sahasrakiraṇāya dhīmahi ।
तन्नः सूर्यः प्रचोदयात् । tannaḥ sūryaḥ pracodayāt ।
सविता पश्चात्तात्सविता पुरस्तात्सवितोत्तरात्तात्सविताधरात्तात् । savitā paścāttātsavitā purastātsavitottarāttātsavitādharāttāt ।
सविता नः सुवतु सर्वतातिं सविता नो रासतां दीर्घमायुः । savitā naḥ suvatu sarvatātiṃ savitā no rāsatāṃ dīrghamāyuḥ ।
ॐइत्येकाक्षरं ब्रह्म । oṃityekākṣaraṃ brahma ।
घृणिरिति द्वे अक्षरे । ghṛṇiriti dve akṣare ।
सूर्य इत्यक्षरद्वयम् । sūrya ityakṣaradvayam ।
आदित्य इति त्रीण्यक्षराणि । āditya iti trīṇyakṣarāṇi ।
एतस्यैव सूर्यस्याष्टाक्षरो मनुः । etasyaiva sūryasyāṣṭākṣaro manuḥ ।
यः सदाहरहर्जपति स वै ब्राह्मणो भवति स वै ब्राह्मणो भवति । yaḥ sadāharaharjapati sa vai brāhmaṇo bhavati sa vai brāhmaṇo bhavati ।
सूर्याभिमुखो जप्त्वा महाव्याधिभयात्प्रमुच्यते । sūryābhimukho japtvā mahāvyādhibhayātpramucyate ।
अलक्ष्मीर्नश्यति । alakṣmīrnaśyati ।
अभक्ष्यभक्षणात्पूतो भवति । abhakṣyabhakṣaṇātpūto bhavati ।
अगम्यागमनात्पूतो भवति । agamyāgamanātpūto bhavati ।
पतितसम्भाषणात्पूतो भवति । patitasambhāṣaṇātpūto bhavati ।
असत्सम्भाषणात्पूतो भवति । asatsambhāṣaṇātpūto bhavati ।
मध्याह्ने सूराभिमुखः पठेत् । madhyāhne sūrābhimukhaḥ paṭhet ।
सद्योत्पन्नपञ्चमहापातकात्प्रमुच्यते । sadyotpannapañcamahāpātakātpramucyate ।
सैषां सावित्रीं विद्यां न किञ्चिदपि न कस्मैचित्प्रशंसयेत् । saiṣāṃ sāvitrīṃ vidyāṃ na kiñcidapi na kasmaicitpraśaṃsayet ।
य एतां महाभागः प्रातः पठति स भाग्यवाञ्जायते । ya etāṃ mahābhāgaḥ prātaḥ paṭhati sa bhāgyavāñjāyate ।
पशून्विन्दति । paśūnvindati ।
वेदार्थं लभते । vedārthaṃ labhate ।
त्रिकालमेतज्जप्त्वा क्रतुशतफलमवाप्नोति । trikālametajjaptvā kratuśataphalamavāpnoti ।
यो हस्तादित्ये जपति स महामृत्युं तरति य एवं वेद ॥ yo hastāditye japati sa mahāmṛtyuṃ tarati ya evaṃ veda ॥

इत्युपनिषत् ॥ ityupaniṣat ॥

हरिः ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥ hariḥ oṃ bhadraṃ karṇebhiriti śāntiḥ ॥

इति सूर्योपनिषत्समाप्ता ॥ iti sūryopaniṣatsamāptā ॥

अक्ष्युपनिषत्
akṣyupaniṣat

यत्सप्तभूमिकाविद्यावेद्यानन्दकलेवरम् । yatsaptabhūmikāvidyāvedyānandakalevaram ।
विकलेवरकैवल्यं रामचन्द्रपदं भजे ॥ vikalevarakaivalyaṃ rāmacandrapadaṃ bhaje ॥

ॐ सह नाववतु । oṃ saha nāvavatu ।
सह नौ भुनक्तु । saha nau bhunaktu ।
सह वीर्यं करवावहै । saha vīryaṃ karavāvahai ।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥

अथ ह सांकृतिर्भगवानादित्यलोकं जगाम । atha ha sāṃkṛtirbhagavānādityalokaṃ jagāma ।
तमादित्यं नत्वा चाक्षुष्मतीविद्यया तमस्तुवत् । tamādityaṃ natvā cākṣuṣmatīvidyayā tamastuvat ।
ॐ नमो भगवते श्रीसूर्यायाक्षितेजसे नमः । oṃ namo bhagavate śrīsūryāyākṣitejase namaḥ ।
ॐ खेचराय नमः । oṃ khecarāya namaḥ ।
ॐ महासेनाय नमः । oṃ mahāsenāya namaḥ ।
ॐ तमसे नमः । oṃ tamase namaḥ ।
ॐ रजसे नमः । oṃ rajase namaḥ ।
ॐ सत्त्वाय नमः । oṃ sattvāya namaḥ ।
ॐ असतो मा सद्गमय । oṃ asato mā sadgamaya ।
तमसो मा ज्योतिर्गमय । tamaso mā jyotirgamaya ।
मृत्योर्माऽमृतं गमय । mṛtyormā'mṛtaṃ gamaya ।
हंसो भगवाञ्छुचिरूपः प्रतिरूपः । haṃso bhagavāñchucirūpaḥ pratirūpaḥ ।
विश्वरूपं घृणिनं जातवेदसं हिरण्मयं ज्योतीरूपं तपन्तम् । viśvarūpaṃ ghṛṇinaṃ jātavedasaṃ hiraṇmayaṃ jyotīrūpaṃ tapantam ।
सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः पुरुषः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः । sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ puruṣaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ ।
ॐ नमो भगवते श्रीसूर्यायादित्यायाक्षितेजसेऽहोवाहिनि वाहिनि स्वाहेति । oṃ namo bhagavate śrīsūryāyādityāyākṣitejase'hovāhini vāhini svāheti ।
एवं चाक्षुष्मतीविद्यया स्तुतः श्रीसूर्यनारायणः सुप्रीतोऽब्रवीच्चाक्षुष्मतीविद्यां ब्राह्मणो यो नित्यमधीते न तस्याक्षिरोगो भवति । evaṃ cākṣuṣmatīvidyayā stutaḥ śrīsūryanārāyaṇaḥ suprīto'bravīccākṣuṣmatīvidyāṃ brāhmaṇo yo nityamadhīte na tasyākṣirogo bhavati ।
न तस्य कुलेऽन्धो भवति । na tasya kule'ndho bhavati ।
अष्टौ ब्राह्मणान्ग्राहयित्वाथ विद्यासिद्धिर्भवति । aṣṭau brāhmaṇāngrāhayitvātha vidyāsiddhirbhavati ।
य एवं वेद स महान्भवति ॥१॥ ya evaṃ veda sa mahānbhavati ॥1॥

अथ ह सांकृतिरादित्यं पप्रच्छ भगवन्ब्रह्मविद्यां मे ब्रूहीति । atha ha sāṃkṛtirādityaṃ papraccha bhagavanbrahmavidyāṃ me brūhīti ।
तमादित्यो होवाच । tamādityo hovāca ।
सांकृते श‍ृणु वक्ष्यामि तत्त्वज्ञानं सुदुर्लभम् । sāṃkṛte śa‍ṛṇu vakṣyāmi tattvajñānaṃ sudurlabham ।
येन विज्ञातमात्रेण जीवन्मुक्तो भविष्यसि ॥१॥ yena vijñātamātreṇa jīvanmukto bhaviṣyasi ॥1॥

सर्वमेकमजं शान्तमनन्तं ध्रुवमव्ययम् । sarvamekamajaṃ śāntamanantaṃ dhruvamavyayam ।
पश्यन्भूतार्थचिद्रूपं शान्त आस्व यथासुखम् ॥२॥ paśyanbhūtārthacidrūpaṃ śānta āsva yathāsukham ॥2॥

अवेदनं विदुर्योगं चित्तक्षयमकृत्रिमम् । avedanaṃ viduryogaṃ cittakṣayamakṛtrimam ।
योगस्थः कुरु कर्माणि नीरसो वाथ मा कुरु ॥३॥ yogasthaḥ kuru karmāṇi nīraso vātha mā kuru ॥3॥

विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम् । virāgamupayātyantarvāsanāsvanuvāsaram ।
क्रियासूदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥४॥ kriyāsūdārarūpāsu kramate modate'nvaham ॥4॥

ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते । grāmyāsu jaḍaceṣṭāsu satataṃ vicikitsate ।
नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥५॥ nodāharati marmāṇi puṇyakarmāṇi sevate ॥5॥

अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । ananyodvegakārīṇi mṛdukarmāṇi sevate ।
पापाद्बिभेति सततं न च भोगमपेक्षते ॥६॥ pāpādbibheti satataṃ na ca bhogamapekṣate ॥6॥

स्नेहप्रणयगर्भाणि पेशलान्युचितानि च । snehapraṇayagarbhāṇi peśalānyucitāni ca ।
देशकालोपपन्नानि वचनान्यभिभाषते ॥७॥ deśakālopapannāni vacanānyabhibhāṣate ॥7॥

मनसा कर्मणा वाचा सज्जनानुपसेवते । manasā karmaṇā vācā sajjanānupasevate ।
यतः कुतश्चिदानीय नित्यं शास्त्राण्यवेक्षते ॥८॥ yataḥ kutaścidānīya nityaṃ śāstrāṇyavekṣate ॥8॥

तदासौ प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । tadāsau prathamāmekāṃ prāpto bhavati bhūmikām ।
एवं विचारवान्यः स्यात्संसारोत्तरणं प्रति ॥९॥ evaṃ vicāravānyaḥ syātsaṃsārottaraṇaṃ prati ॥9॥

स भूमिकावानित्युक्तः शेषस्त्वार्य इति स्मृतः । sa bhūmikāvānityuktaḥ śeṣastvārya iti smṛtaḥ ।
विचारनाम्नीमितरामागतो योगभूमिकाम् ॥१०॥ vicāranāmnīmitarāmāgato yogabhūmikām ॥10॥

श्रुतिस्मृतिसदाचारधारणाध्यानकर्मणः । śrutismṛtisadācāradhāraṇādhyānakarmaṇaḥ ।
मुख्यया व्याख्ययाख्याताञ्छ्रयति श्रेष्ठपण्डितान् ॥११॥ mukhyayā vyākhyayākhyātāñchrayati śreṣṭhapaṇḍitān ॥11॥

पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयम् । padārthapravibhāgajñaḥ kāryākāryavinirṇayam ।
जानात्यधिगतश्चान्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥१२॥ jānātyadhigataścānyo gṛhaṃ gṛhapatiryathā ॥12॥

मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । madābhimānamātsaryalobhamohātiśāyitām ।
बहिरप्यास्थितामीषत्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥१३॥ bahirapyāsthitāmīṣatyajatyahiriva tvacam ॥13॥

इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया । itthaṃbhūtamatiḥ śāstragurusajjanasevayā ।
सरहस्यमशेषेण यथावदधिगच्छति ॥१४॥ sarahasyamaśeṣeṇa yathāvadadhigacchati ॥14॥

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । asaṃsargābhidhāmanyāṃ tṛtīyāṃ yogabhūmikām ।
ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥१५॥ tataḥ patatyasau kāntaḥ puṣpaśayyāmivāmalām ॥15॥

यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । yathāvacchāstravākyārthe matimādhāya niścalām ।
तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । tāpasāśramaviśrāntairadhyātmakathanakramaiḥ ।
शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥१६॥ śilāśayyāsanāsīno jarayatyāyurātatam ॥16॥

वनावनिविहारेण चित्तोपशमशोभिना । vanāvanivihāreṇa cittopaśamaśobhinā ।
असङ्गसुखसौख्येन कालं नयति नीतिमान् ॥१७॥ asaṅgasukhasaukhyena kālaṃ nayati nītimān ॥17॥

अभ्यासात्साधुशास्त्राणां करणात्पुण्यकर्मणाम् । abhyāsātsādhuśāstrāṇāṃ karaṇātpuṇyakarmaṇām ।
जन्तोर्यथावदेवेयं वस्तुदृष्टिः प्रसीदति ॥१८॥ jantoryathāvadeveyaṃ vastudṛṣṭiḥ prasīdati ॥18॥

तृतीयां भूमिकां प्राप्य बुद्धोऽनुभवति स्वयम् ॥१९॥ tṛtīyāṃ bhūmikāṃ prāpya buddho'nubhavati svayam ॥19॥

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं श्रुणु । dviprakārasaṃsargaṃ tasya bhedamimaṃ śruṇu ।
द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥२०॥ dvividho'yamasaṃsargaḥ sāmānyaḥ śreṣṭha eva ca ॥20॥

नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । nāhaṃ kartā na bhoktā ca na bādhyo na ca bādhakaḥ ।
इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥२१॥ ityasaṃjanamartheṣu sāmānyāsaṅganāmakam ॥21॥

प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा । prākkarmanirmitaṃ sarvamīśvarādhīnameva vā ।
सुखं वा यदि वा दुःखं कैवात्र तव कर्तृता ॥२२॥ sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ kaivātra tava kartṛtā ॥22॥

भोगाभोगा महारोगाः सम्पदः परमापदः । bhogābhogā mahārogāḥ sampadaḥ paramāpadaḥ ।
वियोगायैव संयोगा आधयो व्याधयो धियाम् ॥२३॥ viyogāyaiva saṃyogā ādhayo vyādhayo dhiyām ॥23॥

कालश्च कलनोद्युक्तः सर्वभावाननारतम् । kālaśca kalanodyuktaḥ sarvabhāvānanāratam ।
अनास्थयेति भावानां यदभावनमान्तरम् । anāsthayeti bhāvānāṃ yadabhāvanamāntaram ।
वाक्यार्थलब्धमनसः समान्योऽसावसङ्गमः ॥२४॥ vākyārthalabdhamanasaḥ samānyo'sāvasaṅgamaḥ ॥24॥

अनेन क्रमयोगेन संयोगेन महात्मनाम् । anena kramayogena saṃyogena mahātmanām ।
नाहं कर्तेश्वरः कर्ता कर्म वा प्राक्तनं मम ॥२५॥ nāhaṃ karteśvaraḥ kartā karma vā prāktanaṃ mama ॥25॥

कृत्वा दूरतरे नूनमिति शब्दार्थभावनम् । kṛtvā dūratare nūnamiti śabdārthabhāvanam ।
यन्मौनमासनं शान्तं तच्छ्रेष्ठासङ्ग उच्यते ॥२६॥ yanmaunamāsanaṃ śāntaṃ tacchreṣṭhāsaṅga ucyate ॥26॥

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । santoṣāmodamadhurā prathamodeti bhūmikā ।
भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥२७॥ bhūmiproditamātro'ntaramṛtāṅkurikeva sā ॥27॥

एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । eṣā hi parimṛṣṭāntaḥ saṃnyāsā prasavaikabhūḥ ।
द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥२८॥ dvitīyāṃ ca tṛtīyāṃ ca bhūmikāṃ prāpnuyāttataḥ ॥28॥

श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भूमिकात्र हि । śreṣṭhā sarvagatā hyeṣā tṛtīyā bhūmikātra hi ।
भवति प्रोज्झिताशेषसंकल्पकलनः पुमान् ॥२९॥ bhavati projjhitāśeṣasaṃkalpakalanaḥ pumān ॥29॥

भूमिकात्रितयाभ्यासादज्ञाने क्षयमागते । bhūmikātritayābhyāsādajñāne kṣayamāgate ।
समं सर्वत्र पश्यन्ति चतुर्थीं भूमिकां गताः ॥३०॥ samaṃ sarvatra paśyanti caturthīṃ bhūmikāṃ gatāḥ ॥30॥

अद्वैते स्थैर्यमायाते द्वैते च प्रशमं गते । advaite sthairyamāyāte dvaite ca praśamaṃ gate ।
पश्यन्ति स्वप्नवल्लोकं चतुर्थीं भूमिकां गताः ॥३१॥ paśyanti svapnavallokaṃ caturthīṃ bhūmikāṃ gatāḥ ॥31॥

भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥३२॥ bhūmikātritayaṃ jāgraccaturthī svapna ucyate ॥32॥

चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । cittaṃ tu śaradabhrāṃśavilayaṃ pravilīyate ।
सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥३३॥ sattvāvaśeṣa evāste pañcamīṃ bhūmikāṃ gataḥ ॥33॥

जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । jagadvikalpo nodeti cittasyātra vilāpanāt ।
पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिकाम् । pañcamīṃ bhūmikāmetya suṣuptapadanāmikām ।
शान्ताशेषविशेषांशस्तिष्ठत्यद्वैतमात्रकः ॥३४॥ śāntāśeṣaviśeṣāṃśastiṣṭhatyadvaitamātrakaḥ ॥34॥

गलितद्वैतनिर्भासो मुदितोऽतःप्रबोधवान् । galitadvaitanirbhāso mudito'taḥprabodhavān ।
सुषुप्तमन एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥३५॥ suṣuptamana evāste pañcamīṃ bhūmikāṃ gataḥ ॥35॥

अन्तर्मुखतयातिष्ठन्बहिर्वृत्तिपरोऽपि सन् । antarmukhatayātiṣṭhanbahirvṛttiparo'pi san ।
परिश्रान्ततया नित्यं निद्रालुरिव लक्ष्यते ॥३६॥ pariśrāntatayā nityaṃ nidrāluriva lakṣyate ॥36॥

कुर्वन्नभ्यासमेतस्यां भूमिकायां विवासनः । kurvannabhyāsametasyāṃ bhūmikāyāṃ vivāsanaḥ ।
षष्ठीं तुर्याभिधामन्यां क्रमात्पतति भूमिकाम् ॥३७॥ ṣaṣṭhīṃ turyābhidhāmanyāṃ kramātpatati bhūmikām ॥37॥

यत्र नासन्नसद्रूपो नाहं नाप्यहंकृतिः । yatra nāsannasadrūpo nāhaṃ nāpyahaṃkṛtiḥ ।
केवलं क्षीणमननमास्तेऽद्वैतेऽतिनिर्भयः ॥३८॥ kevalaṃ kṣīṇamananamāste'dvaite'tinirbhayaḥ ॥38॥

निर्ग्रन्थिः शान्तसन्देहो जीवन्मुक्तो विभावनः । nirgranthiḥ śāntasandeho jīvanmukto vibhāvanaḥ ।
अनिर्वाणोऽपि निर्वाणश्चित्रदीप इव स्थितः ॥३९॥ anirvāṇo'pi nirvāṇaścitradīpa iva sthitaḥ ॥39॥

षष्ठ्यां भूमावसौ स्थित्वा सप्तमीं भूमिमाप्नुयात् ॥४०॥ ṣaṣṭhyāṃ bhūmāvasau sthitvā saptamīṃ bhūmimāpnuyāt ॥40॥

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । videhamuktatātroktā saptamī yogabhūmikā ।
अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥४१॥ agamyā vacasāṃ śāntā sā sīmā sarvabhūmiṣu ॥41॥

लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam ।
शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥४२॥ śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥42॥

ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्राज्ञादिलक्षणम् । oṅkāramātramakhilaṃ viśvaprājñādilakṣaṇam ।
वाच्यवाच्यकताभेदाभेदेनानुपलब्धितः ॥४३॥ vācyavācyakatābhedābhedenānupalabdhitaḥ ॥43॥

अकारमात्रं विश्वः स्यादुकारतैजसः स्मृतः । akāramātraṃ viśvaḥ syādukārataijasaḥ smṛtaḥ ।
प्राज्ञो मकार इत्येवं परिपश्येत्क्रमेण तु ॥४४॥ prājño makāra ityevaṃ paripaśyetkrameṇa tu ॥44॥

समाधिकालात्प्रागेव विचिन्त्यातिप्रयत्नतः । samādhikālātprāgeva vicintyātiprayatnataḥ ।
स्थुलसूक्ष्मक्रमात्सर्वं चिदात्मनि विलापयेत् ॥४५॥ sthulasūkṣmakramātsarvaṃ cidātmani vilāpayet ॥45॥

चिदात्मानं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसदद्वयः । cidātmānaṃ nityaśuddhabuddhamuktasadadvayaḥ ।
परमानन्दसन्देहो वासुदेवोऽहओमिति ॥४६॥ paramānandasandeho vāsudevo'haomiti ॥46॥

आदिमध्यावसानेषु दुःखं सर्वमिदं यतः । ādimadhyāvasāneṣu duḥkhaṃ sarvamidaṃ yataḥ ।
तस्मात्सर्वं परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भवानघ ॥४७॥ tasmātsarvaṃ parityajya tattvaniṣṭho bhavānagha ॥47॥

अविद्यातिमिरातीतं सर्वाभासविवर्जितम् । avidyātimirātītaṃ sarvābhāsavivarjitam ।
आनन्दममलं शुद्धं मनोवाचामगोचरम् ॥४८॥ ānandamamalaṃ śuddhaṃ manovācāmagocaram ॥48॥

प्रज्ञानघनमानन्दं ब्रह्मास्मीति विभावयेत् ॥४९॥ prajñānaghanamānandaṃ brahmāsmīti vibhāvayet ॥49॥

इत्युपनिषत् ॥ ityupaniṣat ॥

ॐ सह नाववतु । oṃ saha nāvavatu ।
सह नौ भुनक्तु । saha nau bhunaktu ।
सह वीर्यं करवावहै । saha vīryaṃ karavāvahai ।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ तत्सत् ॥ hariḥ oṃ tatsat ॥

इत्यक्ष्युपनिषत् ॥ ityakṣyupaniṣat ॥

अध्यात्मोपनिषत्
adhyātmopaniṣat

यत्रान्तर्याम्यादिभेदस्तत्त्वतो न हि युज्यते । yatrāntaryāmyādibhedastattvato na hi yujyate ।
निर्भेदं परमाद्वैतं स्वमात्रमवशिष्यते ॥ nirbhedaṃ paramādvaitaṃ svamātramavaśiṣyate ॥

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥

अन्तःशरीरे निहितो गुहायामज एको नित्यमस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरे संचरन्यं पृथिवी न वेद । antaḥśarīre nihito guhāyāmaja eko nityamasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantare saṃcaranyaṃ pṛthivī na veda ।
यस्यापःशरीरं यो अपोऽन्तरे संचरन्यमापो न विदुः । yasyāpaḥśarīraṃ yo apo'ntare saṃcaranyamāpo na viduḥ ।
यस्य तेजः शरीरं यस्तेजोऽन्तरे संचरन्यं तेजो न वेद । yasya tejaḥ śarīraṃ yastejo'ntare saṃcaranyaṃ tejo na veda ।
यस्य वायुः शरीरं यो वायुमन्तरे संचरन्यं वायुर्न वेद । yasya vāyuḥ śarīraṃ yo vāyumantare saṃcaranyaṃ vāyurna veda ।
यस्याकाशः शरीरं य आकाशमन्तरे संचरन्यमाकाशो न वेद । yasyākāśaḥ śarīraṃ ya ākāśamantare saṃcaranyamākāśo na veda ।
यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरे संचरन्यं मनो न वेद । yasya manaḥ śarīraṃ yo mano'ntare saṃcaranyaṃ mano na veda ।
यस्य बुद्धिः शरीरं यो बुद्धिमन्तरे संचरन्यं बुद्धिर्न वेद । yasya buddhiḥ śarīraṃ yo buddhimantare saṃcaranyaṃ buddhirna veda ।
यस्याहंकारः शरीरं योऽहंकारमन्तरे संचरन्यमहंकारो न वेद । yasyāhaṃkāraḥ śarīraṃ yo'haṃkāramantare saṃcaranyamahaṃkāro na veda ।
यस्य चित्तं शरीरं यश्चित्तमन्तरे संचरन्यं चित्तं न वेद । yasya cittaṃ śarīraṃ yaścittamantare saṃcaranyaṃ cittaṃ na veda ।
यस्याव्यक्तं शरीरं योऽव्यक्तमन्तरे संचरन्यमव्यक्तं न वेद । yasyāvyaktaṃ śarīraṃ yo'vyaktamantare saṃcaranyamavyaktaṃ na veda ।
यस्याक्षरं शरीरं योऽक्षरमन्तरे संचरन्यम्क्षरं न वेद । yasyākṣaraṃ śarīraṃ yo'kṣaramantare saṃcaranyamkṣaraṃ na veda ।
यस्य मृयुः शरीरं यो मृत्युमन्तरे संचरन्यं मृत्युर्न वेद । yasya mṛyuḥ śarīraṃ yo mṛtyumantare saṃcaranyaṃ mṛtyurna veda ।
स एष सर्वभूतान्तरात्मापहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः । sa eṣa sarvabhūtāntarātmāpahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ ।
अहं ममेति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि । ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani ।
अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा ब्रह्मनिष्ठया ॥१॥ adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā brahmaniṣṭhayā ॥1॥

ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् । jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam ।
सोऽहमित्येव तद्वृत्त्या स्वान्यत्रात्म्यमात्मनः ॥२॥ so'hamityeva tadvṛttyā svānyatrātmyamātmanaḥ ॥2॥

लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam ।
शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥३॥ śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥3॥

स्वात्मन्येव सदा स्थित्या मनो नश्यति योगिनः । svātmanyeva sadā sthityā mano naśyati yoginaḥ ।
युक्त्या श्रुत्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मनः ॥४॥ yuktyā śrutyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ ॥4॥

निद्राया लोकवार्तायाः शब्दादेरात्मविस्मृतेः । nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderātmavismṛteḥ ।
क्वचिन्नवसरं दत्त्वा चिन्तयात्मानमात्मनि ॥५॥ kvacinnavasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani ॥5॥

मातापित्रोर्मलोद्भूतं मलमांसमयं वपुः । mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ ।
त्यक्त्वा चण्डालवद्दूरं ब्रह्मभूय कृती भव ॥६॥ tyaktvā caṇḍālavaddūraṃ brahmabhūya kṛtī bhava ॥6॥

घटाकाशं महाकाश इवात्मानं परात्मनि । ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani ।
विलाप्याखण्डभावेन तूष्णीं भव सदा मुने ॥७॥ vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇīṃ bhava sadā mune ॥7॥

स्वप्रकाशमधिष्ठानं स्वयंभूय सदात्मना । svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayaṃbhūya sadātmanā ।
ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवत् ॥८॥ brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat ॥8॥

चिदात्मनि सदानन्दे देहरूढामहंधियम् । cidātmani sadānande deharūḍhāmahaṃdhiyam ।
निवेश्य लिङ्गमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा ॥९॥ niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā ॥9॥

यत्रैष जगदाभासो दर्पणान्तःपुरं यथा । yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥpuraṃ yathā ।
तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भवानघ ॥१०॥ tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhavānagha ॥10॥

अहंकारग्रहान्मुक्तः स्वरूपमुपपद्यते । ahaṃkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate ।
चन्द्रवद्विमलः पूर्णः सदानन्दः स्वयंप्रभः ॥११॥ candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayaṃprabhaḥ ॥11॥

क्रियानाशाद्भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासनाक्षयः । kriyānāśādbhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ ।
वासनाप्रक्षयो मोक्षः सा जीवन्मुक्तिरिष्यते ॥१२॥ vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate ॥12॥

सर्वत्र सर्वतः सर्वब्रह्ममात्रावलोकनम् । sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanam ।
सद्भावभावानादाढ्याद्वासनालयमश्नुते ॥१३॥ sadbhāvabhāvānādāḍhyādvāsanālayamaśnute ॥13॥

प्रमादो ब्रह्मनिष्ठायां न कर्तव्यज़् कदाचन । pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaja़ kadācana ।
प्रमादो मृत्युरित्याहुर्विद्यायां ब्रह्मवादिनः ॥१४॥ pramādo mṛtyurityāhurvidyāyāṃ brahmavādinaḥ ॥14॥

यथापकृष्टं शैवालं क्षणमात्रं न तिष्ठति । yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati ।
आवृणोति तथा माया प्राज्ञं वापि पराङ्मुखम् ॥१५॥ āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham ॥15॥

जीवतो यस्य कैवल्यं विदेहोऽपि स केवलः । jīvato yasya kaivalyaṃ videho'pi sa kevalaḥ ।
समाधिनिष्ठतामेत्य निर्विकल्पो भवानघ ॥१६॥ samādhiniṣṭhatāmetya nirvikalpo bhavānagha ॥16॥

अज्ञानहृदयग्रन्थेर्निःशेषविलयस्तदा । ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā ।
समाधिना विकल्पेन यदाद्वैतात्मदर्शनम् ॥१७॥ samādhinā vikalpena yadādvaitātmadarśanam ॥17॥

अत्रात्मत्वं दृढीकुर्वन्नहमादिषु संत्यजन् । atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu saṃtyajan ।
उदासीनतया तेषु तिष्ठेद्घटपटादिवत् ॥१८॥ udāsīnatayā teṣu tiṣṭhedghaṭapaṭādivat ॥18॥

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं मृषामात्रा उपाधयः । brahmādistambaparyantaṃ mṛṣāmātrā upādhayaḥ ।
ततः पूर्णं स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम् ॥१९॥ tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam ॥19॥

स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः । svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ ।
स्वयं विश्वमिदं सर्वं स्वस्मादन्यन्न किंचन ॥२०॥ svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiṃcana ॥20॥

स्वात्मन्यारोपिता शेषाभासवस्तुनिरासतः । svātmanyāropitā śeṣābhāsavastunirāsataḥ ।
स्वयमेव परंब्रह्म पूर्णमद्वयमक्रियम् ॥२१॥ svayameva paraṃbrahma pūrṇamadvayamakriyam ॥21॥

असत्कल्पो विकल्पोऽयं विश्वमित्येकवस्तुनि । asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni ।
निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥२२॥ nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ ॥22॥

द्रष्टृदर्शनदृश्यादिभावशून्ये निरामये । draṣṭṛdarśanadṛśyādibhāvaśūnye nirāmaye ।
कल्पार्णव इवात्यन्तं परिपूर्णे चिदात्मनि ॥२३॥ kalpārṇava ivātyantaṃ paripūrṇe cidātmani ॥23॥

तेजसीव तमो यत्र विलीनं भ्रान्तिकारणम् । tejasīva tamo yatra vilīnaṃ bhrāntikāraṇam ।
अद्वितीये परे तत्त्वे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥२४॥ advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ ॥24॥

एकात्मके परे तत्त्वे भेदकर्ता कथं वसेत् । ekātmake pare tattve bhedakartā kathaṃ vaset ।
सुषुप्तौ सुखमात्रायां भेदः केनावलोकितः ॥२५॥ suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ ॥25॥

चित्तमूलो विकल्पोऽयं चित्ताभावे न कश्चन । cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana ।
अतश्चित्तं समाधेयि प्रत्यग्रूपे परात्मनि ॥२६॥ ataścittaṃ samādheyi pratyagrūpe parātmani ॥26॥

अखण्डानन्दमात्मानं विज्ञाय स्वस्वरूपतः । akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ ।
बहिरन्तः सदानन्दरसास्वादनमात्मनि ॥२७॥ bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani ॥27॥

वैराग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः फलम् । vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam ।
स्वानन्दानुभवच्छान्तिरेषैवोपरतेः फलम् ॥२८॥ svānandānubhavacchāntireṣaivoparateḥ phalam ॥28॥

यद्युत्तरोत्तराभावे पूर्वरूपं तु निष्फलम् । yadyuttarottarābhāve pūrvarūpaṃ tu niṣphalam ।
निवृत्तिः परमा तृप्तिरानन्दोऽनुपमः स्वतः ॥२९॥ nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ ॥29॥

मायोपाधिर्जगद्योनिः सर्वज्ञत्वादिलक्षणः । māyopādhirjagadyoniḥ sarvajñatvādilakṣaṇaḥ ।
पारोक्ष्यशबलः सत्याद्यात्मकस्तत्पदाभिधः ॥३०॥ pārokṣyaśabalaḥ satyādyātmakastatpadābhidhaḥ ॥30॥

आलम्बनतया भाति योऽस्मत्प्रत्ययशब्दयोः । ālambanatayā bhāti yo'smatpratyayaśabdayoḥ ।
अन्तःकरणसंभिन्नबोधः स त्वंपदाभिधः ॥३१॥ antaḥkaraṇasaṃbhinnabodhaḥ sa tvaṃpadābhidhaḥ ॥31॥

मायाविद्ये विहायैव उपाधी परजीवयोः । māyāvidye vihāyaiva upādhī parajīvayoḥ ।
अखण्डं सच्चिदानन्दं परं ब्रह्म विलक्ष्यते ॥३२॥ akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ paraṃ brahma vilakṣyate ॥32॥

इत्थं वाक्यैस्तथार्थानुसन्धानं श्रवणं भवेत् । itthaṃ vākyaistathārthānusandhānaṃ śravaṇaṃ bhavet ।
युक्त्या संभावितत्वानुसन्धानं मननं तु तत् ॥३३॥ yuktyā saṃbhāvitatvānusandhānaṃ mananaṃ tu tat ॥33॥

ताभ्यं निर्विचिकित्सेऽर्थे चेतसः स्थापितस्य यत् । tābhyaṃ nirvicikitse'rthe cetasaḥ sthāpitasya yat ।
एकतानत्वमेतद्धि निदिध्यासनमुच्यते ॥३४॥ ekatānatvametaddhi nididhyāsanamucyate ॥34॥

ध्यातृध्याने परित्यज्य क्रमाद्ध्येयैकगोचरम् । dhyātṛdhyāne parityajya kramāddhyeyaikagocaram ।
निवातदीपवच्चित्तं समाधिरभिधीयते ॥३५॥ nivātadīpavaccittaṃ samādhirabhidhīyate ॥35॥

वृत्तयस्तु तदानीमप्यज्ञाता आत्मगोचराः । vṛttayastu tadānīmapyajñātā ātmagocarāḥ ।
स्मरणादनुमीयन्ते व्युत्थितस्य समुत्थिताः ॥३६॥ smaraṇādanumīyante vyutthitasya samutthitāḥ ॥36॥

अनादाविह संसारे संचिताः कर्मकोटयः । anādāviha saṃsāre saṃcitāḥ karmakoṭayaḥ ।
अनेन विलयं यान्ति शुद्धो धर्मो विवर्धते ॥३७॥ anena vilayaṃ yānti śuddho dharmo vivardhate ॥37॥

धर्ममेघमिमं प्राहुः समाधिं योगवित्तमाः । dharmameghamimaṃ prāhuḥ samādhiṃ yogavittamāḥ ।
वर्षत्येष यथा धर्मामृतधाराः सहस्रशः ॥३८॥ varṣatyeṣa yathā dharmāmṛtadhārāḥ sahasraśaḥ ॥38॥

अमुना वासनाजाले निःशेषं प्रविलापिते । amunā vāsanājāle niḥśeṣaṃ pravilāpite ।
समूलोन्मूलिते पुण्यपापाख्ये कर्मसंचये ॥३९॥ samūlonmūlite puṇyapāpākhye karmasaṃcaye ॥39॥

वाक्यमप्रतिबद्धं सत्प्राक्परोक्षावभासिते । vākyamapratibaddhaṃ satprākparokṣāvabhāsite ।
करामलकमवद्बोधपरोक्षं प्रसूयते ॥४०॥ karāmalakamavadbodhaparokṣaṃ prasūyate ॥40॥

वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य तदावधिः । vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ ।
अहंभावोदयाभावो बोधस्य परमावधिः ॥४१॥ ahaṃbhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ ॥41॥

लीनवृत्तेरनुत्पत्तिर्मर्यादोपरतेस्तु सा । līnavṛtteranutpattirmaryādoparatestu sā ।
स्थितप्रज्ञो यतिरयं यः सदानन्दमश्नुते ॥४२॥ sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute ॥42॥

ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः । brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ ।
ब्रह्मात्मनोः शोधितयोरेकभावावगाहिनि ॥४३॥ brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhini ॥43॥

निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्तिः प्रज्ञेति कथ्यते । nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate ।
सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥४४॥ sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ॥44॥

देहेन्द्रियेष्वहंभाव इदंभावस्तदन्यके । dehendriyeṣvahaṃbhāva idaṃbhāvastadanyake ।
यस्य नो भवतः क्वापि स जीवन्मुक्त इष्यते ॥४५॥ yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate ॥45॥

न प्रत्यग्ब्रह्मणोर्भेदं कदापि ब्रह्मसर्गयोः । na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ ।
प्रज्ञया यो विजानाति स जीवन्मुक्त इष्यते ॥४६॥ prajñayā yo vijānāti sa jīvanmukta iṣyate ॥46॥

साधुभिः पूज्यमानेऽस्मिन्पीड्यमानेऽपि दुर्जनैः । sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ ।
समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥४७॥ samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ॥47॥

विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्वं न संसृतिः । vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ ।
अस्ति चेन्न स विज्ञातब्रह्मभावो बहिर्मुखः ॥४८॥ asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ ॥48॥

सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्प्रारब्धमिष्यते । sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate ।
फलोदयः क्रियापूर्वो निष्क्रियो नहि कुत्रचित् ॥४९॥ phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo nahi kutracit ॥49॥

अहं ब्रह्मेति विज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम् । ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam ।
संचितं विलयं याति प्रबोधात्स्वप्नकर्मवत् ॥५०॥ saṃcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat ॥50॥

स्वमसङ्गमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा । svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā ।
न श्लिष्यते यतिः किंचित्कदाचिद्भाविकर्मभिः ॥५१॥ na śliṣyate yatiḥ kiṃcitkadācidbhāvikarmabhiḥ ॥51॥

न नभो घटयोगेन सुरागन्धेन लिप्यते । na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate ।
तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्मे नैव लिप्यते ॥५२॥ tathātmopādhiyogena taddharme naiva lipyate ॥52॥

ज्ञानोदयात्पुरारब्धं कर्म ज्ञानान्न नश्यति । jñānodayātpurārabdhaṃ karma jñānānna naśyati ।
अदत्त्वा स्वफलं लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृष्टबाणवत् ॥५३॥ adattvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat ॥53॥

व्याघ्रबुद्ध्या विनिर्मुक्तो बाणः पश्चात्तु गोमतौ । vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau ।
न तिष्ठति भिनत्त्येव लक्ष्यं वेगेन निर्भरम् ॥५४॥ na tiṣṭhati bhinattyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam ॥54॥

अजरोऽस्म्यमरोऽस्मीति य आत्मानं प्रपद्यते । ajaro'smyamaro'smīti ya ātmānaṃ prapadyate ।
तदात्मना तिष्ठतोऽस्य कुतः प्रारब्धकल्पना ॥५५॥ tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā ॥55॥

प्रारब्धं सिद्ध्यति तदा यदा देहात्मना स्थितिः । prārabdhaṃ siddhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ ।
देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः ॥५६॥ dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ ॥56॥

प्रारब्धकल्पनाप्यस्य देहस्य भ्रान्तिरेव हि ॥५७॥ prārabdhakalpanāpyasya dehasya bhrāntireva hi ॥57॥

अध्यस्तस्य कुतस्तत्त्वमसत्यस्य कुतो जनिः । adhyastasya kutastattvamasatyasya kuto janiḥ ।
अजातस्य कुतो नाशः प्रारब्धमसतः कुतः ॥५८॥ ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ ॥58॥

ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि । jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi ।
तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान् । tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān ।
समाधातुं बाह्यदृष्ट्या प्रारब्धं वदति श्रुतिः ॥५९॥ samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ ॥59॥

न तु देहादिसत्यत्वबोधनाय विपश्चिताम् । na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām ।
परिपूर्णमनाद्यन्तमप्रमेयमविक्रियम् ॥६०॥ paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam ॥60॥

सद्घनं चिद्घनं नित्यमानन्दघनमव्ययम् । sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamavyayam ।
प्रत्यगेकरसं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम् ॥६१॥ pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham ॥61॥

अहेयमनुपादेयमनाधेयमनाश्रयम् । aheyamanupādeyamanādheyamanāśrayam ।
निर्गुणं निष्क्रियं सूक्ष्मं निर्विकल्पं निरञ्जनम् ॥६२॥ nirguṇaṃ niṣkriyaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam ॥62॥

अनिरूप्यस्वरूपं यन्मनोवाचामगोचरम् । anirūpyasvarūpaṃ yanmanovācāmagocaram ।
सत्समृद्धं स्वतःसिद्धं शुद्धं बुद्धमनोदृशम् ॥६३॥ satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanodṛśam ॥63॥

स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मानमखण्डितम् । svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam ।
स सिद्धः सुसुखं तिष्ठ निर्विकल्पात्मनात्मनि ॥६४॥ sa siddhaḥ susukhaṃ tiṣṭha nirvikalpātmanātmani ॥64॥

क्व गतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिदं जगत् । kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat ।
अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम् ॥६५॥ adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam ॥65॥

किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्किं विलक्षणम् । kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam ।
अखण्डानन्दपीयूषपूर्णब्रह्ममहार्णवे ॥६६॥ akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇabrahmamahārṇave ॥66॥

न किंचिदत्र पश्यामि न श‍ृणोमि न वेद्म्यहम् । na kiṃcidatra paśyāmi na śa‍ṛṇomi na vedmyaham ।
स्वात्मनैव सदानन्दरूपेणास्मि स्वलक्षणः ॥६७॥ svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi svalakṣaṇaḥ ॥67॥

असङ्गोऽहमनङ्गोऽहमलिङ्गोऽहं हरिः । asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'haṃ hariḥ ।
प्रशान्तोऽहमनन्तोऽहं परिपूर्णश्चिरन्तनः ॥६८॥ praśānto'hamananto'haṃ paripūrṇaścirantanaḥ ॥68॥

अकर्ताहमभोक्ताहमविकारोऽहमव्ययः । akartāhamabhoktāhamavikāro'hamavyayaḥ ।
शुद्ध बोधस्वरूपोऽहं केवलोऽहं सदाशिवः ॥६९॥ śuddha bodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ ॥69॥

एतां विद्यामपान्तरतमाय ददौ । etāṃ vidyāmapāntaratamāya dadau ।
अपान्तरतमो ब्रह्मणे ददौ । apāntaratamo brahmaṇe dadau ।
ब्रह्मा घोराङ्गिरसे ददौ । brahmā ghorāṅgirase dadau ।
घोराङ्गिरा रैक्वाय ददौ । ghorāṅgirā raikvāya dadau ।
रैक्वो रामाय ददौ । raikvo rāmāya dadau ।
रामः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददावित्येतन्निर्वाणानुशासनं वेदानुशासनं वेदानुशासनमित्युपनिषत् ॥ rāmaḥ sarvebhyo bhūtebhyo dadāvityetannirvāṇānuśāsanaṃ vedānuśāsanaṃ vedānuśāsanamityupaniṣat ॥

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥हरिः ॐ तत्सत् ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥hariḥ oṃ tatsat ॥

इति अध्यात्मोपनिषत्समाप्ता ॥ iti adhyātmopaniṣatsamāptā ॥

सावित्र्युपनिषत्
sāvitryupaniṣat
सावित्र्युपनिषद्वेद्यचित्सावित्रपदोज्ज्वलम् । sāvitryupaniṣadvedyacitsāvitrapadojjvalam ।
प्रतियोगिविनिर्मुक्तं रामचन्द्रपदं भजे ॥ pratiyogivinirmuktaṃ rāmacandrapadaṃ bhaje ॥

सावित्र्यात्मा पाशुपतं परं ब्रह्मावधूतकम् । sāvitryātmā pāśupataṃ paraṃ brahmāvadhūtakam ।
त्रिपुरातपनं देवीत्रिपुरा कठभावना ॥ tripurātapanaṃ devītripurā kaṭhabhāvanā ॥

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च । oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca ।
सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु । sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ me'stu ।
तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥

कः सविता का सावित्री अग्निरेव सविता पृथिवी सावित्री स यत्राग्निस्तत्पृथिवी यत्र वै पृथिवी तत्राग्निस्ते द्वे योनी तदेकं मिथुनम् ॥१॥ kaḥ savitā kā sāvitrī agnireva savitā pṛthivī sāvitrī sa yatrāgnistatpṛthivī yatra vai pṛthivī tatrāgniste dve yonī tadekaṃ mithunam ॥1॥

कः सविता का सवित्री वरुण एव सवितापः सावित्री स यत्र वरुणस्तदापो यत्र वा आपस्तद्वरुणस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् ॥२॥ kaḥ savitā kā savitrī varuṇa eva savitāpaḥ sāvitrī sa yatra varuṇastadāpo yatra vā āpastadvaruṇaste dve yonistadekaṃ mithunam ॥2॥

कः सविता का सावित्री वायुरेव सविताकाशः सावित्री स यत्र वायुस्तदाकाशो यत्र वा आकाशस्तद्वायुस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् ॥३॥ kaḥ savitā kā sāvitrī vāyureva savitākāśaḥ sāvitrī sa yatra vāyustadākāśo yatra vā ākāśastadvāyuste dve yonistadekaṃ mithunam ॥3॥

कः सविता का सावित्री यज्ञ एव सविता छन्दांसि सावित्री स यत्र यज्ञस्तत्र छन्दांसि यत्र वा छन्दांसि स यज्ञस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् ॥४॥ kaḥ savitā kā sāvitrī yajña eva savitā chandāṃsi sāvitrī sa yatra yajñastatra chandāṃsi yatra vā chandāṃsi sa yajñaste dve yonistadekaṃ mithunam ॥4॥

कः सविता का सावित्री स्तनयित्रुरेव सविता विद्युत्सावित्री स यत्र स्तनयित्रुस्तद्विद्युत् यत्र वा विद्युत्तत्र स्तनयित्रुस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् ॥५॥ kaḥ savitā kā sāvitrī stanayitrureva savitā vidyutsāvitrī sa yatra stanayitrustadvidyut yatra vā vidyuttatra stanayitruste dve yonistadekaṃ mithunam ॥5॥

कः सविता का सावित्री आदित्य एव सविता द्यौः सावित्री स यत्रादित्यस्तद्द्यौर्यत्र वा द्यौस्तदादित्यस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् ॥६॥ kaḥ savitā kā sāvitrī āditya eva savitā dyauḥ sāvitrī sa yatrādityastaddyauryatra vā dyaustadādityaste dve yonistadekaṃ mithunam ॥6॥

कः सविता का सावित्री चन्द्र एव सविता नक्षत्राणि सावित्री स यत्र चन्द्रस्तन्नक्षत्राणि यत्र वा नक्षत्राणे स चन्द्रमास्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् ॥७॥ kaḥ savitā kā sāvitrī candra eva savitā nakṣatrāṇi sāvitrī sa yatra candrastannakṣatrāṇi yatra vā nakṣatrāṇe sa candramāste dve yonistadekaṃ mithunam ॥7॥

कः सविता का सावित्री मन एव सविता वाक् सावित्री स यत्र वा मनस्तद्वाक् यत्र वा वाक् तन्मनस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् ॥८॥ kaḥ savitā kā sāvitrī mana eva savitā vāk sāvitrī sa yatra vā manastadvāk yatra vā vāk tanmanaste dve yonistadekaṃ mithunam ॥8॥

कः सविता का सावित्री पुरुष एव सविता स्त्री सावित्री स यत्र पुरुषस्तत्स्त्री यत्र वा स्त्री स पुरुषस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् ॥९॥ kaḥ savitā kā sāvitrī puruṣa eva savitā strī sāvitrī sa yatra puruṣastatstrī yatra vā strī sa puruṣaste dve yonistadekaṃ mithunam ॥9॥

सावित्र्याः पादत्रयम् तस्या एव (एष) प्रथमः पादो भूस्तत्सवितुर्वरेण्यमित्यग्निर्वै वरेण्यमापो वरेण्यं चन्द्रमा वरेण्यम् ॥१०॥ sāvitryāḥ pādatrayam tasyā eva (eṣa) prathamaḥ pādo bhūstatsaviturvareṇyamityagnirvai vareṇyamāpo vareṇyaṃ candramā vareṇyam ॥10॥

तस्या एव (एष) द्वितीयः पादो भर्गमयोऽपि भुवो भर्गो देवस्य धीमहीत्यग्निर्वै भर्ग आदित्यो वै भर्गश्चन्द्रमा वै भर्गः ॥११॥ tasyā eva (eṣa) dvitīyaḥ pādo bhargamayo'pi bhuvo bhargo devasya dhīmahītyagnirvai bharga ādityo vai bhargaścandramā vai bhargaḥ ॥11॥

तस्या एष तृतीयः पादः स्वर्धियो यो नः प्रचोदयादिति स्त्री चैव पुरुषश्च प्रजनयतः ॥१२॥ tasyā eṣa tṛtīyaḥ pādaḥ svardhiyo yo naḥ pracodayāditi strī caiva puruṣaśca prajanayataḥ ॥12॥

सावित्रीवेदनफलं पुनर्मृत्युञ्जयः यो वा एतां सावित्रीमेवं वेद स पुनर्मृत्युं जयति ॥१३॥ sāvitrīvedanaphalaṃ punarmṛtyuñjayaḥ yo vā etāṃ sāvitrīmevaṃ veda sa punarmṛtyuṃ jayati ॥13॥

बलातिबलयोर्विराट् पुरुष ऋषिः । balātibalayorvirāṭ puruṣa ṛṣiḥ ।
गायत्री छन्दः । gāyatrī chandaḥ ।
गायत्री देवता । gāyatrī devatā ।
अकारोकारमकारा बीजाद्याः । akārokāramakārā bījādyāḥ ।
क्षुधाऽऽदिनिरसने विनियोगः । kṣudhā''dinirasane viniyogaḥ ।
क्लामित्यादिषडङ्गम् (षडङ्गन्यासः) । klāmityādiṣaḍaṅgam (ṣaḍaṅganyāsaḥ) ।
ध्यानम् । dhyānam ।
अमृतकरतलाग्रौ (तलार्द्रौ) सर्वसंजीवनाढ्यावघहरणसुदक्षौ वेदसारे मयूखे । amṛtakaratalāgrau (talārdrau) sarvasaṃjīvanāḍhyāvaghaharaṇasudakṣau vedasāre mayūkhe ।
प्रणवमयविकारौ भास्कराकारदेहौ सततमनूभवेऽहं तौ बलातिबलान्तौ ॥ praṇavamayavikārau bhāskarākāradehau satatamanūbhave'haṃ tau balātibalāntau ॥

ॐ ह्रीं बले महादेवि ह्रीं महाबले क्लीं चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धिप्रदे तत्सवितुर्वरदात्मिके ह्रीं वरेण्यं भर्गो देवस्य वरदात्मिके अतिबले सर्वदयामूर्ते बले सर्वक्षुच्छ्रमोपनाशिनि धीमहि धियो यो नर्जाते प्रचुर्या या प्रचोदयादात्मिके प्रणवशिरस्कात्मिके हुं फट् स्वाहा ॥१४॥ oṃ hrīṃ bale mahādevi hrīṃ mahābale klīṃ caturvidhapuruṣārthasiddhiprade tatsaviturvaradātmike hrīṃ vareṇyaṃ bhargo devasya varadātmike atibale sarvadayāmūrte bale sarvakṣucchramopanāśini dhīmahi dhiyo yo narjāte pracuryā yā pracodayādātmike praṇavaśiraskātmike huṃ phaṭ svāhā ॥14॥

विद्याफलम् एवं विद्वान् कृतकृत्यो भवति सावित्र्या एव सलोकतां जयतीत्युपनिषत् ॥१५॥ vidyāphalam evaṃ vidvān kṛtakṛtyo bhavati sāvitryā eva salokatāṃ jayatītyupaniṣat ॥15॥

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च । oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca ।
सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु । sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ me'stu ।
तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ तत्सत् ॥ hariḥ oṃ tatsat ॥

इति सावित्र्युपनिषत्समाप्ता ॥ iti sāvitryupaniṣatsamāptā ॥

आत्मोपनिषत्
ātmopaniṣat

यत्र नात्मप्रपञ्चोऽयमपह्नवपदं गतः । yatra nātmaprapañco'yamapahnavapadaṃ gataḥ ।
प्रतियोगिविनिर्मुक्तः परमात्मावशिष्यते ॥ pratiyogivinirmuktaḥ paramātmāvaśiṣyate ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा{\म्+}सस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvā{\\m+}sastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

ॐ अथाङ्गिरास्त्रिविधः पुरुषोऽजायतात्मान्तरात्मा परमात्मा चेति । oṃ athāṅgirāstrividhaḥ puruṣo'jāyatātmāntarātmā paramātmā ceti ।
त्वक्चर्ममांसरोमाङ्गुष्ठाङ्गुल्यः पृष्ठवंशनखगुल्फोदर नाभिमेढ्रकटूरुकपोलश्रोत्रभ्रूललाटबाहुपार्श्वशिरोऽक्षीणि भवन्ति जायते म्रियत इत्येष आत्मा । tvakcarmamāṃsaromāṅguṣṭhāṅgulyaḥ pṛṣṭhavaṃśanakhagulphodara nābhimeḍhrakaṭūrukapolaśrotrabhrūlalāṭabāhupārśvaśiro'kṣīṇi bhavanti jāyate mriyata ityeṣa ātmā ।
अथान्तरात्मानाम पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशमिच्छाद्वेषसुखदुःख काममोहविकल्पानादिस्मृतिलिङ्गोदात्तानुदात्तह्र्स्वदीर्घप्लुतः खलितगर्जितस्फुटितमुदितनृत्तगीतवादित्रप्रलयविजृम्भितादिभिः श्रोता घ्राता रसयिता नेता कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणीति श्रवणघ्राणाकर्षणकर्मविशेषणं करोत्येषोऽन्तरात्मा । athāntarātmānāma pṛthivyāpastejovāyurākāśamicchādveṣasukhaduḥkha kāmamohavikalpānādismṛtiliṅgodāttānudāttahrsvadīrghaplutaḥ khalitagarjitasphuṭitamuditanṛttagītavāditrapralayavijṛmbhitādibhiḥ śrotā ghrātā rasayitā netā kartā vijñānātmā puruṣaḥ purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṇīti śravaṇaghrāṇākarṣaṇakarmaviśeṣaṇaṃ karotyeṣo'ntarātmā ।

अथ परमात्मा नाम यथाक्षर उपासनीयः । atha paramātmā nāma yathākṣara upāsanīyaḥ ।
स च प्राणायामप्रत्याहारधार्णाध्यानसमाधियोगानुमानात्मचिन्तकवटकणिका वा श्यामाकतण्डुलो वा वालाग्रशतसहस्रविकल्पनाभिः स लभ्यते नोपलभ्यते न जायते न म्रियते न शुष्यति न क्लिद्यते न दह्यते न कम्पते न भिद्यते न च्छिद्यते निर्गुणः साक्षिभूतः शुद्धो निरवयवात्मा केवलः सूक्ष्मो निर्ममो निरञ्जनो निर्विकारः ब्दस्पर्शरूपरसगन्धवर्जितो निर्विकल्पो निराकाङ्क्षः सर्वव्यापी सोऽचिन्त्यो निर्वर्ण्यश्च पुनात्यशुद्धान्यपूतानि । sa ca prāṇāyāmapratyāhāradhārṇādhyānasamādhiyogānumānātmacintakavaṭakaṇikā vā śyāmākataṇḍulo vā vālāgraśatasahasravikalpanābhiḥ sa labhyate nopalabhyate na jāyate na mriyate na śuṣyati na klidyate na dahyate na kampate na bhidyate na cchidyate nirguṇaḥ sākṣibhūtaḥ śuddho niravayavātmā kevalaḥ sūkṣmo nirmamo nirañjano nirvikāraḥ bdasparśarūparasagandhavarjito nirvikalpo nirākāṅkṣaḥ sarvavyāpī so'cintyo nirvarṇyaśca punātyaśuddhānyapūtāni ।
निष्क्रियस्तस्य संसारो नास्ति । niṣkriyastasya saṃsāro nāsti ।

आत्मसंज्ञः शिवः शुद्ध एक एवाद्वयः सदा । ātmasaṃjñaḥ śivaḥ śuddha eka evādvayaḥ sadā ।
ब्रह्मरूपतया ब्रह्म केवलं प्रतिभासते ॥१॥ brahmarūpatayā brahma kevalaṃ pratibhāsate ॥1॥

जगद्रूपतयाप्येतद्ब्रह्मैव प्रतिभासते । jagadrūpatayāpyetadbrahmaiva pratibhāsate ।
विद्याविद्यादिभेदेन भावाभावादिभेदतः ॥२॥ vidyāvidyādibhedena bhāvābhāvādibhedataḥ ॥2॥

गुरुशिष्यादिभेदेन ब्रह्मैव प्रतिभासते । guruśiṣyādibhedena brahmaiva pratibhāsate ।
ब्रह्मैव केवलं शुद्धं विद्यते तत्त्वदर्शने ॥३॥ brahmaiva kevalaṃ śuddhaṃ vidyate tattvadarśane ॥3॥

न च विद्या न चाविद्या न जगच्च न चापरम् । na ca vidyā na cāvidyā na jagacca na cāparam ।
सत्यत्वेन जगद्भानं संसारस्य प्रवर्तकम् ॥४॥ satyatvena jagadbhānaṃ saṃsārasya pravartakam ॥4॥

असत्यत्वेन भानं तु संसारस्य निवर्तकम् । asatyatvena bhānaṃ tu saṃsārasya nivartakam ।
घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोन्वपेक्षते ॥५॥ ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ konvapekṣate ॥5॥

विना प्रमाणसुष्ठुत्वं यस्मिन्सति पदार्थधीः । vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ ।
अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ॥६॥ ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate ॥6॥

न देशं नापि कालं वा न शुद्धिं वाप्यपेक्षते । na deśaṃ nāpi kālaṃ vā na śuddhiṃ vāpyapekṣate ।
देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ॥७॥ devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam ॥7॥

तद्वद्ब्रह्मविदोऽप्यस्यब्रह्माहमिति वेदनम् । tadvadbrahmavido'pyasyabrahmāhamiti vedanam ।
भानुनेव जगत्सर्वं भास्यते यस्य तेजसा ॥८॥ bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsyate yasya tejasā ॥8॥

अनात्मकमसत्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् । anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam ।
वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि ॥९॥ vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi ॥9॥

येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् । yenārthavanti taṃ kiṃ nu vijñātāraṃ prakāśayet ।
क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ॥१०॥ kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuni ॥10॥

तथैव विद्वान्रमते निर्ममो निरहं सुखी । tathaiva vidvānramate nirmamo nirahaṃ sukhī ।
कामान्निष्कामरूपी संचरत्येकचरो मुनिः ॥११॥ kāmānniṣkāmarūpī saṃcaratyekacaro muniḥ ॥11॥

स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः । svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ ।
निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ॥१२॥ nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ ॥12॥

नित्यतृप्तोऽप्यभुञ्जानोऽप्यसमः समदर्शनः । nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ ।
कुर्वन्नपि न कुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि ॥१३॥ kurvannapi na kurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi ॥13॥

शरीर्यप्यशरीर्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः । śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ ।
अशरीरं सदा सन्तमिदं ब्रह्मविदं क्वचित् ॥१४॥ aśarīraṃ sadā santamidaṃ brahmavidaṃ kvacit ॥14॥

प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभा शुभे । priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhā śubhe ।
तमसा ग्रस्तवद्भानादग्रस्तोऽपि रविर्जनैः ॥१५॥ tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ ॥15॥

ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम् । grasta ityucyate bhrāntyā hyajñātvā vastulakṣaṇam ।
तद्वद्देहादिबन्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् ॥१६॥ tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam ॥16॥

पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरीराभासदर्शनात् । paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt ।
अहिनिर्ल्वयनीवायं मुक्तदेहस्तु तिष्ठति ॥१७॥ ahinirlvayanīvāyaṃ muktadehastu tiṣṭhati ॥17॥

इतस्ततश्चाल्यमानो यत्किञ्चित्प्राणवायुना । itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā ।
स्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् ॥१८॥ srotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam ॥18॥

दैवेन नीयते देहो यथा कालोपभुक्तिषु । daivena nīyate deho yathā kālopabhuktiṣu ।
लक्ष्यालक्ष्यगतिं त्यक्त्वा यस्तिष्ठेत्केवलात्मना ॥१९॥ lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā ॥19॥

शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः । śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ ।
जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः ॥२०॥ jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ ॥20॥

उपाधिनाशाद्ब्रह्मैव सद्ब्रह्माप्येति निर्द्वयम् । upādhināśādbrahmaiva sadbrahmāpyeti nirdvayam ।
शैलूषो वेषसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् ॥२१॥ śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān ॥21॥

तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः । tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ ।
घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम् ॥२२॥ ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati svayam ॥22॥

तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम् । tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam ।
क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ॥२३॥ kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale ॥23॥

संयुक्तमेकतां याति तथात्मन्यात्मविन्मुनिः । saṃyuktamekatāṃ yāti tathātmanyātmavinmuniḥ ।
एवं विदेहकैवल्यं सन्मात्रत्वमखण्डितम् ॥२४॥ evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam ॥24॥

ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः । brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ ।
सदात्मकत्वविज्ञानदग्धा विद्यादिवर्ष्मणः ॥२५॥ sadātmakatvavijñānadagdhā vidyādivarṣmaṇaḥ ॥25॥

अमुष्य ब्रह्मभूतत्त्वाद्ब्रह्मणः कुत उद्भवः । amuṣya brahmabhūtattvādbrahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ ।
मायाक्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ॥२६॥ māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ ॥26॥

यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ । yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau ।
अवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ॥२७॥ avṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe ॥27॥

नावृत्तिर्ब्रह्मणः क्वाचिदन्याभावादनावृतम् । nāvṛttirbrahmaṇaḥ kvācidanyābhāvādanāvṛtam ।
अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ॥२८॥ astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni ॥28॥

बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः । buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ ।
अतस्तौ मायया क्लृप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ॥२९॥ atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani ॥29॥

निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरंजने । niṣkale niṣkriye śānte niravadye niraṃjane ।
अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः ॥३०॥ advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ ॥30॥

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ ।
न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥३१॥ na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā ॥31॥

इत्युपनिषत् ॥ ityupaniṣat ॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा सस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvā sastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥ ॥ hariḥ oṃ tatsat ॥

प्राणाग्निहोत्रोपनिषत्
prāṇāgnihotropaniṣat

शरीरयज्ञसंशुद्धचित्तसंजातबोधतः । śarīrayajñasaṃśuddhacittasaṃjātabodhataḥ ।
मुनयो यत्पदं यान्ति तद्रामपदमाश्रये ॥ munayo yatpadaṃ yānti tadrāmapadamāśraye ॥

ॐ सह नाववतु ॥ oṃ saha nāvavatu ॥
सह नौ भुनक्तु ॥ saha nau bhunaktu ॥
सह वीर्यं करवावहै ॥ saha vīryaṃ karavāvahai ॥
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥
अथातः सर्वोपनिषत्सारं संसारज्ञानातीत मन्त्रसूक्तं शारीरयज्ञं व्याख्यास्यामः । athātaḥ sarvopaniṣatsāraṃ saṃsārajñānātīta mantrasūktaṃ śārīrayajñaṃ vyākhyāsyāmaḥ ।
यस्मिन्नेव पुरुषः शरीरे विनाप्यग्निहोत्रेण विनापि सांख्ययोगेन संसारविमुक्तिर्भवतीति । yasminneva puruṣaḥ śarīre vināpyagnihotreṇa vināpi sāṃkhyayogena saṃsāravimuktirbhavatīti ।
स्वेन विधिनान्नं भूमौ निक्षिप्य या ओषधीः सोमराज्ञीरिति तिसृभिरन्नपत इति द्वाभ्या मनुमन्त्रयते । svena vidhinānnaṃ bhūmau nikṣipya yā oṣadhīḥ somarājñīriti tisṛbhirannapata iti dvābhyā manumantrayate ।
या ओषधयः सोमराज्ञीर्बह्वीः शतविचक्षणाः । yā oṣadhayaḥ somarājñīrbahvīḥ śatavicakṣaṇāḥ ।
बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चत्वंहसः ॥१॥ bṛhaspatiprasūtāstā no muñcatvaṃhasaḥ ॥1॥

याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः । yāḥ phalinīryā aphalā apuṣpā yāśca puṣpiṇīḥ ।
बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चत्वंहसः ॥२॥ bṛhaspatiprasūtāstā no muñcatvaṃhasaḥ ॥2॥

जीवला नघारिषां माते बध्नामोषधिम् । jīvalā naghāriṣāṃ māte badhnāmoṣadhim ।
यातयायु रुपाहरादप रक्षांसि चातयात् ॥३॥ yātayāyu rupāharādapa rakṣāṃsi cātayāt ॥3॥

अन्नपतेऽन्नस्य नो वेह्यनमीवस्य शुष्मिणः । annapate'nnasya no vehyanamīvasya śuṣmiṇaḥ ।
प्रप्रदातारं तारिष ऊर्जं नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे ॥४॥ prapradātāraṃ tāriṣa ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpade ॥4॥

यदन्नमग्निर्बहुधा विराद्धि रुद्रैः प्रजग्धं यदि वा पिशाचैः । yadannamagnirbahudhā virāddhi rudraiḥ prajagdhaṃ yadi vā piśācaiḥ ।
सर्वं तदीशानो अभयं कृणोतु शिवमीशानाय स्वाहा ॥५॥ sarvaṃ tadīśāno abhayaṃ kṛṇotu śivamīśānāya svāhā ॥5॥

अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतोमुखः । antaścarasi bhūteṣu guhāyāṃ viśvatomukhaḥ ।
त्वं यज्ञस्त्वं ब्रह्मा त्वं रुद्रस्तवं विष्णुस्त्वं वषट्कार tvaṃ yajñastvaṃ brahmā tvaṃ rudrastavaṃ viṣṇustvaṃ vaṣaṭkāra
आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोंनमः । āpo jyotī raso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ suvaroṃnamaḥ ।
आपः पुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम् । āpaḥ punantu pṛthivīṃ pṛthivī pūtā punātu mām ।
पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मपूता पुनातु माम् । punantu brahmaṇaspatirbrahmapūtā punātu mām ।
यदुच्छिष्टमभोज्यं यद्वा दुश्चरितं मम । yaducchiṣṭamabhojyaṃ yadvā duścaritaṃ mama ।
सर्वं पुनन्तु मामापोऽसतां च प्रतिग्रहं स्वाहा । sarvaṃ punantu māmāpo'satāṃ ca pratigrahaṃ svāhā ।
अमृतमस्य मृतोपस्तरणमस्यमृतं प्राणे जुहोम्यमाशिष्यान्तोऽसि । amṛtamasya mṛtopastaraṇamasyamṛtaṃ prāṇe juhomyamāśiṣyānto'si ।
प्राणाय स्वाहा । prāṇāya svāhā ।
अपानाय स्वाहा । apānāya svāhā ।
व्यानाय स्वाहा । vyānāya svāhā ।
उदानाय स्वाहा । udānāya svāhā ।
समानाय स्वाहा । samānāya svāhā ।
इति कनिष्ठिकाङ्गुल्याङ्गुष्ठेन च प्राणे जुहोति । iti kaniṣṭhikāṅgulyāṅguṣṭhena ca prāṇe juhoti ।
अनामिकयापाने । anāmikayāpāne ।
मध्यमया व्याने । madhyamayā vyāne ।
सर्वाभिरुदाने । sarvābhirudāne ।
प्रदेशिन्या समाने । pradeśinyā samāne ।
तूष्णीमेकामेकऋषौ जुहोति । tūṣṇīmekāmekaṛṣau juhoti ।
द्वे आहवनीये । dve āhavanīye ।
एकां दक्षिणाग्नौ । ekāṃ dakṣiṇāgnau ।
एकां गार्हपत्ये । ekāṃ gārhapatye ।
एकां सर्वप्रायश्चित्तीये ॥ ekāṃ sarvaprāyaścittīye ॥
अथापिधानमस्यमृतत्वायोपस्पृश्य पुनरादाय पुनरुपस्पृशेत् । athāpidhānamasyamṛtatvāyopaspṛśya punarādāya punarupaspṛśet ।
स ते प्राणा वाऽऽपो गृहीत्वा हृदयमन्वालभ्य जपेत् । sa te prāṇā vā''po gṛhītvā hṛdayamanvālabhya japet ।
प्राणो अग्निः परमात्मा पञ्चवायुभिरावृतः । prāṇo agniḥ paramātmā pañcavāyubhirāvṛtaḥ ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो न मे भीतिः कदाचन ॥१॥ abhayaṃ sarvabhūtebhyo na me bhītiḥ kadācana ॥1॥

इति प्रथमः खण्डः ॥१॥ iti prathamaḥ khaṇḍaḥ ॥1॥

विश्वोऽसि वैश्वानरो विश्वरूपं त्वया धार्यते जायमानम् । viśvo'si vaiśvānaro viśvarūpaṃ tvayā dhāryate jāyamānam ।
विश्वं त्वाहुतथः सर्वा यत्र ब्रह्माऽमृतोऽसि । viśvaṃ tvāhutathaḥ sarvā yatra brahmā'mṛto'si ।
महानवोऽयं पुरुषो योऽङ्गुष्ठाग्रे प्रतिष्ठितः । mahānavo'yaṃ puruṣo yo'ṅguṣṭhāgre pratiṣṭhitaḥ ।
तमद्भिः परिषिञ्चामि सोऽस्यान्ते अमृताय च । tamadbhiḥ pariṣiñcāmi so'syānte amṛtāya ca ।
अनावित्येष बाह्यात्मा ध्यायेताग्निहोत्रं जोहोमीति । anāvityeṣa bāhyātmā dhyāyetāgnihotraṃ johomīti ।
सर्वेषामेव सूनुर्भवति । sarveṣāmeva sūnurbhavati ।
अस्य यज्ञपरिवृता आहुतीर्होमयति । asya yajñaparivṛtā āhutīrhomayati ।
स्वशरीरे यज्ञं परिवर्तयामीति । svaśarīre yajñaṃ parivartayāmīti ।
चत्वारोऽग्नयस्ते किंभागधेयाः । catvāro'gnayaste kiṃbhāgadheyāḥ ।
तत्रसूर्योऽग्निर्नाम सूर्यमण्डलाकृतिः सहस्ररश्मि परिवृत एकऋषिर्भूत्वा मूर्धनि तिष्ठति । tatrasūryo'gnirnāma sūryamaṇḍalākṛtiḥ sahasraraśmi parivṛta ekaṛṣirbhūtvā mūrdhani tiṣṭhati ।
यस्मादुक्तो दर्शनाग्निर्नाम चतुराकृतिराहवनीयो भूत्वा मुखे तिष्ठति । yasmādukto darśanāgnirnāma caturākṛtirāhavanīyo bhūtvā mukhe tiṣṭhati ।
शारीरोग्निर्नाम जराप्रणुदा हविरवस्कन्दति । śārīrognirnāma jarāpraṇudā haviravaskandati ।
अर्धचन्द्राकृति र्दक्षिणाग्निर्भूत्वा हृदये तिष्ठति तत्र कोष्ठाग्निरिति । ardhacandrākṛti rdakṣiṇāgnirbhūtvā hṛdaye tiṣṭhati tatra koṣṭhāgniriti ।
कोष्ठाग्निर्नामाशितपीतलीढखादितानि सम्यग्व्यष्ट्यां श्रपयित्वा गार्हपत्यो भूत्वा नाभ्यां तिष्ठति । koṣṭhāgnirnāmāśitapītalīḍhakhāditāni samyagvyaṣṭyāṃ śrapayitvā gārhapatyo bhūtvā nābhyāṃ tiṣṭhati ।
प्रायश्चित्तयस्त्वधस्तात्तिर्यक् तिस्रो हिमांशुप्रभाभिः प्रजननकर्मा ॥ prāyaścittayastvadhastāttiryak tisro himāṃśuprabhābhiḥ prajananakarmā ॥

इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ॥2॥

अस्य शरीरयज्ञस्य यूपरशनाशोभितस्य को यजमानः । asya śarīrayajñasya yūparaśanāśobhitasya ko yajamānaḥ ।
का पत्नी । kā patnī ।
के ऋत्विजः । ke ṛtvijaḥ ।
के सदस्याः । ke sadasyāḥ ।
कानि यज्ञपात्राणि । kāni yajñapātrāṇi ।
कानि हवींषि । kāni havīṃṣi ।
का वेदिः । kā vediḥ ।
कोत्तरवेदिः । kottaravediḥ ।
को द्रोणकलशः । ko droṇakalaśaḥ ।
को रथः । ko rathaḥ ।
कः पशुः । kaḥ paśuḥ ।
कोऽध्वर्युः । ko'dhvaryuḥ ।
को होता । ko hotā ।
को ब्राह्मणाच्च्हंसी । ko brāhmaṇācchaṃsī ।
कः प्रतिप्रस्थाता । kaḥ pratiprasthātā ।
कः प्रस्तोता । kaḥ prastotā ।
को मैत्रावरुणः । ko maitrāvaruṇaḥ ।
क उद्गाता । ka udgātā ।
का धारापोता । kā dhārāpotā ।
के दर्भाः । ke darbhāḥ ।
कः स्रुवः । kaḥ sruvaḥ ।
काज्यस्थाली । kājyasthālī ।
कावाघारौ । kāvāghārau ।
कावाज्यभागौ । kāvājyabhāgau ।
केऽत्र याजाः । ke'tra yājāḥ ।
के अनुयाजाः । ke anuyājāḥ ।
केडा । keḍā ।
कः सूक्तवाकः । kaḥ sūktavākaḥ ।
कः शंयोर्वाकः । kaḥ śaṃyorvākaḥ ।
का हिंसा । kā hiṃsā ।
के पत्नीसंयाजाः । ke patnīsaṃyājāḥ ।
को यूपः । ko yūpaḥ ।
का रशना । kā raśanā ।
का इष्टयः । kā iṣṭayaḥ ।
का दक्षिणा । kā dakṣiṇā ।
किमवभृतमिति ॥ kimavabhṛtamiti ॥

इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ ॥3॥

अस्य शारीरयज्ञस्य यूपरशनाशोभितस्यात्मा यजमानः । asya śārīrayajñasya yūparaśanāśobhitasyātmā yajamānaḥ ।
बुद्धिः पत्नी । buddhiḥ patnī ।
वेदा महर्त्विजः । vedā mahartvijaḥ ।
अहङ्कारोऽध्वर्युः । ahaṅkāro'dhvaryuḥ ।
चित्तं cittaṃ
होता । hotā ।
प्राणो ब्राह्मणच्छंसी । prāṇo brāhmaṇacchaṃsī ।
अपानः प्रतिप्रस्थाता । apānaḥ pratiprasthātā ।
व्यानः प्रस्तोता । vyānaḥ prastotā ।
उदान उद्गाता । udāna udgātā ।
समानो मैत्रवरुणः । samāno maitravaruṇaḥ ।
शरीरं वेदिः । śarīraṃ vediḥ ।
नासिकोत्तरवेदिः । nāsikottaravediḥ ।
मूर्धा द्रोणकलशः । mūrdhā droṇakalaśaḥ ।
पादो रथः । pādo rathaḥ ।
दक्षिणहस्तः स्रुवः । dakṣiṇahastaḥ sruvaḥ ।
सव्यहस्त आज्यस्थाली । savyahasta ājyasthālī ।
श्रोत्रे आघारौ । śrotre āghārau ।
चक्षुषी आज्यभागौ । cakṣuṣī ājyabhāgau ।
ग्रीवा धारापोता । grīvā dhārāpotā ।
तन्मात्राणि सदस्याः । tanmātrāṇi sadasyāḥ ।
महाभूतानि प्रयाजाः । mahābhūtāni prayājāḥ ।
भूतानि bhūtāni
गुणा अनुयाजाः । guṇā anuyājāḥ ।
जिह्वेडा । jihveḍā ।
दन्तोष्ठौ सूक्तवाकः । dantoṣṭhau sūktavākaḥ ।
तालुः शंयोर्वाकः । tāluḥ śaṃyorvākaḥ ।
स्मृतिर्दया क्षान्तिरहिंसा पत्नीसंयाजाः । smṛtirdayā kṣāntirahiṃsā patnīsaṃyājāḥ ।
ओङ्कारो यूपः । oṅkāro yūpaḥ ।
आशा रशना । āśā raśanā ।
मनो रथः । mano rathaḥ ।
कामः पशुः । kāmaḥ paśuḥ ।
केशा दर्भाः । keśā darbhāḥ ।
बुद्धीन्द्रियाणि यज्ञपात्राणि । buddhīndriyāṇi yajñapātrāṇi ।
कर्मेन्द्रियाणि हवींषि । karmendriyāṇi havīṃṣi ।
अहिंसा इष्टयः । ahiṃsā iṣṭayaḥ ।
त्यागो दक्षिणा । tyāgo dakṣiṇā ।
अवभृतं मरणात् । avabhṛtaṃ maraṇāt ।
सर्वा ह्यस्मिन्देवताः शरीरेऽधिसमाहिताः । sarvā hyasmindevatāḥ śarīre'dhisamāhitāḥ ।
वाराणस्यां मृतो वापि इदं वा ब्रह्म यः पठेत् । vārāṇasyāṃ mṛto vāpi idaṃ vā brahma yaḥ paṭhet ।
एकेन जन्मना जन्तुर्मोक्षं च प्राप्नुयादिति मोक्षं च प्राप्नुयादित्युपनिषत् ॥३॥ ekena janmanā janturmokṣaṃ ca prāpnuyāditi mokṣaṃ ca prāpnuyādityupaniṣat ॥3॥

ॐ सह नाववतु ॥ oṃ saha nāvavatu ॥
सह नौ भुनक्तु ॥ saha nau bhunaktu ॥
सह वीर्यं करवावहै ॥ saha vīryaṃ karavāvahai ॥
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ तत्सत् ॥ hariḥ oṃ tatsat ॥

इति प्राणाग्निहोत्रोपनिषत्समाप्ता ॥ iti prāṇāgnihotropaniṣatsamāptā ॥

मन्त्रिकोपनिषत्
mantrikopaniṣat

स्वाविद्याद्वयतत्कार्यापह्नवज्ञानभासुरम् । svāvidyādvayatatkāryāpahnavajñānabhāsuram ।
मन्त्रिकोपनिषद्वेद्यं रामचन्द्रमहं भजे ॥ mantrikopaniṣadvedyaṃ rāmacandramahaṃ bhaje ॥

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

ॐ अष्टपादं शुचिं हंसं त्रिसूत्रमणुमव्ययम् । oṃ aṣṭapādaṃ śuciṃ haṃsaṃ trisūtramaṇumavyayam ।
त्रिवर्त्मानं तेजसोहं सर्वतःपश्यन्न पश्यति ॥१॥ trivartmānaṃ tejasohaṃ sarvataḥpaśyanna paśyati ॥1॥

भूतसंमोहने काले भिन्ने तमसि वैखरे । bhūtasaṃmohane kāle bhinne tamasi vaikhare ।
अन्तः पश्यन्ति सत्त्वस्था निर्गुणं गुणगह्वरे ॥२॥ antaḥ paśyanti sattvasthā nirguṇaṃ guṇagahvare ॥2॥

अशक्यः सोऽन्यथा द्रष्टुं ध्यायमानः कुमारकैः । aśakyaḥ so'nyathā draṣṭuṃ dhyāyamānaḥ kumārakaiḥ ।
विकारजननीमज्ञामष्टरूपामजां ध्रुवाम् ॥३॥ vikārajananīmajñāmaṣṭarūpāmajāṃ dhruvām ॥3॥

ध्यायतेऽध्यासिता तेन तन्यते प्रेर्यते पुनः । dhyāyate'dhyāsitā tena tanyate preryate punaḥ ।
सूयते पुरुषार्थं च तेनैवाधिष्ठितं जगत् ॥४॥ sūyate puruṣārthaṃ ca tenaivādhiṣṭhitaṃ jagat ॥4॥

गौरनाद्यन्तवती सा जनित्री भूतभाविनी । gauranādyantavatī sā janitrī bhūtabhāvinī ।
सितासिता च रक्ता च सर्वकामदुधा विभोः ॥५॥ sitāsitā ca raktā ca sarvakāmadudhā vibhoḥ ॥5॥

पिबन्त्येनामविषयामविज्ञातां कुमारकाः । pibantyenāmaviṣayāmavijñātāṃ kumārakāḥ ।
एकस्तु पिबते देवः स्वच्च्हन्दोऽत्र वशानुगः ॥६॥ ekastu pibate devaḥ svacchando'tra vaśānugaḥ ॥6॥

ध्यानक्रियाभ्यां भगवान्भुङ्क्तेऽसौ प्रसहद्विभुः । dhyānakriyābhyāṃ bhagavānbhuṅkte'sau prasahadvibhuḥ ।
सर्वसाधारणीं दोग्ध्रीं पीयमानां तु यज्वमिः ॥७॥ sarvasādhāraṇīṃ dogdhrīṃ pīyamānāṃ tu yajvamiḥ ॥7॥

पश्यन्त्यस्यां महात्मानः सुवर्णं पिप्पलाशनम् । paśyantyasyāṃ mahātmānaḥ suvarṇaṃ pippalāśanam ।
उदासीनं ध्रुवं हंसं स्नातकाध्वर्यवो जगुः ॥ ८॥ udāsīnaṃ dhruvaṃ haṃsaṃ snātakādhvaryavo jaguḥ ॥8॥

शंसन्तमनुशंसन्ति बह्वृचाः शास्त्रकोविदाः । śaṃsantamanuśaṃsanti bahvṛcāḥ śāstrakovidāḥ ।
रथन्तरं बृहत्साम सप्तवैधैस्तु गीयते ॥ ९॥ rathantaraṃ bṛhatsāma saptavaidhaistu gīyate ॥9॥

मन्त्रोपनिषदं ब्रह्म पदक्रमसमन्वितम् । mantropaniṣadaṃ brahma padakramasamanvitam ।
पठन्ति भार्गवा ह्येते ह्यथर्वाणो भृगूत्तमाः ॥ १०॥ paṭhanti bhārgavā hyete hyatharvāṇo bhṛgūttamāḥ ॥10॥

सब्रह्मचारिवृत्तिश्च स्तम्भोऽथ फलितस्तथा । sabrahmacārivṛttiśca stambho'tha phalitastathā ।
अनड्वान्रोहितोच्च्हिष्टः पश्यन्तो बहुविस्तरम् ॥ ११॥ anaḍvānrohitocchiṣṭaḥ paśyanto bahuvistaram ॥11॥

कालः प्राणश्च भगवान्मृत्युः शर्वो महेश्वरः । kālaḥ prāṇaśca bhagavānmṛtyuḥ śarvo maheśvaraḥ ।
उग्रो भवश्च रुद्रश्च ससुरः सासुरस्तथा ॥ १२॥ ugro bhavaśca rudraśca sasuraḥ sāsurastathā ॥12॥

प्रजापतिर्विराट् चैव पुरुषः सलिलमेव च । prajāpatirvirāṭ caiva puruṣaḥ salilameva ca ।
स्तूयते मन्त्रसंस्तुत्यैरथर्वविदितैर्विभुः ॥ १३॥ stūyate mantrasaṃstutyairatharvaviditairvibhuḥ ॥13॥

तं षड्विंशक इत्येते सप्तविंशं तथापरे । taṃ ṣaḍviṃśaka ityete saptaviṃśaṃ tathāpare ।
पुरुषं निर्गुणं साङ्ख्यमथर्वशिरसो विदुः ॥ १४॥ puruṣaṃ nirguṇaṃ sāṅkhyamatharvaśiraso viduḥ ॥14॥

चतुर्विंशतिसंख्यातं व्यक्तमव्यक्तमेव च । caturviṃśatisaṃkhyātaṃ vyaktamavyaktameva ca ।
अद्वैतं द्वैतमित्याहुस्त्रिधा तं पञ्चधा तथा ॥ १५॥ advaitaṃ dvaitamityāhustridhā taṃ pañcadhā tathā ॥15॥

ब्रह्माद्यं स्थावरान्तं च पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः । brahmādyaṃ sthāvarāntaṃ ca paśyanti jñānacakṣuṣaḥ ।
तमेकमेव पश्यन्ति परिशुभ्रं विभुं द्विजाः ॥ १६॥ tamekameva paśyanti pariśubhraṃ vibhuṃ dvijāḥ ॥16॥

यस्मिन्सर्वमिदं प्रोतं ब्रह्म स्थावरजङ्गमम् । yasminsarvamidaṃ protaṃ brahma sthāvarajaṅgamam ।
तस्मिन्नेव लयं यान्ति स्रवन्त्यः सागरे यथा ॥ १७॥ tasminneva layaṃ yānti sravantyaḥ sāgare yathā ॥17॥

यस्मिन्भावाः प्रलीयन्ते लीनाश्चाव्यक्ततां ययुः । yasminbhāvāḥ pralīyante līnāścāvyaktatāṃ yayuḥ ।
पश्यन्ति व्यक्ततां भूयो जायन्ते बुद्बुदा इव ॥ १८॥ paśyanti vyaktatāṃ bhūyo jāyante budbudā iva ॥18॥

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चैव कारणैर्विद्यते पुनः । kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ caiva kāraṇairvidyate punaḥ ।
एवं स भगवान्देवं पश्यन्त्यन्ये पुनः पुनः ॥१९॥ evaṃ sa bhagavāndevaṃ paśyantyanye punaḥ punaḥ ॥19॥

ब्रह्म ब्रह्मेत्यथायान्ति ये विदुर्ब्राह्मणास्तथा । brahma brahmetyathāyānti ye vidurbrāhmaṇāstathā ।
अत्रैव ते लयं यान्ति लीनाश्चाव्यक्तशालिनः ॥ atraiva te layaṃ yānti līnāścāvyaktaśālinaḥ ॥

लीनाश्चाव्यक्तशालिन इत्युपनिषत् ॥ līnāścāvyaktaśālina ityupaniṣat ॥

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इति मन्त्रिकोपनिषत्समाप्ता ॥ iti mantrikopaniṣatsamāptā ॥

गर्भोपनिषत्
garbhopaniṣat

यद्गर्भोपनिषद्वेद्यं गर्भस्य स्वात्मबोधकम् । yadgarbhopaniṣadvedyaṃ garbhasya svātmabodhakam ।
शरीरापह्नवात्सिद्धं स्वमात्रं कलये हरिम् ॥ śarīrāpahnavātsiddhaṃ svamātraṃ kalaye harim ॥

ॐ सहनाववत्विति शान्तिः ॥ oṃ sahanāvavatviti śāntiḥ ॥

ॐ पञ्चात्मकं पञ्चसु वर्तमानं षडाश्रयं षड्गुणयोगयुक्तम् । oṃ pañcātmakaṃ pañcasu vartamānaṃ ṣaḍāśrayaṃ ṣaḍguṇayogayuktam ।
तत्सप्तधातु त्रिमलं द्वियोनि चतुर्विधाहारमयं शरीरं भवति ॥ tatsaptadhātu trimalaṃ dviyoni caturvidhāhāramayaṃ śarīraṃ bhavati ॥

पञ्चात्मकमिति कस्मात् पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशमिति । pañcātmakamiti kasmāt pṛthivyāpastejovāyurākāśamiti ।
अस्मिन्पञ्चात्मके शरीरे का पृथिवी का आपः किं तेजः को वायुः किमाकाशम् । asminpañcātmake śarīre kā pṛthivī kā āpaḥ kiṃ tejaḥ ko vāyuḥ kimākāśam ।
तत्र यत्कठिनं सा पृथिवी यद्द्रवं ता आपो यदुष्णं तत्तेजो यत्सञ्चरति स वायुः यत्सुषिरं तदाकाशमित्युच्यते ॥ tatra yatkaṭhinaṃ sā pṛthivī yaddravaṃ tā āpo yaduṣṇaṃ tattejo yatsañcarati sa vāyuḥ yatsuṣiraṃ tadākāśamityucyate ॥

तत्र पृथिवी धारणे आपः पिण्डीकरणे तेजः प्रकाशने वायुर्गमने आकाशमवकाशप्रदाने । tatra pṛthivī dhāraṇe āpaḥ piṇḍīkaraṇe tejaḥ prakāśane vāyurgamane ākāśamavakāśapradāne ।
पृथक् श्रोत्रे शब्दोपलब्धौ त्वक् स्पर्शे चक्षुषी रूपे जिह्वा रसने नासिकाऽऽघ्राणे उपस्थश्चानन्दनेऽपानमुत्सर्गे बुद्ध्या बुद्ध्यति मनसा सङ्कल्पयति वाचा वदति । pṛthak śrotre śabdopalabdhau tvak sparśe cakṣuṣī rūpe jihvā rasane nāsikā''ghrāṇe upasthaścānandane'pānamutsarge buddhyā buddhyati manasā saṅkalpayati vācā vadati ।
षडाश्रयमिति कस्मात् मधुराम्ललवणतिक्तकटुकषायरसान्विन्दते । ṣaḍāśrayamiti kasmāt madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarasānvindate ।
षड्जर्षभगान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादाश्चेति । ṣaḍjarṣabhagāndhāramadhyamapañcamadhaivataniṣādāśceti ।
इष्टानिष्टशब्दसंज्ञाः प्रतिविधाः सप्तविधा भवन्ति ॥१॥ iṣṭāniṣṭaśabdasaṃjñāḥ pratividhāḥ saptavidhā bhavanti ॥1॥

प्रणिधानाद्दशविधा भवन्ति शुक्लो रक्तः कृष्णो धूम्रः पीतः कपिलः पाण्डुर इति । praṇidhānāddaśavidhā bhavanti śuklo raktaḥ kṛṣṇo dhūmraḥ pītaḥ kapilaḥ pāṇḍura iti ।
सप्तधातुमिति कस्मात् यदा देवदत्तस्य द्रव्यादिविषया जायन्ते ॥ saptadhātumiti kasmāt yadā devadattasya dravyādiviṣayā jāyante ॥

परस्परं सौम्यगुणत्वात् षड्विधो रसो रसाच्छोणितं शोणितान्मांसं मांसान्मेदो मेदसः स्नावा स्नाव्नोऽस्थीन्यस्थिभ्यो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रं शुक्रशोणितसंयोगादावर्तते गर्भो हृदि व्यवस्थां नयति । parasparaṃ saumyaguṇatvāt ṣaḍvidho raso rasācchoṇitaṃ śoṇitānmāṃsaṃ māṃsānmedo medasaḥ snāvā snāvno'sthīnyasthibhyo majjā majjñaḥ śukraṃ śukraśoṇitasaṃyogādāvartate garbho hṛdi vyavasthāṃ nayati ।
हृदयेऽन्तराग्निः अग्निस्थाने पित्तं पित्तस्थाने वायुः वायुस्थाने हृदयं प्राजापत्यात्क्रमात् ॥२॥ hṛdaye'ntarāgniḥ agnisthāne pittaṃ pittasthāne vāyuḥ vāyusthāne hṛdayaṃ prājāpatyātkramāt ॥2॥

ऋतुकाले सम्प्रयोगादेकरात्रोषितं कलिलं भवति सप्तरात्रोषितं बुद्बुदं भवति अर्धमासाभ्यन्तरेण पिण्डो भवति मासाभ्यन्तरेण कठिनो भवति मासद्वयेन शिरः सम्पद्यते मासत्रयेण पादप्रवेशो भवति । ṛtukāle samprayogādekarātroṣitaṃ kalilaṃ bhavati saptarātroṣitaṃ budbudaṃ bhavati ardhamāsābhyantareṇa piṇḍo bhavati māsābhyantareṇa kaṭhino bhavati māsadvayena śiraḥ sampadyate māsatrayeṇa pādapraveśo bhavati ।
अथ चतुर्थे मासे जठरकटिप्रदेशो भवति । atha caturthe māse jaṭharakaṭipradeśo bhavati ।
पञ्चमे मासे पृष्ठवंशो भवति । pañcame māse pṛṣṭhavaṃśo bhavati ।
षष्ठे मासे मुखनासिकाक्षिश्रोत्राणि भवन्ति । ṣaṣṭhe māse mukhanāsikākṣiśrotrāṇi bhavanti ।
सप्तमे मासे जीवेन संयुक्तो भवति । saptame māse jīvena saṃyukto bhavati ।
अष्टमे मासे सर्वसम्पूर्णो भवति । aṣṭame māse sarvasampūrṇo bhavati ।
पितू रेतोऽतिरिक्तात् पुरुषो भवति । pitū reto'tiriktāt puruṣo bhavati ।
मातुः रेतोऽतिरिक्तात्स्त्रियो भवन्त्युभयोर्बीजतुल्यत्वान्नपुंसको भवति । mātuḥ reto'tiriktātstriyo bhavantyubhayorbījatulyatvānnapuṃsako bhavati ।
व्याकुलितमनसोऽन्धाः खञ्जाः कुब्जा वामना भवन्ति । vyākulitamanaso'ndhāḥ khañjāḥ kubjā vāmanā bhavanti ।
अन्योन्यवायुपरिपीडितशुक्रद्वैध्याद्द्विधा तनुः स्यात्ततो युग्माः प्रजायन्ते ॥ anyonyavāyuparipīḍitaśukradvaidhyāddvidhā tanuḥ syāttato yugmāḥ prajāyante ॥
पञ्चात्मकः समर्थः पञ्चात्मकतेजसेद्धरसश्च सम्यग्ज्ञानात् ध्यानात् अक्षरमोङ्कारं चिन्तयति । pañcātmakaḥ samarthaḥ pañcātmakatejaseddharasaśca samyagjñānāt dhyānāt akṣaramoṅkāraṃ cintayati ।
तदेतदेकाक्षरं ज्ञात्वाऽष्टौ प्रकृतयः षोडश विकाराः शरीरे तस्यैवे देहिनाम् । tadetadekākṣaraṃ jñātvā'ṣṭau prakṛtayaḥ ṣoḍaśa vikārāḥ śarīre tasyaive dehinām ।
अथ मात्राऽशितपीतनाडीसूत्रगतेन प्राण आप्यायते । atha mātrā'śitapītanāḍīsūtragatena prāṇa āpyāyate ।
अथ नवमे मासि सर्वलक्षणसम्पूर्णो भवति पूर्वजातीः स्मरति कृताकृतं च कर्म विभाति शुभाशुभं च कर्म विन्दति ॥३॥ atha navame māsi sarvalakṣaṇasampūrṇo bhavati pūrvajātīḥ smarati kṛtākṛtaṃ ca karma vibhāti śubhāśubhaṃ ca karma vindati ॥3॥

नानायोनिसहस्राणि दृष्ट्वा चैव ततो मया । nānāyonisahasrāṇi dṛṣṭvā caiva tato mayā ।
आहारा विविधा भुक्ताः पीताश्च विविधाः स्तनाः ॥ āhārā vividhā bhuktāḥ pītāśca vividhāḥ stanāḥ ॥

जातस्यैव मृतस्यैव जन्म चैव पुनः पुनः । jātasyaiva mṛtasyaiva janma caiva punaḥ punaḥ ।
अहो दुःखोदधौ मग्नः न पश्यामि प्रतिक्रियाम् ॥ aho duḥkhodadhau magnaḥ na paśyāmi pratikriyām ॥

यन्मया परिजनस्यार्थे कृतं कर्म शुभाशुभम् । yanmayā parijanasyārthe kṛtaṃ karma śubhāśubham ।
एकाकी तेन दह्यामि गतास्ते फलभोगिनः ॥ ekākī tena dahyāmi gatāste phalabhoginaḥ ॥

यदि योन्यां प्रमुञ्चामि सांख्यं योगं समाश्रये । yadi yonyāṃ pramuñcāmi sāṃkhyaṃ yogaṃ samāśraye ।
अशुभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायकम् ॥ aśubhakṣayakartāraṃ phalamuktipradāyakam ॥

यदि योन्यां प्रमुञ्चामि तं प्रपद्ये महेश्वरम् । yadi yonyāṃ pramuñcāmi taṃ prapadye maheśvaram ।
अशुभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायकम् ॥ aśubhakṣayakartāraṃ phalamuktipradāyakam ॥

यदि योन्यां प्रमुञ्चामि तं प्रपद्ये भगवन्तं नारायणं देवम् । yadi yonyāṃ pramuñcāmi taṃ prapadye bhagavantaṃ nārāyaṇaṃ devam ।
अशुभक्षयकर्तारं फलमुक्तिप्रदायकम् । aśubhakṣayakartāraṃ phalamuktipradāyakam ।
यदि योन्यां प्रमुञ्चामि ध्याये ब्रह्म सनातनम् ॥ yadi yonyāṃ pramuñcāmi dhyāye brahma sanātanam ॥

अथ जन्तुः स्त्रीयोनिशतं योनिद्वारि सम्प्राप्तो यन्त्रेणापीड्यमानो महता दुःखेन जातमात्रस्तु वैष्णवेन वायुना संस्पृश्यते तदा न स्मरति जन्ममरणं न च कर्म शुभाशुभम् ॥४॥ atha jantuḥ strīyoniśataṃ yonidvāri samprāpto yantreṇāpīḍyamāno mahatā duḥkhena jātamātrastu vaiṣṇavena vāyunā saṃspṛśyate tadā na smarati janmamaraṇaṃ na ca karma śubhāśubham ॥4॥

शरीरमिति कस्मात् साक्षादग्नयो ह्यत्र श्रियन्ते ज्ञानाग्निर्दर्शनाग्निः कोष्ठाग्निरिति । śarīramiti kasmāt sākṣādagnayo hyatra śriyante jñānāgnirdarśanāgniḥ koṣṭhāgniriti ।
तत्र कोष्ठाग्निर्नामाशितपीतलेह्यचोष्यं पचतीति । tatra koṣṭhāgnirnāmāśitapītalehyacoṣyaṃ pacatīti ।
दर्शनाग्नी रूपादीनां दर्शनं करोति । darśanāgnī rūpādīnāṃ darśanaṃ karoti ।
ज्ञानाग्निः शुभाशुभं च कर्म विन्दति । jñānāgniḥ śubhāśubhaṃ ca karma vindati ।
तत्र त्रीणि स्थानानि भवन्ति हृदये दक्षिणाग्निरुदरे गार्हपत्यं मुखमाहवनीयमात्मा यजमानो बुद्धिं पत्नीं निधाय मनो ब्रह्मा लोभादयः पशवो धृतिर्दीक्षा सन्तोषश्च बुद्धीन्द्रियाणि यज्ञपात्राणि कर्मेन्द्रियाणि हवींषि शिरः कपालं केशा दर्भा मुखमन्तर्वेदिः चतुष्कपालं शिरः षोडश पार्श्वदन्तोष्ठपटलानि सप्तोत्तरं मर्मशतं साशीतिकं सन्धिशतं सनवकं स्नायुशतं सप्त शिरासतानि पञ्च मज्जाशतानि अस्थीनि च ह वै त्रीणि शतानि षष्टिश्चार्धचतस्रो रोमाणि कोट्यो हृदयं पलान्यष्टौ द्वादश पलानि जिह्वा पित्तप्रस्थं कफस्याढकं शुक्लं कुडवं मेदः प्रस्थौ द्वावनियतं tatra trīṇi sthānāni bhavanti hṛdaye dakṣiṇāgnirudare gārhapatyaṃ mukhamāhavanīyamātmā yajamāno buddhiṃ patnīṃ nidhāya mano brahmā lobhādayaḥ paśavo dhṛtirdīkṣā santoṣaśca buddhīndriyāṇi yajñapātrāṇi karmendriyāṇi havīṃṣi śiraḥ kapālaṃ keśā darbhā mukhamantarvediḥ catuṣkapālaṃ śiraḥ ṣoḍaśa pārśvadantoṣṭhapaṭalāni saptottaraṃ marmaśataṃ sāśītikaṃ sandhiśataṃ sanavakaṃ snāyuśataṃ sapta śirāsatāni pañca majjāśatāni asthīni ca ha vai trīṇi śatāni ṣaṣṭiścārdhacatasro romāṇi koṭyo hṛdayaṃ palānyaṣṭau dvādaśa palāni jihvā pittaprasthaṃ kaphasyāḍhakaṃ śuklaṃ kuḍavaṃ medaḥ prasthau dvāvaniyataṃ
मूत्रपुरीषमाहारपरिमाणात् । mūtrapurīṣamāhāraparimāṇāt ।
पैप्पलादं मोक्षशास्त्रं परिसमाप्तं पैप्पलादं मोक्षशास्त्रं परिसमाप्तमिति ॥ paippalādaṃ mokṣaśāstraṃ parisamāptaṃ paippalādaṃ mokṣaśāstraṃ parisamāptamiti ॥

ॐ oṃ
सह नाववत्विति शान्तिः ॥ saha nāvavatviti śāntiḥ ॥

इति गर्भोपनिषत्समाप्ता ॥ iti garbhopaniṣatsamāptā ॥

ॐ सहनाववतु । oṃ sahanāvavatu ।
सह नौ भुनक्तु । saha nau bhunaktu ।
सह वीर्यं करवावहै । saha vīryaṃ karavāvahai ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ tejasvi nāvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

|| प्रथमोऽध्यायः ||
|| prathamo'dhyāyaḥ ||

ॐ ब्रह्मवादिनो वदन्ति । oṃ brahmavādino vadanti ।
किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवाम केन क्व च सम्प्रतिष्ठा । kiṃ kāraṇaṃ brahma kutaḥ sma jātā jīvāma kena kva ca sampratiṣṭhā ।
अधिष्ठिताः केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्थाम् ॥ १ ॥ adhiṣṭhitāḥ kena sukhetareṣu vartāmahe brahmavido vyavasthām ॥ 1 ॥

कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम् । kālaḥ svabhāvo niyatiryadṛcchā bhūtāni yoniḥ puruṣa iti cintyam ।
संयोग एषां न त्वात्मभावादात्माप्यनीशः सुखदुःखहेतोः ॥ २ ॥ saṃyoga eṣāṃ na tvātmabhāvādātmāpyanīśaḥ sukhaduḥkhahetoḥ ॥ 2 ॥

ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम् । te dhyānayogānugatā apaśyandevātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām ।
यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येकः ॥ ३ ॥ yaḥ kāraṇāni nikhilāni tāni kālātmayuktānyadhitiṣṭhatyekaḥ ॥ 3 ॥

तमेकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तं शतार्धारं विंशतिप्रत्यराभिः । tamekanemiṃ trivṛtaṃ ṣoḍaśāntaṃ śatārdhāraṃ viṃśatipratyarābhiḥ ।
अष्टकैः षड्भिर्विश्वरूपैकपाशं त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम् ॥ ४ ॥ aṣṭakaiḥ ṣaḍbhirviśvarūpaikapāśaṃ trimārgabhedaṃ dvinimittaikamoham ॥ 4 ॥

पञ्चस्रोतोम्बुं पञ्चयोन्युग्रवक्त्रां पञ्चप्राणोर्मिं पञ्चबुद्ध्यादिमूलाम् । pañcasrotombuṃ pañcayonyugravaktrāṃ pañcaprāṇormiṃ pañcabuddhyādimūlām ।
पञ्चावर्तां पञ्चदुःखौघवेगां पञ्चाशद्भेदां पञ्चपर्वामधीमः ॥ ५ ॥ pañcāvartāṃ pañcaduḥkhaughavegāṃ pañcāśadbhedāṃ pañcaparvāmadhīmaḥ ॥ 5 ॥

सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते तस्मिन्हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्रे । sarvājīve sarvasaṃsthe bṛhante tasminhaṃso bhrāmyate brahmacakre ।
पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति ॥ ६ ॥ pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā juṣṭastatastenāmṛtatvameti ॥ 6 ॥

उद्गीतमेतत्परमं तु ब्रह्म तस्मिंस्त्रयं सुप्रतिष्ठाऽक्षरं च । udgītametatparamaṃ tu brahma tasmiṃstrayaṃ supratiṣṭhā'kṣaraṃ ca ।
अत्रान्तरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि तत्परा योनिमुक्ताः ॥ ७ ॥ atrāntaraṃ brahmavido viditvā līnā brahmaṇi tatparā yonimuktāḥ ॥ 7 ॥

संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः । saṃyuktametatkṣaramakṣaraṃ ca vyaktāvyaktaṃ bharate viśvamīśaḥ ।
अनीशश्चात्मा बध्यते भोक्तृभावाज्ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ ८ ॥ anīśaścātmā badhyate bhoktṛbhāvājjñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ ॥ 8 ॥

ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशावजा ह्येका भोक्तृभोग्यार्थयुक्ता । jñājñau dvāvajāvīśanīśāvajā hyekā bhoktṛbhogyārthayuktā ।
अनन्तश्चात्मा विश्वरूपो ह्यकर्ता त्रयं यदा विन्दते ब्रह्ममेतत् ॥ ९ ॥ anantaścātmā viśvarūpo hyakartā trayaṃ yadā vindate brahmametat ॥ 9 ॥

क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः । kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ kṣarātmānāvīśate deva ekaḥ ।
तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावाद्भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः ॥ १० ॥ tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvādbhūyaścānte viśvamāyānivṛttiḥ ॥ 10 ॥

ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्लेशेर्जन्ममृत्युप्रहाणिः । jñātvā devaṃ sarvapāśāpahāniḥ kṣīṇaiḥ kleśerjanmamṛtyuprahāṇiḥ ।
तस्याभिध्यानात्तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वर्यं केवल आप्तकामः ॥ ११ ॥ tasyābhidhyānāttṛtīyaṃ dehabhede viśvaiśvaryaṃ kevala āptakāmaḥ ॥ 11 ॥

एतज्ज्ञेयं नित्यमेवात्मसंस्थं नातः परं वेदितव्यं हि किञ्चित् । etajjñeyaṃ nityamevātmasaṃsthaṃ nātaḥ paraṃ veditavyaṃ hi kiñcit ।
भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वं प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् ॥ १२ ॥ bhoktā bhogyaṃ preritāraṃ ca matvā sarvaṃ proktaṃ trividhaṃ brahmametat ॥ 12 ॥

वह्नेर्यथा योनिगतस्य मूर्तिनर्दृश्यते नैव च लिङ्गनाशः । vahneryathā yonigatasya mūrtinardṛśyate naiva ca liṅganāśaḥ ।
स भूय एवेन्धनयोनिगृह्यस्तद्वोभयं वै प्रणवेन देहे ॥ १३ ॥ sa bhūya evendhanayonigṛhyastadvobhayaṃ vai praṇavena dehe ॥ 13 ॥

स्वदेहमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् । svadehamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim ।
ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्यन्निगूढवत् ॥ १४ ॥ dhyānanirmathanābhyāsāddevaṃ paśyannigūḍhavat ॥ 14 ॥

तिलेषु तैलं दधिनीव सर्पिरापः स्रोतःस्वरणीषु चाग्निः । tileṣu tailaṃ dadhinīva sarpirāpaḥ srotaḥsvaraṇīṣu cāgniḥ ।
एवमात्माऽत्मनि गृह्यतेऽसौ सत्येनैनं तपसा योऽनुपश्यति ॥ १५ ॥ evamātmā'tmani gṛhyate'sau satyenainaṃ tapasā yo'nupaśyati ॥ 15 ॥

सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सर्पिरिवार्पितम् । sarvavyāpinamātmānaṃ kṣīre sarpirivārpitam ।
आत्मविद्यातपोमूलं तद्ब्रह्मोपनिषत्परं तद्ब्रह्मॊपनिषत्परमिति ॥ १६ ॥ ātmavidyātapomūlaṃ tadbrahmopaniṣatparaṃ tadbrahmpaniṣatparamiti ॥ 16 ॥

॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥ ॥ dvitīyo'dhyāyaḥ ॥

युञ्जानः प्रथमं मनस्तत्त्वाय सविता धियः । yuñjānaḥ prathamaṃ manastattvāya savitā dhiyaḥ ।
अग्नेर्ज्योतिर्निचाय्य पृथिव्या अध्याभरत् ॥ १ ॥ agnerjyotirnicāyya pṛthivyā adhyābharat ॥ 1 ॥

युक्तेन मनसा वयं देवस्य सवितुः सवे । yuktena manasā vayaṃ devasya savituḥ save ।
सुवर्गेयाय शक्त्या ॥ २ ॥ suvargeyāya śaktyā ॥ 2 ॥

युक्त्वाय मनसा देवान् सुवर्यतो धिया दिवम् । yuktvāya manasā devān suvaryato dhiyā divam ।
बृहज्ज्योतिः करिष्यतः सविता प्रसुवाति तान् ॥ ३ ॥ bṛhajjyotiḥ kariṣyataḥ savitā prasuvāti tān ॥ 3 ॥

युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः । yuñjate mana uta yuñjate dhiyo viprā viprasya bṛhato vipaścitaḥ ।
विहोत्रा दधे वयुनाविदेक इन्मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः ॥ ४ ॥ vihotrā dadhe vayunāvideka inmahī devasya savituḥ pariṣṭutiḥ ॥ 4 ॥

युजे वां ब्रह्म पूर्व्यं नमोभिर्विश्लोक एतु पथ्येव सूरेः । yuje vāṃ brahma pūrvyaṃ namobhirviśloka etu pathyeva sūreḥ ।
शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि दिव्यानि तस्थुः ॥ ५ ॥ śṛṇvantu viśve amṛtasya putrā ā ye dhāmāni divyāni tasthuḥ ॥ 5 ॥

अग्निर्यत्राभिमथ्यते वायुर्यत्राधिरुध्यते । agniryatrābhimathyate vāyuryatrādhirudhyate ।
सोमो यत्रातिरिच्यते तत्र सञ्जायते मनः ॥ ६ ॥ somo yatrātiricyate tatra sañjāyate manaḥ ॥ 6 ॥

सवित्रा प्रसवेन जुषेत ब्रह्म पूर्व्यम् । savitrā prasavena juṣeta brahma pūrvyam ।
यत्र योनिं कृणवसे न हि ते पूर्तमक्षिपत् ॥ ७ ॥ yatra yoniṃ kṛṇavase na hi te pūrtamakṣipat ॥ 7 ॥

त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनसा सन्निवेश्य । trirunnataṃ sthāpya samaṃ śarīraṃ hṛdīndriyāṇi manasā sanniveśya ।
ब्रह्मोडुपेन प्रतरेत विद्वान्स्रोतांसि सर्वाणि भयानकानि ॥ ८ ॥ brahmoḍupena pratareta vidvānsrotāṃsi sarvāṇi bhayānakāni ॥ 8 ॥

प्राणान्प्रपीड्येह स युक्तचेष्टः क्षीणे प्राणे नासिकयोच्छ्वसीत । prāṇānprapīḍyeha sa yuktaceṣṭaḥ kṣīṇe prāṇe nāsikayocchvasīta ।
दुष्टाश्वयुक्तमिव वाहमेनं विद्वान्मनो धारयेताप्रमत्तः ॥ ९ ॥ duṣṭāśvayuktamiva vāhamenaṃ vidvānmano dhārayetāpramattaḥ ॥ 9 ॥

समे शुचौ शर्करावह्निवालुकाविवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः । same śucau śarkarāvahnivālukāvivarjite śabdajalāśrayādibhiḥ ।
मनोनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत् ॥ १० ॥ manonukūle na tu cakṣupīḍane guhānivātāśrayaṇe prayojayet ॥ 10 ॥

नीहारधूमार्कानिलानलानां खद्योतविद्युत्स्फटिकशशीनाम् । nīhāradhūmārkānilānalānāṃ khadyotavidyutsphaṭikaśaśīnām ।
एतानि रूपाणि पुरःसराणि ब्रह्मण्यभिव्यक्तिकराणि योगे ॥ ११ ॥ etāni rūpāṇi puraḥsarāṇi brahmaṇyabhivyaktikarāṇi yoge ॥ 11 ॥

पृथिव्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते । pṛthivyaptejo'nilakhe samutthite pañcātmake yogaguṇe pravṛtte ।
न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ॥ १२ ॥ na tasya rogo na jarā na mṛtyuḥ prāptasya yogāgnimayaṃ śarīram ॥ 12 ॥

लघुत्वमारोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रसादं स्वरसौष्ठवं च । laghutvamārogyamalolupatvaṃ varṇaprasādaṃ svarasauṣṭhavaṃ ca ।
गन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पं योगप्रवृत्तिं प्रथमां वदन्ति ॥ १३ ॥ gandhaḥ śubho mūtrapurīṣamalpaṃ yogapravṛttiṃ prathamāṃ vadanti ॥ 13 ॥

यथैव बिम्बं मृदयोपलिप्तं तेजोमयं भ्राजते तत्सुधान्तम् । yathaiva bimbaṃ mṛdayopaliptaṃ tejomayaṃ bhrājate tatsudhāntam ।
तद्वाऽऽत्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थो भवते वीतशोकः ॥ १४ ॥ tadvā''tmatattvaṃ prasamīkṣya dehī ekaḥ kṛtārtho bhavate vītaśokaḥ ॥ 14 ॥

यदात्मतत्त्वेन तु ब्रह्मतत्त्वं दीपोपमेनेह युक्तः प्रपश्येत् । yadātmatattvena tu brahmatattvaṃ dīpopameneha yuktaḥ prapaśyet ।
अजं ध्रुवं सर्वतत्त्वैर्विशुद्धं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपापैः ॥ १५ ॥ ajaṃ dhruvaṃ sarvatattvairviśuddhaṃ jñātvā devaṃ mucyate sarvapāpaiḥ ॥ 15 ॥

एषो ह देवः प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्भे अन्तः । eṣo ha devaḥ pradiśo'nu sarvāḥ pūrvo ha jātaḥ sa u garbhe antaḥ ।
स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥ १६ ॥ sa eva jātaḥ sa janiṣyamāṇaḥ pratyaṅjanāstiṣṭhati sarvatomukhaḥ ॥ 16 ॥

यो देवॊऽग्नौ योऽप्सु यो विश्वं भुवनमाविवेश । yo dev'gnau yo'psu yo viśvaṃ bhuvanamāviveśa ।
य ओषधीषु यो वनस्पतिषु तस्मै देवाय नमो नमः ॥ १७ ॥ ya oṣadhīṣu yo vanaspatiṣu tasmai devāya namo namaḥ ॥ 17 ॥

॥ तृतीयोऽध्यायः ॥ ॥ tṛtīyo'dhyāyaḥ ॥

य एको जालवानीशत ईशनीभिः सर्वांल्लोकानीशत ईशनीभिः । ya eko jālavānīśata īśanībhiḥ sarvāṃllokānīśata īśanībhiḥ ।
य एवैक उद्भवे सम्भवे च य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १ ॥ ya evaika udbhave sambhave ca ya etadviduramṛtāste bhavanti ॥ 1 ॥

एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुर्य इमांल्लोकानीशत ईशनीभिः । eko hi rudro na dvitīyāya tasthurya imāṃllokānīśata īśanībhiḥ ।
प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सञ्चुकोचान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपाः ॥ २ ॥ pratyaṅjanāstiṣṭhati sañcukocāntakāle saṃsṛjya viśvā bhuvanāni gopāḥ ॥ 2 ॥

विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । viśvataścakṣuruta viśvatomukho viśvatobāhuruta viśvataspāt ।
सम्बाहुभ्यां धमति सम्पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन्देव एकः ॥ ३ ॥ sambāhubhyāṃ dhamati sampatatrairdyāvābhūmī janayandeva ekaḥ ॥ 3 ॥

यो देवानां प्रभवश्चोद्भवश्च विश्वाधिपो रुद्रो महर्षिः । yo devānāṃ prabhavaścodbhavaśca viśvādhipo rudro maharṣiḥ ।
हिरण्यगर्भं जनयामास पूर्वं स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ ४ ॥ hiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvaṃ sa no buddhyā śubhayā saṃyunaktu ॥ 4 ॥

या ते रुद्रा शिवा तनूरघोराऽपापकाशिनी । yā te rudrā śivā tanūraghorā'pāpakāśinī ।
तया नस्तनुवा शन्तमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥ ५ ॥ tayā nastanuvā śantamayā giriśantābhicākaśīhi ॥ 5 ॥

यामिषुं गिरिशतं हस्ते बिभर्ष्यस्तवे । yāmiṣuṃ giriśataṃ haste bibharṣyastave ।
शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिंसीः पुरुषं जगत् ॥ ६ ॥ śivāṃ giritra tāṃ kuru mā hiṃsīḥ puruṣaṃ jagat ॥ 6 ॥

ततः परं ब्रह्म परं बृहन्तं यथा निकायं सर्वभूतेषु गूढम् । tataḥ paraṃ brahma paraṃ bṛhantaṃ yathā nikāyaṃ sarvabhūteṣu gūḍham ।
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारमीशं तं ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति ॥ ७ ॥ viśvasyaikaṃ pariveṣṭitāramīśaṃ taṃ jñātvā'mṛtā bhavanti ॥ 7 ॥

वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt ।
तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ ८ ॥ tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya ॥ 8 ॥

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । yasmātparaṃ nāparamasti kiṃcidyasmānnaṇīyo na jyāyo'sti kaścit ।
वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ॥ ९ ॥ vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam ॥ 9 ॥

ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम् । tato yaduttarataraṃ tadarūpamanāmayam ।
य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥ १० ॥ ya etadviduramṛtāste bhavantyathetare duḥkhamevāpiyanti ॥ 10 ॥

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । sarvānanaśirogrīvaḥ sarvabhūtaguhāśayaḥ ।
सर्वव्यापी स भगवांस्तस्मात्सर्वगतः शिवः ॥ ११ ॥ sarvavyāpī sa bhagavāṃstasmātsarvagataḥ śivaḥ ॥ 11 ॥

महान्प्रभुर्वै पुरुषः सत्वस्यैष प्रवर्तकः । mahānprabhurvai puruṣaḥ satvasyaiṣa pravartakaḥ ।
सुनिर्मलामिमां प्राप्तिमीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १२ ॥ sunirmalāmimāṃ prāptimīśāno jyotiravyayaḥ ॥ 12 ॥

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः । aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ ।
हृदा मनीषा मनसाभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १३ ॥ hṛdā manīṣā manasābhiklṛpto ya etadviduramṛtāste bhavanti ॥ 13 ॥

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt ।
स भूमिं विश्वतो वृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ १४ ॥ sa bhūmiṃ viśvato vṛtvā'tyatiṣṭhaddaśāṅgulam ॥ 14 ॥

पुरुष एवेदँसर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् । puruṣa evedam̐sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyam ।
उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥ १५ ॥ utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati ॥ 15 ॥

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १६ ॥ sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ॥ 16 ॥

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam ।
सर्वस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं सुहृत् ॥ १७ ॥ sarvasya prabhumīśānaṃ sarvasya śaraṇaṃ suhṛt ॥ 17 ॥

नवद्वारे पुरे देही हंसो लेलायते बहिः । navadvāre pure dehī haṃso lelāyate bahiḥ ।
वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १८ ॥ vaśī sarvasya lokasya sthāvarasya carasya ca ॥ 18 ॥

अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ ।
स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम् ॥ १९ ॥ sa vetti vedyaṃ na ca tasyāsti vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ mahāntam ॥ 19 ॥

अणोरणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः । aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā guhāyāṃ nihito'sya jantoḥ ।
तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ॥ २० ॥ tamakratuḥ paśyati vītaśoko dhātuḥ prasādānmahimānamīśam ॥ 20 ॥

वेदाहमेतमजरं पुराणं सर्वात्मानं सर्वगतं विभुत्वात् । vedāhametamajaraṃ purāṇaṃ sarvātmānaṃ sarvagataṃ vibhutvāt ।
जन्मनिरोधं प्रवदन्ति यस्य ब्रह्मवादिनो हि प्रवदन्ति नित्यम् ॥ २१ ॥ janmanirodhaṃ pravadanti yasya brahmavādino hi pravadanti nityam ॥ 21 ॥

॥ चतुर्थोऽध्यायः ॥
॥ caturtho'dhyāyaḥ ॥

य एकोऽवर्णो बहुधा शक्तियोगाद्वर्णाननेकान्निहितार्थो दधाति । ya eko'varṇo bahudhā śaktiyogādvarṇānanekānnihitārtho dadhāti ।
विचैति चान्ते विश्वमादौ च देवः स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ १ ॥ vicaiti cānte viśvamādau ca devaḥ sa no buddhyā śubhayā saṃyunaktu ॥ 1 ॥

तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः । tadevāgnistadādityastadvāyustadu candramāḥ ।
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदापस्तत्प्रजापतिः ॥ २ ॥ tadeva śukraṃ tadbrahma tadāpastatprajāpatiḥ ॥ 2 ॥

त्वं स्त्री पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी । tvaṃ strī pumānasi tvaṃ kumāra uta vā kumārī ।
त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥ ३ ॥ tvaṃ jīrṇo daṇḍena vañcasi tvaṃ jāto bhavasi viśvatomukhaḥ ॥ 3 ॥

नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्षस्तडिद्गर्भ ऋतवः समुद्राः । nīlaḥ pataṅgo harito lohitākṣastaḍidgarbha ṛtavaḥ samudrāḥ ।
अनादिमत्त्वं विभुत्वेन वर्तसे यतो जातानि भुवनानि विश्वा ॥ ४ ॥ anādimattvaṃ vibhutvena vartase yato jātāni bhuvanāni viśvā ॥ 4 ॥

अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīḥ prajāḥ sṛjamānāṃ sarūpāḥ ।
अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ ५ ॥ ajo hyeko juṣamāṇo'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo'nyaḥ ॥ 5 ॥

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte ।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति ॥ ६ ॥ tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo'bhicākaśīti ॥ 6 ॥

समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । samāne vṛkṣe puruṣo nimagno'nīśayā śocati muhyamānaḥ ।
जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ ७ ॥ juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśamasya mahimānamiti vītaśokaḥ ॥ 7 ॥

ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । ṛco akṣare parame vyomanyasmindevā adhi viśve niṣeduḥ ।
यस्तं न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥ ८ ॥ yastaṃ na veda kimṛcā kariṣyati ya ittadvidusta ime samāsate ॥ 8 ॥

छन्दांसि यज्ञाः क्रतवो व्रतानि भूतं भव्यं यच्च वेदा वदन्ति । chandāṃsi yajñāḥ kratavo vratāni bhūtaṃ bhavyaṃ yacca vedā vadanti ।
अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः ॥ ९ ॥ asmānmāyī sṛjate viśvametattasmiṃścānyo māyayā sanniruddhaḥ ॥ 9 ॥

मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं च महेश्वरम् । māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ ca maheśvaram ।
तस्यवयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥ १० ॥ tasyavayavabhūtaistu vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat ॥ 10 ॥

यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येको यस्मिन्निदं सं च विचैति सर्वम् । yo yoniṃ yonimadhitiṣṭhatyeko yasminnidaṃ saṃ ca vicaiti sarvam ।
तमीशानं वरदं देवमीड्यं निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ ११ ॥ tamīśānaṃ varadaṃ devamīḍyaṃ nicāyyemāṃ śāntimatyantameti ॥ 11 ॥

यो देवानां प्रभवश्चोद्भवश्च विश्वाधिपो रुद्रो महर्षिः । yo devānāṃ prabhavaścodbhavaśca viśvādhipo rudro maharṣiḥ ।
हिरण्यगर्भं पश्यत जायमानं स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ १२ ॥ hiraṇyagarbhaṃ paśyata jāyamānaṃ sa no buddhyā śubhayā saṃyunaktu ॥ 12 ॥

यो देवानामधिपो यस्मिन्ल्लोका अधिश्रिताः । yo devānāmadhipo yasminllokā adhiśritāḥ ।
य ईशेऽस्य द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ १३ ॥ ya īśe'sya dvipadaścatuṣpadaḥ kasmai devāya haviṣā vidhema ॥ 13 ॥

सूक्ष्मातिसूक्ष्मं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूपम् । sūkṣmātisūkṣmaṃ kalilasya madhye viśvasya sraṣṭāramanekarūpam ।
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १४ ॥ viśvasyaikaṃ pariveṣṭitāraṃ jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti ॥ 14 ॥

स एव काले भुवनस्य गोप्ता विश्वाधिपः सर्वभूतेषु गूढः । sa eva kāle bhuvanasya goptā viśvādhipaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ ।
यस्मिन्युक्ता ब्रह्मर्षयो देवताश्च तमेवं ज्ञात्वा मृत्युपाशांश्छिनत्ति ॥ १५ ॥ yasminyuktā brahmarṣayo devatāśca tamevaṃ jñātvā mṛtyupāśāṃśchinatti ॥ 15 ॥

घृतात्परं मण्डमिवातिसूक्ष्मं ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गूढम् । ghṛtātparaṃ maṇḍamivātisūkṣmaṃ jñātvā śivaṃ sarvabhūteṣu gūḍham ।
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १६ ॥ viśvasyaikaṃ pariveṣṭitāraṃ jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ ॥ 16 ॥

एष देवो विश्वकर्मा महात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः । eṣa devo viśvakarmā mahātmā sadā janānāṃ hṛdaye sanniviṣṭaḥ ।
हृदा मनीषा मनसाभिक्लृप्तो य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १७ ॥ hṛdā manīṣā manasābhiklṛpto ya etad viduramṛtāste bhavanti ॥ 17 ॥

यदाऽतमस्तन्न दिवा न रात्रिर्न सन्नचासच्छिव एव केवलः । yadā'tamastanna divā na rātrirna sannacāsacchiva eva kevalaḥ ।
तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी ॥ १८ ॥ tadakṣaraṃ tatsaviturvareṇyaṃ prajñā ca tasmātprasṛtā purāṇī ॥ 18 ॥

नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये न परिजग्रभत् । nainamūrdhvaṃ na tiryañcaṃ na madhye na parijagrabhat ।
न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद्यशः ॥ १९ ॥ na tasya pratimā asti yasya nāma mahadyaśaḥ ॥ 19 ॥

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam ।
हृदा हृदिस्थं मनसा य एनमेवं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २० ॥ hṛdā hṛdisthaṃ manasā ya enamevaṃ viduramṛtāste bhavanti ॥ 20 ॥

अजात इत्येवं कश्चिद्भीरुः प्रपद्यते । ajāta ityevaṃ kaścidbhīruḥ prapadyate ।
रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यम् ॥ २१ ॥ rudra yatte dakṣiṇaṃ mukhaṃ tena māṃ pāhi nityam ॥ 21 ॥

मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा न अश्वेषु रीरिषः । mā nastoke tanaye mā na āyuṣi mā no goṣu mā na aśveṣu rīriṣaḥ ।
वीरान् मा नो रुद्र भामितोऽवधीर्हविष्मन्तः सदामित्त्वा हवामहे ॥ २२ ॥ vīrān mā no rudra bhāmito'vadhīrhaviṣmantaḥ sadāmittvā havāmahe ॥ 22 ॥

॥ पञ्चमोऽध्यायः ॥
॥ pañcamo'dhyāyaḥ ॥

द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनन्ते विद्याविद्ये निहिते यत्र गूढे । dve akṣare brahmapare tvanante vidyāvidye nihite yatra gūḍhe ।
क्षरं त्वविद्यां ह्यमृतं तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस्तु सोऽन्यः ॥ १ ॥ kṣaraṃ tvavidyāṃ hyamṛtaṃ tu vidyā vidyāvidye īśate yastu so'nyaḥ ॥ 1 ॥

यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येको विश्वानि रूपाणि योनीश्च सर्वाः । yo yoniṃ yonimadhitiṣṭhatyeko viśvāni rūpāṇi yonīśca sarvāḥ ।
ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येत् ॥ २ ॥ ṛṣiṃ prasūtaṃ kapilaṃ yastamagre jñānairbibharti jāyamānaṃ ca paśyet ॥ 2 ॥

एकैकं जालं बहुधा विकुर्वन्नस्मिन्क्षेत्रे संहरत्येष देवः । ekaikaṃ jālaṃ bahudhā vikurvannasminkṣetre saṃharatyeṣa devaḥ ।
भूयः सृष्ट्वा पतयस्तथेशः सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा ॥ ३ ॥ bhūyaḥ sṛṣṭvā patayastatheśaḥ sarvādhipatyaṃ kurute mahātmā ॥ 3 ॥

सर्वा दिश ऊर्ध्वमधश्च तिर्यक्प्रकाशयन्भ्राजते यद्वनड्वान् । sarvā diśa ūrdhvamadhaśca tiryakprakāśayanbhrājate yadvanaḍvān ।
एवं स देवो भगवान्वरेण्यो योनिस्वभावानधितिष्ठत्येकः ॥ ४ ॥ evaṃ sa devo bhagavānvareṇyo yonisvabhāvānadhitiṣṭhatyekaḥ ॥ 4 ॥

यच्च स्वभावं पचति विश्वयोनिः पाच्यांश्च सर्वान् परिणामयेद्यः । yacca svabhāvaṃ pacati viśvayoniḥ pācyāṃśca sarvān pariṇāmayedyaḥ ।
सर्वमेतद्विश्वमधितिष्ठत्येको गुणांश्च सर्वान्विनियोजयेद्यः ॥ ५ ॥ sarvametadviśvamadhitiṣṭhatyeko guṇāṃśca sarvānviniyojayedyaḥ ॥ 5 ॥

तद्वेदगुह्योपनिषत्सु गूढं तद्ब्रह्मा वेदते ब्रह्मयोनिम् । tadvedaguhyopaniṣatsu gūḍhaṃ tadbrahmā vedate brahmayonim ।
ये पूर्वं देवा ऋषयश्च तद्विदुस्ते तन्मया अमृता वै बभूवुः ॥ ६ ॥ ye pūrvaṃ devā ṛṣayaśca tadviduste tanmayā amṛtā vai babhūvuḥ ॥ 6 ॥

गुणान्वयो यः फलकर्मकर्ता कृतस्य तस्यैव स चोपभोक्ता । guṇānvayo yaḥ phalakarmakartā kṛtasya tasyaiva sa copabhoktā ।
स विश्वरूपस्त्रिगुणस्त्रिवर्त्मा प्राणाधिपः सञ्चरति स्वकर्मभिः ॥ ७ ॥ sa viśvarūpastriguṇastrivartmā prāṇādhipaḥ sañcarati svakarmabhiḥ ॥ 7 ॥

अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः सङ्कल्पाहङ्कारसमन्वितो यः । aṅguṣṭhamātro ravitulyarūpaḥ saṅkalpāhaṅkārasamanvito yaḥ ।
बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव आराग्रमात्रोऽप्यपरोऽपि दृष्टः ॥ ८ ॥ buddherguṇenātmaguṇena caiva ārāgramātro'pyaparo'pi dṛṣṭaḥ ॥ 8 ॥

बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । bālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya ca ।
भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते ॥ ९ ॥ bhāgo jīvaḥ sa vijñeyaḥ sa cānantyāya kalpate ॥ 9 ॥

नैव स्त्री न पुमानेष न चैवायं नपुंसकः । naiva strī na pumāneṣa na caivāyaṃ napuṃsakaḥ ।
यद्यच्छरीरमादत्ते तेने तेने स युज्यते ॥ १० ॥ yadyaccharīramādatte tene tene sa yujyate ॥ 10 ॥

सङ्कल्पनस्पर्शनदृष्टिमोहैर्ग्रासांबुवृष्ट्यात्मविवृद्धिजन्म । saṅkalpanasparśanadṛṣṭimohairgrāsāṃbuvṛṣṭyātmavivṛddhijanma ।
कर्मानुगान्यनुक्रमेण देही स्थानेषु रूपाण्यभिसम्प्रपद्यते ॥ ११ ॥ karmānugānyanukrameṇa dehī sthāneṣu rūpāṇyabhisamprapadyate ॥ 11 ॥

स्थूलानि सूक्ष्माणि बहूनि चैव रूपाणि देही स्वगुणैर्वृणोति । sthūlāni sūkṣmāṇi bahūni caiva rūpāṇi dehī svaguṇairvṛṇoti ।
क्रियागुणैरात्मगुणैश्च तेषां संयोगहेतुरपरोऽपि दृष्टः ॥ १२ ॥ kriyāguṇairātmaguṇaiśca teṣāṃ saṃyogaheturaparo'pi dṛṣṭaḥ ॥ 12 ॥

अनाद्यनन्तं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूपम् । anādyanantaṃ kalilasya madhye viśvasya sraṣṭāramanekarūpam ।
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १३ ॥ viśvasyaikaṃ pariveṣṭitāraṃ jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ ॥ 13 ॥

भावग्राह्यमनीडाख्यं भावाभावकरं शिवम् । bhāvagrāhyamanīḍākhyaṃ bhāvābhāvakaraṃ śivam ।
कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम् ॥ १४ ॥ kalāsargakaraṃ devaṃ ye viduste jahustanum ॥ 14 ॥

॥ षष्ठोऽध्यायः ॥
॥ ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ॥

स्वभावमेके कवयो वदन्ति कालं तथान्ये परिमुह्यमानाः । svabhāvameke kavayo vadanti kālaṃ tathānye parimuhyamānāḥ ।
देवस्यैष महिमा तु लोके येनेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रम् ॥ १ ॥ devasyaiṣa mahimā tu loke yenedaṃ bhrāmyate brahmacakram ॥ 1 ॥

येनावृतं नित्यमिदं हि सर्वं ज्ञः कालकारो गुणी सर्वविद्यः । yenāvṛtaṃ nityamidaṃ hi sarvaṃ jñaḥ kālakāro guṇī sarvavidyaḥ ।
तेनेशितं कर्म विवर्तते ह पृथिव्यप्तेजोनिलखानि चिन्त्यम् ॥ २ ॥ teneśitaṃ karma vivartate ha pṛthivyaptejonilakhāni cintyam ॥ 2 ॥

तत्कर्म कृत्वा विनिवर्त्य भूयस्तत्त्वस्य तत्त्वेन समेत्य योगम् । tatkarma kṛtvā vinivartya bhūyastattvasya tattvena sametya yogam ।
एकेन द्वाभ्यां त्रिभिरष्टभिर्वा कालेन चैवात्मगुणैश्च सूक्ष्मैः ॥ ३ ॥ ekena dvābhyāṃ tribhiraṣṭabhirvā kālena caivātmaguṇaiśca sūkṣmaiḥ ॥ 3 ॥

आरभ्य कर्माणि गुणान्वितानि भावांश्च सर्वान् विनियोजयेद्यः । ārabhya karmāṇi guṇānvitāni bhāvāṃśca sarvān viniyojayedyaḥ ।
तेषामभावे कृतकर्मनाशः कर्मक्षये याति स तत्त्वतोऽन्यः ॥ ४ ॥ teṣāmabhāve kṛtakarmanāśaḥ karmakṣaye yāti sa tattvato'nyaḥ ॥ 4 ॥

आदिः स संयोगनिमित्तहेतुः परस्त्रिकालादकलोऽपि दृष्टः । ādiḥ sa saṃyoganimittahetuḥ parastrikālādakalo'pi dṛṣṭaḥ ।
तं विश्वरूपं भवभूतमीड्यं देवं स्वचित्तस्थमुपास्य पूर्वम् ॥ ५ ॥ taṃ viśvarūpaṃ bhavabhūtamīḍyaṃ devaṃ svacittasthamupāsya pūrvam ॥ 5 ॥

स वृक्षकालाकृतिभिः परोऽन्यो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्ततेऽयम् । sa vṛkṣakālākṛtibhiḥ paro'nyo yasmātprapañcaḥ parivartate'yam ।
धर्मावहं पापनुदं भगेशं ज्ञात्वात्मस्थममृतं विश्वधाम ॥ ६ ॥ dharmāvahaṃ pāpanudaṃ bhageśaṃ jñātvātmasthamamṛtaṃ viśvadhāma ॥ 6 ॥

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivatam ।
पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेशमीड्यम् ॥ ७ ॥ patiṃ patīnāṃ paramaṃ parastādvidāma devaṃ bhuvaneśamīḍyam ॥ 7 ॥

न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate ।
परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥ ८ ॥ parāsya śaktirvividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca ॥ 8 ॥

न तस्य कश्चित्पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् । na tasya kaścitpatirasti loke na ceśitā naiva ca tasya liṅgam ।
स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिपः ॥ ९ ॥ sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ ॥ 9 ॥

यस्तन्तुनाभ इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभावतः । yastantunābha iva tantubhiḥ pradhānajaiḥ svabhāvataḥ ।
देव एकः स्वमावृणोति स नो दधातु ब्रह्माप्ययम् ॥ १० ॥ deva ekaḥ svamāvṛṇoti sa no dadhātu brahmāpyayam ॥ 10 ॥

एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā ।
कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥ ११ ॥ karmādhyakṣaḥ sarvabhūtādhivāsaḥ sākṣī cetā kevalo nirguṇaśca ॥ 11 ॥

एको वशी निष्क्रियाणां बहूनामेकं बीजं बहुधा यः करोति । eko vaśī niṣkriyāṇāṃ bahūnāmekaṃ bījaṃ bahudhā yaḥ karoti ।
तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥ tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāsteṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām ॥ 12 ॥

नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् । nityo nityānāṃ cetanaścetanānāmeko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān ।
तत्कारणं सांख्ययोगाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १३ ॥ tatkāraṇaṃ sāṃkhyayogādhigamyaṃ jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ ॥ 13 ॥

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ ।
तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १४ ॥ tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti ॥ 14 ॥

एको हंसः भुवनस्यास्य मध्ये स एवाग्निः सलिले संनिविष्टः । eko haṃsaḥ bhuvanasyāsya madhye sa evāgniḥ salile saṃniviṣṭaḥ ।
तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ १५ ॥ tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya ॥ 15 ॥

स विश्वकृद् विश्वविदात्मयोनिर्ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः । sa viśvakṛd viśvavidātmayonirjñaḥ kālakālo guṇī sarvavidyaḥ ।
प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः ॥ १६ ॥ pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ saṃsāramokṣasthitibandhahetuḥ ॥ 16 ॥

स तन्मयो ह्यमृत ईशसंस्थो ज्ञः सर्वगो भुवनस्यास्य गोप्ता । sa tanmayo hyamṛta īśasaṃstho jñaḥ sarvago bhuvanasyāsya goptā ।
य ईशेऽस्य जगतो नित्यमेव नान्यो हेतुर्विद्यत ईशनाय ॥ १७ ॥ ya īśe'sya jagato nityameva nānyo heturvidyata īśanāya ॥ 17 ॥

यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai ।
तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्ये ॥ १८ ॥ taṃ ha devamātmabuddhiprakāśaṃ mumukṣurvai śaraṇamahaṃ prapadye ॥ 18 ॥

निष्कलं निष्क्रियंशान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् । niṣkalaṃ niṣkriyaṃśāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam ।
अमृतस्य परंसेतुं दग्धेन्दनमिवानलम् ॥ १९ ॥ amṛtasya paraṃsetuṃ dagdhendanamivānalam ॥ 19 ॥

यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । yadā carmavadākāśaṃ veṣṭayiṣyanti mānavāḥ ।
तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ २० ॥ tadā devamavijñāya duḥkhasyānto bhaviṣyati ॥ 20 ॥

तपःप्रभावाद् देवप्रसादाच्च ब्रह्म ह श्वेताश्वतरोऽथ विद्वान् । tapaḥprabhāvād devaprasādācca brahma ha śvetāśvataro'tha vidvān ।
अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसङ्घजुष्टम् ॥ २१ ॥ atyāśramibhyaḥ paramaṃ pavitraṃ provāca samyagṛṣisaṅghajuṣṭam ॥ 21 ॥

वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पे प्रचोदितम् । vedānte paramaṃ guhyaṃ purākalpe pracoditam ।
नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः ॥ २२ ॥ nāpraśāntāya dātavyaṃ nāputrāyāśiṣyāya vā punaḥ ॥ 22 ॥

यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ । yasya deve parā bhaktiḥ yathā deve tathā gurau ।
तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ २३ ॥ tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ ॥ 23 ॥

प्रकाशन्ते महात्मन इति ।
prakāśante mahātmana iti ।

ॐ सह नाववतु । oṃ saha nāvavatu ।
सह नौ भुनक्तु । saha nau bhunaktu ।
सह वीर्यं करवावहै । saha vīryaṃ karavāvahai ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ tejasvi nāvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

॥ इति श्वेताश्वतरोपनिषत्समाप्ता ॥ ॥ iti śvetāśvataropaniṣatsamāptā ॥

पञ्चब्रह्मोपनिषत्
pañcabrahmopaniṣat

ब्रह्मादिपञ्चब्रह्माणो यत्र विश्रान्तिमाप्नुयुः । brahmādipañcabrahmāṇo yatra viśrāntimāpnuyuḥ ।
तदखण्डसुखाकारं रामचन्द्रपदं भजे ॥ tadakhaṇḍasukhākāraṃ rāmacandrapadaṃ bhaje ॥

ॐ सह नाववतु ॥ oṃ saha nāvavatu ॥
सह नौ भुनक्तु ॥ saha nau bhunaktu ॥
सह वीर्यं करवावहै ॥ saha vīryaṃ karavāvahai ॥
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥

अथ पैप्पलादो भगवान्भो किमादौ किं जातमिति । atha paippalādo bhagavānbho kimādau kiṃ jātamiti ।
सद्योजातमिति । sadyojātamiti ।
किं भगव इति । kiṃ bhagava iti ।
अघोर इति । aghora iti ।
किं भगव इति । kiṃ bhagava iti ।
वामदेव इति । vāmadeva iti ।
किं वा पुनरिमे भगव इति । kiṃ vā punarime bhagava iti ।
तत्पुरुष इति । tatpuruṣa iti ।
किं वा पुनरिमे भगव इति । kiṃ vā punarime bhagava iti ।
सर्वेषां दिव्यानां प्रेरयिता ईशान इति । sarveṣāṃ divyānāṃ prerayitā īśāna iti ।
ईशानो भूतभव्यस्य सर्वेषां देवयोगिनाम् । īśāno bhūtabhavyasya sarveṣāṃ devayoginām ।
कति वर्णाः । kati varṇāḥ ।
कति भेदाः । kati bhedāḥ ।
कति शक्तयः । kati śaktayaḥ ।
यत्सर्वं तद्गुह्यम् । yatsarvaṃ tadguhyam ।
तस्मै नमो महादेवाय महारुद्राय प्रोवाच तस्मै भगवान्महेशः । tasmai namo mahādevāya mahārudrāya provāca tasmai bhagavānmaheśaḥ ।
गोप्याद्गोप्यतरं लोके यद्यस्ति श्रुणु शाकल । gopyādgopyataraṃ loke yadyasti śruṇu śākala ।
सद्योजातं मही पूषा रमा ब्रह्मः त्रिवृत्स्वरः ॥१॥ sadyojātaṃ mahī pūṣā ramā brahmaḥ trivṛtsvaraḥ ॥1॥

ऋग्वेदो गार्हपत्यं च मन्त्राः सप्तस्वरास्तथा । ṛgvedo gārhapatyaṃ ca mantrāḥ saptasvarāstathā ।
वर्णं पीतं क्रिया शक्तिः सर्वाभीष्टफलप्रदम् ॥२॥ varṇaṃ pītaṃ kriyā śaktiḥ sarvābhīṣṭaphalapradam ॥2॥

अघोरं सलिलं चन्द्रं गौरी वेद द्वितीयकम् । aghoraṃ salilaṃ candraṃ gaurī veda dvitīyakam ।
नीर्दाभं स्वरं सान्द्रं दक्षिणाग्निरुदाहृतम् ॥३॥ nīrdābhaṃ svaraṃ sāndraṃ dakṣiṇāgnirudāhṛtam ॥3॥

पञ्चाशद्वर्णसंयुक्तं स्थितिरिच्छक्रियान्वितम् । pañcāśadvarṇasaṃyuktaṃ sthitiricchakriyānvitam ।
शक्तिरक्षणसंयुक्तं सर्वाघौघविनाशनम् ॥४॥ śaktirakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvāghaughavināśanam ॥4॥

सर्वदुष्टप्रशमनं सर्वैश्वर्यफलप्रदम् । sarvaduṣṭapraśamanaṃ sarvaiśvaryaphalapradam ।
वामदेव महाबोधदायकं पावनात्मकम् ॥५॥ vāmadeva mahābodhadāyakaṃ pāvanātmakam ॥5॥

विद्यालोकसमायुक्तं भानुकोटिसमप्रभम् । vidyālokasamāyuktaṃ bhānukoṭisamaprabham ।
प्रसन्नं सामवेदाख्यं नानाष्टकसमन्वितम् ॥६॥ prasannaṃ sāmavedākhyaṃ nānāṣṭakasamanvitam ॥6॥

धीरस्वरमधीनं चावहनीयमनुत्तमम् । dhīrasvaramadhīnaṃ cāvahanīyamanuttamam ।
ज्ञानसंहारसंयुक्तं शक्तिद्वयसमन्वितम् ॥७॥ jñānasaṃhārasaṃyuktaṃ śaktidvayasamanvitam ॥7॥

वर्णं शुक्लं तमोमिश्रं पूर्णबोधकरं स्वयम् । varṇaṃ śuklaṃ tamomiśraṃ pūrṇabodhakaraṃ svayam ।
धामत्रयनियन्तारं धामत्रयसमन्वितम् ॥८॥ dhāmatrayaniyantāraṃ dhāmatrayasamanvitam ॥8॥

सर्वसौभाग्यदं नॄणां सर्वकर्मफलप्रदम् । sarvasaubhāgyadaṃ nṝṇāṃ sarvakarmaphalapradam ।
अष्टाक्षरसमायुक्तमष्टपत्रान्तरस्थितम् ॥९॥ aṣṭākṣarasamāyuktamaṣṭapatrāntarasthitam ॥9॥

यत्तत्पुरुषं प्रोक्तं वायुमण्डलसंवृतम् । yattatpuruṣaṃ proktaṃ vāyumaṇḍalasaṃvṛtam ।
पञ्चाग्निना समायुक्तं मन्त्रशक्तिनियामकम् ॥१०॥ pañcāgninā samāyuktaṃ mantraśaktiniyāmakam ॥10॥

पञ्चाशत्स्वरवर्णाख्यमथर्ववेदस्वरूपकम् । pañcāśatsvaravarṇākhyamatharvavedasvarūpakam ।
कोटिकोटिगणाध्यक्षं ब्रह्माण्डाखण्डविग्रहम् ॥११॥ koṭikoṭigaṇādhyakṣaṃ brahmāṇḍākhaṇḍavigraham ॥11॥

वर्णं रक्तं कामदं च सर्वाधिव्याधिभेषजम् । varṇaṃ raktaṃ kāmadaṃ ca sarvādhivyādhibheṣajam ।
सृष्टिस्थितिलयादीनां कारणं सर्वशक्तिधृक् ॥१२॥ sṛṣṭisthitilayādīnāṃ kāraṇaṃ sarvaśaktidhṛk ॥12॥

अवस्थात्रितयातीतं तुरीयं ब्रह्मसंज्ञितम् । avasthātritayātītaṃ turīyaṃ brahmasaṃjñitam ।
ब्रह्मविष्ण्वादिभिः सेव्यं सर्वेषां जनकं परम् ॥१३॥ brahmaviṣṇvādibhiḥ sevyaṃ sarveṣāṃ janakaṃ param ॥13॥

ईशानं परमं विद्यात्प्रेरकं बुद्धिसाक्षिणम् । īśānaṃ paramaṃ vidyātprerakaṃ buddhisākṣiṇam ।
आकाशात्मकमव्यक्तमोङ्कारस्वरभूषितम् ॥१४॥ ākāśātmakamavyaktamoṅkārasvarabhūṣitam ॥14॥

सर्वदेवमयं शान्तं शान्त्यतीतं स्वराद्बहिः । sarvadevamayaṃ śāntaṃ śāntyatītaṃ svarādbahiḥ ।
अकारादिस्वराध्यक्षमाकाशमयविग्रहम् ॥१५॥ akārādisvarādhyakṣamākāśamayavigraham ॥15॥

पञ्चकृत्यनियन्तारं पञ्चब्रह्मात्मकं बृहत् । pañcakṛtyaniyantāraṃ pañcabrahmātmakaṃ bṛhat ।
पञ्चब्रह्मोपसंहारं कृत्वा स्वात्मनि संस्थितः ॥१६॥ pañcabrahmopasaṃhāraṃ kṛtvā svātmani saṃsthitaḥ ॥16॥

स्वमायावैभवान्सर्वान्संहृत्य स्वात्मनि स्थितः । svamāyāvaibhavānsarvānsaṃhṛtya svātmani sthitaḥ ।
पञ्चब्रह्मात्मकातीतो भासते स्वस्वतेजसा ॥१७॥ pañcabrahmātmakātīto bhāsate svasvatejasā ॥17॥

आदावन्ते च मध्ये च भाससे नान्यहेतुना । ādāvante ca madhye ca bhāsase nānyahetunā ।
मायया मोहिताः शम्भोर्महादेवं जगद्गुरुम् ॥१८॥ māyayā mohitāḥ śambhormahādevaṃ jagadgurum ॥18॥

न जानन्ति सुराः सर्वे सर्वकारणकारणम् । na jānanti surāḥ sarve sarvakāraṇakāraṇam ।
न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य परात्परं पुरुषं विश्वधाम ॥१९॥ na sandṛśe tiṣṭhati rūpamasya parātparaṃ puruṣaṃ viśvadhāma ॥19॥

येन प्रकाशते विश्वं यत्रैव प्रविलीयते । yena prakāśate viśvaṃ yatraiva pravilīyate ।
तद्ब्रह्म परमं शान्तं तद्ब्रह्मास्मि परमं पदम् ॥२०॥ tadbrahma paramaṃ śāntaṃ tadbrahmāsmi paramaṃ padam ॥20॥

पञ्चब्रह्म परं विद्यात्सद्योजातादिपूर्वकम् । pañcabrahma paraṃ vidyātsadyojātādipūrvakam ।
दृश्यते श्रूयते यच्च पञ्चब्रह्मात्मकं स्वयम् ॥२१॥ dṛśyate śrūyate yacca pañcabrahmātmakaṃ svayam ॥21॥

पञ्चधा वर्तमानं तं ब्रह्मकार्यमिति स्मृतम् । pañcadhā vartamānaṃ taṃ brahmakāryamiti smṛtam ।
ब्रह्मकार्यमिति ज्ञात्वा ईशानं प्रतिपद्यते ॥२२॥ brahmakāryamiti jñātvā īśānaṃ pratipadyate ॥22॥

पञ्चब्रह्मात्मकं सर्वं स्वात्मनि प्रविलाप्य च । pañcabrahmātmakaṃ sarvaṃ svātmani pravilāpya ca ।
सोऽहमस्मीति जानीयाद्विद्वान्ब्रह्माऽमृतो भवेत् ॥२३॥ so'hamasmīti jānīyādvidvānbrahmā'mṛto bhavet ॥23॥

इत्येतद्ब्रह्म जानीयाद्यः स मुक्तो न संशयः । ityetadbrahma jānīyādyaḥ sa mukto na saṃśayaḥ ।
पञ्चाक्षरमयं शम्भुं परब्रह्मस्वरूपिणम् ॥२४॥ pañcākṣaramayaṃ śambhuṃ parabrahmasvarūpiṇam ॥24॥

नकारादियकारान्तं ज्ञात्वा पञ्चाक्षरं जपेत् । nakārādiyakārāntaṃ jñātvā pañcākṣaraṃ japet ।
सर्वं पञ्चात्मकं विद्यात्पञ्चब्रह्मात्मतत्त्वतः ॥२५॥ sarvaṃ pañcātmakaṃ vidyātpañcabrahmātmatattvataḥ ॥25॥

पञ्चब्रह्मात्मिकीं विद्यां योऽधीते भक्तिभावितः । pañcabrahmātmikīṃ vidyāṃ yo'dhīte bhaktibhāvitaḥ ।
स पञ्चात्मकतामेत्य भासते पञ्चधा स्वयम् ॥२६॥ sa pañcātmakatāmetya bhāsate pañcadhā svayam ॥26॥

एवमुक्त्वा महादेवो गालवस्य महात्मनः । evamuktvā mahādevo gālavasya mahātmanaḥ ।
कृपां चकार तत्रैव स्वान्तर्धिमगमत्स्वयम् ॥२७॥ kṛpāṃ cakāra tatraiva svāntardhimagamatsvayam ॥27॥

यस्य श्रवणमात्रेणाश्रुतमेव श्रुतं भवेत् । yasya śravaṇamātreṇāśrutameva śrutaṃ bhavet ।
अमतं च मतं ज्ञातमविज्ञातं च शाकल ॥२८॥ amataṃ ca mataṃ jñātamavijñātaṃ ca śākala ॥28॥

एकेनैव तु पिण्डेन मृत्तिकायाश्च गौतम । ekenaiva tu piṇḍena mṛttikāyāśca gautama ।
विज्ञातं मृण्मयं सर्वं मृदभिन्नं हि कायकम् ॥२९॥ vijñātaṃ mṛṇmayaṃ sarvaṃ mṛdabhinnaṃ hi kāyakam ॥29॥

एकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं यथा । ekena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ yathā ।
विज्ञातं स्यादथैकेन नखानां कृन्तनेन च ॥३०॥ vijñātaṃ syādathaikena nakhānāṃ kṛntanena ca ॥30॥

सर्वं कार्ष्णायसं ज्ञातं तदभिन्नं स्वभावतः । sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ jñātaṃ tadabhinnaṃ svabhāvataḥ ।
कारणाभिन्नरूपेण कार्यं कारणमेव हि ॥३१॥ kāraṇābhinnarūpeṇa kāryaṃ kāraṇameva hi ॥31॥

तद्रूपेण सदा सत्यं भेदेनोक्तिर्मृषा खलु । tadrūpeṇa sadā satyaṃ bhedenoktirmṛṣā khalu ।
तच्च कारणमेकं हि न भिन्नं नोभयात्मकम् ॥३२॥ tacca kāraṇamekaṃ hi na bhinnaṃ nobhayātmakam ॥32॥

भेदः सर्वत्र मिथ्यैव धर्मादेरनिरूपणात् । bhedaḥ sarvatra mithyaiva dharmāderanirūpaṇāt ।
अतश्च कारणं नित्यमेकमेवाद्वयं खलु ॥३३॥ ataśca kāraṇaṃ nityamekamevādvayaṃ khalu ॥33॥

अत्र कारणमद्वैतं शुद्धचैतन्यमेव हि । atra kāraṇamadvaitaṃ śuddhacaitanyameva hi ।
अस्मिन्ब्रह्मपुरे वेश्म दहरं यदिदं मुने ॥३४॥ asminbrahmapure veśma daharaṃ yadidaṃ mune ॥34॥

पुण्डरीकं तु तन्मध्ये आकाशो दहरोऽस्ति तत् । puṇḍarīkaṃ tu tanmadhye ākāśo daharo'sti tat ।
स शिवः सच्चिदानन्दः सोऽन्वेष्टव्यो मुमुक्षिभिः ॥३५॥ sa śivaḥ saccidānandaḥ so'nveṣṭavyo mumukṣibhiḥ ॥35॥

अयं हृदि स्थितः साक्षी सर्वेषामविशेषतः । ayaṃ hṛdi sthitaḥ sākṣī sarveṣāmaviśeṣataḥ ।
तेनायं हृदयं प्रोक्तः शिवः संसारमोचकः ॥३६॥ tenāyaṃ hṛdayaṃ proktaḥ śivaḥ saṃsāramocakaḥ ॥36॥

इत्युपनिषत् ॥ ityupaniṣat ॥

ॐ सह नाववतु ॥ oṃ saha nāvavatu ॥
सह नौ भुनक्तु ॥ saha nau bhunaktu ॥
सह वीर्यं करवावहै ॥ saha vīryaṃ karavāvahai ॥
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इति पञ्चब्रह्मोपनिषत्समाप्ता ॥ iti pañcabrahmopaniṣatsamāptā ॥

गणपत्युपनिषत् gaṇapatyupaniṣat

यं नत्वा मुनयः सर्वे निर्विघ्नं यान्ति तत्पदम् । yaṃ natvā munayaḥ sarve nirvighnaṃ yānti tatpadam ।
गणेशोपनिषद्वेद्यं तद्ब्रह्मैवास्मि सर्वगम् ॥ gaṇeśopaniṣadvedyaṃ tadbrahmaivāsmi sarvagam ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳ सस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳ sastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः । vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ svasti no bṛhaspatirdadhātu ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ नमस्ते गणपतये । hariḥ oṃ namaste gaṇapataye ।
त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि । tvameva pratyakṣaṃ tattvamasi ।
त्वमेव केवलं कर्तासि । tvameva kevalaṃ kartāsi ।
त्वमेव केवलं धर्तासि । tvameva kevalaṃ dhartāsi ।
त्वमेव केवलं हर्तासि । tvameva kevalaṃ hartāsi ।
त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । tvameva sarvaṃ khalvidaṃ brahmāsi ।
त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् ॥१॥ tvaṃ sākṣādātmāsi nityam ॥1॥

ऋतं वच्मि । ṛtaṃ vacmi ।
सत्यं वच्मि । satyaṃ vacmi ।
अव त्वं माम् । ava tvaṃ mām ।
अव वक्तारम् । ava vaktāram ।
अव श्रोतारम् ॥२॥ ava śrotāram ॥2॥

अव दातारम् । ava dātāram ।
अव धातारम् । ava dhātāram ।
अवानूचानमव शिष्यम् । avānūcānamava śiṣyam ।
अव पश्चात्तात् । ava paścāttāt ।
अव पुरस्तात् । ava purastāt ।
अवोत्तरात्तात् । avottarāttāt ।
अव दक्षिणात्तात् । ava dakṣiṇāttāt ।
अव चोर्ध्वात्तात् । ava cordhvāttāt ।
अवाधरात्तात् । avādharāttāt ।
सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात् ॥३॥ sarvato māṃ pāhi pāhi samantāt ॥3॥

त्वं वाङ्मयस्त्वं चिन्मयः । tvaṃ vāṅmayastvaṃ cinmayaḥ ।
त्वमानन्दमयस्त्वं ब्रह्ममयः । tvamānandamayastvaṃ brahmamayaḥ ।
त्वं सच्चिदानन्दाद्वितीयोऽसि । tvaṃ saccidānandādvitīyo'si ।
त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । tvaṃ pratyakṣaṃ brahmāsi ।
त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥४॥ tvaṃ jñānamayo vijñānamayo'si ॥4॥

सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते ।सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति । sarvaṃ jagadidaṃ tvatto jāyate ।sarvaṃ jagadidaṃ tvattastiṣṭhati ।
सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति । सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति । sarvaṃ jagadidaṃ tvayi layameṣyati । sarvaṃ jagadidaṃ tvayi pratyeti ।
त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः ।त्वं चत्वारि वाक्पदानि ॥५॥ tvaṃ bhūmirāpo'nalo'nilo nabhaḥ ।tvaṃ catvāri vākpadāni ॥5॥

त्वं गुणत्रयातीतः । tvaṃ guṇatrayātītaḥ ।
त्वं अवस्थात्रयातीतः । tvaṃ avasthātrayātītaḥ ।
त्वं देहत्रयातीतः । tvaṃ dehatrayātītaḥ ।
त्वं कालत्रयातीतः । tvaṃ kālatrayātītaḥ ।
त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम् । tvaṃ mūlādhārasthito'si nityam ।
त्वं शक्तित्रयात्मकः । tvaṃ śaktitrayātmakaḥ ।
त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम् । tvāṃ yogino dhyāyanti nityam ।
त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥६॥ tvaṃ brahmā tvaṃ viṣṇustvaṃ rudrastvamindrastvamagnistvaṃ vāyustvaṃ sūryastvaṃ candramāstvaṃ brahma bhūrbhuvaḥ svarom ॥6॥

गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादिंस्तदनन्तरम् । gaṇādiṃ pūrvamuccārya varṇādiṃstadanantaram ।
अनुस्वारः परतरः । anusvāraḥ parataraḥ ।
अर्धेन्दुलसितम् । ardhendulasitam ।
तारेण ऋद्धम् । tāreṇa ṛddham ।
एतत्तव मनुस्वरूपम् । etattava manusvarūpam ।
गकारः पूर्वरूपम् । gakāraḥ pūrvarūpam ।
अकारो मध्यमरूपम् । akāro madhyamarūpam ।
अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् । anusvāraścāntyarūpam ।
बिन्दुरुत्तररूपम् आदः सन्धानम् । binduruttararūpam ādaḥ sandhānam ।
संहिता सन्धिः । saṃhitā sandhiḥ ।
सैषा गणेशविद्या । saiṣā gaṇeśavidyā ।
गणक ऋषिः । gaṇaka ṛṣiḥ ।
निचृद्गायत्री छन्दः । nicṛdgāyatrī chandaḥ ।
श्रीमहागणपतिर्देवता । śrīmahāgaṇapatirdevatā ।
ॐ गं गणपतये नमः ॥७॥ oṃ gaṃ gaṇapataye namaḥ ॥7॥

एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । ekadantāya vidmahe vakratuṇḍāya dhīmahi ।
तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ॥८॥ tanno dantiḥ pracodayāt ॥8॥

एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । ekadantaṃ caturhastaṃ pāśamaṅkuśadhāriṇam ।
रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् । radaṃ ca varadaṃ hastairbibhrāṇaṃ mūṣakadhvajam ।
रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । raktaṃ lambodaraṃ śūrpakarṇakaṃ raktavāsasam ।
रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् । raktagandhānuliptāṅgaṃ raktapuṣpaiḥ supūjitam ।
भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् । bhaktānukampinaṃ devaṃ jagatkāraṇamacyutam ।
आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् । āvirbhūtaṃ ca sṛṣṭyādau prakṛteḥ puruṣātparam ।
एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥९॥ evaṃ dhyāyati yo nityaṃ sa yogī yogināṃ varaḥ ॥9॥

नमो व्रातपतये नमो गणपतये नमः प्रमथपतये नमस्तेऽस्तु लम्बोदराय एकदन्ताय विघ्नविनाशिने शिवसुताय श्रीवरदमूर्तये नमः ॥१०॥ namo vrātapataye namo gaṇapataye namaḥ pramathapataye namaste'stu lambodarāya ekadantāya vighnavināśine śivasutāya śrīvaradamūrtaye namaḥ ॥10॥

एतदथर्वशीर्षं योऽधीते । etadatharvaśīrṣaṃ yo'dhīte ।
स ब्रह्मभूयाय कल्पते । sa brahmabhūyāya kalpate ।
स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते । sa sarvavighnairna bādhyate ।
स सर्वतः सुखमेधते । sa sarvataḥ sukhamedhate ।
स पञ्चमहापापात् प्रमुच्यते । sa pañcamahāpāpāt pramucyate ।
सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति । sāyamadhīyāno divasakṛtaṃ pāpaṃ nāśayati ।
प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति । prātaradhīyāno rātrikṛtaṃ pāpaṃ nāśayati ।
सायं प्रातः प्रयुञ्जानः पापोऽपापो भवति । sāyaṃ prātaḥ prayuñjānaḥ pāpo'pāpo bhavati ।
धर्मार्थकाममोक्षं च विन्दति । dharmārthakāmamokṣaṃ ca vindati ।
इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न देयम् । idamatharvaśīrṣamaśiṣyāya na deyam ।
यो यदि मोहाद् दास्यति । yo yadi mohād dāsyati ।
स पापीयान् भवति । sa pāpīyān bhavati ।
सहस्रावर्तनाद्यं यं काममधीते । sahasrāvartanādyaṃ yaṃ kāmamadhīte ।
तं तमनेन साधयेत् ॥११॥ taṃ tamanena sādhayet ॥11॥

अनेन गणपतिमभिषिञ्चति । anena gaṇapatimabhiṣiñcati ।
स वाग्मी भवति । sa vāgmī bhavati ।
चतुर्थ्यामनश्नन् जपति । caturthyāmanaśnan japati ।
स विद्यावान् भवति । sa vidyāvān bhavati ।
इत्यथर्वणवाक्यम् । ityatharvaṇavākyam ।
ब्रह्माद्याचरणं विद्यान्न बिभेति कदाचनेति ॥१२॥ brahmādyācaraṇaṃ vidyānna bibheti kadācaneti ॥12॥

यो दूर्वाङ्कुरैर्यजति । yo dūrvāṅkurairyajati ।
स वैश्रवणोपमो भवति । sa vaiśravaṇopamo bhavati ।
यो लाजैर्यजति । yo lājairyajati ।
स यशोवान् भवति । sa yaśovān bhavati ।
स मेधावान् भवति । sa medhāvān bhavati ।
यो मोदकसहस्रेण यजति स वाञ्छितफलमवाप्नोति । yo modakasahasreṇa yajati sa vāñchitaphalamavāpnoti ।
यः साज्य समिद्भिर्यजति । yaḥ sājya samidbhiryajati ।
स सर्वं लभते स सर्वं लभते ॥१३॥ sa sarvaṃ labhate sa sarvaṃ labhate ॥13॥

अष्टौ ब्राह्मणान् सम्यग् ग्राहयित्वा । aṣṭau brāhmaṇān samyag grāhayitvā ।
सूर्यवर्चस्वी भवति । sūryavarcasvī bhavati ।
सूर्यग्रहे महानद्यां प्रतिमासन्निधौ वा जप्त्वा । sūryagrahe mahānadyāṃ pratimāsannidhau vā japtvā ।
सिद्धमन्त्रो भवति । siddhamantro bhavati ।
महाविघ्नात् प्रमुच्यते । mahāvighnāt pramucyate ।
महादोषात् प्रमुच्यते । mahādoṣāt pramucyate ।
महापापात् प्रमुच्यते । mahāpāpāt pramucyate ।
महाप्रत्यवायात् प्रमुच्यते । mahāpratyavāyāt pramucyate ।
स सर्वविद्भवति स सर्वविद्भवति । sa sarvavidbhavati sa sarvavidbhavati ।
य एवं वेद । ya evaṃ veda ।
इत्युपनिषत् ॥१४॥ ityupaniṣat ॥14॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳ सस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳ sastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः । vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ svasti no bṛhaspatirdadhātu ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इति गणपत्युपनिषत्समाप्ता ॥ iti gaṇapatyupaniṣatsamāptā ॥

रुद्राक्षजाबालोपनिषत् rudrākṣajābālopaniṣat

रुद्राक्षोपनिषद्वेद्यं महारुद्रतयोज्ज्वलम् । rudrākṣopaniṣadvedyaṃ mahārudratayojjvalam ।
प्रतियोगिविनिर्मुक्तशिवमात्रपदं भजे ॥ pratiyogivinirmuktaśivamātrapadaṃ bhaje ॥

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ
श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च ॥ śrotramatho balamindriyāṇi ca ॥
सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥
अथ हैनं कालाग्निरुद्रं भुसुण्डः पप्रच्छ कथं रुद्राक्षोत्पत्तिः । atha hainaṃ kālāgnirudraṃ bhusuṇḍaḥ papraccha kathaṃ rudrākṣotpattiḥ ।
तद्धारणात्किं फलमिति । taddhāraṇātkiṃ phalamiti ।
तं होवाच भगवान्कालाग्निरुद्रः । taṃ hovāca bhagavānkālāgnirudraḥ ।
त्रिपुरवधार्थमहं निमीलिताक्षोऽभवम् । tripuravadhārthamahaṃ nimīlitākṣo'bhavam ।
तेभ्यो जलबिन्दवो भूमौ पतितास्ते रुद्राक्षा जाताः । tebhyo jalabindavo bhūmau patitāste rudrākṣā jātāḥ ।
सर्वानुग्रहार्थाय तेषां नामोच्चारणमात्रेण दशगोप्रदानफलं दर्शनस्पर्शनाभ्यां द्विगुणं फलमत ऊर्ध्वं वक्तुं न शक्नोमि । sarvānugrahārthāya teṣāṃ nāmoccāraṇamātreṇa daśagopradānaphalaṃ darśanasparśanābhyāṃ dviguṇaṃ phalamata ūrdhvaṃ vaktuṃ na śaknomi ।
तत्रैते श्लोका भवन्ति । tatraite ślokā bhavanti ।
कस्मिंस्थितं तु किं नाम कथं वा धार्यते नरैः । kasmiṃsthitaṃ tu kiṃ nāma kathaṃ vā dhāryate naraiḥ ।
कतिभेदमुखान्यत्र कैर्मन्त्रैर्धार्यते कथम् ॥१॥ katibhedamukhānyatra kairmantrairdhāryate katham ॥1॥

दिव्यवर्षसहस्राणि चक्षुरुन्मीलितं मया । divyavarṣasahasrāṇi cakṣurunmīlitaṃ mayā ।
भूमावक्षिपुटाभ्यां तु पतिता जलबिन्दवः ॥२॥ bhūmāvakṣipuṭābhyāṃ tu patitā jalabindavaḥ ॥2॥

तत्राश्रुबिन्दवो जाता महारुद्राक्षवृक्षकाः । tatrāśrubindavo jātā mahārudrākṣavṛkṣakāḥ ।
स्थावरत्वमनुप्राप्य भक्तानुग्रहकारणात् ॥३॥ sthāvaratvamanuprāpya bhaktānugrahakāraṇāt ॥3॥

भक्तानां धारणात्पापं दिवारात्रिकृतं हरेत् । bhaktānāṃ dhāraṇātpāpaṃ divārātrikṛtaṃ haret ।
लक्षं तु दर्शनात्पुण्यं कोटिस्तद्धारणाद्भवेत् ॥४॥ lakṣaṃ tu darśanātpuṇyaṃ koṭistaddhāraṇādbhavet ॥4॥

तस्य कोटिशतं पुण्यं लभते धारणान्नरः । tasya koṭiśataṃ puṇyaṃ labhate dhāraṇānnaraḥ ।
लक्षकोटिसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च ॥५॥ lakṣakoṭisahasrāṇi lakṣakoṭiśatāni ca ॥5॥

तज्जपाल्लभते पुण्यं नरो रुद्राक्षधारणात् । tajjapāllabhate puṇyaṃ naro rudrākṣadhāraṇāt ।
धात्रीफलप्रमाणं यच्छ्रेष्ठमेतदुदाहृतम् ॥६॥ dhātrīphalapramāṇaṃ yacchreṣṭhametadudāhṛtam ॥6॥

बदरीफलमात्रं तु मध्यमं प्रोच्यते बुधैः । badarīphalamātraṃ tu madhyamaṃ procyate budhaiḥ ।
अधमं चणमात्रं स्यात्प्रक्रियैषा मयोच्यते ॥७॥ adhamaṃ caṇamātraṃ syātprakriyaiṣā mayocyate ॥7॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चेति शिवाज्ञया । brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśceti śivājñayā ।
वृथा जाताः पृथिव्यां तु तज्जातीयाः शुभाक्षकाः ॥८॥ vṛthā jātāḥ pṛthivyāṃ tu tajjātīyāḥ śubhākṣakāḥ ॥8॥

श्वेतास्तु ब्राह्मणा ज्ञेयाः क्षत्रिया रक्तवर्णकाः । śvetāstu brāhmaṇā jñeyāḥ kṣatriyā raktavarṇakāḥ ।
पीतास्तु वैश्या विज्ञेयाः कृष्णाः शूद्रा उदाहृताः ॥९॥ pītāstu vaiśyā vijñeyāḥ kṛṣṇāḥ śūdrā udāhṛtāḥ ॥9॥

ब्राह्मणो बिभृयाच्छ्वेतात्रक्तात्राजा तु धारयेत् । brāhmaṇo bibhṛyācchvetātraktātrājā tu dhārayet ।
पीतान्वैश्यस्तु बिभृयात्कृष्णाञ्छूद्रस्तु धारयेत् ॥१०॥ pītānvaiśyastu bibhṛyātkṛṣṇāñchūdrastu dhārayet ॥10॥

समाः स्निग्धा दृढाः स्थूलाः कण्टकैः संयुताः शुभाः । samāḥ snigdhā dṛḍhāḥ sthūlāḥ kaṇṭakaiḥ saṃyutāḥ śubhāḥ ।
कृमिदष्टं भिन्नभिन्नं कण्टकैर्हीनमेव च ॥११॥ kṛmidaṣṭaṃ bhinnabhinnaṃ kaṇṭakairhīnameva ca ॥11॥

व्रणयुक्तमयुक्तं च षड्रुद्राक्षाणि वर्जयेत् । vraṇayuktamayuktaṃ ca ṣaḍrudrākṣāṇi varjayet ।
स्वयमेव कृतं द्वारं रुद्राक्षं स्यादिहोत्तमम् ॥१२॥ svayameva kṛtaṃ dvāraṃ rudrākṣaṃ syādihottamam ॥12॥

यत्तु पौरुषयत्नेन कृतं तन्मध्यमं भवेत् । yattu pauruṣayatnena kṛtaṃ tanmadhyamaṃ bhavet ।
समान्स्निग्धान्दृढान्स्थूलान्क्षौमसूत्रेण धारयेत् ॥१३॥ samānsnigdhāndṛḍhānsthūlānkṣaumasūtreṇa dhārayet ॥13॥

सर्वगात्रेण सौम्येन सामान्यानि विचक्षणः । sarvagātreṇa saumyena sāmānyāni vicakṣaṇaḥ ।
निकषे हेमरेखाभा यस्य रेखा प्रदृश्यते ॥१४॥ nikaṣe hemarekhābhā yasya rekhā pradṛśyate ॥14॥

तदक्षममुत्तमं विद्यात्तद्धार्यं शिवपूजकैः । tadakṣamamuttamaṃ vidyāttaddhāryaṃ śivapūjakaiḥ ।
शिखायामेकरुद्राक्षं त्रिशतं शिरसा वहेत् ॥१५॥ śikhāyāmekarudrākṣaṃ triśataṃ śirasā vahet ॥15॥

षट्त्रिंशतं गले दध्यात्बाहोः षोडशषोडश । ṣaṭtriṃśataṃ gale dadhyātbāhoḥ ṣoḍaśaṣoḍaśa ।
मणिबन्धे द्वादशैव स्कन्धे पञ्चशतं वहेत् ॥१६॥ maṇibandhe dvādaśaiva skandhe pañcaśataṃ vahet ॥16॥

अष्टोत्तरशतैर्मालामुपवीतं प्रकल्पयेत् । aṣṭottaraśatairmālāmupavītaṃ prakalpayet ।
द्विसरं त्रिसरं वापि सराणां पञ्चकं तथा ॥१७॥ dvisaraṃ trisaraṃ vāpi sarāṇāṃ pañcakaṃ tathā ॥17॥

सराणां सप्तकं वापि बिभृयात्कण्ठदेशतः । sarāṇāṃ saptakaṃ vāpi bibhṛyātkaṇṭhadeśataḥ ।
मुकुटे कुण्डले चैव कर्णिकाहारकेऽपि वा ॥१८॥ mukuṭe kuṇḍale caiva karṇikāhārake'pi vā ॥18॥

केयूरकटके सूत्रं कुक्षिबन्धे विशेषतः । keyūrakaṭake sūtraṃ kukṣibandhe viśeṣataḥ ।
सुप्ते पीते सदाकालं रुद्राक्षं धारयेन्नरः ॥१९॥ supte pīte sadākālaṃ rudrākṣaṃ dhārayennaraḥ ॥19॥

त्रिशतं त्वधमं पञ्चशतं मध्यममुच्यते । triśataṃ tvadhamaṃ pañcaśataṃ madhyamamucyate ।
सहस्रमुत्तमं प्रोक्तमेवं भेदेन धारयेत् ॥२०॥ sahasramuttamaṃ proktamevaṃ bhedena dhārayet ॥20॥

शिरसीशानमन्त्रेण कण्ठे तत्पुरुषेण तु । śirasīśānamantreṇa kaṇṭhe tatpuruṣeṇa tu ।
अघोरेण गले धार्यं तेनैव हृदयेऽपि च ॥२१॥ aghoreṇa gale dhāryaṃ tenaiva hṛdaye'pi ca ॥21॥

अघोरबीजमन्त्रेण करयोर्धारयेत्सुधीः । aghorabījamantreṇa karayordhārayetsudhīḥ ।
पञ्चाशदक्षग्रथितान्व्योमव्याप्यपि चोदरे ॥२२॥ pañcāśadakṣagrathitānvyomavyāpyapi codare ॥22॥

पञ्च ब्रह्मभिरङ्गैशच त्रिमाला पञ्च सप्त च । pañca brahmabhiraṅgaiśaca trimālā pañca sapta ca ।
ग्रथित्वा मूलमन्त्रेण सर्वाण्यक्षाणि धारयेत् ॥२३॥ grathitvā mūlamantreṇa sarvāṇyakṣāṇi dhārayet ॥23॥

अथ हैनं भगवन्तं कालाग्निरुद्रं भुसुन्डः पप्रच्छ रुद्राक्षाणां भेदेन यदक्षं यत्स्वरूपं यत्फलमिति । atha hainaṃ bhagavantaṃ kālāgnirudraṃ bhusunḍaḥ papraccha rudrākṣāṇāṃ bhedena yadakṣaṃ yatsvarūpaṃ yatphalamiti ।
तत्स्वरूपं मुखयुक्तमरिष्टनिरसनं कामाभीष्टफलं ब्रूहीति होवाच । tatsvarūpaṃ mukhayuktamariṣṭanirasanaṃ kāmābhīṣṭaphalaṃ brūhīti hovāca ।
तत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ tatraite ślokā bhavanti ॥

एकवक्त्रं तु रुद्राक्षं परतत्त्वस्वरूपकम् । ekavaktraṃ tu rudrākṣaṃ paratattvasvarūpakam ।
तद्धारणात्परे तत्त्वे लीयते विजितेन्द्रियः ॥१॥ taddhāraṇātpare tattve līyate vijitendriyaḥ ॥1॥

द्विवक्त्रं तु मुनिश्रेष्ठ चार्धनारीश्वरात्मकम् । dvivaktraṃ tu muniśreṣṭha cārdhanārīśvarātmakam ।
धारणादर्धनारीशः प्रीयते तस्य नित्यशः ॥२॥ dhāraṇādardhanārīśaḥ prīyate tasya nityaśaḥ ॥2॥

त्रिमुखं चैव रुद्राक्षमग्नित्रयस्वरूपकम् । trimukhaṃ caiva rudrākṣamagnitrayasvarūpakam ।
तद्धारणाच्च हुतभुक्तस्य तुष्यति नित्यदा ॥३॥ taddhāraṇācca hutabhuktasya tuṣyati nityadā ॥3॥

चतुर्मुखं तु रुद्राक्षं चतुर्वक्त्रस्वरूपकम् । caturmukhaṃ tu rudrākṣaṃ caturvaktrasvarūpakam ।
तद्धारणाच्चतुर्वक्त्रः प्रीयते तस्य नित्यदा ॥४॥ taddhāraṇāccaturvaktraḥ prīyate tasya nityadā ॥4॥

पञ्चवक्त्रं तु रुद्राक्षं पञ्चब्रह्मस्वरूपकम् । pañcavaktraṃ tu rudrākṣaṃ pañcabrahmasvarūpakam ।
पञ्चवक्त्रः स्वयं ब्रह्म पुंहत्यां च व्यपोहति ॥५॥ pañcavaktraḥ svayaṃ brahma puṃhatyāṃ ca vyapohati ॥5॥

षड्वक्त्रमपि रुद्राक्षं कार्तिकेयाधिदैवतम् । ṣaḍvaktramapi rudrākṣaṃ kārtikeyādhidaivatam ।
तद्धारणान्महाश्रीः स्यान्महदारोग्यमुत्तमम् ॥६॥ taddhāraṇānmahāśrīḥ syānmahadārogyamuttamam ॥6॥

मतिविज्ञानसम्पत्तिशुद्धये धारयेत्सुधीः । mativijñānasampattiśuddhaye dhārayetsudhīḥ ।
विनायकाधिदैवं च प्रवदन्ति मनीषिणः ॥७॥ vināyakādhidaivaṃ ca pravadanti manīṣiṇaḥ ॥7॥

सप्तवक्त्रं तु रुद्राक्षं सप्तमाधिदैवतम् । saptavaktraṃ tu rudrākṣaṃ saptamādhidaivatam ।
तद्धारणान्महाश्रीः स्यान्महदारोग्यमुत्तमम् ॥८॥ taddhāraṇānmahāśrīḥ syānmahadārogyamuttamam ॥8॥

महती ज्ञानसम्पत्तिः शुचिर्धारणतः सदा । mahatī jñānasampattiḥ śucirdhāraṇataḥ sadā ।
अष्टवक्त्रं तु रुद्राक्षमष्टमात्राधिदैवतम् ॥९॥ aṣṭavaktraṃ tu rudrākṣamaṣṭamātrādhidaivatam ॥9॥

वस्वष्टकप्रियं चैव गङ्गाप्रीतिकरं तथा । vasvaṣṭakapriyaṃ caiva gaṅgāprītikaraṃ tathā ।
तद्धारणादिमे प्रीता भवेयुः सत्यवादिनः ॥१०॥ taddhāraṇādime prītā bhaveyuḥ satyavādinaḥ ॥10॥

नववक्त्रं तु रुद्राक्षं नवशक्त्यधिदैवतम् । navavaktraṃ tu rudrākṣaṃ navaśaktyadhidaivatam ।
तस्य धारणमात्रेण प्रीयन्ते नवशक्तयः ॥११॥ tasya dhāraṇamātreṇa prīyante navaśaktayaḥ ॥11॥

दशवक्त्रं तु रुद्राक्षं यमदैवत्यमीरितम् । daśavaktraṃ tu rudrākṣaṃ yamadaivatyamīritam ।
दर्शनाच्छान्तिजनकं धारणान्नात्र संशयः ॥१२॥ darśanācchāntijanakaṃ dhāraṇānnātra saṃśayaḥ ॥12॥

एकादशमुखं त्वक्षं रुद्रैकादशदैवतम् । ekādaśamukhaṃ tvakṣaṃ rudraikādaśadaivatam ।
तदिदं दैवतं प्राहुः सदा सौभाग्यवर्धनम् ॥१३॥ tadidaṃ daivataṃ prāhuḥ sadā saubhāgyavardhanam ॥13॥

रुद्राक्षं द्वादशमुखं महाविष्णुस्वरूपकम् । rudrākṣaṃ dvādaśamukhaṃ mahāviṣṇusvarūpakam ।
द्वादशादित्यरूपं च बिभर्त्येव हि तत्परम् ॥१४॥ dvādaśādityarūpaṃ ca bibhartyeva hi tatparam ॥14॥

त्रयोदशमुखं त्वक्षं कामदं सिद्धिदं शुभम् । trayodaśamukhaṃ tvakṣaṃ kāmadaṃ siddhidaṃ śubham ।
तस्य धारणमात्रेण कामदेवः प्रसीदति ॥१५॥ tasya dhāraṇamātreṇa kāmadevaḥ prasīdati ॥15॥

चतुर्दशमुखं चाक्षं रुद्रनेत्रसमुद्भवम् । caturdaśamukhaṃ cākṣaṃ rudranetrasamudbhavam ।
सर्वव्याधिहरं चैव सर्वदारोग्यमाप्नुयात् ॥१६॥ sarvavyādhiharaṃ caiva sarvadārogyamāpnuyāt ॥16॥

मद्यं मांसं च लशुनं पलाण्डुं शिग्रुमेव च । madyaṃ māṃsaṃ ca laśunaṃ palāṇḍuṃ śigrumeva ca ।
श्लेष्मातकं विड्वराहमभक्ष्यं वर्जयेन्नरः ॥१७॥ śleṣmātakaṃ viḍvarāhamabhakṣyaṃ varjayennaraḥ ॥17॥

ग्रहणे विषुवे चैवमयने संक्रमेऽपि च । grahaṇe viṣuve caivamayane saṃkrame'pi ca ।
दर्शेषु पूर्णमासे च पूर्णेषु दिवसेषु च । darśeṣu pūrṇamāse ca pūrṇeṣu divaseṣu ca ।
रुद्राक्षधारणात्सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥१८॥ rudrākṣadhāraṇātsadyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate ॥18॥

रुद्राक्षमूलं तद्ब्रह्मा तन्नालं विष्णुरेव च । rudrākṣamūlaṃ tadbrahmā tannālaṃ viṣṇureva ca ।
तन्मुखं रुद्र इत्याहुस्तद्बिन्दुः सर्वदेवताः ॥१९॥ tanmukhaṃ rudra ityāhustadbinduḥ sarvadevatāḥ ॥19॥

अथ कालाग्निरुद्रं भगवन्तं सनत्कुमारः पप्रच्छाधीहि भगवन्रुद्राक्षधारणविधिम् । atha kālāgnirudraṃ bhagavantaṃ sanatkumāraḥ papracchādhīhi bhagavanrudrākṣadhāraṇavidhim ।
तस्मिन्समये निदाघजडभरतदत्तात्रेयकात्यायनभरद्वाजकपिलवसिष्ठपिप्पलादादयश्च कालाग्निरुद्रं परिसमेत्योचुः । tasminsamaye nidāghajaḍabharatadattātreyakātyāyanabharadvājakapilavasiṣṭhapippalādādayaśca kālāgnirudraṃ parisametyocuḥ ।
अथ कालाग्निरुद्रः किमर्थं भवतामागमनमिति होवाच । atha kālāgnirudraḥ kimarthaṃ bhavatāmāgamanamiti hovāca ।
रुद्राक्षधारणविधिं वै सर्वे श्रोतुमिच्छामह इति । rudrākṣadhāraṇavidhiṃ vai sarve śrotumicchāmaha iti ।
अथ कालाग्निरुद्रः प्रोवाच । atha kālāgnirudraḥ provāca ।
रुद्रस्य नयनादुत्पन्ना रुद्राक्षा इति लोके ख्यायन्ते । rudrasya nayanādutpannā rudrākṣā iti loke khyāyante ।
अथ सदाशिवः संहारकाले संहारं कृत्वा संहाराक्षं मुकुलीकरोति । atha sadāśivaḥ saṃhārakāle saṃhāraṃ kṛtvā saṃhārākṣaṃ mukulīkaroti ।
तन्नयनाज्जाता रुद्राक्षा इति होवाच । tannayanājjātā rudrākṣā iti hovāca ।
तस्माद्रुद्राक्षत्वमिति कालाग्निरुद्रः प्रोवाच । tasmādrudrākṣatvamiti kālāgnirudraḥ provāca ।
तद्रुद्राक्षे वाग्विषये कृते दशगोप्रदानेन यत्फलमवाप्नोति तत्फलमश्नुते । tadrudrākṣe vāgviṣaye kṛte daśagopradānena yatphalamavāpnoti tatphalamaśnute ।
स एष भस्मज्योती रुद्राक्ष इति । sa eṣa bhasmajyotī rudrākṣa iti ।
तद्रुद्राक्षं करेण स्पृष्ट्वा धारणमात्रेण द्विसहस्रगोप्रदानफलं भवति । tadrudrākṣaṃ kareṇa spṛṣṭvā dhāraṇamātreṇa dvisahasragopradānaphalaṃ bhavati ।
तद्रुद्राक्षे कर्णयोर्धार्यमाणे एकादशसहस्रगोप्रदानफलं भवति । tadrudrākṣe karṇayordhāryamāṇe ekādaśasahasragopradānaphalaṃ bhavati ।
एकादशरुद्रत्वं च गच्छति । ekādaśarudratvaṃ ca gacchati ।
तद्रुद्राक्षे शिरसि धार्यमाणे कोटिगोप्रदानफलं भवति । tadrudrākṣe śirasi dhāryamāṇe koṭigopradānaphalaṃ bhavati ।
एतेषां स्थानानां कर्णयोः फलं वक्तुं न शक्यमिति होवाच । eteṣāṃ sthānānāṃ karṇayoḥ phalaṃ vaktuṃ na śakyamiti hovāca ।
य इमां रुद्राक्षजाबालोपनिषदं नित्यमधीते बालो वा युवा वा वेद स महान्भवति । ya imāṃ rudrākṣajābālopaniṣadaṃ nityamadhīte bālo vā yuvā vā veda sa mahānbhavati ।
स गुरुः सर्वेषां मन्त्राणामुपदेष्टा भवति एतैरेव होमं कुर्यात् । sa guruḥ sarveṣāṃ mantrāṇāmupadeṣṭā bhavati etaireva homaṃ kuryāt ।
एतैरेवार्चनम् । etairevārcanam ।
तथा रक्षोघ्नं मृत्युतारकं गुरुणा लब्धं कण्ठे बाहौ शिखायां वा बध्नीत । tathā rakṣoghnaṃ mṛtyutārakaṃ guruṇā labdhaṃ kaṇṭhe bāhau śikhāyāṃ vā badhnīta ।
सप्तद्वीपवती भूमिर्दक्षिणार्थं नावकल्पते । saptadvīpavatī bhūmirdakṣiṇārthaṃ nāvakalpate ।
तस्माच्छ्रद्धया यां काञ्चिद्गां दद्यात्सा दक्षिणा भवति । tasmācchraddhayā yāṃ kāñcidgāṃ dadyātsā dakṣiṇā bhavati ।
य इमामुपनिषदं ब्राह्मणः सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति । ya imāmupaniṣadaṃ brāhmaṇaḥ sāyamadhīyāno divasakṛtaṃ pāpaṃ nāśayati ।
मध्याह्नेऽधीयानः षड्जन्मकृतं पापं नाशयति । madhyāhne'dhīyānaḥ ṣaḍjanmakṛtaṃ pāpaṃ nāśayati ।
सायं प्रातः प्रयुञ्जानोऽनेकजन्मकृतं पापं नाशयति । sāyaṃ prātaḥ prayuñjāno'nekajanmakṛtaṃ pāpaṃ nāśayati ।
षट्सहस्रलक्षगायत्रीजपफलमवाप्नोति । ṣaṭsahasralakṣagāyatrījapaphalamavāpnoti ।
ब्रह्महत्यासुरापानस्वर्णस्तेयगुरुदारगमनतत्संयोगपातकेभ्यः पूतो भवति । brahmahatyāsurāpānasvarṇasteyagurudāragamanatatsaṃyogapātakebhyaḥ pūto bhavati ।
सर्वतीर्थफलमश्नुते । sarvatīrthaphalamaśnute ।
पतितसंभाषणात्पूतो भवति । patitasaṃbhāṣaṇātpūto bhavati ।
पङ्क्तिशतसहस्रपावनो भवति । paṅktiśatasahasrapāvano bhavati ।
शिवसायुज्यमवाप्नोति । śivasāyujyamavāpnoti ।
न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तत इत्योंसत्यमित्युपनिषत् ॥ na ca punarāvartate na ca punarāvartata ityoṃsatyamityupaniṣat ॥

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च ॥ oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca ॥
सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste
मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ mayi santu te mayi santu ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इति रुद्राक्षजाबालोपनिषत्समाप्ता ॥ iti rudrākṣajābālopaniṣatsamāptā ॥

भस्मजाबालोपनिषत् bhasmajābālopaniṣat

यत्साम्यज्ञानकालाग्निस्वातिरिक्तास्तिताभ्रमम् । yatsāmyajñānakālāgnisvātiriktāstitābhramam ।
करोति भस्म निःशेषं तद्ब्रह्मैवास्मि केवलम् ॥ karoti bhasma niḥśeṣaṃ tadbrahmaivāsmi kevalam ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः ॥ oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ ॥
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ॥
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः ॥ sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ ॥
व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ॥ svasti na indro vṛddhaśravāḥ ॥
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ॥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ॥
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ॥ svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ॥
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ svasti no bṛhaspatirdadhātu ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥
अथ जाबालो भुसुण्डः कैलासशिखरावासमोंकारस्वरूपिणं महादेवमुमार्धकृतशेखरं सोमसूर्याग्निनयनमनन्तेन्दुरविप्रभं व्याघ्रचर्माम्बरधरं मृगहस्तं भस्मोद्धूलितविग्रहं तिर्यक्त्रिपुण्ड्ररेखाविराजमानभालप्रदेशं स्मितसम्पूर्णपञ्चविध पञ्चाननं वीरासनारूढमप्रमेयमनाद्यनन्तं निष्कलं निर्गुणं शान्तं निरञ्जनमनामयं हुंफट्कुर्वाणं शिवनामान्यनिशमुच्चरन्तं हिरण्यबाहुं हिरण्यरूपं हिरण्यवर्णं हिरण्यनिधिमद्वैतं चतुर्थं ब्रह्मविष्णुरुद्रातीतमेकमाशास्यं भगवन्तं शिवं प्रणम्य मुहुर्मुहुरभ्यर्च्य श्रीफलदलैस्तेन भस्मना च नतोत्तमाङ्गः कृताञ्जलिपुटः पप्रच्छाधीहि भगवन्वेदसारमुद्धृत्य त्रिपुण्ड्रविधिं यस्मादन्यानप्रेक्षमेव मोक्षोपलब्धिः । atha jābālo bhusuṇḍaḥ kailāsaśikharāvāsamoṃkārasvarūpiṇaṃ mahādevamumārdhakṛtaśekharaṃ somasūryāgninayanamanantenduraviprabhaṃ vyāghracarmāmbaradharaṃ mṛgahastaṃ bhasmoddhūlitavigrahaṃ tiryaktripuṇḍrarekhāvirājamānabhālapradeśaṃ smitasampūrṇapañcavidha pañcānanaṃ vīrāsanārūḍhamaprameyamanādyanantaṃ niṣkalaṃ nirguṇaṃ śāntaṃ nirañjanamanāmayaṃ huṃphaṭkurvāṇaṃ śivanāmānyaniśamuccarantaṃ hiraṇyabāhuṃ hiraṇyarūpaṃ hiraṇyavarṇaṃ hiraṇyanidhimadvaitaṃ caturthaṃ brahmaviṣṇurudrātītamekamāśāsyaṃ bhagavantaṃ śivaṃ praṇamya muhurmuhurabhyarcya śrīphaladalaistena bhasmanā ca natottamāṅgaḥ kṛtāñjalipuṭaḥ papracchādhīhi bhagavanvedasāramuddhṛtya tripuṇḍravidhiṃ yasmādanyānaprekṣameva mokṣopalabdhiḥ ।
किं भस्मनो द्रव्यम् । kiṃ bhasmano dravyam ।
कानि स्थानानि । kāni sthānāni ।
मनवोऽप्यत्र के वा । manavo'pyatra ke vā ।
कति वा तस्य धारणम् । kati vā tasya dhāraṇam ।
के वात्राधिकारिणः । ke vātrādhikāriṇaḥ ।
नियमस्तेषां को वा । niyamasteṣāṃ ko vā ।
मामन्तेवासिनमनुशासयामोक्षमिति । māmantevāsinamanuśāsayāmokṣamiti ।
अथ स होवाच भगवान्परमेश्वरः परमकारुणिकः प्रमथान्सुरानपि सोऽन्वीक्ष्य पूतं प्रातरुदयाद्गोमयं ब्रह्मपर्णे निधाय त्र्यम्बकमिति मन्त्रेण शोषयेत् । atha sa hovāca bhagavānparameśvaraḥ paramakāruṇikaḥ pramathānsurānapi so'nvīkṣya pūtaṃ prātarudayādgomayaṃ brahmaparṇe nidhāya tryambakamiti mantreṇa śoṣayet ।
येन केनापि तेजसा तत्स्वगृह्योक्तमार्गेण प्रतिष्ठाप्य वह्निं तत्र तद्गोमयद्रव्यं निधाय सोमाय स्वाहेति मन्त्रेण ततस्तिलब्रीहिभिः साज्यैर्जुहुयात् । yena kenāpi tejasā tatsvagṛhyoktamārgeṇa pratiṣṭhāpya vahniṃ tatra tadgomayadravyaṃ nidhāya somāya svāheti mantreṇa tatastilabrīhibhiḥ sājyairjuhuyāt ।
अयं तेनाष्टोत्तरसहस्रं सार्धमेतद्वा । ayaṃ tenāṣṭottarasahasraṃ sārdhametadvā ।
तत्राज्यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति । tatrājyasya parṇamayī juhūrbhavati ।
तेन न पापं श‍ृणोति । tena na pāpaṃ śa‍ṛṇoti ।
तद्घोममन्त्रस्र्यम्बकमित्येव अन्ते स्विष्टकृत्पूर्णाहुतिस्तेनैवाष्टदिक्षु बलिप्रदानम् । tadghomamantrasryambakamityeva ante sviṣṭakṛtpūrṇāhutistenaivāṣṭadikṣu balipradānam ।
तद्भस्म गायत्र्या सम्प्रोक्ष्य तद्धैमे राजते ताम्रे मृण्मये वा पात्रे निधाय रुद्रमन्त्रैः पुनरभ्युक्ष्य शुद्धदेशे संस्थापयेत् । tadbhasma gāyatryā samprokṣya taddhaime rājate tāmre mṛṇmaye vā pātre nidhāya rudramantraiḥ punarabhyukṣya śuddhadeśe saṃsthāpayet ।
ततो भोजयेद्ब्राह्मणान् । tato bhojayedbrāhmaṇān ।
ततः स्वयं पूतो भवति । tataḥ svayaṃ pūto bhavati ।
मानस्तोक इति सद्यो जातमित्यादि पञ्चब्रह्ममन्त्रैर्भस्म संगृह्याग्निरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म व्योमेति भस्म देवा भस्म ऋषयो भस्म । mānastoka iti sadyo jātamityādi pañcabrahmamantrairbhasma saṃgṛhyāgniriti bhasma vāyuriti bhasma jalamiti bhasma sthalamiti bhasma vyometi bhasma devā bhasma ṛṣayo bhasma ।
सर्वं ह वा एतदिदं भस्म । sarvaṃ ha vā etadidaṃ bhasma ।
पूतं पावनं नमामि सद्यः समस्ताघशासकमिति शिरसाभिनम्य । pūtaṃ pāvanaṃ namāmi sadyaḥ samastāghaśāsakamiti śirasābhinamya ।
पूते वामहस्ते वामदेवायेति निधाय त्र्यम्बकमिति सम्प्रोक्ष्य शुद्धं शुद्धेनेति संमृज्य संशोध्य तेनैवापादशीर्षमुद्धूलनमाचरेत् । pūte vāmahaste vāmadevāyeti nidhāya tryambakamiti samprokṣya śuddhaṃ śuddheneti saṃmṛjya saṃśodhya tenaivāpādaśīrṣamuddhūlanamācaret ।
तत्र ब्रह्ममन्त्राः पञ्च । ततः शेषस्य भस्मनो विनियोगः । tatra brahmamantrāḥ pañca । tataḥ śeṣasya bhasmano viniyogaḥ ।
तर्जनीमध्यमानामिकाभिरग्नेर्भस्मासीति भस्म संगृह्य मूर्धानमिति मूर्धन्यग्रे न्यसेत् । tarjanīmadhyamānāmikābhiragnerbhasmāsīti bhasma saṃgṛhya mūrdhānamiti mūrdhanyagre nyaset ।
त्र्यम्बकमिति ललाटे नीलग्रीवायेति कण्ठे कण्ठस्य दक्षिणे पार्श्वे त्र्यायुषमिति वामेति कपोलयोः कालायेति नेत्रयोस्त्रिलोचनायेति श्रोत्रयोः tryambakamiti lalāṭe nīlagrīvāyeti kaṇṭhe kaṇṭhasya dakṣiṇe pārśve tryāyuṣamiti vāmeti kapolayoḥ kālāyeti netrayostrilocanāyeti śrotrayoḥ
श‍ृणवामेति वक्त्रे प्रब्रवामेति हृदये आत्मन इति नाभौ नाभिरिति मन्त्रेण दक्षिणभुजमूले भवायेति तन्मध्ये रुद्रायेति तन्मणिबन्धे शर्वायेति तत्करपृष्ठे पशुपतय इति वामबाहुमूले उग्रायेति तन्मध्ये अग्रेवधायेति तन्मणिबन्धे दूरेवधायेति तत्करपृष्ठे नमो हन्त्र इति अंसे शङ्करायेति यथाक्रमं भस्म धृत्वा सोमायेति शिवं नत्वा ततः प्रक्षाल्य तद्भस्मापः पुनन्त्विति पिबेत् । śa‍ṛṇavāmeti vaktre prabravāmeti hṛdaye ātmana iti nābhau nābhiriti mantreṇa dakṣiṇabhujamūle bhavāyeti tanmadhye rudrāyeti tanmaṇibandhe śarvāyeti tatkarapṛṣṭhe paśupataya iti vāmabāhumūle ugrāyeti tanmadhye agrevadhāyeti tanmaṇibandhe dūrevadhāyeti tatkarapṛṣṭhe namo hantra iti aṃse śaṅkarāyeti yathākramaṃ bhasma dhṛtvā somāyeti śivaṃ natvā tataḥ prakṣālya tadbhasmāpaḥ punantviti pibet ।
नाधो त्याज्यं नाधो त्याज्यम् । nādho tyājyaṃ nādho tyājyam ।
एतन्मध्याह्नसायाह्नेषु त्रिकालेषु विधिवद्भस्मधारणमप्रमादेन कार्यम् । etanmadhyāhnasāyāhneṣu trikāleṣu vidhivadbhasmadhāraṇamapramādena kāryam ।
प्रमादात्पतितो भवति । pramādātpatito bhavati ।
ब्राह्मणानामयमेव धर्मोऽयमेव धर्मः । brāhmaṇānāmayameva dharmo'yameva dharmaḥ ।
एवं भस्मधारणमकृत्वा नाश्नीयादापोऽन्नमन्यद्वा । evaṃ bhasmadhāraṇamakṛtvā nāśnīyādāpo'nnamanyadvā ।
प्रमादात्त्यक्त्वा भस्मधारणं न गायत्रीं जपेत् । pramādāttyaktvā bhasmadhāraṇaṃ na gāyatrīṃ japet ।
न जुहुयादग्नौ तर्पयेद्देवानृषीन्पित्रादीन् । na juhuyādagnau tarpayeddevānṛṣīnpitrādīn ।
अयमेव धर्मः सनातनः सर्वपापनाशको मोक्षहेतुः । ayameva dharmaḥ sanātanaḥ sarvapāpanāśako mokṣahetuḥ ।
नित्योऽयं धर्मो ब्राह्मणानां ब्रह्मचारिगृहिवानप्रस्थयतीनाम् । nityo'yaṃ dharmo brāhmaṇānāṃ brahmacārigṛhivānaprasthayatīnām ।
एतदकरणे प्रत्यवैति ब्राह्मणः । etadakaraṇe pratyavaiti brāhmaṇaḥ ।
अकृत्वा प्रमादेनैतदष्टोत्तरशतं जलमध्ये स्थित्वा गायत्रीं जप्त्वोपोषणेनैकेन शुद्धो भवति । akṛtvā pramādenaitadaṣṭottaraśataṃ jalamadhye sthitvā gāyatrīṃ japtvopoṣaṇenaikena śuddho bhavati ।
यतिर्भस्मधारणं त्यक्त्वैकदोपोष्य द्वादशसहस्रप्रणवं जप्त्वा शुद्धो भवति । yatirbhasmadhāraṇaṃ tyaktvaikadopoṣya dvādaśasahasrapraṇavaṃ japtvā śuddho bhavati ।
अन्यथेन्द्रो यतीन्सालावृकेभ्यः पातयति । anyathendro yatīnsālāvṛkebhyaḥ pātayati ।
भस्मनो यद्यभावस्तदा नर्यभस्मदाहनजन्यमन्यद्वावश्यं मन्त्रपूतं धार्यम् । bhasmano yadyabhāvastadā naryabhasmadāhanajanyamanyadvāvaśyaṃ mantrapūtaṃ dhāryam ।
एतत्प्रातः प्रयुञ्जानो रत्रिकृतात्पापात्पूतो भवति । etatprātaḥ prayuñjāno ratrikṛtātpāpātpūto bhavati ।
स्वर्णस्तेयात्प्रमुच्यते । svarṇasteyātpramucyate ।
मध्यन्दिने माध्यन्दिनं कृत्वोपस्थानान्तं ध्यायमान आदित्याभिमुखोऽधीयानः सुरापानात्पूतो भवति । madhyandine mādhyandinaṃ kṛtvopasthānāntaṃ dhyāyamāna ādityābhimukho'dhīyānaḥ surāpānātpūto bhavati ।
स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति । svarṇasteyātpūto bhavati ।
ब्राह्मणवधात्पूतो भवति । brāhmaṇavadhātpūto bhavati ।
गोवधात्पूतो भवति । govadhātpūto bhavati ।
अश्ववधात्पूतो भवति । aśvavadhātpūto bhavati ।
गुरुवधात्पूतो भवति । guruvadhātpūto bhavati ।
मातृवधात्पूतो भवति । mātṛvadhātpūto bhavati ।
पितृवधात्पूतो भवति । pitṛvadhātpūto bhavati ।
त्रिकालमेतत्प्रयुञ्जानः सर्ववेदपारायणफलमवाप्नोति । trikālametatprayuñjānaḥ sarvavedapārāyaṇaphalamavāpnoti ।
सर्वतीर्थफलमश्नुते । sarvatīrthaphalamaśnute ।
अनपब्रुवः सर्वमायुरेति । anapabruvaḥ sarvamāyureti ।
विन्दते प्राजापत्यं रायस्पोषं गौपत्यम् । vindate prājāpatyaṃ rāyaspoṣaṃ gaupatyam ।
एवमावर्तयेदुपनिषदमित्याह भगवान्सदाशिवः साम्बः सदाशिवः साम्बः ॥ evamāvartayedupaniṣadamityāha bhagavānsadāśivaḥ sāmbaḥ sadāśivaḥ sāmbaḥ ॥

इति प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ iti prathamo'dhyāyaḥ ॥1॥

अथ भुसुण्डो जाबालो महादेवं साम्बं प्रणम्य पुनः पप्रच्छ किं नित्यं ब्राह्मणानां कर्तव्यं यदकरणे प्रत्यवैति ब्राह्मणः । atha bhusuṇḍo jābālo mahādevaṃ sāmbaṃ praṇamya punaḥ papraccha kiṃ nityaṃ brāhmaṇānāṃ kartavyaṃ yadakaraṇe pratyavaiti brāhmaṇaḥ ।
कः पूजनीयः । kaḥ pūjanīyaḥ ।
को वा ध्येयः । ko vā dhyeyaḥ ।
कः स्मर्तव्यः । kaḥ smartavyaḥ ।
कथं ध्येयः । kathaṃ dhyeyaḥ ।
क्व स्थातव्यमेतद्ब्रूहीति । kva sthātavyametadbrūhīti ।
समासेन तं होवाच । samāsena taṃ hovāca ।
प्रागुदयान्निर्वर्त्य शौचादिकं ततः स्नायात् । prāgudayānnirvartya śaucādikaṃ tataḥ snāyāt ।
मार्जनं रुद्रसूक्तैः । mārjanaṃ rudrasūktaiḥ ।
ततश्चाहतं वासः परिधत्ते पाप्मनोपहृत्यै । tataścāhataṃ vāsaḥ paridhatte pāpmanopahṛtyai ।
उद्यन्तमादित्यमभिध्यायन्नुद्धूलिताङ्गं कृत्वा यथास्थानं भस्मना त्रिपुण्ड्रं श्वेतेनैव रुद्राक्षाञ्छ्वेतान्बिभृयात् । udyantamādityamabhidhyāyannuddhūlitāṅgaṃ kṛtvā yathāsthānaṃ bhasmanā tripuṇḍraṃ śvetenaiva rudrākṣāñchvetānbibhṛyāt ।
नैतत्संमर्शः । naitatsaṃmarśaḥ ।
तथान्ये । tathānye ।
मूर्ध्नि चत्वारिंशत् । mūrdhni catvāriṃśat ।
शिखायामेकं त्रयं वा । śikhāyāmekaṃ trayaṃ vā ।
श्रोत्रयोर्द्वादश । śrotrayordvādaśa ।
कण्ठे द्वात्रिंशत् । kaṇṭhe dvātriṃśat ।
बाह्वोः षोडशषोडश । bāhvoḥ ṣoḍaśaṣoḍaśa ।
द्वादशद्वादश मणिबन्धयोः । dvādaśadvādaśa maṇibandhayoḥ ।
षट्षडङ्गुष्ठयोः । ṣaṭṣaḍaṅguṣṭhayoḥ ।
ततः सन्ध्यां सकुशोऽहरहरुपासीत । tataḥ sandhyāṃ sakuśo'haraharupāsīta ।
अग्निर्ज्योतिरित्यादिभिरग्नौ जुहुयात् । agnirjyotirityādibhiragnau juhuyāt ।
शिवलिङ्गं त्रिसन्ध्यमभ्यर्च्य कुशेष्वासीनो ध्यात्वा साम्बं मामेव वृषभारूढं हिरण्यबाहुं हिरण्यवर्णं हिरण्यरूपं पशुपाशविमोचकं पुरुषं कृष्णपिङ्गलमूर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपं सहस्राक्षं सहस्रशीर्षं सहस्रचरणं विश्वतोबाहुं विश्वात्मानमेकमद्वैतं निष्कलं निष्क्रियं शान्तं शिवमक्षरमव्ययं हरिहरहिरण्यगर्भस्रष्टारमप्रमेयमनाद्यन्तं रुद्रसूक्तैरभिषिच्य सितेन भस्मना श्रीफलदलैश्च त्रिशाखैरार्द्रैरनार्द्रैर्वा । śivaliṅgaṃ trisandhyamabhyarcya kuśeṣvāsīno dhyātvā sāmbaṃ māmeva vṛṣabhārūḍhaṃ hiraṇyabāhuṃ hiraṇyavarṇaṃ hiraṇyarūpaṃ paśupāśavimocakaṃ puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalamūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ viśvarūpaṃ sahasrākṣaṃ sahasraśīrṣaṃ sahasracaraṇaṃ viśvatobāhuṃ viśvātmānamekamadvaitaṃ niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ śivamakṣaramavyayaṃ hariharahiraṇyagarbhasraṣṭāramaprameyamanādyantaṃ rudrasūktairabhiṣicya sitena bhasmanā śrīphaladalaiśca triśākhairārdrairanārdrairvā ।
नैतत्र संस्पर्शः । naitatra saṃsparśaḥ ।
तत्पूजासाधनं कल्पयेच्च नैवेद्यम् । tatpūjāsādhanaṃ kalpayecca naivedyam ।
ततश्चैकादशगुणरुद्रो जपनीयः । tataścaikādaśaguṇarudro japanīyaḥ ।
एकगुणोऽनन्तः । ekaguṇo'nantaḥ ।
षडक्षरोऽष्टाक्षरो वा शैवो मन्त्रो जपनीयः । ṣaḍakṣaro'ṣṭākṣaro vā śaivo mantro japanīyaḥ ।
ओमित्यग्रे व्याहरेत् । omityagre vyāharet ।
नम इति पश्चात् । nama iti paścāt ।
ततः शिवायेत्यक्षरत्रयम् । tataḥ śivāyetyakṣaratrayam ।
ओमित्यग्रे व्याहरेत् । omityagre vyāharet ।
नम इति पश्चात् । nama iti paścāt ।
ततो महादेवयेति पञ्चाक्षराणि । tato mahādevayeti pañcākṣarāṇi ।
नातस्तारकः परमो मन्त्रः । nātastārakaḥ paramo mantraḥ ।
तारकोऽयं पञ्चाक्षरः । tārako'yaṃ pañcākṣaraḥ ।
कोऽयं शैवो मनुः । ko'yaṃ śaivo manuḥ ।
शैवस्तारकोऽयमुपदिश्यते मनुरविमुक्ते शैवेभ्यो जीवेभ्यः । śaivastārako'yamupadiśyate manuravimukte śaivebhyo jīvebhyaḥ ।
शैवोऽयमेव मन्त्रस्तारयति । śaivo'yameva mantrastārayati ।
स एव ब्रह्मोपदेशः । sa eva brahmopadeśaḥ ।
ब्रह्म सोमोऽहं पवनः सोमोऽहं पवते सोमोऽहं जनिता मतीनां सोमोऽहं जनिता पृथिव्याः सोमोऽहं जनिताऽग्नेः सोमोऽहं जनिता सूर्यस्य सोमोऽहं जनितेन्द्रस्य सोमोऽहं जनितोत विष्णोः सोमोऽहमेव जनिता स यश्चन्द्रमसो देवानां भूर्भुवस्वरादीनां सर्वेषां लोकानां च । brahma somo'haṃ pavanaḥ somo'haṃ pavate somo'haṃ janitā matīnāṃ somo'haṃ janitā pṛthivyāḥ somo'haṃ janitā'gneḥ somo'haṃ janitā sūryasya somo'haṃ janitendrasya somo'haṃ janitota viṣṇoḥ somo'hameva janitā sa yaścandramaso devānāṃ bhūrbhuvasvarādīnāṃ sarveṣāṃ lokānāṃ ca ।
विश्वं भूतं भुवनं चित्रं बहुधा जातं जायमानं च यत्सर्वस्य सोमोऽहमेव जनिता विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः । viśvaṃ bhūtaṃ bhuvanaṃ citraṃ bahudhā jātaṃ jāyamānaṃ ca yatsarvasya somo'hameva janitā viśvādhiko rudro maharṣiḥ ।
हिरण्यगर्भादीनहं जायमानान्पश्यामि । hiraṇyagarbhādīnahaṃ jāyamānānpaśyāmi ।
यो रुद्रो अग्नौ यो अप्सु य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवना विवेशैवमेव । yo rudro agnau yo apsu ya oṣadhīṣu yo rudro viśvā bhuvanā viveśaivameva ।
अयमेवात्मान्तरात्मा ब्रह्मज्योतिर्यस्मान्न मत्तोऽन्यः परः । ayamevātmāntarātmā brahmajyotiryasmānna matto'nyaḥ paraḥ ।
अहमेव परो विश्वाधिकः । ahameva paro viśvādhikaḥ ।
मामेव विदित्वामृतत्वमेति । māmeva viditvāmṛtatvameti ।
तरति शोकम् । tarati śokam ।
मामेव विदित्वा सांसृतिकीं रुजं द्रावयति । māmeva viditvā sāṃsṛtikīṃ rujaṃ drāvayati ।
तस्मादहं रुद्रो यः सर्वेषां परमा गतिः । tasmādahaṃ rudro yaḥ sarveṣāṃ paramā gatiḥ ।
सोऽहं सर्वाकारः । so'haṃ sarvākāraḥ ।
यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । yato vā imāni bhūtāni jāyante ।
येन जातानि जीवन्ति । yena jātāni jīvanti ।
यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । yatprayantyabhisaṃviśanti ।
तं मामेव विदित्वोपासीत । taṃ māmeva viditvopāsīta ।
भूतेभिर्देवेभिरभिष्टुतोऽहमेव । bhūtebhirdevebhirabhiṣṭuto'hameva ।
भीषास्माद्वातः पवते । bhīṣāsmādvātaḥ pavate ।
भीषोदेति सूर्यः । bhīṣodeti sūryaḥ ।
भीषास्मादग्निश्चेन्द्रश्च । bhīṣāsmādagniścendraśca ।
सोमोऽत एव योऽहं सर्वेषामधिष्ठाता सर्वेषां च भूतानां पालकः । somo'ta eva yo'haṃ sarveṣāmadhiṣṭhātā sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ pālakaḥ ।
सोऽहं पृथिवी । so'haṃ pṛthivī ।
सोऽहमापः । so'hamāpaḥ ।
सोऽहं तेजः । so'haṃ tejaḥ ।
सोऽहं वायुः । so'haṃ vāyuḥ ।
सोऽहं कालः । so'haṃ kālaḥ ।
सोऽहं दिशः । so'haṃ diśaḥ ।
सोऽहमात्मा । so'hamātmā ।
मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam ।
ब्रह्मविदाप्नोति परम् । brahmavidāpnoti param ।
ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् । brahmā śivo me astu sadāśivom ।
अचक्षुर्विश्वतश्चक्षुरकर्णो विश्वतः कर्णोऽपादो विश्वतःपादोऽपाणिर्विश्वतःपाणिराहमशिरा विश्वतःशिरा विद्यामन्त्रैकसंश्रयो विद्यारूपो विद्यामयो विश्वेश्वरोऽहमजरोऽहम् । acakṣurviśvataścakṣurakarṇo viśvataḥ karṇo'pādo viśvataḥpādo'pāṇirviśvataḥpāṇirāhamaśirā viśvataḥśirā vidyāmantraikasaṃśrayo vidyārūpo vidyāmayo viśveśvaro'hamajaro'ham ।
मामेवं विदित्वा संसृतिपाशात्प्रमुच्यते । māmevaṃ viditvā saṃsṛtipāśātpramucyate ।
तस्मादहं पशुपाशविमोचकः । tasmādahaṃ paśupāśavimocakaḥ ।
पशवश्चामानवान्तं मध्यवर्तिनश्च युक्तात्मानो यतन्ते मामेव प्राप्तुम् । paśavaścāmānavāntaṃ madhyavartinaśca yuktātmāno yatante māmeva prāptum ।
प्राप्यन्ते मां न पुनरावर्तन्ते । prāpyante māṃ na punarāvartante ।
त्रिशूलगां काशीमधिश्रित्य त्यक्तासवोऽपि मय्येव संविशन्ति । triśūlagāṃ kāśīmadhiśritya tyaktāsavo'pi mayyeva saṃviśanti ।
प्रज्वलवह्निगं हविर्यथा न यजमानमासादयति तथासौ त्यक्त्वा कुणपं न तत्तादृशं पुरा प्राप्नुवन्ति । prajvalavahnigaṃ haviryathā na yajamānamāsādayati tathāsau tyaktvā kuṇapaṃ na tattādṛśaṃ purā prāpnuvanti ।
एष एवादेशः । eṣa evādeśaḥ ।
एष उपदेशः । eṣa upadeśaḥ ।
एष एव परमो धर्मः । eṣa eva paramo dharmaḥ ।
सत्यात्तत्र कदाचिन्न प्रमदितव्यं तत्रोद्धूलनत्रिपुण्ड्राभ्याम् । satyāttatra kadācinna pramaditavyaṃ tatroddhūlanatripuṇḍrābhyām ।
तथा रुद्राद्याक्षधारणात्तथा मदर्चनाच्च । tathā rudrādyākṣadhāraṇāttathā madarcanācca ।
प्रमादेनापि नान्तर्देवसदने पुरीषं कुर्यात् । pramādenāpi nāntardevasadane purīṣaṃ kuryāt ।
व्रतान्न प्रमदितव्यम् । vratānna pramaditavyam ।
तद्धि तपस्तद्धि तपः काश्यामेव मुक्तिकामानाम् । taddhi tapastaddhi tapaḥ kāśyāmeva muktikāmānām ।
न तत्त्याज्यं न तत्त्याज्यं मोचकोऽहमविमुक्ते निवसताम् । na tattyājyaṃ na tattyājyaṃ mocako'hamavimukte nivasatām ।
नाविमुक्तात्परमं स्थानम् । nāvimuktātparamaṃ sthānam ।
नाविमुक्तात्परमं स्थानम् । nāvimuktātparamaṃ sthānam ।
काश्यां स्थानानि चत्वारि । kāśyāṃ sthānāni catvāri ।
तेषामभ्यर्हितमन्तर्गृहम् । teṣāmabhyarhitamantargṛham ।
तत्राप्यविमुक्तमभ्यर्हितम् । tatrāpyavimuktamabhyarhitam ।
तत्र स्थानानि पञ्च । tatra sthānāni pañca ।
तन्मध्ये शिवागारमभ्यर्हितम् । tanmadhye śivāgāramabhyarhitam ।
तत्र प्राच्यामैश्वर्यस्थानम् । tatra prācyāmaiśvaryasthānam ।
दक्षिणायां विचालनस्थानम् । dakṣiṇāyāṃ vicālanasthānam ।
पश्चिमायां वैराग्यस्थानम् । paścimāyāṃ vairāgyasthānam ।
उत्तरायां ज्ञानस्थानम् । uttarāyāṃ jñānasthānam ।
तस्मिन्यदन्तर्निर्लिप्तमव्ययमनाद्यन्तमशेषवेदवेदान्तवेद्यमनिर्देश्यमनिरुक्तमप्रच्यवमाशास्यमद्वैतं सर्वाधारमनाधारमनिरीक्ष्यमहरहर्ब्रह्मविष्णुपुरन्दराद्यमरवरसेवितं मामेव ज्योतिःस्वरूपं लिङ्गं मामेवोपासितव्यं तदेवोपासितव्यम् । tasminyadantarnirliptamavyayamanādyantamaśeṣavedavedāntavedyamanirdeśyamaniruktamapracyavamāśāsyamadvaitaṃ sarvādhāramanādhāramanirīkṣyamaharaharbrahmaviṣṇupurandarādyamaravarasevitaṃ māmeva jyotiḥsvarūpaṃ liṅgaṃ māmevopāsitavyaṃ tadevopāsitavyam ।
नैव भावयन्ति तल्लिङ्गं भानुश्चन्द्रोऽग्निर्वायुः । naiva bhāvayanti talliṅgaṃ bhānuścandro'gnirvāyuḥ ।
स्वप्रकाशं विश्वेश्वराभिधं पातालमधितिष्ठति । svaprakāśaṃ viśveśvarābhidhaṃ pātālamadhitiṣṭhati ।
तदेवाहम् । tadevāham ।
तत्रार्चितोऽहम् । tatrārcito'ham ।
साक्षादर्चितः । sākṣādarcitaḥ ।
त्रिशाखैर्बिल्वदलैर्दीप्तैर्वा योऽभिसम्पूजयेन्मन्मना मय्याहितासुर्मय्येवार्पिताखिलकर्मा भस्मदिग्धाङ्गो रुद्राक्षभूषणो मामेव सर्वभावेन प्रपन्नो triśākhairbilvadalairdīptairvā yo'bhisampūjayenmanmanā mayyāhitāsurmayyevārpitākhilakarmā bhasmadigdhāṅgo rudrākṣabhūṣaṇo māmeva sarvabhāvena prapanno
मदेकपूजानिरतः सम्पूजयेत् । madekapūjānirataḥ sampūjayet ।
तदहमश्नामि । tadahamaśnāmi ।
तं मोचयामि संसृतिपाशात् । taṃ mocayāmi saṃsṛtipāśāt ।
अहरहरभ्यर्च्य विश्वेश्वरं लिङ्गं तत्र रुद्रसूक्तैरभिषिच्य तदेव स्नपनपयस्त्रिः पीत्वा महापातकेभ्यो मुच्यते । aharaharabhyarcya viśveśvaraṃ liṅgaṃ tatra rudrasūktairabhiṣicya tadeva snapanapayastriḥ pītvā mahāpātakebhyo mucyate ।
न शोकमाप्नोति । na śokamāpnoti ।
मुच्यते संसारबन्धनात् । mucyate saṃsārabandhanāt ।
तदनभ्यर्च्य नाश्नीयात्फलमन्नमन्यद्वा । tadanabhyarcya nāśnīyātphalamannamanyadvā ।
यदश्नीयाद्रेतोभक्षीभवेत् । yadaśnīyādretobhakṣībhavet ।
नापः पिबेत् । nāpaḥ pibet ।
यदि पिबेत्पूयपो भवेत् । yadi pibetpūyapo bhavet ।
प्रमादेनैकदा त्वनभ्यर्च्य मां भुक्त्वा भोजयित्वा केशान्वापयित्वा गव्यानां पञ्च संगृह्योपोष्य जले रुद्रस्नानम् । pramādenaikadā tvanabhyarcya māṃ bhuktvā bhojayitvā keśānvāpayitvā gavyānāṃ pañca saṃgṛhyopoṣya jale rudrasnānam ।
जपेत्त्रिवारं रुद्रानुवाकम् । japettrivāraṃ rudrānuvākam ।
आदित्यं पश्यन्नभिध्यायन्स्वकृतकर्मकृद्रौद्रेरेव मन्त्रैः कुर्यान्मार्जनम् । ādityaṃ paśyannabhidhyāyansvakṛtakarmakṛdraudrereva mantraiḥ kuryānmārjanam ।
ततो भोजयित्वा ब्राह्मणान्पूतो भवति । tato bhojayitvā brāhmaṇānpūto bhavati ।
अन्यथा परेतो यातनामश्नुते । anyathā pareto yātanāmaśnute ।
पत्रैः फलैर्वा जलैर्वान्यैर्वाभिपूज्य विश्वेश्वरं मां ततोऽश्नीयात् । patraiḥ phalairvā jalairvānyairvābhipūjya viśveśvaraṃ māṃ tato'śnīyāt ।
कापिलेन पयसाभिषिच्य रुद्रसूक्तेन मामेव शिवलिङ्गरूपिणं ब्रह्महत्यायाः पूतो भवति । kāpilena payasābhiṣicya rudrasūktena māmeva śivaliṅgarūpiṇaṃ brahmahatyāyāḥ pūto bhavati ।
कापिलेनाज्येनाभिषिच्य स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति । kāpilenājyenābhiṣicya svarṇasteyātpūto bhavati ।
मधुनाभिषिच्य गुरुदारगमनात्पूतो भवति । madhunābhiṣicya gurudāragamanātpūto bhavati ।
सितया शर्करयाभिषिच्य सर्वजीववधात्पूतो भवति । sitayā śarkarayābhiṣicya sarvajīvavadhātpūto bhavati ।
क्षीरादिभिरेतैरभिषिच्य सर्वानवाप्नोति कामान् । kṣīrādibhiretairabhiṣicya sarvānavāpnoti kāmān ।
इत्येकैकं महान्प्रस्थशतं महान्प्रस्थशतमानैः शतैरभिपूज्य मुक्तो भवति संसारबन्धनात् । ityekaikaṃ mahānprasthaśataṃ mahānprasthaśatamānaiḥ śatairabhipūjya mukto bhavati saṃsārabandhanāt ।
मामेव शिवलिङ्गरूपिणमार्द्रायां पौर्णमास्यां वामावास्यायां वा महाव्यतीपाते ग्रहणे संक्रान्तावभिषिच्य तिलैः सतण्डुलैः सयवैः सम्पूज्य बिल्वदलैरभ्यर्च्य कापिलेनाज्यान्वितगन्धसारधूपैः परिकल्प्य दीपं नैवेद्यं साज्यमुपहारं कल्पयित्वा दद्यात्पुष्पाञ्जलिम् । māmeva śivaliṅgarūpiṇamārdrāyāṃ paurṇamāsyāṃ vāmāvāsyāyāṃ vā mahāvyatīpāte grahaṇe saṃkrāntāvabhiṣicya tilaiḥ sataṇḍulaiḥ sayavaiḥ sampūjya bilvadalairabhyarcya kāpilenājyānvitagandhasāradhūpaiḥ parikalpya dīpaṃ naivedyaṃ sājyamupahāraṃ kalpayitvā dadyātpuṣpāñjalim ।
एवं प्रयतोऽभ्यर्च्य मम सायुज्यमेति । evaṃ prayato'bhyarcya mama sāyujyameti ।
शतैर्महाप्रस्थैरखण्डैस्तण्डुलैरभिषिच्य चन्द्रलोककामश्चन्द्रलोकमवाप्नोति । śatairmahāprasthairakhaṇḍaistaṇḍulairabhiṣicya candralokakāmaścandralokamavāpnoti ।
तिलैरेतावद्भिरभिषिच्य वायुलोककामो वायुलोकमवाप्नोति । tilairetāvadbhirabhiṣicya vāyulokakāmo vāyulokamavāpnoti ।
माषैरेतावद्भिरभिषिच्य वरुणलोककामो वरुणलोकमवाप्नोति । māṣairetāvadbhirabhiṣicya varuṇalokakāmo varuṇalokamavāpnoti ।
यवैरेतावद्भिरभिषिच्य सूर्यलोककामः सूर्यलोकमवाप्नोति । yavairetāvadbhirabhiṣicya sūryalokakāmaḥ sūryalokamavāpnoti ।
एतैरेतावद्भिर्द्विगुणैरभिषिच्य स्वर्गलोककामः स्वर्गलोकमवाप्नोति । etairetāvadbhirdviguṇairabhiṣicya svargalokakāmaḥ svargalokamavāpnoti ।
एतैरेतावद्भिश्चतुर्गुणैरभिषिच्य चतुर्जालं ब्रह्मकोशं यन्मृत्युर्नावपश्यति । etairetāvadbhiścaturguṇairabhiṣicya caturjālaṃ brahmakośaṃ yanmṛtyurnāvapaśyati ।
तमतीत्य मल्लोककामो मल्लोकमवाप्नोति नान्यं मल्लोकात्परम् । tamatītya mallokakāmo mallokamavāpnoti nānyaṃ mallokātparam ।
यमवाप्य न शोचति । yamavāpya na śocati ।
न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तते । na sa punarāvartate na sa punarāvartate ।
लिङ्गरूपिणं मां सम्पूज्य चिन्तयन्ति योगिनः सिद्धाः सिद्धिं गताः । liṅgarūpiṇaṃ māṃ sampūjya cintayanti yoginaḥ siddhāḥ siddhiṃ gatāḥ ।
यजन्ति यज्वानः । yajanti yajvānaḥ ।
मामेव स्तुवन्ति वेदाः साङ्गाः सोपनिषदः सेतिहासः । māmeva stuvanti vedāḥ sāṅgāḥ sopaniṣadaḥ setihāsaḥ ।
न मत्तोऽन्यदहमेव सर्वम् । na matto'nyadahameva sarvam ।
मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam ।
ततः काश्यां प्रयतैरेवाहमन्वहं पूज्यः । tataḥ kāśyāṃ prayatairevāhamanvahaṃ pūjyaḥ ।
तत्र गणा रौद्रानना नानामुखा नानाशस्त्रधारिणो नानारूपधरा नानाचिह्निताः । tatra gaṇā raudrānanā nānāmukhā nānāśastradhāriṇo nānārūpadharā nānācihnitāḥ ।
ते सर्वे भस्मदिग्धाङ्गा रुद्राक्षाभरणाः कृताञ्जलयो नित्यमभिध्यायन्ति । te sarve bhasmadigdhāṅgā rudrākṣābharaṇāḥ kṛtāñjalayo nityamabhidhyāyanti ।
तत्र पूर्वस्यं दिशि ब्रह्मा कृताञ्जलिरहर्निशं मामुपास्ते । tatra pūrvasyaṃ diśi brahmā kṛtāñjaliraharniśaṃ māmupāste ।
दक्षिणस्यां दिशि विष्णुः कृत्वैव मूर्धाञ्जलिं मामुपास्ते । dakṣiṇasyāṃ diśi viṣṇuḥ kṛtvaiva mūrdhāñjaliṃ māmupāste ।
प्रतीच्यामिन्द्रःसन्नताङ्ग उपास्ते । pratīcyāmindraḥsannatāṅga upāste ।
उदीच्यामग्निकायमुमानुरक्ता हेमाङ्गविभूषणा हेमवस्त्रा मामुपासते मामेव वेदाश्चतुर्मूर्तिधराः । udīcyāmagnikāyamumānuraktā hemāṅgavibhūṣaṇā hemavastrā māmupāsate māmeva vedāścaturmūrtidharāḥ ।
दक्षिणायां दिशि मुक्तिस्थानं तन्मुक्तिमण्डपसंज्ञितम् । dakṣiṇāyāṃ diśi muktisthānaṃ tanmuktimaṇḍapasaṃjñitam ।
तत्रानेकगणाः पालकाः सायुधाः पापघातकाः । tatrānekagaṇāḥ pālakāḥ sāyudhāḥ pāpaghātakāḥ ।
तत्र ऋषयः शाम्भवाः पाशुपता महाशैवा वेदावतंसं शैवं पञ्चाक्षरं जपन्तस्तारकं सप्रणवं मोदमानास्तिष्ठन्ति । tatra ṛṣayaḥ śāmbhavāḥ pāśupatā mahāśaivā vedāvataṃsaṃ śaivaṃ pañcākṣaraṃ japantastārakaṃ sapraṇavaṃ modamānāstiṣṭhanti ।
तत्रैका रत्नवेदिका । tatraikā ratnavedikā ।
तत्राहमासीनः काश्यां त्यक्तकुणपाञ्छैवानानीय स्वस्याङ्के संनिवेश्य भसितरुद्राक्षभूषितानुपस्पृश्य मा भूदेतेषां जन्म मृतिश्चेति तारकं शवं मनुमुपदिशामि । tatrāhamāsīnaḥ kāśyāṃ tyaktakuṇapāñchaivānānīya svasyāṅke saṃniveśya bhasitarudrākṣabhūṣitānupaspṛśya mā bhūdeteṣāṃ janma mṛtiśceti tārakaṃ śavaṃ manumupadiśāmi ।
ततस्ते मुक्ता मामनुविशन्ति विज्ञानमयेनाङ्गेन । tataste muktā māmanuviśanti vijñānamayenāṅgena ।
न पुनरावर्तन्ते हुताशनप्रतिष्ठं हविरिव तत्रैव मुक्त्यर्थमुपदिश्यते शैवोऽयं मन्त्रः पञ्चाक्षरः । na punarāvartante hutāśanapratiṣṭhaṃ haviriva tatraiva muktyarthamupadiśyate śaivo'yaṃ mantraḥ pañcākṣaraḥ ।
तन्मुक्तिस्थानम् । tanmuktisthānam ।
तत ओङ्काररूपम् । tata oṅkārarūpam ।
ततो मदर्पितकर्मणां मदाविष्टचेतसां मद्रूपता भवति । tato madarpitakarmaṇāṃ madāviṣṭacetasāṃ madrūpatā bhavati ।
नान्येषमियं ब्रह्मविद्येयं ब्रह्मविद्या । nānyeṣamiyaṃ brahmavidyeyaṃ brahmavidyā ।
मुमुक्षवः काश्यामेवासीना वीर्यवन्तो विद्यावन्तः । mumukṣavaḥ kāśyāmevāsīnā vīryavanto vidyāvantaḥ ।
विज्ञानमयं ब्रह्मकोशम् । vijñānamayaṃ brahmakośam ।
चतुर्जालं ब्रह्मकोशम् । caturjālaṃ brahmakośam ।
यन्मृत्युर्नावपश्यति । yanmṛtyurnāvapaśyati ।
यं ब्रह्मा नावपश्यति । yaṃ brahmā nāvapaśyati ।
यं विष्णुर्नावपश्यति । yaṃ viṣṇurnāvapaśyati ।
यमिन्द्राग्नी नावपश्येताम् । yamindrāgnī nāvapaśyetām ।
यं वरुणादयो नावपश्यन्ति । yaṃ varuṇādayo nāvapaśyanti ।
तमेव तत्तेज प्लुष्टविड्भावं हैममुमां संश्लिष्य वसन्तं चन्द्रकोटिसमप्रभं चन्द्रकिरीटं सोमसूर्याग्निनयनं भूतिभूषितविग्रहं शिवं मामेवमभिध्यायन्तो मुक्तकिल्बिषास्त्यक्तबन्धा मय्येव लीना भवन्ति । tameva tatteja pluṣṭaviḍbhāvaṃ haimamumāṃ saṃśliṣya vasantaṃ candrakoṭisamaprabhaṃ candrakirīṭaṃ somasūryāgninayanaṃ bhūtibhūṣitavigrahaṃ śivaṃ māmevamabhidhyāyanto muktakilbiṣāstyaktabandhā mayyeva līnā bhavanti ।
ये चान्ये काश्यां पुरीष कारिणः प्रतिग्रहरतास्त्यक्तभस्मधारणास्त्यक्तरुद्राक्षधारणास्त्यक्तसोमवारव्रतास्त्यक्तग्रहयागास्त्यक्तविश्वेश्वरार्चनास्त्यक्त- ye cānye kāśyāṃ purīṣa kāriṇaḥ pratigraharatāstyaktabhasmadhāraṇāstyaktarudrākṣadhāraṇāstyaktasomavāravratāstyaktagrahayāgāstyaktaviśveśvarārcanāstyakta-
पञ्चाक्षरजपास्त्यक्तभैरवार्चना भैरवीं घोरादियातनां नानाविधां काश्यां परेता भुक्त्वा ततः शुद्धा मां प्रपद्यन्ते च । pañcākṣarajapāstyaktabhairavārcanā bhairavīṃ ghorādiyātanāṃ nānāvidhāṃ kāśyāṃ paretā bhuktvā tataḥ śuddhā māṃ prapadyante ca ।
अन्तर्गृहे रेतो मूत्रं पुरीषं वा विसृजन्ति तदा तेन सिञ्चन्ते पितॄन् । antargṛhe reto mūtraṃ purīṣaṃ vā visṛjanti tadā tena siñcante pitṝn ।
तमेव पापकारिणं मृतं पश्यन्नीललोहितो भैरवस्तं पातयत्यस्रमण्डले ज्वलज्ज्वलनकुण्डेष्वन्येष्वपि । tameva pāpakāriṇaṃ mṛtaṃ paśyannīlalohito bhairavastaṃ pātayatyasramaṇḍale jvalajjvalanakuṇḍeṣvanyeṣvapi ।
ततश्चाप्रमादेन निवसेदप्रमादेन निवसेत्काश्यां लिङ्गरूपिण्यामित्युपनिषत् ॥ tataścāpramādena nivasedapramādena nivasetkāśyāṃ liṅgarūpiṇyāmityupaniṣat ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः ॥ oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ ॥
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ॥
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः ॥ sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ ॥
व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ॥ svasti na indro vṛddhaśravāḥ ॥
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ॥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ॥
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ॥ svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ॥
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ svasti no bṛhaspatirdadhātu ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥
हरिः ॐ तत्सत् ॥ hariḥ oṃ tatsat ॥

इति भस्मजाबालोपनिषत्समाप्ता ॥ iti bhasmajābālopaniṣatsamāptā ॥

रुद्रहृदयोपनिषत् rudrahṛdayopaniṣat

यद्ब्रह्म रुद्रहृदयमहाविद्याप्रकाशितम् । yadbrahma rudrahṛdayamahāvidyāprakāśitam ।
तद्ब्रह्ममात्रावस्थानपदवीमधुना भजे ॥ tadbrahmamātrāvasthānapadavīmadhunā bhaje ॥

ॐ सह नाववतु ॥ oṃ saha nāvavatu ॥
सह नौ भुनक्तु ॥ saha nau bhunaktu ॥
सह वीर्यं करवावहै ॥ saha vīryaṃ karavāvahai ॥
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ ॥ hariḥ oṃ ॥

हृदयं कुण्डली भस्मरुद्राक्षगणदर्शनम् । hṛdayaṃ kuṇḍalī bhasmarudrākṣagaṇadarśanam ।
तारसारं महावाक्यं पञ्चब्रह्माग्निहोत्रकम् ॥१॥ tārasāraṃ mahāvākyaṃ pañcabrahmāgnihotrakam ॥1॥

प्रणम्य शिरसा पादौ शुको व्यासमुवाच ह । praṇamya śirasā pādau śuko vyāsamuvāca ha ।
को देवः सर्वदेवेषु कस्मिन्देवाश्च सर्वशः ॥२॥ ko devaḥ sarvadeveṣu kasmindevāśca sarvaśaḥ ॥2॥

कस्य शुश्रूषणान्नित्यं प्रीता देवा भवन्ति मे । kasya śuśrūṣaṇānnityaṃ prītā devā bhavanti me ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पिता शुकम् ॥३॥ tasya tadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca pitā śukam ॥3॥

सर्वदेवात्मको रुद्रः सर्वे देवाः शिवात्मकाः । sarvadevātmako rudraḥ sarve devāḥ śivātmakāḥ ।
रुद्रस्य दक्षिणे पार्श्वे रविर्ब्रह्मा त्रयोऽग्नयः ॥४॥ rudrasya dakṣiṇe pārśve ravirbrahmā trayo'gnayaḥ ॥4॥

वामपार्श्वे उमा देवी विष्णुः सोमोऽपि ते त्रयः । vāmapārśve umā devī viṣṇuḥ somo'pi te trayaḥ ।
या उमा सा स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स हि चन्द्रमाः ॥५॥ yā umā sā svayaṃ viṣṇuryo viṣṇuḥ sa hi candramāḥ ॥5॥

ये नमस्यन्ति गोविन्दं ते नमस्यन्ति शङ्करम् । ye namasyanti govindaṃ te namasyanti śaṅkaram ।
येऽर्चयन्ति हरिं भक्त्या तेऽर्चयन्ति वृषध्वजम् ॥६॥ ye'rcayanti hariṃ bhaktyā te'rcayanti vṛṣadhvajam ॥6॥

ये द्विषन्ति विरूपाक्षं ते द्विषन्ति जनार्दनम् । ye dviṣanti virūpākṣaṃ te dviṣanti janārdanam ।
ये रुद्रं नाभिजानन्ति ते न जानन्ति केशवम् ॥७॥ ye rudraṃ nābhijānanti te na jānanti keśavam ॥7॥

रुद्रात्प्रवर्तते बीजं बीजयोनिर्जनार्दनः । rudrātpravartate bījaṃ bījayonirjanārdanaḥ ।
यो रुद्रः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स हुताशनः ॥८॥ yo rudraḥ sa svayaṃ brahmā yo brahmā sa hutāśanaḥ ॥8॥

ब्रह्मविष्णुमयो रुद्र अग्नीषोमात्कं जगत् । brahmaviṣṇumayo rudra agnīṣomātkaṃ jagat ।
पुंलिङ्गं सर्वमीशानं स्त्रीलिङ्गं भगवत्युमा ॥९॥ puṃliṅgaṃ sarvamīśānaṃ strīliṅgaṃ bhagavatyumā ॥9॥

उमारुद्रात्मिकाः सर्वाः ग्रजाः स्थावरजङ्गमाः । umārudrātmikāḥ sarvāḥ grajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ ।
व्यक्तं सर्वमुमारूपमव्यक्तं तु महेश्वरम् ॥१०॥ vyaktaṃ sarvamumārūpamavyaktaṃ tu maheśvaram ॥10॥

उमा शङ्करयोगो यः स योगो विष्णुरुच्यते । umā śaṅkarayogo yaḥ sa yogo viṣṇurucyate ।
यस्तु तस्मै नमस्कारं कुर्याद्भक्तिसमन्वितः ॥११॥ yastu tasmai namaskāraṃ kuryādbhaktisamanvitaḥ ॥11॥

आत्मानं परमात्मानमन्तरात्मानमेव च । ātmānaṃ paramātmānamantarātmānameva ca ।
ज्ञात्वा त्रिविधमात्मानं परमात्मानमाश्रयेत् ॥१२॥ jñātvā trividhamātmānaṃ paramātmānamāśrayet ॥12॥

अन्तरात्मा भवेद्ब्रह्मा परमात्मा महेश्वरः । antarātmā bhavedbrahmā paramātmā maheśvaraḥ ।
सर्वेषामेव भूतानां विष्णुरात्मा सनातनः ॥१३॥ sarveṣāmeva bhūtānāṃ viṣṇurātmā sanātanaḥ ॥13॥

अस्य त्रैलोक्यवृक्षस्य भूमौ विटपशाखिनः । asya trailokyavṛkṣasya bhūmau viṭapaśākhinaḥ ।
अग्रं मध्यं तथा मूलं विष्णुब्रह्ममहेश्वराः ॥१४॥ agraṃ madhyaṃ tathā mūlaṃ viṣṇubrahmamaheśvarāḥ ॥14॥

कार्यं विष्णुः क्रिया ब्रह्मा कारणं तु महेश्वरः । kāryaṃ viṣṇuḥ kriyā brahmā kāraṇaṃ tu maheśvaraḥ ।
प्रयोजनार्थं रुद्रेण मूर्तिरेका त्रिधा कृता ॥१५॥ prayojanārthaṃ rudreṇa mūrtirekā tridhā kṛtā ॥15॥

धर्मो रुद्रो जगद्विष्णुः सर्वज्ञानं पितामहः । dharmo rudro jagadviṣṇuḥ sarvajñānaṃ pitāmahaḥ ।
श्रीरुद्र रुद्र रुद्रेति यस्तं ब्रूयाद्विचक्षणः ॥१६॥ śrīrudra rudra rudreti yastaṃ brūyādvicakṣaṇaḥ ॥16॥

कीर्तनात्सर्वदेवस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । kīrtanātsarvadevasya sarvapāpaiḥ pramucyate ।
रुद्रो नर उमा नारी तस्मै तस्यै नमो नमः ॥१७॥ rudro nara umā nārī tasmai tasyai namo namaḥ ॥17॥

रुद्रो ब्रह्मा उमा वाणी तस्मै तस्यै नमो नमः । rudro brahmā umā vāṇī tasmai tasyai namo namaḥ ।
रुद्रो विष्णुरुमा लक्ष्मीस्तस्मै तस्यै नमो नमः ॥१८॥ rudro viṣṇurumā lakṣmīstasmai tasyai namo namaḥ ॥18॥

रुद्रः सूर्य उमा छाया तस्मै तस्यै नमो नमः । rudraḥ sūrya umā chāyā tasmai tasyai namo namaḥ ।
रुद्रः सोम उमा तारा तस्मै तस्यै नमो नमः ॥१९॥ rudraḥ soma umā tārā tasmai tasyai namo namaḥ ॥19॥

रुद्रो दिवा उमा रात्रिस्तस्मै तस्यै नमो नमः । rudro divā umā rātristasmai tasyai namo namaḥ ।
रुद्रो यज्ञ उमा वेदिस्तस्मै तस्यै नमो नमः ॥२०॥ rudro yajña umā vedistasmai tasyai namo namaḥ ॥20॥

रुद्रो वह्निरुमा स्वाहा तस्मै तस्यै नमो नमः । rudro vahnirumā svāhā tasmai tasyai namo namaḥ ।
रुद्रो वेद उमा शास्तं तस्मै तस्यै नमो नमः ॥२१॥ rudro veda umā śāstaṃ tasmai tasyai namo namaḥ ॥21॥

रुद्रो वृक्ष उमा वल्ली तस्मै तस्यै नमो नमः । rudro vṛkṣa umā vallī tasmai tasyai namo namaḥ ।
रुद्रो गन्ध उमा पुष्पं तस्मै तस्यै नमो नमः ॥२२॥ rudro gandha umā puṣpaṃ tasmai tasyai namo namaḥ ॥22॥

रुद्रोऽर्थ अक्षरः सोमा तस्मै तस्यै नमो नमः । rudro'rtha akṣaraḥ somā tasmai tasyai namo namaḥ ।
रुद्रो लिङ्गमुमा पीठं तस्मै तस्यै नमो नमः ॥२३॥ rudro liṅgamumā pīṭhaṃ tasmai tasyai namo namaḥ ॥23॥

सर्वदेवात्मकं रुद्रं नमस्कुर्यात्पृथक्पृथक् । sarvadevātmakaṃ rudraṃ namaskuryātpṛthakpṛthak ।
एभिर्मन्त्रपदैरेव नमस्यामीशपार्वती ॥२४॥ ebhirmantrapadaireva namasyāmīśapārvatī ॥24॥

यत्र यत्र भवेत्सार्धमिमं मन्त्रमुदीरयेत् । yatra yatra bhavetsārdhamimaṃ mantramudīrayet ।
ब्रह्महा जलमध्ये तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥२५॥ brahmahā jalamadhye tu sarvapāpaiḥ pramucyate ॥25॥

सर्वाधिष्ठानमद्वन्द्वं परं ब्रह्म सनातनम् । sarvādhiṣṭhānamadvandvaṃ paraṃ brahma sanātanam ।
सच्चिदानन्दरूपं तदवाङ्मनसगोचरम् ॥२६॥ saccidānandarūpaṃ tadavāṅmanasagocaram ॥26॥

तस्मिन्सुविदिते सर्वं विज्ञातं स्यादिदं शुक । tasminsuvidite sarvaṃ vijñātaṃ syādidaṃ śuka ।
तदात्मकत्वात्सर्वस्य तस्माद्भिन्नं नहि क्वचित् ॥२७॥ tadātmakatvātsarvasya tasmādbhinnaṃ nahi kvacit ॥27॥

द्वे विद्ये वेदितव्ये हि परा चैवापरा च ते । dve vidye veditavye hi parā caivāparā ca te ।
तत्रापरा तु विद्यैषा ऋग्वेदो यजुरेव च ॥२८॥ tatrāparā tu vidyaiṣā ṛgvedo yajureva ca ॥28॥

सामवेदस्तथाथर्ववेदः शिक्षा मुनीश्वर । sāmavedastathātharvavedaḥ śikṣā munīśvara ।
कल्पो व्याकरणं चैव निरुक्तं छन्द एव च ॥२९॥ kalpo vyākaraṇaṃ caiva niruktaṃ chanda eva ca ॥29॥

ज्योतिषं च यथा नात्मविषया अपि बुद्धयः । jyotiṣaṃ ca yathā nātmaviṣayā api buddhayaḥ ।
अथैषा परमा विद्या ययात्मा परमाक्षरम् ॥३०॥ athaiṣā paramā vidyā yayātmā paramākṣaram ॥30॥

यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रं रूपवर्जितम् । yattadadreśyamagrāhyamagotraṃ rūpavarjitam ।
अचक्षुःश्रोत्रमत्यर्थं तदपाणिपदं तथा ॥३१॥ acakṣuḥśrotramatyarthaṃ tadapāṇipadaṃ tathā ॥31॥

नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं च तदव्ययम् । nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ ca tadavyayam ।
तद्भूतयोनिं पश्यन्ति धीरा आत्मानमात्मनि ॥३२॥ tadbhūtayoniṃ paśyanti dhīrā ātmānamātmani ॥32॥

यः सर्वज्ञः सर्वविद्यो यस्य ज्ञानमयं तपः । yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyo yasya jñānamayaṃ tapaḥ ।
तस्मादत्रान्नरूपेण जायते जगदावलिः ॥३३॥ tasmādatrānnarūpeṇa jāyate jagadāvaliḥ ॥33॥

सत्यवद्भाति तत्सर्वं रज्जुसर्पवदास्थितम् । satyavadbhāti tatsarvaṃ rajjusarpavadāsthitam ।
तदेतदक्षरं सत्यं तद्विज्ञाय विमुच्यते ॥३४॥ tadetadakṣaraṃ satyaṃ tadvijñāya vimucyate ॥34॥

ज्ञानेनैव हि संसारविनाशो नैव कर्मणा । jñānenaiva hi saṃsāravināśo naiva karmaṇā ।
श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं स्वगुरुं गच्छेद्यथाविधि ॥३५॥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭhaṃ svaguruṃ gacchedyathāvidhi ॥35॥

गुरुस्तस्मै परां विद्यां दद्याद्ब्रह्मात्मबोधिनीम् । gurustasmai parāṃ vidyāṃ dadyādbrahmātmabodhinīm ।
गुहायां निहितं साक्षादक्षरं वेद चेन्नरः ॥३६॥ guhāyāṃ nihitaṃ sākṣādakṣaraṃ veda cennaraḥ ॥36॥

छित्वाऽविद्यामहाग्रन्थिं शिवं गच्छेत्सनातनम् । chitvā'vidyāmahāgranthiṃ śivaṃ gacchetsanātanam ।
तदेतदमृतं सत्यं तद्बोद्धव्यं मुमुक्षिभिः ॥३७॥ tadetadamṛtaṃ satyaṃ tadboddhavyaṃ mumukṣibhiḥ ॥37॥

धनुस्तारं शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । dhanustāraṃ śaro hyātmā brahma tallakṣyamucyate ।
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥३८॥ apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet ॥38॥

लक्ष्यं सर्वगतं चैव शरः सर्वगतो मुखः । lakṣyaṃ sarvagataṃ caiva śaraḥ sarvagato mukhaḥ ।
वेद्धा सर्वगतश्चैव शिवलक्ष्यं न संशयः ॥३९॥ veddhā sarvagataścaiva śivalakṣyaṃ na saṃśayaḥ ॥39॥

न तत्र चन्द्रार्कवपुः प्रकाशते न वान्ति वाताः सकला देवताश्च । na tatra candrārkavapuḥ prakāśate na vānti vātāḥ sakalā devatāśca ।
स एष देवः कृतभावभूतः स्वयं विशुद्धो विरजः प्रकाशते ॥४०॥ sa eṣa devaḥ kṛtabhāvabhūtaḥ svayaṃ viśuddho virajaḥ prakāśate ॥40॥

द्वौ सुपर्णौ शरीरेऽस्मिञ्जीवेशाक्ष्यौ सह स्थितौ । dvau suparṇau śarīre'smiñjīveśākṣyau saha sthitau ।
तयोर्जीवः फलं भुङ्क्ते कर्मणो न महेश्वरः ॥४१॥ tayorjīvaḥ phalaṃ bhuṅkte karmaṇo na maheśvaraḥ ॥41॥

केवलं साक्षिरूपेण विना भोगं महेश्वरः । kevalaṃ sākṣirūpeṇa vinā bhogaṃ maheśvaraḥ ।
प्रकाशते स्वयं भेदः कल्पितो मायया तयोः ॥४२॥ prakāśate svayaṃ bhedaḥ kalpito māyayā tayoḥ ॥42॥

घटाकाशमठाकाशौ यथाकाशप्रभेदतः । ghaṭākāśamaṭhākāśau yathākāśaprabhedataḥ ।
कल्पितौ परमौ जीवशिवरूपेण कल्पितौ ॥४३॥ kalpitau paramau jīvaśivarūpeṇa kalpitau ॥43॥

तत्त्वतश्च शिवः साक्षाच्चिज्जीवश्च स्वतः सदा । tattvataśca śivaḥ sākṣāccijjīvaśca svataḥ sadā ।
चिच्चिदाकारतो भिन्ना न भिन्ना चित्त्वहानितः ॥४४॥ ciccidākārato bhinnā na bhinnā cittvahānitaḥ ॥44॥

चितश्चिन्न चिदाकारद्भिद्यते जडरूपतः । citaścinna cidākāradbhidyate jaḍarūpataḥ ।
भिद्यते चेज्जडो भेदश्चिदेका सर्वदा खलु ॥४५॥ bhidyate cejjaḍo bhedaścidekā sarvadā khalu ॥45॥

तर्कतश्च प्रमाणाच्च चिदेकत्वव्यवस्थितेः । tarkataśca pramāṇācca cidekatvavyavasthiteḥ ।
चिदेकत्वपरिज्ञाने न शोचति न मुह्यति ॥४६॥ cidekatvaparijñāne na śocati na muhyati ॥46॥

अद्वैतं परमानन्दं शिवं याति तु कैवलम् ॥४७॥ advaitaṃ paramānandaṃ śivaṃ yāti tu kaivalam ॥47॥

अधिष्ठानं समस्तस्य जगतः सत्यचिद्घनम् । adhiṣṭhānaṃ samastasya jagataḥ satyacidghanam ।
अहमस्मीति निश्चित्य वीतशोको भवेन्मुनिः ॥४८॥ ahamasmīti niścitya vītaśoko bhavenmuniḥ ॥48॥

स्वशरीरे स्वयं ज्योतिःस्वरूपं सर्वसाक्षिणम् । svaśarīre svayaṃ jyotiḥsvarūpaṃ sarvasākṣiṇam ।
क्षीणदोषाः प्रपश्यन्ति नेतरे माययावृताः ॥४९॥ kṣīṇadoṣāḥ prapaśyanti netare māyayāvṛtāḥ ॥49॥

एवं रूपपरिज्ञानं यस्यास्ति परयोगिनः । evaṃ rūpaparijñānaṃ yasyāsti parayoginaḥ ।
कुत्रचिद्गमनं नास्ति तस्य पूर्णस्वरूपिणः ॥५०॥ kutracidgamanaṃ nāsti tasya pūrṇasvarūpiṇaḥ ॥50॥

आकाशमेकं सम्पूर्णं कुत्रचिन्नैव गच्छति । ākāśamekaṃ sampūrṇaṃ kutracinnaiva gacchati ।
तद्वत्स्वात्मपरिज्ञानी कुत्रचिन्नैव गच्छति ॥५१॥ tadvatsvātmaparijñānī kutracinnaiva gacchati ॥51॥

स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म यो वेद वै मुनिः । sa yo ha vai tatparamaṃ brahma yo veda vai muniḥ ।
ब्रह्मैव भवति स्वस्थः सच्चिदानन्द मातृकः ॥५२॥ brahmaiva bhavati svasthaḥ saccidānanda mātṛkaḥ ॥52॥

इत्युपनिषत् ॥ ityupaniṣat ॥

ॐ सह नाववतु ॥ oṃ saha nāvavatu ॥
सह नौ भुनक्तु ॥ saha nau bhunaktu ॥
सह वीर्यं करवावहै ॥ saha vīryaṃ karavāvahai ॥
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इति रुद्रहृदयोपनिषत्समाप्ता ॥ iti rudrahṛdayopaniṣatsamāptā ॥

अक्षमालिकोपनिषत् akṣamālikopaniṣat

अकारादिक्षकारान्तवर्णजातकलेवरम् । akārādikṣakārāntavarṇajātakalevaram ।
विकलेवरकैवल्यं रामचन्द्रपदं भजे ॥ vikalevarakaivalyaṃ rāmacandrapadaṃ bhaje ॥

ॐ वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि oṃ vāṅme manasi pratiṣṭhitā mano me vāci
प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ॥ वेदस्य म आणीस्थः pratiṣṭhitamāvirāvīrma edhi ॥ vedasya ma āṇīsthaḥ
श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनारात्रा- śrutaṃ me mā prahāsīranenādhītenārātrā-
न्सन्दधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि ॥ nsandadhāmyṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi ॥

तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु मामवतु tanmāmavatu tadvaktāramavatu avatu māmavatu
वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ vaktāramavatu vaktāram ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

हरिः ॐ । hariḥ oṃ ।
अथ प्रजापतिर्गुहं पप्रच्छ भो ब्रह्मन्नक्षमालाभेदविधिं ब्रूहीति । atha prajāpatirguhaṃ papraccha bho brahmannakṣamālābhedavidhiṃ brūhīti ।
सा किं लक्षणा कति भेदा अस्याः कति सूत्राणि कथं घटनाप्रकारः के वर्णाः का प्रतिष्ठा कैषाधिदेवता किं फलं चेति । sā kiṃ lakṣaṇā kati bhedā asyāḥ kati sūtrāṇi kathaṃ ghaṭanāprakāraḥ ke varṇāḥ kā pratiṣṭhā kaiṣādhidevatā kiṃ phalaṃ ceti ।
तं गुहः प्रत्युवाच प्रवालमौक्तिकस्फटिकशङ्खरजताष्टापदचन्दनपुत्रजीविकाब्जे रुद्राक्षा इति । taṃ guhaḥ pratyuvāca pravālamauktikasphaṭikaśaṅkharajatāṣṭāpadacandanaputrajīvikābje rudrākṣā iti ।
आदिक्षान्तमूर्तिः सावधानभावा । ādikṣāntamūrtiḥ sāvadhānabhāvā ।
सौवर्णं राजतं ताम्रं तन्मुखे मुखं तत्पुच्छे पुच्छं तदन्तरावर्तनक्रमेण योजयेत् । sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ tanmukhe mukhaṃ tatpucche pucchaṃ tadantarāvartanakrameṇa yojayet ।
यदस्यान्तरं सूत्रं तद्ब्रह्म । yadasyāntaraṃ sūtraṃ tadbrahma ।
यद्दक्षपार्श्वे तच्छैवम् । yaddakṣapārśve tacchaivam ।
यद्वामे तद्वैष्णवम् । yadvāme tadvaiṣṇavam ।
यन्मुखं सा सरस्वती । yanmukhaṃ sā sarasvatī ।
यत्पुच्छं सा गायत्री । yatpucchaṃ sā gāyatrī ।
यत्सुषिरं सा विद्या । yatsuṣiraṃ sā vidyā ।
या ग्रन्थिः सा प्रकृतिः । yā granthiḥ sā prakṛtiḥ ।
ये स्वरास्ते धवलाः । ye svarāste dhavalāḥ ।
ये स्पर्शास्ते पीताः । ye sparśāste pītāḥ ।
ये परास्ते रक्ताः । ye parāste raktāḥ ।
अथ तां पञ्चभिर्गन्धैरमृतैः पञ्चभिर्गव्यैस्तनुभिः शोधयित्वा पञ्चभिर्गव्यैर्गन्धोदकेन संस्राप्य तस्मात्सोङ्कारेण पत्रकूर्चेन स्नपयित्वाष्टभिर्गन्धैरालिप्य सुमनःस्थले निवेश्याक्षतपुष्पैराराध्य प्रत्यक्षमादिक्षान्तैर्वर्णैर्भावयेत् । atha tāṃ pañcabhirgandhairamṛtaiḥ pañcabhirgavyaistanubhiḥ śodhayitvā pañcabhirgavyairgandhodakena saṃsrāpya tasmātsoṅkāreṇa patrakūrcena snapayitvāṣṭabhirgandhairālipya sumanaḥsthale niveśyākṣatapuṣpairārādhya pratyakṣamādikṣāntairvarṇairbhāvayet ।
ओमङ्कार मृत्युञ्जय सर्वव्यापक प्रथमेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omaṅkāra mṛtyuñjaya sarvavyāpaka prathame'kṣe pratitiṣṭha ।
ओमाङ्काराकर्षणात्मकसर्वगत द्वितीयेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omāṅkārākarṣaṇātmakasarvagata dvitīye'kṣe pratitiṣṭha ।
ओमिङ्कारपुष्टिदाक्षोभकर तृतीयेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omiṅkārapuṣṭidākṣobhakara tṛtīye'kṣe pratitiṣṭha ।
ओमीङ्कार वाक्प्रसादकर निर्मल चतुर्थेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omīṅkāra vākprasādakara nirmala caturthe'kṣe pratitiṣṭha ।
ओमुङ्कार सर्वबलप्रद सारतर पञ्चमेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omuṅkāra sarvabalaprada sāratara pañcame'kṣe pratitiṣṭha ।
ओमूङ्कारोच्चाटन दुःसह षष्ठेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omūṅkāroccāṭana duḥsaha ṣaṣṭhe'kṣe pratitiṣṭha ।
ओमृङ्काकार संक्षोभकर चञ्चल सप्तमेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omṛṅkākāra saṃkṣobhakara cañcala saptame'kṣe pratitiṣṭha ।
ओमॄङ्कार संमोहनकरोजवलाष्टमेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omṝṅkāra saṃmohanakarojavalāṣṭame'kṣe pratitiṣṭha ।
ओम्लृङ्कारविद्वेषणकर मोहक नवमेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omlṛṅkāravidveṣaṇakara mohaka navame'kṣe pratitiṣṭha ।
ओम्लॄङ्कार मोहकर दशमेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omlṝṅkāra mohakara daśame'kṣe pratitiṣṭha ।
ओमेङ्कार सर्ववश्यकर शुद्धसत्त्वैकादशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omeṅkāra sarvavaśyakara śuddhasattvaikādaśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ओमैङ्कार शुद्धसात्त्विक पुरुषवश्यकर द्वादशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omaiṅkāra śuddhasāttvika puruṣavaśyakara dvādaśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ओमोङ्काराखिलवाङ्मय नित्यशुद्ध त्रयोदशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omoṅkārākhilavāṅmaya nityaśuddha trayodaśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ओमौङ्कार सर्ववाङ्मय वश्यकर चतुर्दशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omauṅkāra sarvavāṅmaya vaśyakara caturdaśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ओमङ्कार गजादिवश्यकर मोहन पञ्चदशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omaṅkāra gajādivaśyakara mohana pañcadaśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ओमःकार मृत्युनाशनकर रौद्र षोडशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । omaḥkāra mṛtyunāśanakara raudra ṣoḍaśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ कङ्कार सर्वविषहर कल्याणद सप्तदशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ kaṅkāra sarvaviṣahara kalyāṇada saptadaśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ खङ्कार सर्वक्षोभकर व्यापकाष्टादशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ khaṅkāra sarvakṣobhakara vyāpakāṣṭādaśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ गङ्कार सर्वविघ्नशमन महत्तरैकोनविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ gaṅkāra sarvavighnaśamana mahattaraikonaviṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ घङ्कार सौभाग्यद स्तम्भनकर विंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ ghaṅkāra saubhāgyada stambhanakara viṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ ङकार सर्वविषनाशकरोग्रैकविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ ṅakāra sarvaviṣanāśakarograikaviṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ चङ्काराभिचारघ्न क्रूर द्वाविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ caṅkārābhicāraghna krūra dvāviṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ छङ्कार भूतनाशकर भीषण त्रयोविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ chaṅkāra bhūtanāśakara bhīṣaṇa trayoviṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ जङ्कार कृत्यादिनाशकर दुर्धर्ष चतुर्विंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ jaṅkāra kṛtyādināśakara durdharṣa caturviṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ झङ्कार भूतनाशकर पञ्चविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ jhaṅkāra bhūtanāśakara pañcaviṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ ञकार मृत्युप्रमथन षड्विंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ ñakāra mṛtyupramathana ṣaḍviṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ टङ्कार सर्वव्याधिहर सुभग सप्तविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ ṭaṅkāra sarvavyādhihara subhaga saptaviṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ ठङ्कार चन्द्ररूपाष्टाविंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ ṭhaṅkāra candrarūpāṣṭāviṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ डङ्कार गरुडात्मक विषघ्न शोभनैकोनत्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ ḍaṅkāra garuḍātmaka viṣaghna śobhanaikonatriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ ढङ्कार सर्वसम्पत्प्रद सुभग त्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ ḍhaṅkāra sarvasampatprada subhaga triṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ णङ्कार सर्वसिद्धिप्रद मोहकरैकत्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ ṇaṅkāra sarvasiddhiprada mohakaraikatriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ तङ्कार धनधान्यादिसम्पत्प्रद प्रसन्न द्वात्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ taṅkāra dhanadhānyādisampatprada prasanna dvātriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ थङ्कार धर्मप्राप्तिकर निर्मल त्रयस्त्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ thaṅkāra dharmaprāptikara nirmala trayastriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ दङ्कार पुष्टिवृद्धिकर प्रियदर्शन चतुस्त्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ daṅkāra puṣṭivṛddhikara priyadarśana catustriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ धङ्कार विषज्वरनिघ्न विपुल पञ्चत्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ dhaṅkāra viṣajvaranighna vipula pañcatriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ नङ्कार भुक्तिमुक्तिप्रद शान्त षट्त्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ naṅkāra bhuktimuktiprada śānta ṣaṭtriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ पङ्कार विषविघ्ननाशन भव्य सप्तत्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ paṅkāra viṣavighnanāśana bhavya saptatriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ फङ्काराणिमादिसिद्धिप्रद ज्योतीरूपाष्टत्रिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ phaṅkārāṇimādisiddhiprada jyotīrūpāṣṭatriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ बङ्कार सर्वदोषहर शोभनैकोनचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ baṅkāra sarvadoṣahara śobhanaikonacatvāriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ भङ्कार भूतप्रशान्तिकर भयानक चत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ bhaṅkāra bhūtapraśāntikara bhayānaka catvāriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ मङ्कार विद्वेषिमोहनकरैकचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ maṅkāra vidveṣimohanakaraikacatvāriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ यङ्कार सर्वव्यापक पावन द्विचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ yaṅkāra sarvavyāpaka pāvana dvicatvāriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ रङ्कार दाहकर विकृत त्रिचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ raṅkāra dāhakara vikṛta tricatvāriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ लङ्कार विश्वंभर भासुर चतुश्चत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ laṅkāra viśvaṃbhara bhāsura catuścatvāriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ वङ्कार सर्वाप्यायनकर निर्मल पञ्चचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ vaṅkāra sarvāpyāyanakara nirmala pañcacatvāriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ शङ्कार सर्वफलप्रद पवित्र षट्चत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ śaṅkāra sarvaphalaprada pavitra ṣaṭcatvāriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ षङ्कार धर्मार्थकामद धवल सप्तचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ ṣaṅkāra dharmārthakāmada dhavala saptacatvāriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ सङ्कार सर्वकारण सार्ववर्णिकाष्टचत्वारिंशेऽक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ saṅkāra sarvakāraṇa sārvavarṇikāṣṭacatvāriṃśe'kṣe pratitiṣṭha ।
ॐ हङ्कार सर्ववाङ्मय निर्मलैकोनपञ्चाशदक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ haṅkāra sarvavāṅmaya nirmalaikonapañcāśadakṣe pratitiṣṭha ।
ॐ ळङ्कार सर्वशक्तिप्रद प्रधान पञ्चाशदक्षे प्रतितिष्ठ । oṃ laṅkāra sarvaśaktiprada pradhāna pañcāśadakṣe pratitiṣṭha ।
ॐ क्षङ्कार परापरतत्त्वज्ञापक परंज्योतीरूप शिखामणौ प्रतितिष्ठ । oṃ kṣaṅkāra parāparatattvajñāpaka paraṃjyotīrūpa śikhāmaṇau pratitiṣṭha ।
अथोवाच ये देवाः पृथिवीपदस्तेभ्यो नमो भगवन्तोऽनुमदन्तु शोभायै पितरोऽनुमदन्तु शोभायै ज्ञानमयीमक्षमालिकाम् । athovāca ye devāḥ pṛthivīpadastebhyo namo bhagavanto'numadantu śobhāyai pitaro'numadantu śobhāyai jñānamayīmakṣamālikām ।
अथोवाच ये देवा अन्तरिक्षसदस्तेभ्यः ॐ नमो भगवन्तोऽनुमदन्तु शोभायै पितरोऽनुमदन्तु शोभायैज्ञानमयीमक्षमालिकाम् । athovāca ye devā antarikṣasadastebhyaḥ oṃ namo bhagavanto'numadantu śobhāyai pitaro'numadantu śobhāyaijñānamayīmakṣamālikām ।
अथोवाच ये देवा दिविषदस्तेभ्यो नमो भगवन्तोऽनुमदन्तु शोभायै पितरोऽनुमदन्तु शोभायै ज्ञानमयीमक्षमालिकाम् । athovāca ye devā diviṣadastebhyo namo bhagavanto'numadantu śobhāyai pitaro'numadantu śobhāyai jñānamayīmakṣamālikām ।
अथोवाच ये मन्त्रा या विद्यास्तेभ्यो नमस्ताभ्यश्चोन्नमस्तच्छक्तिरस्याः प्रतिष्ठापयति । athovāca ye mantrā yā vidyāstebhyo namastābhyaśconnamastacchaktirasyāḥ pratiṣṭhāpayati ।
अथोवाच ये ब्रह्मविष्णुरुद्रास्तेभ्यः सगुणेभ्य ॐ नमस्तद्वीर्यमस्याः प्रतिष्ठापयति । athovāca ye brahmaviṣṇurudrāstebhyaḥ saguṇebhya oṃ namastadvīryamasyāḥ pratiṣṭhāpayati ।
अथोवाच ये साङ्ख्यादितत्त्वभेदास्तेभ्यो नमो वर्तध्वं विरोधेऽनुवर्तध्वम् । athovāca ye sāṅkhyāditattvabhedāstebhyo namo vartadhvaṃ virodhe'nuvartadhvam ।
अथोवाच ये शैवा वैष्णवाः शाक्ताः शतसहस्रशस्तेभ्यो नमोनमो भगवन्तोऽनुमदन्त्वनुगृह्णन्तु । athovāca ye śaivā vaiṣṇavāḥ śāktāḥ śatasahasraśastebhyo namonamo bhagavanto'numadantvanugṛhṇantu ।
अथोवाच याश्च मृत्योः प्राणवत्यस्ताभ्यो नमोनमस्तेनैतं मृडयत मृडयत । athovāca yāśca mṛtyoḥ prāṇavatyastābhyo namonamastenaitaṃ mṛḍayata mṛḍayata ।
पुनरेतस्यां सर्वात्मकत्वं भावयित्वा भावेन पूर्वमालिकामुत्पाद्यारभ्य तन्मयीं महोपहारैरुपहृत्य आदिक्षान्तैरक्षरैरक्षमालामष्टोत्तरशतं स्पृशेत् । punaretasyāṃ sarvātmakatvaṃ bhāvayitvā bhāvena pūrvamālikāmutpādyārabhya tanmayīṃ mahopahārairupahṛtya ādikṣāntairakṣarairakṣamālāmaṣṭottaraśataṃ spṛśet ।
अथ पुनरुत्थाप्य प्रदक्षिणीकृत्यों नमस्ते भगवति मन्त्रमातृकेऽक्षमाले सर्ववशङ्कर्योंनमस्ते भगवति मन्त्रमातृकेऽक्षमालिके शेषस्तम्भिन्योंनमस्ते भगवति मन्त्रमातृकेऽक्षमाले उच्चाटन्योंनमस्ते भगवति मन्त्रमातृकेऽक्षमाले विश्वामृत्यो मृत्युञ्जयस्वरूपिणि सकललोकोद्दीपिनि सकललोकरक्षाधिके सकललोकोज्जीविके सकललोकोत्पादिके दिवाप्रवर्तिके रात्रिप्रवर्तिके नद्यन्तरं यासि देशान्तरं यासि द्वीपान्तरं यासि लोकान्तरं यासि सर्वदा स्फुरसि सर्वहृदि वाससि । atha punarutthāpya pradakṣiṇīkṛtyoṃ namaste bhagavati mantramātṛke'kṣamāle sarvavaśaṅkaryoṃnamaste bhagavati mantramātṛke'kṣamālike śeṣastambhinyoṃnamaste bhagavati mantramātṛke'kṣamāle uccāṭanyoṃnamaste bhagavati mantramātṛke'kṣamāle viśvāmṛtyo mṛtyuñjayasvarūpiṇi sakalalokoddīpini sakalalokarakṣādhike sakalalokojjīvike sakalalokotpādike divāpravartike rātripravartike nadyantaraṃ yāsi deśāntaraṃ yāsi dvīpāntaraṃ yāsi lokāntaraṃ yāsi sarvadā sphurasi sarvahṛdi vāsasi ।
नमस्ते परारूपे नमस्ते पश्यन्तीरूपे नमस्ते मध्यमारूपे नमस्ते वैखरीरूपे सर्वतत्त्वात्मिके सर्वविद्यात्मिके सर्वशक्त्यात्मिके सर्वदेवात्मिके namaste parārūpe namaste paśyantīrūpe namaste madhyamārūpe namaste vaikharīrūpe sarvatattvātmike sarvavidyātmike sarvaśaktyātmike sarvadevātmike
वसिष्ठेन मुनिनाराधिते विश्वामित्रेण मुनिनोपजीव्यमाने नमस्ते नमस्ते । vasiṣṭhena muninārādhite viśvāmitreṇa muninopajīvyamāne namaste namaste ।
प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति । prātaradhīyāno rātrikṛtaṃ pāpaṃ nāśayati ।
सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति । sāyamadhīyāno divasakṛtaṃ pāpaṃ nāśayati ।
तत्सायंप्रातः प्रयुञ्जानः पापोऽपापोभवति । tatsāyaṃprātaḥ prayuñjānaḥ pāpo'pāpobhavati ।
एवमक्षमालिकया जप्तो मन्त्रः सद्यः सिद्धिकरो evamakṣamālikayā japto mantraḥ sadyaḥ siddhikaro
भवतीत्याह भगवान्गुहः प्रजापतिमित्युपनिअषत् ॥ bhavatītyāha bhagavānguhaḥ prajāpatimityupaniaṣat ॥

ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि ॥ oṃ vāṅ me manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrma edhi ॥
वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि । vedasya ma āṇīsthaḥ śrutaṃ me mā prahāsīranenādhītenāhorātrānsandadhāmyṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi ।
तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ tanmāmavatu tadvaktāramavatu avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥ hariḥ oṃ tatsat ॥

इत्यक्षमालिकोपनिषत्समाप्ता ॥ ityakṣamālikopaniṣatsamāptā ॥

शरभोपनिषत् śarabhopaniṣat

सर्वं सन्त्यज्य मुनयो यद्भजन्त्यात्मरूपतः । sarvaṃ santyajya munayo yadbhajantyātmarūpataḥ ।
तच्छारभं त्रिपाद्ब्रह्म स्वमात्रमवशिष्यते ॥ tacchārabhaṃ tripādbrahma svamātramavaśiṣyate ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः । vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्वदेवाः । svasti naḥ pūṣā viśvadevāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ svasti no bṛhaspatirdadhātu ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

अथ हैनं पैप्पलादो ब्रह्माणमुवाच भो भगवन् ब्रह्मविष्णुरुद्राणां मध्ये को वा अधिकतरो ध्येयः स्यात्तत्त्वमेव नो ब्रूहीति । atha hainaṃ paippalādo brahmāṇamuvāca bho bhagavan brahmaviṣṇurudrāṇāṃ madhye ko vā adhikataro dhyeyaḥ syāttattvameva no brūhīti ।
तस्मै स होवाच पितामहश्च हे पैप्पलाद श‍ृणु वाक्यमेतत् । tasmai sa hovāca pitāmahaśca he paippalāda śa‍ṛṇu vākyametat ।
बहूनि पुण्यानि कृतानि येन तेनैव लभ्यः परमेश्वरोऽसौ । bahūni puṇyāni kṛtāni yena tenaiva labhyaḥ parameśvaro'sau ।
यस्याङ्गजोऽहं हरिरिन्द्रमुख्या मोहान्न जानन्ति सुरेन्द्रमुख्याः ॥१॥ yasyāṅgajo'haṃ haririndramukhyā mohānna jānanti surendramukhyāḥ ॥1॥

प्रभुं वरेण्यं पितरं महेशं यो ब्रह्माणं विदधाति तस्मै । prabhuṃ vareṇyaṃ pitaraṃ maheśaṃ yo brahmāṇaṃ vidadhāti tasmai ।
वेदांश्च सर्वान्प्रहिणोति चाग्र्यं तं वै प्रभुं पितरं देवतानाम् ॥२॥ vedāṃśca sarvānprahiṇoti cāgryaṃ taṃ vai prabhuṃ pitaraṃ devatānām ॥2॥

ममापि विष्णोर्जनकं देवमीड्यं योऽन्तकाले सर्वलोकान्संजहार ॥३॥ mamāpi viṣṇorjanakaṃ devamīḍyaṃ yo'ntakāle sarvalokānsaṃjahāra ॥3॥

स एकः श्रेष्ठश्च सर्वशास्ता स एव वरिष्ठश्च । sa ekaḥ śreṣṭhaśca sarvaśāstā sa eva variṣṭhaśca ।
यो घोरं वेषमास्थाय शरभाख्यं महेश्वरः । yo ghoraṃ veṣamāsthāya śarabhākhyaṃ maheśvaraḥ ।
नृसिंहं लोकहन्तारं संजघान महाबलः ॥४॥ nṛsiṃhaṃ lokahantāraṃ saṃjaghāna mahābalaḥ ॥4॥

हरिं हरन्तं पादाभ्यामनुयान्ति सुरेश्वराः । hariṃ harantaṃ pādābhyāmanuyānti sureśvarāḥ ।
मावधीः पुरुषं विष्णुं विक्रमस्व महानसि ॥५॥ māvadhīḥ puruṣaṃ viṣṇuṃ vikramasva mahānasi ॥5॥

कृपया भगवान्विष्णुं विददार नखैः खरैः । kṛpayā bhagavānviṣṇuṃ vidadāra nakhaiḥ kharaiḥ ।
चर्माम्बरो महावीरो वीरभद्रो बभूव ह ॥६॥ carmāmbaro mahāvīro vīrabhadro babhūva ha ॥6॥

स एको रुद्रो ध्येयः सर्वेषां सर्वसिद्धये । sa eko rudro dhyeyaḥ sarveṣāṃ sarvasiddhaye ।
यो ब्रह्मणः पञ्चवक्रहन्ता तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥७॥ yo brahmaṇaḥ pañcavakrahantā tasmai rudrāya namo astu ॥7॥

यो विस्फुलिङ्गेन ललाटजेन सर्वं जगद्भस्मसात्संकरोति । yo visphuliṅgena lalāṭajena sarvaṃ jagadbhasmasātsaṃkaroti ।
पुनश्च सृष्ट्वा पुनरप्यरक्षदेवं स्वतन्त्रं प्रकटीकरोति । punaśca sṛṣṭvā punarapyarakṣadevaṃ svatantraṃ prakaṭīkaroti ।
तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥८॥ tasmai rudrāya namo astu ॥8॥

यो वामपादेन जघान कालं घोरं पपेऽथो हालहलं दहन्तम् । yo vāmapādena jaghāna kālaṃ ghoraṃ pape'tho hālahalaṃ dahantam ।
तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥९॥ tasmai rudrāya namo astu ॥9॥

यो वामपादार्चितविष्णुनेत्रस्तस्मै ददौ चक्रमतीव हृष्टः । yo vāmapādārcitaviṣṇunetrastasmai dadau cakramatīva hṛṣṭaḥ ।
तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥१०॥ tasmai rudrāya namo astu ॥10॥

यो दक्षयज्ञे सुरसङ्घान्विजित्य विष्णुं बबन्धोरगपाशेन वीरः । yo dakṣayajñe surasaṅghānvijitya viṣṇuṃ babandhoragapāśena vīraḥ ।
तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥११॥ tasmai rudrāya namo astu ॥11॥

यो लीलयैव त्रिपुरं ददाह विष्णुं कविं सोमसूर्याग्निनेत्रः । yo līlayaiva tripuraṃ dadāha viṣṇuṃ kaviṃ somasūryāgninetraḥ ।
सर्वे देवाः पशुतामवापुः स्वयं तस्मात्पशुपतिर्बभूव । sarve devāḥ paśutāmavāpuḥ svayaṃ tasmātpaśupatirbabhūva ।
तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥१२॥ tasmai rudrāya namo astu ॥12॥

यो मत्स्यकूर्मादिवराहसिंहान्विष्णुं क्रमन्तं वामनमादिविष्णुम् । yo matsyakūrmādivarāhasiṃhānviṣṇuṃ kramantaṃ vāmanamādiviṣṇum ।
विविक्लवं पीड्यमानं सुरेशं भस्मीचकार मन्मथं यमं च । viviklavaṃ pīḍyamānaṃ sureśaṃ bhasmīcakāra manmathaṃ yamaṃ ca ।
तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥१३॥ tasmai rudrāya namo astu ॥13॥

एवं प्रकारेण बहुधा प्रतुष्ट्वा क्षमापयामासुर्नीलकण्ठं महेश्वरम् । evaṃ prakāreṇa bahudhā pratuṣṭvā kṣamāpayāmāsurnīlakaṇṭhaṃ maheśvaram ।
तापत्रयसमुद्भूतजन्ममृत्युजरादिभिः । tāpatrayasamudbhūtajanmamṛtyujarādibhiḥ ।
नाविधानि दुःखानि जहार परमेश्वरः ॥१४॥ nāvidhāni duḥkhāni jahāra parameśvaraḥ ॥14॥

एवं मन्त्रैः प्रार्थ्यमान आत्मा वै सर्वदेहिनाम् । evaṃ mantraiḥ prārthyamāna ātmā vai sarvadehinām ।
शङ्करो भगवानाद्यो ररक्ष सकलाः प्रजाः ॥१५॥ śaṅkaro bhagavānādyo rarakṣa sakalāḥ prajāḥ ॥15॥

यत्पादाम्भोरुहद्वन्द्वं मृग्यते विष्णुना सह । yatpādāmbhoruhadvandvaṃ mṛgyate viṣṇunā saha ।
स्तुत्वा स्तुत्यं महेशानमवाङ्मनसगोचरम् ॥१६॥ stutvā stutyaṃ maheśānamavāṅmanasagocaram ॥16॥

भक्त्या नम्रतनोर्विष्णोः प्रसादमकरोद्विभुः । bhaktyā namratanorviṣṇoḥ prasādamakarodvibhuḥ ।
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । yato vāco nivartante aprāpya manasā saha ।
आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कदाचनेति ॥१७॥ ānandaṃ brahmaṇo vidvānna bibheti kadācaneti ॥17॥

अणोरणीयान्महतो महीया नात्मास्यजन्तोर्निहितो गुहायाम् । aṇoraṇīyānmahato mahīyā nātmāsyajantornihito guhāyām ।
तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुःप्रसादान्महिमानमीशम् ॥१८॥ tamakratuṃ paśyati vītaśoko dhātuḥprasādānmahimānamīśam ॥18॥

वसिष्ठवैयासकिवामदेवविरिञ्चिमुख्यैर्हृदि भाव्यमानः । vasiṣṭhavaiyāsakivāmadevaviriñcimukhyairhṛdi bhāvyamānaḥ ।
सनत्सुजातादिसनातनाद्यैरीड्यो महेशो भगवानादिदेवः ॥१९॥ sanatsujātādisanātanādyairīḍyo maheśo bhagavānādidevaḥ ॥19॥

सत्यो नित्यः सर्वसाक्षी महेशो नित्यानन्दो निर्विकल्पो निराख्यः । satyo nityaḥ sarvasākṣī maheśo nityānando nirvikalpo nirākhyaḥ ।
अचिन्त्यशक्तिर्भगवान्गिरीशः स्वाविद्यया कल्पितमानभूमिः ॥२०॥ acintyaśaktirbhagavāngirīśaḥ svāvidyayā kalpitamānabhūmiḥ ॥20॥

अतिमोहकरी माया मम विष्णोश्च सुव्रत । atimohakarī māyā mama viṣṇośca suvrata ।
तस्य पादाम्बुजध्यानाद्दुस्तरा सुतरा भवेत् ॥२१॥ tasya pādāmbujadhyānāddustarā sutarā bhavet ॥21॥

विष्णुर्विश्वजगद्योनिः स्वांशभूतैः स्वकैः सह । viṣṇurviśvajagadyoniḥ svāṃśabhūtaiḥ svakaiḥ saha ।
ममांशसंभवो भूत्वा पालयत्यखिलं जगत् ॥२२॥ mamāṃśasaṃbhavo bhūtvā pālayatyakhilaṃ jagat ॥22॥

विनाशं कालतो याति ततोऽन्यत्सकलं मृषा । vināśaṃ kālato yāti tato'nyatsakalaṃ mṛṣā ।
ॐ तस्मै महाग्रासाय महादेवाय शूलिने । oṃ tasmai mahāgrāsāya mahādevāya śūline ।
महेश्वराय मृडाय तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥२३॥ maheśvarāya mṛḍāya tasmai rudrāya namo astu ॥23॥

एको विष्णुर्महद्भूतं पृथग्भूतायनेकशः । eko viṣṇurmahadbhūtaṃ pṛthagbhūtāyanekaśaḥ ।
त्रींल्लोकान्व्याप्य भूतात्मा भुङ्क्ते विश्वभुगव्ययः ॥२४॥ trīṃllokānvyāpya bhūtātmā bhuṅkte viśvabhugavyayaḥ ॥24॥

चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चमिरेव च । caturbhiśca caturbhiśca dvābhyāṃ pañcamireva ca ।
हूयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥२५॥ hūyate ca punardvābhyāṃ sa me viṣṇuḥ prasīdatu ॥25॥

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥२६॥ brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā ॥26॥

शरा जीवास्तदङ्गेषु भाति नित्यं हरिः स्वयम् । śarā jīvāstadaṅgeṣu bhāti nityaṃ hariḥ svayam ।
ब्रह्मैव शरभः साक्षान्मोक्षदोऽयं महामुने ॥२७॥ brahmaiva śarabhaḥ sākṣānmokṣado'yaṃ mahāmune ॥27॥

मायावशादेव देवा मोहिता ममतादिभिः । māyāvaśādeva devā mohitā mamatādibhiḥ ।
तस्य माहात्म्यलेशांशं वक्तुं केनाप्य शक्यते ॥२८॥ tasya māhātmyaleśāṃśaṃ vaktuṃ kenāpya śakyate ॥28॥

परात्परतरं ब्रह्म यत्परात्परतो हरिः । parātparataraṃ brahma yatparātparato hariḥ ।
परात्परतरो हीशस्तस्मात्तुल्योऽधिको न हि ॥२९॥ parātparataro hīśastasmāttulyo'dhiko na hi ॥29॥

एक एव शिवो नित्यस्ततोऽन्यत्सकलं मृषा । eka eva śivo nityastato'nyatsakalaṃ mṛṣā ।
तस्मात्सर्वान्परित्यज्य ध्येयान्विष्ण्वादिकान्सुरान् ॥३०॥ tasmātsarvānparityajya dhyeyānviṣṇvādikānsurān ॥30॥

शिव एव सदा ध्येयः सर्वसंसारमोचकः । śiva eva sadā dhyeyaḥ sarvasaṃsāramocakaḥ ।
तस्मै महाग्रासाय महेश्वराय नमः ॥३१॥ tasmai mahāgrāsāya maheśvarāya namaḥ ॥31॥

पैप्पलादं महाशास्त्रं न देयं यस्य कस्यचित् । paippalādaṃ mahāśāstraṃ na deyaṃ yasya kasyacit ।
नास्तिकाय कृतघ्नाय दुर्वृत्ताय दुरात्मने ॥३२॥ nāstikāya kṛtaghnāya durvṛttāya durātmane ॥32॥

दांभिकाय नृशंसाय शठायानृतभाषिणे । dāṃbhikāya nṛśaṃsāya śaṭhāyānṛtabhāṣiṇe ।
सुव्रताय सुभक्ताय सुवृत्ताय सुशीलिने ॥३३॥ suvratāya subhaktāya suvṛttāya suśīline ॥33॥

गुरुभक्ताय दान्ताय शान्ताय ऋजुचेतसे । gurubhaktāya dāntāya śāntāya ṛjucetase ।
शिवभक्ताय दातव्यं ब्रह्मकर्मोक्तधीमते ॥३४॥ śivabhaktāya dātavyaṃ brahmakarmoktadhīmate ॥34॥

स्वभक्तायैव दातव्यमकृतघ्नाय सुव्रतम् । svabhaktāyaiva dātavyamakṛtaghnāya suvratam ।
न दातव्यं सदा गोप्यं यत्नेनैव द्विजोत्तम ॥३५॥ na dātavyaṃ sadā gopyaṃ yatnenaiva dvijottama ॥35॥

एतत्पैप्पलादं महाशास्त्रं योऽधीते श्रावयेद्द्विजः स जन्ममरणेभ्यो मुक्तो भवति । etatpaippalādaṃ mahāśāstraṃ yo'dhīte śrāvayeddvijaḥ sa janmamaraṇebhyo mukto bhavati ।
यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति । yo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati ।
गर्भवासाद्विमुक्तो भवति । garbhavāsādvimukto bhavati ।
सुरापानात्पूतो भवति । surāpānātpūto bhavati ।
स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति । svarṇasteyātpūto bhavati ।
ब्रह्महत्यात्पूतो भवति । brahmahatyātpūto bhavati ।
गुरुतल्पगमनात्पूतो भवति । gurutalpagamanātpūto bhavati ।
स सर्वान्वेदानधीतो भवति । sa sarvānvedānadhīto bhavati ।
स सर्वान्देवान्ध्यातो भवति । sa sarvāndevāndhyāto bhavati ।
स समस्तमहापातकोपपातकात्पूतो भवति । sa samastamahāpātakopapātakātpūto bhavati ।
तस्मादविमुक्तमाश्रितो भवति । tasmādavimuktamāśrito bhavati ।
स सततं शिवप्रियो भवति । sa satataṃ śivapriyo bhavati ।
स शिवसायुज्यमेति । sa śivasāyujyameti ।
न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तते । na sa punarāvartate na sa punarāvartate ।
ब्रह्मैव भवति । brahmaiva bhavati ।
इत्याह भगवान्ब्रह्मेत्युपनिषत् ॥ ityāha bhagavānbrahmetyupaniṣat ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः । vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । svasti no bṛhaspatirdadhātu ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इति शरभोपनिषत्समाप्ता ॥ iti śarabhopaniṣatsamāptā ॥

॥ कालाग्निरुद्रोपनिषत् ॥
॥ kālāgnirudropaniṣat ॥

ॐ सह नाववतु ।
सह नौ भुनक्तु ।
सहवीर्यं करवावहै ।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
oṃ saha nāvavatu ।
saha nau bhunaktu ।
sahavīryaṃ karavāvahai ।
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

ॐ अथ कालाग्निरुद्रोपनिषदः संवर्तकोऽग्निर्ॠषिरनुष्टुप्छ्न्दः ।
श्रीकालाग्निरुद्रो देवता ।
श्रीकालाग्निरुद्रप्रीत्यर्थे भस्मत्रिपुण्ड्रधारणे विनियोगः ॥१॥
oṃ atha kālāgnirudropaniṣadaḥ saṃvartako'gnirṝṣiranuṣṭupchndaḥ ।
śrīkālāgnirudro devatā ।
śrīkālāgnirudraprītyarthe bhasmatripuṇḍradhāraṇe viniyogaḥ ॥1॥

अथ कालाग्निरुद्रं भगवन्तं सनत्कुमारः पप्रच्छ अधीहि भगवंस्त्रिपुण्ड्रविधिं सतत्त्वं किं द्रव्यं कियत्स्थानं कति प्रमाणं का रेखा के मन्त्राः का शक्तिः किं दैवतं कः कर्ता किं फलमिति च ॥२॥
atha kālāgnirudraṃ bhagavantaṃ sanatkumāraḥ papraccha adhīhi bhagavaṃstripuṇḍravidhiṃ satattvaṃ kiṃ dravyaṃ kiyatsthānaṃ kati pramāṇaṃ kā rekhā ke mantrāḥ kā śaktiḥ kiṃ daivataṃ kaḥ kartā kiṃ phalamiti ca ॥2॥

तं होवाच भगवान्कालाग्निरुद्रः यद्द्रव्यं तदाग्नेयं भस्म सद्योजातादिपञ्चब्रह्ममन्त्रैः परिगृह्याग्निरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म व्योमेति भस्मेत्यनेनाभिमन्त्र्य मानस्तोक इति समुद्धृत्य मा नो महान्तमिति जलेन संसृज्य त्रियायुषमिति शिरोललाटवक्शःस्कन्धेषु त्रियायुषैस्त्र्यम्बकैस्त्रिशक्तिभिस्तिर्यक्तिस्रो रेखाः प्रकुर्वीत व्रतमेतच्छाम्भवं सर्वेषु देवेषु वेदवादिभिरुक्तं भवति तस्मात्तत्समाचरेन्मुमुक्षुर्न पुनर्भवाय ॥३॥
taṃ hovāca bhagavānkālāgnirudraḥ yaddravyaṃ tadāgneyaṃ bhasma sadyojātādipañcabrahmamantraiḥ parigṛhyāgniriti bhasma vāyuriti bhasma jalamiti bhasma sthalamiti bhasma vyometi bhasmetyanenābhimantrya mānastoka iti samuddhṛtya mā no mahāntamiti jalena saṃsṛjya triyāyuṣamiti śirolalāṭavakśaḥskandheṣu triyāyuṣaistryambakaistriśaktibhistiryaktisro rekhāḥ prakurvīta vratametacchāmbhavaṃ sarveṣu deveṣu vedavādibhiruktaṃ bhavati tasmāttatsamācarenmumukṣurna punarbhavāya ॥3॥

अथ सनत्कुमारः पप्रच्छ प्रमाणमस्य त्रिपुण्ड्रधारणस्य ॥४॥
atha sanatkumāraḥ papraccha pramāṇamasya tripuṇḍradhāraṇasya ॥4॥

त्रिधा रेखा भवत्याललाटादाचक्षुषोरामूर्ध्नोराभ्रुवोर्मध्यतश्च ॥ ५ ॥
tridhā rekhā bhavatyālalāṭādācakṣuṣorāmūrdhnorābhruvormadhyataśca ॥5॥

यास्य प्रथमा रेखा सा गार्हपत्यश्चाकारो रजो भूर्लोकः स्वात्मा क्रियाशक्तिर्ऋग्वेदः प्रातःसवनं महेश्वरो देवतेति ॥६॥
yāsya prathamā rekhā sā gārhapatyaścākāro rajo bhūrlokaḥ svātmā kriyāśaktirṛgvedaḥ prātaḥsavanaṃ maheśvaro devateti ॥6॥

यास्य द्वितीया रेखा सा दक्शिणाग्निरुकारः सत्वमन्तरिक्षमन्तरात्मा चेच्छाशक्तिर्यजुर्वेदो माध्यंदिनं सवनं सदाशिवो देवतेति ॥७॥
yāsya dvitīyā rekhā sā dakśiṇāgnirukāraḥ satvamantarikṣamantarātmā cecchāśaktiryajurvedo mādhyaṃdinaṃ savanaṃ sadāśivo devateti ॥7॥

यास्य तृतीया रेखा साहवनीयो मकारस्तमो द्यौर्लोकः परमात्मा ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयसवनं महादेवो देवतेति ॥८॥
yāsya tṛtīyā rekhā sāhavanīyo makārastamo dyaurlokaḥ paramātmā jñānaśaktiḥ sāmavedastṛtīyasavanaṃ mahādevo devateti ॥8॥

एवं त्रिपुण्ड्रविधिं भस्मना करोति यो विद्वान्ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो यतिर्वा स महापातकोपपातकेभ्यः पूतो भवति स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति स सर्वान्वेदानधीतो भवति स सर्वान्देवाञ्ज्ञातो भवति स सततं सकलरुद्रमन्त्रजापी भवति स सकलभोगान्भुङ्क्ते देहं त्यक्त्वा शिवसायुज्यमेति न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तत इत्याह भगवान्कालाग्निरुद्रः ॥९॥
evaṃ tripuṇḍravidhiṃ bhasmanā karoti yo vidvānbrahmacārī gṛhī vānaprastho yatirvā sa mahāpātakopapātakebhyaḥ pūto bhavati sa sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati sa sarvānvedānadhīto bhavati sa sarvāndevāñjñāto bhavati sa satataṃ sakalarudramantrajāpī bhavati sa sakalabhogānbhuṅkte dehaṃ tyaktvā śivasāyujyameti na sa punarāvartate na sa punarāvartata ityāha bhagavānkālāgnirudraḥ ॥9॥

यस्त्वेतद्वाधीते सोऽप्येवमेव भवतीत्यों सत्यमित्युपनिषत् ॥१०॥
yastvetadvādhīte so'pyevameva bhavatītyoṃ satyamityupaniṣat ॥10॥

ॐ सह नाववतु ।
सह नौ भुनक्तु ।
सहवीर्यं करवावहै ।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
oṃ saha nāvavatu ।
saha nau bhunaktu ।
sahavīryaṃ karavāvahai ।
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai ॥
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥
॥ इति कालाग्निरुद्रोपनिषत्समाप्ता ॥
॥ iti kālāgnirudropaniṣatsamāptā ॥

बृहज्जाबालोपनिषत्
bṛhajjābālopaniṣat
यज्ज्ञानाग्निः स्वातिरिक्तभ्रमं भस्म करोति तत् ।
बृहज्जाबालनिगमशिरोवेद्यमहं महः ॥
yajjñānāgniḥ svātiriktabhramaṃ bhasma karoti tat ।
bṛhajjābālanigamaśirovedyamahaṃ mahaḥ ॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ svasti no bṛhaspatirdadhātu ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥
ॐ आपो वा इदमसत्सलिलमेव । oṃ āpo vā idamasatsalilameva ।
स प्रजापतिरेकः पुष्करपर्णे समभवत् । sa prajāpatirekaḥ puṣkaraparṇe samabhavat ।
तस्यान्तर्मनसि कामः समवर्तत इदं सृजेयमिति । tasyāntarmanasi kāmaḥ samavartata idaṃ sṛjeyamiti ।
तस्माद्यत्पुरुषो मनसाभिगच्छति । tasmādyatpuruṣo manasābhigacchati ।
तद्वाचा वदति । tadvācā vadati ।
तत्कर्मणा करोति । tatkarmaṇā karoti ।
तदेषाभ्यनूक्ता । tadeṣābhyanūktā ।
कामस्तदग्रे समवर्तताधि । kāmastadagre samavartatādhi ।
मनसो रेतः प्रथमं यदासीत् । manaso retaḥ prathamaṃ yadāsīt ।
सतो बन्धुमसति निरविन्दन् । sato bandhumasati niravindan ।
हृदि प्रतीष्या कवयो मनीषेति । hṛdi pratīṣyā kavayo manīṣeti ।
उपैनं तदुपनमति । upainaṃ tadupanamati ।
यत्कामो भवति । yatkāmo bhavati ।
य एवं वेद । ya evaṃ veda ।
स तपोऽतप्यत । sa tapo'tapyata ।
स तपस्तप्त्वा । sa tapastaptvā ।
स एतं भुसुण्डः कालाग्निरुद्रमगमदागत्य भो विभूतेर्माहात्म्यं ब्रूहीति तथेति प्रत्यवोचद्भुसुण्डं वक्ष्यमाणं किमिति विभूतिरुद्राक्षयोर्माहात्म्यं बभाणेति आदावेव पैप्पलादेन सहोक्तमिति तत्फलश्रुतिरिति तस्योर्ध्वं किं वदामेति । sa etaṃ bhusuṇḍaḥ kālāgnirudramagamadāgatya bho vibhūtermāhātmyaṃ brūhīti tatheti pratyavocadbhusuṇḍaṃ vakṣyamāṇaṃ kimiti vibhūtirudrākṣayormāhātmyaṃ babhāṇeti ādāveva paippalādena sahoktamiti tatphalaśrutiriti tasyordhvaṃ kiṃ vadāmeti ।
बृहज्जाबालाभिधां मुक्तिश्रुतिं ममोपदेशं कुरुष्वेति । bṛhajjābālābhidhāṃ muktiśrutiṃ mamopadeśaṃ kuruṣveti ।
ॐ तदेति । oṃ tadeti ।
सद्योजातात्पृथिवी । sadyojātātpṛthivī ।
तस्याः स्यान्निवृत्तिः । tasyāḥ syānnivṛttiḥ ।
तस्याः कपिलवर्णानन्दा । tasyāḥ kapilavarṇānandā ।
तद्गोमयेन विभूतिर्जाता । tadgomayena vibhūtirjātā ।
वामदेवादुदकम् । vāmadevādudakam ।
तस्मात्प्रतिष्ठा । tasmātpratiṣṭhā ।
तस्याः कृष्णवर्णाभद्रा । tasyāḥ kṛṣṇavarṇābhadrā ।
तद्गोमयेन भसितं जातम् । tadgomayena bhasitaṃ jātam ।
अघोराद्वह्निः । aghorādvahniḥ ।
तस्माद्विद्या । tasmādvidyā ।
तस्या रक्तवर्णा सुरभिः । tasyā raktavarṇā surabhiḥ ।
तद्गोमयेन भस्म जातम् । tadgomayena bhasma jātam ।
तत्पुरुषाद्वायुः । tatpuruṣādvāyuḥ ।
तस्माच्छान्तिः । tasmācchāntiḥ ।
तस्याः श्वेतवर्णा सुशीला । tasyāḥ śvetavarṇā suśīlā ।
तस्या गोमयेन क्षारं जातम् । tasyā gomayena kṣāraṃ jātam ।
ईशानादाकाशम् । īśānādākāśam ।
तस्माच्छान्त्यतीता । tasmācchāntyatītā ।
तस्याश्चित्रवर्णा सुमनाः । tasyāścitravarṇā sumanāḥ ।
तद्गोमयेन रक्षा जाता । tadgomayena rakṣā jātā ।
विभूतिर्भसितं भस्म क्षारं रक्षेति भस्मनो भवन्ति पञ्च नामानि । vibhūtirbhasitaṃ bhasma kṣāraṃ rakṣeti bhasmano bhavanti pañca nāmāni ।
पञ्चभिर्नामभिर्भृशमैश्वर्यकारणाद्भूतिः । pañcabhirnāmabhirbhṛśamaiśvaryakāraṇādbhūtiḥ ।
भस्म सर्वाघभक्षणात् । bhasma sarvāghabhakṣaṇāt ।
भासनाद्भसितम् । bhāsanādbhasitam ।
क्षारणदापदां क्षारम् । kṣāraṇadāpadāṃ kṣāram ।
भूतप्रेतपिशाचब्रह्मराक्षसापस्मारभवभीतिभ्योऽभिरक्षण अद्रक्षेति ॥ bhūtapretapiśācabrahmarākṣasāpasmārabhavabhītibhyo'bhirakṣaṇa adrakṣeti ॥
प्रथमं ब्राह्मणम् ॥१॥ prathamaṃ brāhmaṇam ॥1॥
अथ भुसुण्डः कालाग्निरुद्रमग्नीषोमात्मकं भस्मस्नानविधिं पप्रच्छ । atha bhusuṇḍaḥ kālāgnirudramagnīṣomātmakaṃ bhasmasnānavidhiṃ papraccha ।
अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । agniryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva ।
एकं भस्म सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥ ekaṃ bhasma sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca ॥
अग्नीषोमात्मकं विश्वमित्यग्निराचक्षते । agnīṣomātmakaṃ viśvamityagnirācakṣate ।
रौद्री घोरा या तैजसी तनूः । raudrī ghorā yā taijasī tanūḥ ।
सोमः शक्त्यमृतमयः शक्तिकरी तनूः । somaḥ śaktyamṛtamayaḥ śaktikarī tanūḥ ।
अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजोविद्याकला स्वयम् । amṛtaṃ yatpratiṣṭhā sā tejovidyākalā svayam ।
स्थूलसूक्ष्मेषु भूतेषु स एव रसतेजसी ॥१॥ sthūlasūkṣmeṣu bhūteṣu sa eva rasatejasī ॥1॥
द्विविधा तेजसो वृत्तिः सूर्यात्मा चानलात्मिका । dvividhā tejaso vṛttiḥ sūryātmā cānalātmikā ।
तथैव रसशक्तिश्च सोमात्मा चानलात्मिका ॥२॥ tathaiva rasaśaktiśca somātmā cānalātmikā ॥2॥
वैद्युदादिमयं तेजो मधुरादिमयो रसः । vaidyudādimayaṃ tejo madhurādimayo rasaḥ ।
तेजोरसविभेदैस्तु वृत्तमेतच्चराचरम् ॥३॥ tejorasavibhedaistu vṛttametaccarācaram ॥3॥
अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते । agneramṛtaniṣpattiramṛtenāgniredhate ।
अत एव हविः क्लृप्तमग्नीषोमात्मकं जगत् ॥४॥ ata eva haviḥ klṛptamagnīṣomātmakaṃ jagat ॥4॥
ऊर्ध्वशक्तिमयं सोम अधोशक्तिमयोऽनलः । ūrdhvaśaktimayaṃ soma adhośaktimayo'nalaḥ ।
ताभ्यां सम्पुटितस्तस्माच्छश्वद्विश्वमिदं जगत् ॥५॥ tābhyāṃ sampuṭitastasmācchaśvadviśvamidaṃ jagat ॥5॥
अग्नेरूर्ध्वं भवत्येषा यावत्सौम्यं परामृतम् । agnerūrdhvaṃ bhavatyeṣā yāvatsaumyaṃ parāmṛtam ।
यावदग्न्यात्मकं सौम्यममृतं विसृत्यधः ॥६॥ yāvadagnyātmakaṃ saumyamamṛtaṃ visṛtyadhaḥ ॥6॥
अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वगा । ata eva hi kālāgniradhastācchaktirūrdhvagā ।
यावदादहनश्चोर्ध्वमधस्तात्पावनं भवेत् ॥७॥ yāvadādahanaścordhvamadhastātpāvanaṃ bhavet ॥7॥
आधारशक्त्यावधृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः । ādhāraśaktyāvadhṛtaḥ kālāgnirayamūrdhvagaḥ ।
तथैव निम्नगः सोमः शिवशक्तिपदास्पदः ॥८॥ tathaiva nimnagaḥ somaḥ śivaśaktipadāspadaḥ ॥8॥
शिवश्चोर्ध्वमयः शक्तिरूर्ध्वशक्तिमयः शिवः । śivaścordhvamayaḥ śaktirūrdhvaśaktimayaḥ śivaḥ ।
तदित्थं शिवशक्तिभ्यां नाव्याप्तमिह किंचन ॥९॥ taditthaṃ śivaśaktibhyāṃ nāvyāptamiha kiṃcana ॥9॥
असकृच्चाग्निना दग्धं जगत्तद्भस्मसात्कृतम् । asakṛccāgninā dagdhaṃ jagattadbhasmasātkṛtam ।
अग्नेर्वीर्यमिदं प्राहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः ॥१०॥ agnervīryamidaṃ prāhustadvīryaṃ bhasma yattataḥ ॥10॥
यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वाभिस्नाति भस्मना । yaścetthaṃ bhasmasadbhāvaṃ jñātvābhisnāti bhasmanā ।
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्दग्धपापः स उच्यते ॥११॥ agnirityādibhirmantrairdagdhapāpaḥ sa ucyate ॥11॥
अग्नेर्वीर्यं च तद्भस्म सोमेनाप्लावितं पुनः । agnervīryaṃ ca tadbhasma somenāplāvitaṃ punaḥ ।
अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते ॥१२॥ ayogayuktyā prakṛteradhikārāya kalpate ॥12॥
योगयुक्त्या तु तद्भस्म प्लाव्यमानं समन्ततः । yogayuktyā tu tadbhasma plāvyamānaṃ samantataḥ ।
शाक्तेनामृतवर्षेण ह्यधिकारान्निवर्तते ॥१३॥ śāktenāmṛtavarṣeṇa hyadhikārānnivartate ॥13॥
अतो मृत्युञ्जयायेत्थममृतप्लावनं सताम् । ato mṛtyuñjayāyetthamamṛtaplāvanaṃ satām ।
शिवशक्त्यमृतस्पर्शे लब्ध एव कुतो मृतिः ॥१४॥ śivaśaktyamṛtasparśe labdha eva kuto mṛtiḥ ॥14॥
यो वेद गहनं गुह्यं पावनं च तथोदितम् । yo veda gahanaṃ guhyaṃ pāvanaṃ ca tathoditam ।
अग्नीषोमपुटं कृत्वा न स भूयोऽभिजायते ॥१५॥ agnīṣomapuṭaṃ kṛtvā na sa bhūyo'bhijāyate ॥15॥
शिवाग्निना तनुं दग्ध्वा शक्तिसोमामृतेन यः । śivāgninā tanuṃ dagdhvā śaktisomāmṛtena yaḥ ।
प्लावयेद्योगमार्गेण सोऽमृतत्वाय कल्पते सोऽमृत्वाय कल्पत इति ॥१६॥ plāvayedyogamārgeṇa so'mṛtatvāya kalpate so'mṛtvāya kalpata iti ॥16॥
द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥२॥ dvitīyaṃ brāhmaṇam ॥2॥
अथ भुसुण्डः कालाग्निरुद्रं विभूतियोगमनुब्रूहीति होवाच विकटाङ्गामुन्मत्तां महाखलां मलिनामशिवादिचिह्नान्वितां पुनर्धेनुं कृशाङ्गां वत्सहीनामशान्तामदुघ्धदोहिनीं निरिन्द्रियां जग्धतृणां केशचेलास्थिभक्षिणीं सन्धिनीं नवप्रसूतां रोगार्तां गां विहाय प्रशस्तगोमयमाहरेद्गोमयं स्वस्थं ग्राह्यं शुभे स्थाने वा पतितमपरित्यज्यात ऊर्ध्वं मर्दयेद्गव्येन गोमयग्रहणं कपिला वा धवला वा अलाभे तदन्या गौः स्याद्दोषवर्जिता कपिलागोर्भस्मोक्तं लब्धं गोभस्म नो चेदन्यगोक्षारं यत्र क्वापि स्थितं च यत्तन्न हि धार्यं संस्कारसहितं धार्यम् । atha bhusuṇḍaḥ kālāgnirudraṃ vibhūtiyogamanubrūhīti hovāca vikaṭāṅgāmunmattāṃ mahākhalāṃ malināmaśivādicihnānvitāṃ punardhenuṃ kṛśāṅgāṃ vatsahīnāmaśāntāmadughdhadohinīṃ nirindriyāṃ jagdhatṛṇāṃ keśacelāsthibhakṣiṇīṃ sandhinīṃ navaprasūtāṃ rogārtāṃ gāṃ vihāya praśastagomayamāharedgomayaṃ svasthaṃ grāhyaṃ śubhe sthāne vā patitamaparityajyāta ūrdhvaṃ mardayedgavyena gomayagrahaṇaṃ kapilā vā dhavalā vā alābhe tadanyā gauḥ syāddoṣavarjitā kapilāgorbhasmoktaṃ labdhaṃ gobhasma no cedanyagokṣāraṃ yatra kvāpi sthitaṃ ca yattanna hi dhāryaṃ saṃskārasahitaṃ dhāryam ।
तत्रैते श्लोका भवन्ति । tatraite ślokā bhavanti ।
विद्याशक्तिः समस्तानां शक्तिरित्यभिधीयते । vidyāśaktiḥ samastānāṃ śaktirityabhidhīyate ।
गुणत्रयाश्रया विद्या सा विद्या च तदाश्रया ॥१॥ guṇatrayāśrayā vidyā sā vidyā ca tadāśrayā ॥1॥
गुणत्रयमिदं धेनुर्विद्याभूद्गोमयं शुभम् । guṇatrayamidaṃ dhenurvidyābhūdgomayaṃ śubham ।
मूत्रं चोपनिषत्प्रोक्तं कुर्याद्भस्म ततः परम् ॥ mūtraṃ copaniṣatproktaṃ kuryādbhasma tataḥ param ॥
वत्सस्तु स्मृतयश्चास्य तत्सम्भूतं तु गोमयम् । vatsastu smṛtayaścāsya tatsambhūtaṃ tu gomayam ।
आगाव इति मन्त्रेण धेनुं तत्राभिमन्त्रयेत् ॥३॥ āgāva iti mantreṇa dhenuṃ tatrābhimantrayet ॥3॥
गावो भग गावो इति प्राशयेत्तर्पणं जलम् । gāvo bhaga gāvo iti prāśayettarpaṇaṃ jalam ।
उपोष्य च चतुर्दश्यां शुक्ले कृष्णेऽथवा व्रती ॥४॥ upoṣya ca caturdaśyāṃ śukle kṛṣṇe'thavā vratī ॥4॥
परेद्युः प्रातरुत्थाय शुचिर्भूत्वा समाहितः । paredyuḥ prātarutthāya śucirbhūtvā samāhitaḥ ।
कृतस्नानो धौतवस्त्रः पयोर्धं च सृजेच्च गाम् ॥५॥ kṛtasnāno dhautavastraḥ payordhaṃ ca sṛjecca gām ॥5॥
उत्थाप्य गां प्रयत्नेन गायत्र्या मूत्रमाहरेत् । utthāpya gāṃ prayatnena gāyatryā mūtramāharet ।
सौवर्णे राजते ताम्रे धारयेन्मृण्मये घटे ॥६॥ sauvarṇe rājate tāmre dhārayenmṛṇmaye ghaṭe ॥6॥
पौष्करेऽथ पलाशे वा पात्रे गोश‍ृङ्ग एव वा । pauṣkare'tha palāśe vā pātre gośa‍ṛṅga eva vā ।
आदधीत हि गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् ॥७॥ ādadhīta hi gomūtraṃ gandhadvāreti gomayam ॥7॥
अभूमिपातं गृह्णीयात्पात्रे पूर्वोदिते गृही । abhūmipātaṃ gṛhṇīyātpātre pūrvodite gṛhī ।
गोमयं शोधयेद्विद्वान्श्रीर्मे भजतुमन्त्रतः ॥८॥ gomayaṃ śodhayedvidvānśrīrme bhajatumantrataḥ ॥8॥
अलक्ष्मीर्म इति मन्त्रेण गोमयं धान्यवर्जितम् । alakṣmīrma iti mantreṇa gomayaṃ dhānyavarjitam ।
संत्वासिंचामि मन्त्रेण गोमये क्षिपेत् ॥९॥ saṃtvāsiṃcāmi mantreṇa gomaye kṣipet ॥9॥
पञ्चानां त्विति मन्त्रेण पिण्डानां च चतुर्दश । pañcānāṃ tviti mantreṇa piṇḍānāṃ ca caturdaśa ।
कुर्यात्संशोध्य किरणैः सौरकैराहरेत्ततः ॥१०॥ kuryātsaṃśodhya kiraṇaiḥ saurakairāharettataḥ ॥10॥
निदध्यादथ पूर्वोक्तपात्रे गोमयपिण्डकान् । nidadhyādatha pūrvoktapātre gomayapiṇḍakān ।
स्वगृह्योक्तविधानेन प्रतिष्ठाप्याग्निमीजयेत् ॥११॥ svagṛhyoktavidhānena pratiṣṭhāpyāgnimījayet ॥11॥
पिण्डांश्च निक्षिपेत्तत्र आद्यन्तं प्रणवेन तु । piṇḍāṃśca nikṣipettatra ādyantaṃ praṇavena tu ।
षडक्षरस्य सूक्तस्य व्याकृतस्य तथाक्षरैः ॥१२॥ ṣaḍakṣarasya sūktasya vyākṛtasya tathākṣaraiḥ ॥12॥
स्वाहान्ते जुहुयात्तत्र वर्णदेवाय पिण्डकान् । svāhānte juhuyāttatra varṇadevāya piṇḍakān ।
आघारावाज्यभागौ च प्रक्षिपेद्व्याहृतीः सुधीः ॥१३॥ āghārāvājyabhāgau ca prakṣipedvyāhṛtīḥ sudhīḥ ॥13॥
ततो निधनपतये त्रयोविंशज्जुहोति च । tato nidhanapataye trayoviṃśajjuhoti ca ।
होतव्याः पञ्च ब्रह्माणि नमो हिरण्यबाहवे ॥१४॥ hotavyāḥ pañca brahmāṇi namo hiraṇyabāhave ॥14॥
इति सर्वाहुतिर्हुत्वा चतुर्थ्यन्तैश्च मन्त्रकैः । iti sarvāhutirhutvā caturthyantaiśca mantrakaiḥ ।
ऋतंसत्यं कद्रुद्राय यस्य वकङ्कतीति च ॥१५॥ ṛtaṃsatyaṃ kadrudrāya yasya vakaṅkatīti ca ॥15॥
एतैश्च जुहुयाद्विद्वाननाज्ञातत्रयं तथा । etaiśca juhuyādvidvānanājñātatrayaṃ tathā ।
व्याहृतीरथ हुत्वा च ततः स्विष्टकृतं हुनेत् ॥१६॥ vyāhṛtīratha hutvā ca tataḥ sviṣṭakṛtaṃ hunet ॥16॥
होमशेषं तु निर्वर्त्य पूर्णपात्रोदकं तथा । homaśeṣaṃ tu nirvartya pūrṇapātrodakaṃ tathā ।
पूर्णमसीति यजुषा जलेनान्येन बृंहयेत् ॥१७॥ pūrṇamasīti yajuṣā jalenānyena bṛṃhayet ॥17॥
ब्राह्मणेष्वमृतमिति तज्जलं शिरसि क्षिपेत् । brāhmaṇeṣvamṛtamiti tajjalaṃ śirasi kṣipet ।
प्राच्यामिति दिशां लिङ्गैर्दिक्षु तोयं विनिक्षिपेत् ॥१८॥ prācyāmiti diśāṃ liṅgairdikṣu toyaṃ vinikṣipet ॥18॥
ब्रह्मणे दक्षिणां दत्त्वा शान्त्यै पुलकमाहरेत् । brahmaṇe dakṣiṇāṃ dattvā śāntyai pulakamāharet ।
आहरिष्यामि देवानां सर्वेषां कर्मगुप्तये ॥१९॥ āhariṣyāmi devānāṃ sarveṣāṃ karmaguptaye ॥19॥
जातवेदसमेनं त्वां पुलकैश्छादयाम्यहम् । jātavedasamenaṃ tvāṃ pulakaiśchādayāmyaham ।
मन्त्रेणानेन तं वह्निं पुलकैश्छादयेत्ततः ॥२०॥ mantreṇānena taṃ vahniṃ pulakaiśchādayettataḥ ॥20॥
त्रिदिनं ज्वलनस्थित्यै छादनं पुलकैः स्मृतम् । tridinaṃ jvalanasthityai chādanaṃ pulakaiḥ smṛtam ।
ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥२१॥ brāhmaṇānbhojayedbhaktyā svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ ॥21॥
भस्माधिक्यमभीप्सुस्तु अधिकं गोमयं हरेत् । bhasmādhikyamabhīpsustu adhikaṃ gomayaṃ haret ।
दिनत्रयेण यदि वा एकस्मिन्दिवसेऽथवा ॥२२॥ dinatrayeṇa yadi vā ekasmindivase'thavā ॥22॥
तृतीये वा चतुर्थे वा प्रातः स्नात्वा सिताम्बरः । tṛtīye vā caturthe vā prātaḥ snātvā sitāmbaraḥ ।
शुक्लयज्ञोपवीती च शुक्लमाल्यानुलेपनः ॥२३॥ śuklayajñopavītī ca śuklamālyānulepanaḥ ॥23॥
शुक्लदन्तो भस्मदिग्धो मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् । śukladanto bhasmadigdho mantreṇānena mantravit ।
ॐ तद्ब्रह्मेति चोच्चार्य पौलकं भस्म संत्यजेत् ॥२४॥ oṃ tadbrahmeti coccārya paulakaṃ bhasma saṃtyajet ॥24॥
तत्र चावाहनमुखानुपचारांस्तु षोडश । tatra cāvāhanamukhānupacārāṃstu ṣoḍaśa ।
कुर्याद्व्याहृतिभिस्त्वेवं ततोऽग्निमुपसंहरेत् ॥२५॥ kuryādvyāhṛtibhistvevaṃ tato'gnimupasaṃharet ॥25॥
अग्निर्भस्मेति मन्त्रेण गृह्णीयाद्भस्म चोत्तरम् । agnirbhasmeti mantreṇa gṛhṇīyādbhasma cottaram ।
अग्निरित्यादिमन्त्रेण प्रमृज्य च ततः परम् ॥२६॥ agnirityādimantreṇa pramṛjya ca tataḥ param ॥26॥
संयोज्य गन्धसलिलैः कपिलामूत्रकेण वा । saṃyojya gandhasalilaiḥ kapilāmūtrakeṇa vā ।
चन्द्रकुङ्कुमकाश्मीरमुशिरं चन्दनं तथा ॥२७॥ candrakuṅkumakāśmīramuśiraṃ candanaṃ tathā ॥27॥
अगरुत्रितयं चैव चूर्णयित्वा तु सूक्ष्मतः । agarutritayaṃ caiva cūrṇayitvā tu sūkṣmataḥ ।
क्षिपेद्भस्मनि तच्चूर्णमोमिति ब्रह्ममन्त्रतः ॥२८॥ kṣipedbhasmani taccūrṇamomiti brahmamantrataḥ ॥28॥
प्रणवेनाहरेद्विद्वान्बृहतो वटकानथ । praṇavenāharedvidvānbṛhato vaṭakānatha ।
अणोरणीयनिति हि मन्त्रेण च विचक्षणः ॥२९॥ aṇoraṇīyaniti hi mantreṇa ca vicakṣaṇaḥ ॥29॥
इत्थं भस्म सुसम्पाद्य शुष्कमादय मन्त्रवित् । itthaṃ bhasma susampādya śuṣkamādaya mantravit ।
प्रणवेन विमृज्याथ सप्तप्रणवमन्त्रितम् ॥३०॥ praṇavena vimṛjyātha saptapraṇavamantritam ॥30॥
ईशानेति शिरोदेशे मुखं तत्पुरुषेण तु । īśāneti śirodeśe mukhaṃ tatpuruṣeṇa tu ।
उरुदेशमघोरेण गुह्यं वामेन मन्त्रयेत् ॥३१॥ urudeśamaghoreṇa guhyaṃ vāmena mantrayet ॥31॥
सद्योजातेन वै पादान्सर्वाङ्गं प्रणवेन तु । sadyojātena vai pādānsarvāṅgaṃ praṇavena tu ।
तत उद्धूल्य सर्वाङ्गमापादतलमस्तकम् ॥३२॥ tata uddhūlya sarvāṅgamāpādatalamastakam ॥32॥
आचम्य वसनं धौतं ततश्चैतत्प्रधारयेत् । ācamya vasanaṃ dhautaṃ tataścaitatpradhārayet ।
पुनराचम्य कर्म स्वं कर्तुमर्हसि सत्तम ॥३३॥ punarācamya karma svaṃ kartumarhasi sattama ॥33॥
अथ चतुर्विधं भस्म कल्पम् । atha caturvidhaṃ bhasma kalpam ।
प्रथममनुकल्पम् । prathamamanukalpam ।
द्वितीयमुपकल्पम् । dvitīyamupakalpam ।
उपोपकल्पं तृतीयम् । upopakalpaṃ tṛtīyam ।
अकल्पं चतुर्थम् । akalpaṃ caturtham ।
अग्निहोत्रं समुद्भूतं विरजानलजमनुकल्पम् । agnihotraṃ samudbhūtaṃ virajānalajamanukalpam ।
वने शुष्कं शकृत्संगृह्य कल्पोक्तविधिना कल्पितमुपकल्पं स्यात् । vane śuṣkaṃ śakṛtsaṃgṛhya kalpoktavidhinā kalpitamupakalpaṃ syāt ।
अरण्ये शुष्कगोमयं चूर्णीकृत्य गोमूत्रैः पिण्डीकृत्य यथाकल्पं संस्कृतमुपोपकल्पम् । araṇye śuṣkagomayaṃ cūrṇīkṛtya gomūtraiḥ piṇḍīkṛtya yathākalpaṃ saṃskṛtamupopakalpam ।
शिवालयस्थमकल्पं शतकल्पं च । śivālayasthamakalpaṃ śatakalpaṃ ca ।
इत्थं चतुर्विधं भस्म पापं निकृन्तयेन्मोक्षं ददातीति भगवान्कालाग्निरुद्रः ॥३४॥ itthaṃ caturvidhaṃ bhasma pāpaṃ nikṛntayenmokṣaṃ dadātīti bhagavānkālāgnirudraḥ ॥34॥
इति तृतीयं ब्राह्मणम् ॥३॥ iti tṛtīyaṃ brāhmaṇam ॥3॥
अथ भुसुण्डः कालाग्निरुद्रं भस्मस्नानविधिं ब्रूहीति होवाचाथ प्रणवेन विमृज्याथ सप्तप्रणवेनाभिमन्त्रितमागमेन तु तेनैव दिग्बन्धनं कारयेत्पुनरपि तेनास्त्रमन्त्रेणाङ्गानि मूर्धादीन्युद्धूलयेन्मलस्नानमिदमीशानाद्यैः पञ्चभिर्मन्त्रैस्तनुं क्रमाद्धूलयेत् । atha bhusuṇḍaḥ kālāgnirudraṃ bhasmasnānavidhiṃ brūhīti hovācātha praṇavena vimṛjyātha saptapraṇavenābhimantritamāgamena tu tenaiva digbandhanaṃ kārayetpunarapi tenāstramantreṇāṅgāni mūrdhādīnyuddhūlayenmalasnānamidamīśānādyaiḥ pañcabhirmantraistanuṃ kramāddhūlayet ।
ईशानेति शिरोदेशं मुखं तत्पुरुषेण तु । īśāneti śirodeśaṃ mukhaṃ tatpuruṣeṇa tu ।
ऊरुदेशमघोरेण गुह्यकं वामदेवतः । ūrudeśamaghoreṇa guhyakaṃ vāmadevataḥ ।
सद्योजातेन वै पादो सर्वाङ्गं प्रणवेन तु । sadyojātena vai pādo sarvāṅgaṃ praṇavena tu ।
आपादतलमस्तकं सर्वाङ्गं तत उद्धूलाचम्य वसनं धौतं श्वेतं प्रधारयेद्विधिस्नानमिदम् ॥ āpādatalamastakaṃ sarvāṅgaṃ tata uddhūlācamya vasanaṃ dhautaṃ śvetaṃ pradhārayedvidhisnānamidam ॥
तत्र श्लोका भवन्ति । tatra ślokā bhavanti ।
भस्ममुष्टिं समादाय संहितामन्त्रमन्त्रिताम् । bhasmamuṣṭiṃ samādāya saṃhitāmantramantritām ।
मस्तकात्पादपर्यन्तं मलस्नानं पुरोदितम् ॥१॥ mastakātpādaparyantaṃ malasnānaṃ puroditam ॥1॥
तन्मन्त्रेणैव कर्तव्यं विधिस्नानं समाचरेत् । tanmantreṇaiva kartavyaṃ vidhisnānaṃ samācaret ।
ईशाने पञ्चधा भस्म विकिरेन्मूर्ध्नि यत्रतः ॥२॥ īśāne pañcadhā bhasma vikirenmūrdhni yatrataḥ ॥2॥
मुखे चतुर्थवक्त्रेण अघोरेणाष्टधा हृदि । mukhe caturthavaktreṇa aghoreṇāṣṭadhā hṛdi ।
वामेन गुह्यदेशे तु त्रिदशस्थानभेदतः ॥३॥ vāmena guhyadeśe tu tridaśasthānabhedataḥ ॥3॥
अष्टावन्तेन साध्येन पादावद्धूल्य यत्रतः । aṣṭāvantena sādhyena pādāvaddhūlya yatrataḥ ।
सर्वाङ्गोद्धूलनं कार्यं राजन्यस्य यथाविधि ॥४॥ sarvāṅgoddhūlanaṃ kāryaṃ rājanyasya yathāvidhi ॥4॥
मुखं विना च तत्सर्वमुद्धूल्य क्रमयोगतः । mukhaṃ vinā ca tatsarvamuddhūlya kramayogataḥ ।
सन्ध्याद्वये निशीथे च तथा पूर्वावसानयोः ॥५॥ sandhyādvaye niśīthe ca tathā pūrvāvasānayoḥ ॥5॥
सुप्त्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा कृत्वा चावश्यकादिकम् । suptvā bhuktvā payaḥ pītvā kṛtvā cāvaśyakādikam ।
स्त्रियं नपुंसकं गृध्रं बिडालं बकमूषिकम् ॥६॥ striyaṃ napuṃsakaṃ gṛdhraṃ biḍālaṃ bakamūṣikam ॥6॥
स्पृष्ट्वा तथाविधानन्यान्भस्मस्नानं समाचरेत् । spṛṣṭvā tathāvidhānanyānbhasmasnānaṃ samācaret ।
देवाग्निगुरुवृद्धानां समीपेऽन्त्यजदर्शने ॥७॥ devāgniguruvṛddhānāṃ samīpe'ntyajadarśane ॥7॥
अशुद्धभूतले मार्गे कुर्यानोद्धूलनं व्रती । aśuddhabhūtale mārge kuryānoddhūlanaṃ vratī ।
शङ्खतोयेन मूलेन भस्मना मिश्रणं भवेत् ॥८॥ śaṅkhatoyena mūlena bhasmanā miśraṇaṃ bhavet ॥8॥
योजितं चन्दनेनैव वारिणा भस्मसंयुतम् । yojitaṃ candanenaiva vāriṇā bhasmasaṃyutam ।
चन्दनेन समालिम्पेज्ज्ञानदं चूर्णमेव तत् ॥९॥ candanena samālimpejjñānadaṃ cūrṇameva tat ॥9॥
मध्याह्नात्प्राग्जलैर्युक्तं तोयं तदनुवर्जयेत् ॥ madhyāhnātprāgjalairyuktaṃ toyaṃ tadanuvarjayet ॥
अथ भुसुण्डो भगवन्तं कालाग्निरुद्रं त्रिपुण्ड्रविधिं पप्रच्छ ॥ atha bhusuṇḍo bhagavantaṃ kālāgnirudraṃ tripuṇḍravidhiṃ papraccha ॥
तत्रैते श्लोका भवन्ति । tatraite ślokā bhavanti ।
त्रिपुण्ड्रं कारयेत्पश्चाद्ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । tripuṇḍraṃ kārayetpaścādbrahmaviṣṇuśivātmakam ।
मध्याङ्गुलिभिरादाय तिसृभिर्मूलमन्त्रतः ॥१०॥ madhyāṅgulibhirādāya tisṛbhirmūlamantrataḥ ॥10॥
अनामामध्यमाङ्गुष्ठैरथवा स्यात्त्रिपुण्ड्रकम् । anāmāmadhyamāṅguṣṭhairathavā syāttripuṇḍrakam ।
उद्धूलयेन्मुखं विप्रः क्षत्रियस्तच्छिरोदिनम् ॥११॥ uddhūlayenmukhaṃ vipraḥ kṣatriyastacchirodinam ॥11॥
द्वात्रिंशस्थानके चार्धं षोडशस्थानकेऽपि वा । dvātriṃśasthānake cārdhaṃ ṣoḍaśasthānake'pi vā ।
अष्टस्थाने तथा चैव पञ्चस्थानेऽपि योजयेत् ॥१२॥ aṣṭasthāne tathā caiva pañcasthāne'pi yojayet ॥12॥
उत्तमाङ्गे ललाटे च कर्णयोर्नेत्रयोस्तथा । uttamāṅge lalāṭe ca karṇayornetrayostathā ।
नासावक्रे गले चैवमंसद्वयमतः परम् ॥१३॥ nāsāvakre gale caivamaṃsadvayamataḥ param ॥13॥
कूर्परे मणिबन्धे च हृदये पार्श्वयोर्द्वयोः । kūrpare maṇibandhe ca hṛdaye pārśvayordvayoḥ ।
नाभौ गुह्यद्वये चैवमूर्वोः स्फिग्बिम्बजानुनी ॥१४॥ nābhau guhyadvaye caivamūrvoḥ sphigbimbajānunī ॥14॥
जङ्घाद्वये च पादौ च द्वात्रिंशत्स्थानमुत्तमम् । jaṅghādvaye ca pādau ca dvātriṃśatsthānamuttamam ।
अष्टमूर्त्यष्टविद्येशान्दिक्पालान्वसुभिः सह ॥१५॥ aṣṭamūrtyaṣṭavidyeśāndikpālānvasubhiḥ saha ॥15॥
धरो ध्रुवश्च सोमश्च कृपश्चैवानिलोऽनलः । dharo dhruvaśca somaśca kṛpaścaivānilo'nalaḥ ।
प्रत्यूपश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टावितीरिताः ॥१६॥ pratyūpaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭāvitīritāḥ ॥16॥
एतेषां नाममन्त्रेण त्रिपुण्ड्रान्धारयेद्बुधः । eteṣāṃ nāmamantreṇa tripuṇḍrāndhārayedbudhaḥ ।
विदध्यात्षोडशस्थाने त्रिपुण्ड्रं तु समाहितः ॥१७॥ vidadhyātṣoḍaśasthāne tripuṇḍraṃ tu samāhitaḥ ॥17॥
शीर्षके च ललाटे च कर्णे कण्ठेंऽसकद्वये । śīrṣake ca lalāṭe ca karṇe kaṇṭheṃ'sakadvaye ।
कूर्परे मणिबन्धे च हृदये नाभिपार्श्वयोः ॥१८॥ kūrpare maṇibandhe ca hṛdaye nābhipārśvayoḥ ॥18॥
पृष्ठे चैकं प्रतिस्थानं जपेत्तत्राधिदेवताः । pṛṣṭhe caikaṃ pratisthānaṃ japettatrādhidevatāḥ ।
शिवं शक्तिं च सादाख्यमीशं विद्याख्यमेव च ॥१९॥ śivaṃ śaktiṃ ca sādākhyamīśaṃ vidyākhyameva ca ॥19॥
वामादिनवशक्तीश्च एताः षोडश देवताः । vāmādinavaśaktīśca etāḥ ṣoḍaśa devatāḥ ।
नासत्यो दस्रकश्चैव अश्विनौ द्वौ समीरितौ ॥२०॥ nāsatyo dasrakaścaiva aśvinau dvau samīritau ॥20॥
अथवा मूर्ध्न्यलीके च कर्णयोः श्वसने तथा । athavā mūrdhnyalīke ca karṇayoḥ śvasane tathā ।
बाहुद्वये च हृदये नाभ्यामूर्वोर्युगे तथा ॥२१॥ bāhudvaye ca hṛdaye nābhyāmūrvoryuge tathā ॥21॥
जानुद्वये च पदयोः पृष्ठभागे च षोडश । jānudvaye ca padayoḥ pṛṣṭhabhāge ca ṣoḍaśa ।
शिवश्चेन्द्रश्च रुद्रार्कौ विघ्नेशो विष्णुरेव च ॥२२॥ śivaścendraśca rudrārkau vighneśo viṣṇureva ca ॥22॥
श्रीश्चैव हृदयेशश्च तथा नाभौ प्रजापतिः । śrīścaiva hṛdayeśaśca tathā nābhau prajāpatiḥ ।
नागश्च नागकन्याश्च उभे च ऋषिकन्यके ॥२३॥ nāgaśca nāgakanyāśca ubhe ca ṛṣikanyake ॥23॥
पादयोश्च समुद्राश्च तीर्थाः पृष्ठेऽपि च स्थिताः । pādayośca samudrāśca tīrthāḥ pṛṣṭhe'pi ca sthitāḥ ।
एवं वा षोडशस्थानमष्टस्थानम्थोच्यते ॥२४॥ evaṃ vā ṣoḍaśasthānamaṣṭasthānamthocyate ॥24॥
गुरुस्थानं ललाटं च कर्णद्वयमनन्तरम् । gurusthānaṃ lalāṭaṃ ca karṇadvayamanantaram ।
असयुग्मं च हृदयं नाभिरित्यष्टमं भवेत् ॥२५॥ asayugmaṃ ca hṛdayaṃ nābhirityaṣṭamaṃ bhavet ॥25॥
ब्रह्मा च ऋषयः सप्त देवताश्च प्रकीर्तिताः । brahmā ca ṛṣayaḥ sapta devatāśca prakīrtitāḥ ।
अथवा मस्तकं बाहू हृदयं नाभिरेव च ॥२६॥ athavā mastakaṃ bāhū hṛdayaṃ nābhireva ca ॥26॥
पञ्चस्थानान्यमून्याहुर्भस्मतत्त्वविदो जनाः । pañcasthānānyamūnyāhurbhasmatattvavido janāḥ ।
यथासम्भवतः कुर्याद्देशकलाद्यपेक्षया ॥२७॥ yathāsambhavataḥ kuryāddeśakalādyapekṣayā ॥27॥
उद्धूलनेऽप्यशक्तश्चेत्त्रिपुण्ड्रादीनि कारयेत् । uddhūlane'pyaśaktaścettripuṇḍrādīni kārayet ।
ललाटे हृदये नाभौ गले च मणिबन्धयोः ॥२८॥ lalāṭe hṛdaye nābhau gale ca maṇibandhayoḥ ॥28॥
बाहुमध्ये बाहुमूले पृष्ठे चैव च शीर्षके ॥ bāhumadhye bāhumūle pṛṣṭhe caiva ca śīrṣake ॥
ललाटे ब्रह्मणे नमः । lalāṭe brahmaṇe namaḥ ।
हृदये हव्यवाहनाय नमः । hṛdaye havyavāhanāya namaḥ ।
नाभौ स्कन्दाय नमः । nābhau skandāya namaḥ ।
गले विष्णवे नमः । gale viṣṇave namaḥ ।
मध्ये प्रभञ्जनाय नमः । madhye prabhañjanāya namaḥ ।
मणिबन्धे वसुभ्यो नमः । maṇibandhe vasubhyo namaḥ ।
पृष्ठे हरये नमः । pṛṣṭhe haraye namaḥ ।
कुकुदि शम्भवे नमः । kukudi śambhave namaḥ ।
शिरसि परमात्मने नमः । śirasi paramātmane namaḥ ।
इत्यादिस्थानेषु त्रिपुण्ड्रं धारयेत् ॥ ityādisthāneṣu tripuṇḍraṃ dhārayet ॥
त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं त्रयाणां जनकं प्रभुम् । trinetraṃ triguṇādhāraṃ trayāṇāṃ janakaṃ prabhum ।
स्मरन्नमः शिवायेति ललाटे तत्त्रिपुण्ड्रकम् ॥२९॥ smarannamaḥ śivāyeti lalāṭe tattripuṇḍrakam ॥29॥
कूर्पराधः पितृभ्यां तु ईशानाभ्यां तथोपरि । kūrparādhaḥ pitṛbhyāṃ tu īśānābhyāṃ tathopari ।
ईशाभ्यां नम इत्युक्त्वा पार्श्वयोश्च त्रिपुण्ड्रकम् ॥३०॥ īśābhyāṃ nama ityuktvā pārśvayośca tripuṇḍrakam ॥30॥
स्वच्छाभ्यां नम इत्युक्त्वा धारयेत्तत्प्रकोष्ठयोः । svacchābhyāṃ nama ityuktvā dhārayettatprakoṣṭhayoḥ ।
भीमायेति तथा पृष्ठे शिवायेति च पार्श्वयोः ॥३१॥ bhīmāyeti tathā pṛṣṭhe śivāyeti ca pārśvayoḥ ॥31॥
नीलकण्ठाय शिरसि क्षिपेत्सर्वात्मने नमः । nīlakaṇṭhāya śirasi kṣipetsarvātmane namaḥ ।
पापं नाशयते कृत्स्नमपि जन्मान्तरार्जितम् ॥३२॥ pāpaṃ nāśayate kṛtsnamapi janmāntarārjitam ॥32॥
कण्ठोपरि कृतं पापं नष्टं स्यात्तत्र धारणात् । kaṇṭhopari kṛtaṃ pāpaṃ naṣṭaṃ syāttatra dhāraṇāt ।
कर्णे तु धारणात्कर्णरोगादिकृतपातकम् ॥३३॥ karṇe tu dhāraṇātkarṇarogādikṛtapātakam ॥33॥
बाह्वोबाहुकृतं पापं वक्षःसु मनसा कृतम् । bāhvobāhukṛtaṃ pāpaṃ vakṣaḥsu manasā kṛtam ।
नाभ्यां शिश्नकृतं पापं पृष्ठे गुदकृतं तथा ॥३४॥ nābhyāṃ śiśnakṛtaṃ pāpaṃ pṛṣṭhe gudakṛtaṃ tathā ॥34॥
पार्श्वयोर्धारणात्पापं परस्त्र्यालिङ्गनादिकम् । pārśvayordhāraṇātpāpaṃ parastryāliṅganādikam ।
तद्भस्मधारणं कुर्यात्सर्वत्रैव त्रिपुण्ड्रकम् ॥३५॥ tadbhasmadhāraṇaṃ kuryātsarvatraiva tripuṇḍrakam ॥35॥
ब्रह्मविष्णुमहेशानां त्रय्यग्नीनां च धारणम् । brahmaviṣṇumaheśānāṃ trayyagnīnāṃ ca dhāraṇam ।
गुणलोकत्रयाणां च धारणं तेन वै श्रुतम् ॥३६॥ guṇalokatrayāṇāṃ ca dhāraṇaṃ tena vai śrutam ॥36॥
इति चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥४॥ iti caturthaṃ brāhmaṇam ॥4॥
मानस्तोकेन मन्त्रेण मन्त्रितं भस्म धारयेत् । mānastokena mantreṇa mantritaṃ bhasma dhārayet ।
ऊर्ध्वपुण्ड्रं भवेत्सामं मध्यपुण्ड्रं त्रियायुषम् ॥१॥ ūrdhvapuṇḍraṃ bhavetsāmaṃ madhyapuṇḍraṃ triyāyuṣam ॥1॥
त्रियायुषाणि कुरुते ललाटे च भुजद्वये । triyāyuṣāṇi kurute lalāṭe ca bhujadvaye ।
नाभौ शिरसि हृत्पार्श्वे ब्राह्मणाः क्षत्रियास्तथा ॥२॥ nābhau śirasi hṛtpārśve brāhmaṇāḥ kṣatriyāstathā ॥2॥
त्रैवर्णिकानां सर्वेषामग्निहोत्रसमुद्भवम् । traivarṇikānāṃ sarveṣāmagnihotrasamudbhavam ।
इदं मुख्यं गृहस्थानां विरजानलजं भवेत् ॥३॥ idaṃ mukhyaṃ gṛhasthānāṃ virajānalajaṃ bhavet ॥3॥
विरजानलजं चैव धार्यं प्रोक्तं महर्षिभिः । virajānalajaṃ caiva dhāryaṃ proktaṃ maharṣibhiḥ ।
औपासनसमुत्पन्नं गृहस्थानां विशेषतः ॥४॥ aupāsanasamutpannaṃ gṛhasthānāṃ viśeṣataḥ ॥4॥
समिदग्निसमुत्पन्नं धार्यं वै ब्रह्मचारिणा । samidagnisamutpannaṃ dhāryaṃ vai brahmacāriṇā ।
शूद्राणां श्रोत्रियागारपचनाग्निसमुद्भवम् ॥५॥ śūdrāṇāṃ śrotriyāgārapacanāgnisamudbhavam ॥5॥
अन्येषामपि सर्वेषां धार्यं चैवानलोद्भवम् । anyeṣāmapi sarveṣāṃ dhāryaṃ caivānalodbhavam ।
यतीनां ज्ञानदं प्रोक्तं वनस्थानां विरक्तिदम् ॥६॥ yatīnāṃ jñānadaṃ proktaṃ vanasthānāṃ viraktidam ॥6॥
अतिवर्णाश्रमाणां तु श्मशानाग्निसमुद्भवम् । ativarṇāśramāṇāṃ tu śmaśānāgnisamudbhavam ।
सर्वेषां देवालयस्थं भस्म शिवाग्निजं शिवयोगिनाम् । sarveṣāṃ devālayasthaṃ bhasma śivāgnijaṃ śivayoginām ।
शिवालयस्थं तल्लिङ्गलिप्तं वा मन्त्रसंस्कारदग्धं वा ॥ śivālayasthaṃ talliṅgaliptaṃ vā mantrasaṃskāradagdhaṃ vā ॥
तत्रैते श्लोका भवन्ति । tatraite ślokā bhavanti ।
तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् । tenādhītaṃ śrutaṃ tena tena sarvamanuṣṭhitam ।
येन विप्रेण शिरसि त्रिपुण्ड्रं भस्मना धृतम् ॥७॥ yena vipreṇa śirasi tripuṇḍraṃ bhasmanā dhṛtam ॥7॥
त्यक्तवर्णाश्रमाचारो लुप्तसर्वक्रियोऽपि यः । tyaktavarṇāśramācāro luptasarvakriyo'pi yaḥ ।
सकृत्तिर्यक्त्रिपुण्ड्राङ्कधारणात्सोऽपि पूज्यते ॥८॥ sakṛttiryaktripuṇḍrāṅkadhāraṇātso'pi pūjyate ॥8॥
ये भस्मधारणं त्यक्त्वा कर्म कुर्वन्ति मानवाः । ye bhasmadhāraṇaṃ tyaktvā karma kurvanti mānavāḥ ।
तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः ॥९॥ teṣāṃ nāsti vinirmokṣaḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ ॥9॥
महापातकयुक्तानां पूर्वजन्मार्जितागसाम् । mahāpātakayuktānāṃ pūrvajanmārjitāgasām ।
त्रिपुण्ड्रोद्धूलनद्वेषो जायते सुदृढं बुधाः ॥१०॥ tripuṇḍroddhūlanadveṣo jāyate sudṛḍhaṃ budhāḥ ॥10॥
येषां कोपो भवेद्ब्रह्मंॅल्ललाटे भस्मदर्शनात् । yeṣāṃ kopo bhavedbrahmaṃॅllalāṭe bhasmadarśanāt ।
तेषामुत्पत्तिसाङ्कर्यमनुमेयं विपश्चिता ॥११॥ teṣāmutpattisāṅkaryamanumeyaṃ vipaścitā ॥11॥
येषां नास्ति मुने श्रद्धा श्रौते भस्मनि सर्वदा । yeṣāṃ nāsti mune śraddhā śraute bhasmani sarvadā ।
गर्भाधानादिसंस्कारस्तेषां नास्तीति निश्चयः ॥१२॥ garbhādhānādisaṃskārasteṣāṃ nāstīti niścayaḥ ॥12॥
ये भस्मधारिणं दृष्ट्वा नराः कुर्वन्ति ताडनम् । ye bhasmadhāriṇaṃ dṛṣṭvā narāḥ kurvanti tāḍanam ।
तेषां चण्डालतो जन्म ब्रह्मन्नूह्यं विपश्चिता ॥१३॥ teṣāṃ caṇḍālato janma brahmannūhyaṃ vipaścitā ॥13॥
येषां क्रोधो भवेद्भस्मधारणे तत्प्रमाणके । yeṣāṃ krodho bhavedbhasmadhāraṇe tatpramāṇake ।
ते महापातकैर्युक्ता इति शास्त्रस्य निश्चयः ॥१४॥ te mahāpātakairyuktā iti śāstrasya niścayaḥ ॥14॥
त्रिपुण्ड्ऱकं ये विनिन्दन्ति निन्दन्ति शिवमेव ते । tripuṇḍऱkaṃ ye vinindanti nindanti śivameva te ।
धारयन्ति च ये भक्त्या धारयन्ति शिवं च ते ॥१५॥ dhārayanti ca ye bhaktyā dhārayanti śivaṃ ca te ॥15॥
धिग्भस्मरहितं भालं धिग्ग्राममशिवालयम् । dhigbhasmarahitaṃ bhālaṃ dhiggrāmamaśivālayam ।
धिगनीशार्चनं जन्म धिग्विद्यामशिवाश्रयाम् ॥१६॥ dhiganīśārcanaṃ janma dhigvidyāmaśivāśrayām ॥16॥
रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्यं तद्भस्म परिकीर्तितम् । rudrāgneryatparaṃ vīryaṃ tadbhasma parikīrtitam ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु वीर्यवान्भस्मसंयुतः ॥१७॥ tasmātsarveṣu kāleṣu vīryavānbhasmasaṃyutaḥ ॥17॥
भस्मनिष्ठस्य दह्यन्ते दोषा भस्माग्निसङ्गमात् । bhasmaniṣṭhasya dahyante doṣā bhasmāgnisaṅgamāt ।
भस्मस्नानविशुद्धात्मा भस्मनिष्ठ इति स्मृतः ॥१८॥ bhasmasnānaviśuddhātmā bhasmaniṣṭha iti smṛtaḥ ॥18॥
भस्मसन्दिग्धसर्वाङ्गो भस्मदीप्तत्रिपुण्ड्रकः । bhasmasandigdhasarvāṅgo bhasmadīptatripuṇḍrakaḥ ।
भस्मशायी च पुरुषो भस्मनिष्ठ इति स्मृतः ॥१९॥ bhasmaśāyī ca puruṣo bhasmaniṣṭha iti smṛtaḥ ॥19॥
इति पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥५॥ iti pañcamaṃ brāhmaṇam ॥5॥
अथ भुसुण्डः कालाग्निरुद्रं नामपञ्चकस्य माहात्म्यं ब्रूहीति होवाच । atha bhusuṇḍaḥ kālāgnirudraṃ nāmapañcakasya māhātmyaṃ brūhīti hovāca ।
अथ वसिष्ठवंशजस्य शतभार्यासमेतस्य धनञ्जयस्य ब्राह्मणस्य ज्येष्ठभार्यापुत्रः करुण इति नाम तस्य शुचिस्मिता भार्या । atha vasiṣṭhavaṃśajasya śatabhāryāsametasya dhanañjayasya brāhmaṇasya jyeṣṭhabhāryāputraḥ karuṇa iti nāma tasya śucismitā bhāryā ।
असौ करुणो भ्रातृवैरमसहमानो भवानीतटस्थं नृसिंहमगमत् । asau karuṇo bhrātṛvairamasahamāno bhavānītaṭasthaṃ nṛsiṃhamagamat ।
तत्र देवसमीपेऽन्येनोपायनार्थं समर्पितं जम्बीरफलं गृहीत्वाजिघ्रत्तदा तत्रस्था अशपन्पाप मक्षिको भव वर्षाणां शतमिति । tatra devasamīpe'nyenopāyanārthaṃ samarpitaṃ jambīraphalaṃ gṛhītvājighrattadā tatrasthā aśapanpāpa makṣiko bhava varṣāṇāṃ śatamiti ।
सोऽपि शापमादाय मक्षिकः सन्स्वचेष्टितं तस्यै निवेद्य मां रक्षेति स्वभार्यामवदत्तदा मक्षिकोऽभवत्तमेवं ज्ञात्वा ज्ञातयस्तैलमध्ये ह्यमारयन्त्सा so'pi śāpamādāya makṣikaḥ sansvaceṣṭitaṃ tasyai nivedya māṃ rakṣeti svabhāryāmavadattadā makṣiko'bhavattamevaṃ jñātvā jñātayastailamadhye hyamārayantsā
मृतं पतिमादायारुन्धतीमगमद्भो शुचिस्मिते शोकेनालमरुन्धत्याहामुं जीवयाम्यद्य विभूतिमादायेति एषाग्निहोत्रजं भस्म ॥ mṛtaṃ patimādāyārundhatīmagamadbho śucismite śokenālamarundhatyāhāmuṃ jīvayāmyadya vibhūtimādāyeti eṣāgnihotrajaṃ bhasma ॥
मृत्युञ्जयेन मन्त्रेण मृतजन्तौ तदाक्षिपत् । mṛtyuñjayena mantreṇa mṛtajantau tadākṣipat ।
मन्दवायुस्तदा जज्ञे व्यजनेन शुचिस्मिते ॥१॥ mandavāyustadā jajñe vyajanena śucismite ॥1॥
उदतिष्ठत्तदा जन्तुर्भस्मनोऽस्य प्रभावतः । udatiṣṭhattadā janturbhasmano'sya prabhāvataḥ ।
ततो वर्षशते पूर्णे ज्ञातिरेको ह्यमारयत् ॥२॥ tato varṣaśate pūrṇe jñātireko hyamārayat ॥2॥
भस्मैव जीवयामास काश्यां पञ्च तदाभवन् । bhasmaiva jīvayāmāsa kāśyāṃ pañca tadābhavan ।
देवानपि तथाभूतान्मामप्येतादृशं पुरा ॥३॥ devānapi tathābhūtānmāmapyetādṛśaṃ purā ॥3॥
तस्मात्तु भस्मनां जन्तुं जीवयामि तदानघे । tasmāttu bhasmanāṃ jantuṃ jīvayāmi tadānaghe ।
इत्येवमुक्त्वा भगवान्दधीचिः समजायत ॥४॥ ityevamuktvā bhagavāndadhīciḥ samajāyata ॥4॥
स्वरूपं च ततो गत्वा स्वमाश्रमपदं ययाविति ॥ svarūpaṃ ca tato gatvā svamāśramapadaṃ yayāviti ॥
इदानीमस्य भस्मनः सर्वाघभक्षणसामर्थ्यं विधत्त इत्याह । idānīmasya bhasmanaḥ sarvāghabhakṣaṇasāmarthyaṃ vidhatta ityāha ।
श्रीगौतमविवाहकाले तामहल्यां दृष्ट्वा सर्वे देवाः कामातुरा अभवन् तदा नष्टज्ञाना दुर्वाससं गत्वा पप्रच्छुस्तद्दोषं शमयिष्यामीत्युवाच ततः शतरुद्रेण मन्त्रेण मन्त्रितं भस्म वै पुरा मयापि दत्तं ब्रह्महत्यादि शान्तम् । śrīgautamavivāhakāle tāmahalyāṃ dṛṣṭvā sarve devāḥ kāmāturā abhavan tadā naṣṭajñānā durvāsasaṃ gatvā papracchustaddoṣaṃ śamayiṣyāmītyuvāca tataḥ śatarudreṇa mantreṇa mantritaṃ bhasma vai purā mayāpi dattaṃ brahmahatyādi śāntam ।
इत्येवमुक्त्वा दुर्वासा दत्तवान्भस्म चोत्तमम् । ityevamuktvā durvāsā dattavānbhasma cottamam ।
जाता मद्वचनात्सर्वे यूयं तेऽधिकतेजसः ॥ ५॥ jātā madvacanātsarve yūyaṃ te'dhikatejasaḥ ॥ 5॥
शतरुद्रेण मन्त्रेण भस्मोद्धूलितविग्रहाः । śatarudreṇa mantreṇa bhasmoddhūlitavigrahāḥ ।
निर्धूतरजसः सर्वे तत्क्षणाच्च वयं मुने ॥ ६॥ nirdhūtarajasaḥ sarve tatkṣaṇācca vayaṃ mune ॥ 6॥
आश्चर्यमेतज्जानीमो भस्मसामर्थ्यमीदृशम् । āścaryametajjānīmo bhasmasāmarthyamīdṛśam ।
अस्य भस्मनः शक्तिमन्यां श‍ृणु । asya bhasmanaḥ śaktimanyāṃ śa‍ṛṇu ।
एतदेव हरिशङ्करयोर्ज्ञानप्रदम् । etadeva hariśaṅkarayorjñānapradam ।
ब्रह्महत्यादि पापनाशकम् । brahmahatyādi pāpanāśakam ।
महाविभूतिदमिति शिववक्षसि स्थितं नखेनादाय प्रणवेनाभिमन्त्र्य गायत्र्या पञ्चाक्षरेणाभिमन्त्र्य हरिर्मस्तकगात्रेषु समर्पयेत् । mahāvibhūtidamiti śivavakṣasi sthitaṃ nakhenādāya praṇavenābhimantrya gāyatryā pañcākṣareṇābhimantrya harirmastakagātreṣu samarpayet ।
तथा हृदि ध्यायस्वेति हरिमुक्त्वा हरः स्वहृदि ध्यात्वा दृष्टो दृष्ट इति शिवमाह । tathā hṛdi dhyāyasveti harimuktvā haraḥ svahṛdi dhyātvā dṛṣṭo dṛṣṭa iti śivamāha ।
ततो भस्म भक्षयेति हरिमाह हरस्ततः । tato bhasma bhakṣayeti harimāha harastataḥ ।
भक्षयिष्ये शिवं भस्म स्नात्वाहं भस्मना पुरा ॥७॥ bhakṣayiṣye śivaṃ bhasma snātvāhaṃ bhasmanā purā ॥7॥
पृष्टेश्वरं भक्तिगम्यं भस्माभक्षयदच्युतः । pṛṣṭeśvaraṃ bhaktigamyaṃ bhasmābhakṣayadacyutaḥ ।
तत्राश्चर्यमतीवासीत्प्रतिबिम्बसमद्युतिः ॥८॥ tatrāścaryamatīvāsītpratibimbasamadyutiḥ ॥8॥
वासुदेवः शुद्धमुक्ताफलवर्णोऽभवत्क्षणात् । vāsudevaḥ śuddhamuktāphalavarṇo'bhavatkṣaṇāt ।
तदाप्रभृति शुक्लाभो वासुदेवः प्रसन्नवान् ॥९॥ tadāprabhṛti śuklābho vāsudevaḥ prasannavān ॥9॥
न शक्यं भस्मनो ज्ञानं प्रभावं ते कुतो विभो । na śakyaṃ bhasmano jñānaṃ prabhāvaṃ te kuto vibho ।
नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु त्वामहं शरणं गतः ॥१०॥ namaste'stu namaste'stu tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ ॥10॥
त्वत्पादयुगले शम्भो भक्तिरस्तु सदा मम । tvatpādayugale śambho bhaktirastu sadā mama ।
भस्मधारणसम्पन्नो मम भक्तो भविष्यति ॥११॥ bhasmadhāraṇasampanno mama bhakto bhaviṣyati ॥11॥
अत एवैषा भूतिर्भूतिकरीत्युक्ता । ata evaiṣā bhūtirbhūtikarītyuktā ।
अस्य पुरस्ताद्वसव आसन्रुद्रा दक्षिणत आदित्याः पश्चाद्विश्वेदेवा उत्तरतो ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा याभ्यां सूर्याचन्द्रमसौ पार्श्वयोस्तदेतदृचाभ्युक्तम् । asya purastādvasava āsanrudrā dakṣiṇata ādityāḥ paścādviśvedevā uttarato brahmaviṣṇumaheśvarā yābhyāṃ sūryācandramasau pārśvayostadetadṛcābhyuktam ।
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन्देवा अधिविश्वे निषेदुः । ṛco akṣare parame vyoman yasmindevā adhiviśve niṣeduḥ ।
यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते । yastanna veda kimṛcā kariṣyati ya ittadvidusta ime samāsate ।
य एतद्बृहज्जाबालं सार्वकामिकं मोक्षद्वारमृङ्मयं यजुर्मयं साममयं ब्रह्ममयममृतमयं भवति । ya etadbṛhajjābālaṃ sārvakāmikaṃ mokṣadvāramṛṅmayaṃ yajurmayaṃ sāmamayaṃ brahmamayamamṛtamayaṃ bhavati ।
य एतद्बृहज्जाबालं बालो वा वेद स महान्भवति । ya etadbṛhajjābālaṃ bālo vā veda sa mahānbhavati ।
स गुरुः सर्वेषां मन्त्राणामुपदेष्टा भवति । sa guruḥ sarveṣāṃ mantrāṇāmupadeṣṭā bhavati ।
मृत्युतारकं गुरुणा लब्धं कण्ठे बाहौ शिखायां वा बध्नीत । mṛtyutārakaṃ guruṇā labdhaṃ kaṇṭhe bāhau śikhāyāṃ vā badhnīta ।
सप्तद्वीपवती भूभिर्दक्षिणार्थं नावकल्पते । saptadvīpavatī bhūbhirdakṣiṇārthaṃ nāvakalpate ।
तस्माच्छ्रद्धया यां काञ्चिद्गां दद्यात्सा दक्षिणा भवति ॥१२॥ tasmācchraddhayā yāṃ kāñcidgāṃ dadyātsā dakṣiṇā bhavati ॥12॥
इति षष्ठं ब्राह्मणम् ॥६॥ iti ṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam ॥6॥
अथ जनको वैदेहो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्योवाच भगवान् त्रिपुण्ड्रविधिं नो ब्रूहीति स होवाच सद्योजातादिपञ्चब्रह्ममन्त्रैः परिगृह्याग्निरिति भस्मेत्यभिमन्त्र्य मानस्तोक इति समुद्धृत्य त्रियायुषमिति जलेन सम्मृज्य त्र्यम्बकमिति शिरोललाटवक्षःस्कन्धेषु धृत्वा पूतो भवति मोक्षी भवति । शतरुद्रेण यत्फलमवप्नोति तत्फलमश्नुते स एष भस्मज्योतिरिति वै याज्ञवल्क्यः ॥१॥ atha janako vaideho yājñavalkyamupasametyovāca bhagavān tripuṇḍravidhiṃ no brūhīti sa hovāca sadyojātādipañcabrahmamantraiḥ parigṛhyāgniriti bhasmetyabhimantrya mānastoka iti samuddhṛtya triyāyuṣamiti jalena sammṛjya tryambakamiti śirolalāṭavakṣaḥskandheṣu dhṛtvā pūto bhavati mokṣī bhavati । śatarudreṇa yatphalamavapnoti tatphalamaśnute sa eṣa bhasmajyotiriti vai yājñavalkyaḥ ॥1॥
जनको ह वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यं भस्मधारणात्किं फलमश्नुत इति स होवाच तद्भस्मधारणादेव मुक्तिर्भवति तद्भस्मधारणादेव शिवसायुज्यमवाप्नोति न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तते स एष भस्मज्योतिरिति वै याज्ञवल्क्यः ॥२॥ janako ha vaidehaḥ sa hovāca yājñavalkyaṃ bhasmadhāraṇātkiṃ phalamaśnuta iti sa hovāca tadbhasmadhāraṇādeva muktirbhavati tadbhasmadhāraṇādeva śivasāyujyamavāpnoti na sa punarāvartate na sa punarāvartate sa eṣa bhasmajyotiriti vai yājñavalkyaḥ ॥2॥
जनको ह वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यं भस्मधारणात्किं फलमश्नुते न वेति तत्र परमहंसानामसंवर्तकआरुणिश्वेतकेतुदुर्वासऋभुनिदाघजडभरतदत्तात्रेयरैवतकभुसुण्डप्रभृतयो विभूतिधारणादेवमुक्ताः स्युः स एष भस्मज्योतिरिति वै याज्ञवल्क्यः ॥३॥ janako ha vaidehaḥ sa hovāca yājñavalkyaṃ bhasmadhāraṇātkiṃ phalamaśnute na veti tatra paramahaṃsānāmasaṃvartakaāruṇiśvetaketudurvāsaṛbhunidāghajaḍabharatadattātreyaraivatakabhusuṇḍaprabhṛtayo vibhūtidhāraṇādevamuktāḥ syuḥ sa eṣa bhasmajyotiriti vai yājñavalkyaḥ ॥3॥
जनको ह वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्य भस्मस्नानेन किं जायत इति यस्य कस्यचिच्छरीरे यावन्तो रोमकूपास्तावन्ति लिङ्गानि भूत्वा तिष्ठन्ति ब्राह्मणो वा क्षत्रियो वा वैश्यो वा शूद्रो वा तद्भस्मधारणादेतच्छब्दस्य रूपं यस्यां तस्यां ह्येवावतिष्ठते ॥४॥ janako ha vaidehaḥ sa hovāca yājñavalkya bhasmasnānena kiṃ jāyata iti yasya kasyaciccharīre yāvanto romakūpāstāvanti liṅgāni bhūtvā tiṣṭhanti brāhmaṇo vā kṣatriyo vā vaiśyo vā śūdro vā tadbhasmadhāraṇādetacchabdasya rūpaṃ yasyāṃ tasyāṃ hyevāvatiṣṭhate ॥4॥
जनको ह वैदेहः स होवाच पैप्पलादेन सह प्रजापतिलोअकं जगाम तं गत्वोवाच भो प्रजापते त्रिपुण्ड्रस्य माहात्म्यं ब्रूहीति तं जापतिरब्रवीद्यथैवेश्वरस्य माहात्म्यं तथैव त्रिपुण्ड्रस्येति ॥५॥ janako ha vaidehaḥ sa hovāca paippalādena saha prajāpatiloakaṃ jagāma taṃ gatvovāca bho prajāpate tripuṇḍrasya māhātmyaṃ brūhīti taṃ jāpatirabravīdyathaiveśvarasya māhātmyaṃ tathaiva tripuṇḍrasyeti ॥5॥
अथ पैप्पलादो वैकुण्ठं जगाम तं गत्वोवाच भो विष्णो त्रिपुण्ड्रस्य माहात्म्यं ब्रूहीति यथैवेश्वरस्य माहात्म्यं तथैव त्रिपुण्ड्रकस्येति विष्णुराह ॥६॥ atha paippalādo vaikuṇṭhaṃ jagāma taṃ gatvovāca bho viṣṇo tripuṇḍrasya māhātmyaṃ brūhīti yathaiveśvarasya māhātmyaṃ tathaiva tripuṇḍrakasyeti viṣṇurāha ॥6॥
अथ पैप्पलादः कालाग्निरुद्रं परिसमेत्योवाचाधीहि भगवन् त्रिपुण्ड्रस्य विधिमिति त्रिपुण्ड्रस्य विधिर्मया वक्तुं न शक्य इति सत्यमिति होवाचाथ भस्मच्छन्नः संसारान्मुच्यते भस्मशय्याशयानस्तच्छब्दगोचरः शिवसायुज्यमवाप्नोति न स पुनरावर्तते रुद्राध्यायी सन्नमृतत्वं च गच्छति स एष भस्मज्योतिर्विभूतिधारणाद्ब्रह्मैकत्वं च गच्छति विभूतिधारणादेव सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति विभूतिधारणाद्वाराणस्यां स्नानेन यत्फलमवाप्नोति तत्फलमश्नुते स एष भस्मज्योतिर्यस्य कस्यचिच्छरीरे त्रिपुण्ड्रस्य लक्ष्म वर्तते प्रथमा प्रजापतिर्द्वितीया विष्णुस्तृतीया सदाशिव इति स एष भस्मज्योतिरिति स एष भस्मज्योतिरिति ॥७॥ atha paippalādaḥ kālāgnirudraṃ parisametyovācādhīhi bhagavan tripuṇḍrasya vidhimiti tripuṇḍrasya vidhirmayā vaktuṃ na śakya iti satyamiti hovācātha bhasmacchannaḥ saṃsārānmucyate bhasmaśayyāśayānastacchabdagocaraḥ śivasāyujyamavāpnoti na sa punarāvartate rudrādhyāyī sannamṛtatvaṃ ca gacchati sa eṣa bhasmajyotirvibhūtidhāraṇādbrahmaikatvaṃ ca gacchati vibhūtidhāraṇādeva sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati vibhūtidhāraṇādvārāṇasyāṃ snānena yatphalamavāpnoti tatphalamaśnute sa eṣa bhasmajyotiryasya kasyaciccharīre tripuṇḍrasya lakṣma vartate prathamā prajāpatirdvitīyā viṣṇustṛtīyā sadāśiva iti sa eṣa bhasmajyotiriti sa eṣa bhasmajyotiriti ॥7॥
अथ कालाग्निरुद्रं भगवन्तं सनत्कुमारः पप्रच्छाधीहि भगवन्रुद्राक्षधारणविधिं स होवाच रुद्रस्य नयनादुत्पन्ना रुद्राक्षा इति लोके ख्यायन्ते सदाशिवः संहारकाले संहारं कृत्वा संहाराक्षं मुकुलीकरोति तन्नयनाज्जाता रुद्राक्षा इति होवाच तस्माद्रुद्राक्षत्वमिति तद्रुद्राक्षे वाग्विषये कृते दशगोप्रदानेन यत्फलमवाप्नोति तत्फलमश्नुते स एष भस्मज्योती रुद्राक्ष इति तद्रुद्राक्षं करेण स्पृष्ट्वा धारणमात्रेण द्विसहस्रगोप्रदानफलं भवति । atha kālāgnirudraṃ bhagavantaṃ sanatkumāraḥ papracchādhīhi bhagavanrudrākṣadhāraṇavidhiṃ sa hovāca rudrasya nayanādutpannā rudrākṣā iti loke khyāyante sadāśivaḥ saṃhārakāle saṃhāraṃ kṛtvā saṃhārākṣaṃ mukulīkaroti tannayanājjātā rudrākṣā iti hovāca tasmādrudrākṣatvamiti tadrudrākṣe vāgviṣaye kṛte daśagopradānena yatphalamavāpnoti tatphalamaśnute sa eṣa bhasmajyotī rudrākṣa iti tadrudrākṣaṃ kareṇa spṛṣṭvā dhāraṇamātreṇa dvisahasragopradānaphalaṃ bhavati ।
तद्रुद्राक्षे एकादशरुद्रत्वं च गच्छति । tadrudrākṣe ekādaśarudratvaṃ ca gacchati ।
तद्रुद्राक्षे शिरसि धार्यमाणे कोटिगोप्रदानफलं भवति । tadrudrākṣe śirasi dhāryamāṇe koṭigopradānaphalaṃ bhavati ।
एतेषां स्थानानां कर्णयोः फलं वक्तुं न शक्यमिति होवाच । eteṣāṃ sthānānāṃ karṇayoḥ phalaṃ vaktuṃ na śakyamiti hovāca ।
मूर्ध्नि चत्वारिंशच्छिखायामेकं त्रयं वा श्रोत्रयोर्द्वादश कर्णे द्वात्रिंशद्बाह्वोः षोडश षोडश द्वादश द्वादश मणिबन्धयोः षट् षडङ्गुष्ठयोस्ततः सन्ध्यां सकुशोऽहरहरुपासीताग्निर्ज्योतिरित्यादिभिरग्नौ जुहुयात् ॥८॥ mūrdhni catvāriṃśacchikhāyāmekaṃ trayaṃ vā śrotrayordvādaśa karṇe dvātriṃśadbāhvoḥ ṣoḍaśa ṣoḍaśa dvādaśa dvādaśa maṇibandhayoḥ ṣaṭ ṣaḍaṅguṣṭhayostataḥ sandhyāṃ sakuśo'haraharupāsītāgnirjyotirityādibhiragnau juhuyāt ॥8॥
इति सप्तमं ब्राह्मणम् ॥७॥ iti saptamaṃ brāhmaṇam ॥7॥
अथ बृहज्जाबालस्य फलं नो ब्रूहि भगवन्निति स होवाच य एतद्बृहज्जाबालं नित्यमधीते सोऽग्निपूतो भवति स वायुपूतो भवति स आदित्यपूतो भवति स सोमपूतो भवति स ब्रह्मपूतो भवति स विष्णुपूतो भवति स रुद्रपूतो भवति स सर्वपूतो भवति स सर्वपूतो भवति ॥१॥ atha bṛhajjābālasya phalaṃ no brūhi bhagavanniti sa hovāca ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte so'gnipūto bhavati sa vāyupūto bhavati sa ādityapūto bhavati sa somapūto bhavati sa brahmapūto bhavati sa viṣṇupūto bhavati sa rudrapūto bhavati sa sarvapūto bhavati sa sarvapūto bhavati ॥1॥
य एतद्बृहज्जाबालं नित्यमधीते सोऽग्निं स्तम्भयति स वायुं स्तम्भयति स आदित्यं स्तम्भयति स सोमं स्तम्भयति स उदकं स्तम्भयति स सर्वान्देवान्स्तम्भयति स सर्वान्ग्रहान्स्तम्भयति स विषं स्तम्भयति स विषं स्तम्भयति ॥२॥ ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte so'gniṃ stambhayati sa vāyuṃ stambhayati sa ādityaṃ stambhayati sa somaṃ stambhayati sa udakaṃ stambhayati sa sarvāndevānstambhayati sa sarvāngrahānstambhayati sa viṣaṃ stambhayati sa viṣaṃ stambhayati ॥2॥
य एतद्बृहज्जाबालं नित्यमधीते स मृत्युं तरति स पाप्मानं तरति स ब्रह्महत्यां तरति स भ्रूणहत्यां तरति स वीरहत्यां तरति स सर्वहत्यां तरति स संसारं तरति स सर्वं तरति स सर्वं तरति ॥३॥ ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte sa mṛtyuṃ tarati sa pāpmānaṃ tarati sa brahmahatyāṃ tarati sa bhrūṇahatyāṃ tarati sa vīrahatyāṃ tarati sa sarvahatyāṃ tarati sa saṃsāraṃ tarati sa sarvaṃ tarati sa sarvaṃ tarati ॥3॥
य एतद्बृहज्जाबालं नित्यमधीते स भूर्लोकं जयति स भुवर्लोकं जयति स सुवर्लोकं जयति स महर्लोकं जयति स तपोलोकं जयति स जनोलोकं जयति स सत्यलोकं जयति स सर्वांल्लोकाञ्जयति ॥४॥ ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte sa bhūrlokaṃ jayati sa bhuvarlokaṃ jayati sa suvarlokaṃ jayati sa maharlokaṃ jayati sa tapolokaṃ jayati sa janolokaṃ jayati sa satyalokaṃ jayati sa sarvāṃllokāñjayati ॥4॥
य एतद्बृहज्जाबालं नित्यमधीते स ऋचोऽधीते स यजूंष्यधीते स सामान्यधीते सोऽथर्वणमधीते सोऽङ्गिरसमधीते स शाखा अधीते स कल्पानधीते स नारशंसीरधीते स पुरणान्यधीते स ब्रह्मप्रणवमधीते स ब्रह्मप्रणवमधीते ॥५॥ ya etadbṛhajjābālaṃ nityamadhīte sa ṛco'dhīte sa yajūṃṣyadhīte sa sāmānyadhīte so'tharvaṇamadhīte so'ṅgirasamadhīte sa śākhā adhīte sa kalpānadhīte sa nāraśaṃsīradhīte sa puraṇānyadhīte sa brahmapraṇavamadhīte sa brahmapraṇavamadhīte ॥5॥
अनुपनीतशतमेकमेकेनोपनीतेन तत्सममुपनीतशतमेकमेकेन गृहस्थेन तत्समं गृहस्थशतमेकमेकेन वानप्रस्थेन तत्समं वानप्रस्थशतमेकेमेकेन यतिना तत्समं यतीनां तु शतं पूर्णमेकमेकेन रुद्रजापकेन तत्समं रुद्रजापकशतमेकेमेकेन अथर्वशिरःशिखाध्यापकेन तत्सममथर्वशिरःशाखाध्यापकशतमेकमेकेन बृहज्जाबालोपनिषदध्यापकेन तत्समं तद्वा एतत्परं धाम बृहज्जबालोपनीषज्जपशीलस्य यत्र न सूर्यस्तपति यत्र न वायुर्वाति यत्र न चन्द्रमा भाति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नाग्निर्दहति यत्र न मृत्युः प्रविशति यत्र न दुःखानि प्रविशन्ति सदानन्दं परमानन्दं शान्तं शाश्वतं सदाशिवं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं परं पदं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिनस्तदेतदृचाभ्युक्तम् । anupanītaśatamekamekenopanītena tatsamamupanītaśatamekamekena gṛhasthena tatsamaṃ gṛhasthaśatamekamekena vānaprasthena tatsamaṃ vānaprasthaśatamekemekena yatinā tatsamaṃ yatīnāṃ tu śataṃ pūrṇamekamekena rudrajāpakena tatsamaṃ rudrajāpakaśatamekemekena atharvaśiraḥśikhādhyāpakena tatsamamatharvaśiraḥśākhādhyāpakaśatamekamekena bṛhajjābālopaniṣadadhyāpakena tatsamaṃ tadvā etatparaṃ dhāma bṛhajjabālopanīṣajjapaśīlasya yatra na sūryastapati yatra na vāyurvāti yatra na candramā bhāti yatra na nakṣatrāṇi bhānti yatra nāgnirdahati yatra na mṛtyuḥ praviśati yatra na duḥkhāni praviśanti sadānandaṃ paramānandaṃ śāntaṃ śāśvataṃ sadāśivaṃ brahmādivanditaṃ yogidhyeyaṃ paraṃ padaṃ yatra gatvā na nivartante yoginastadetadṛcābhyuktam ।
तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ ।
दिवीव चक्षु--?--तम् ॥ divīva cakṣu--?--tam ॥
तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate ।
विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥ viṣṇoryatparamaṃ padam ॥
ॐ सत्यमित्युपनिषत् ॥६॥ oṃ satyamityupaniṣat ॥6॥
इत्यष्टमं ब्राह्मणम् ॥८॥ ityaṣṭamaṃ brāhmaṇam ॥8॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिदधातु ॥ svasti no bṛhaspatidadhātu ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥
इत्यथर्ववेदीय बृहज्जाबालोपनिषत्समाप्ता ॥ ityatharvavedīya bṛhajjābālopaniṣatsamāptā ॥

अथर्वशिखोपनिषत्
atharvaśikhopaniṣat

ओङ्कारार्थतया भातं तुर्योङ्काराग्रभासुरम् ।
oṅkārārthatayā bhātaṃ turyoṅkārāgrabhāsuram ।

तुर्यतुर्यंत्रिपाद्रामं स्वमात्रं कलयेऽन्वहम् ॥
turyaturyaṃtripādrāmaṃ svamātraṃ kalaye'nvaham ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।
oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ ।
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ।
svasti no bṛhaspatirdadhātu ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥
ॐ अथ हैनं पैप्पलादोऽङ्गिराः सनत्कुमारश्चाथर्वणमुवाच भगवन् किमादौ प्रयुक्तं ध्यानं ध्यायितव्यं किं तद्ध्यानं को वा ध्याता कश्च ध्येयः ।
oṃ atha hainaṃ paippalādo'ṅgirāḥ sanatkumāraścātharvaṇamuvāca bhagavan kimādau prayuktaṃ dhyānaṃ dhyāyitavyaṃ kiṃ taddhyānaṃ ko vā dhyātā kaśca dhyeyaḥ ।

स एभ्योथर्वा प्रत्युवाच ।
sa ebhyotharvā pratyuvāca ।

ओमित्येतदक्षरमादौ प्रयुक्तं ध्यानं ध्यायितव्यमित्येतदक्षरं परं ब्रह्मास्य पादाश्चत्वारो वेदाश्चतुष्पादिदमक्षरं परं ब्रह्म ।
omityetadakṣaramādau prayuktaṃ dhyānaṃ dhyāyitavyamityetadakṣaraṃ paraṃ brahmāsya pādāścatvāro vedāścatuṣpādidamakṣaraṃ paraṃ brahma ।

पूर्वास्य मात्रा पृथिव्यकारः ऋग्भिरृग्वेदो ब्रह्मा वसवो गायत्री गार्हपत्यः ।
pūrvāsya mātrā pṛthivyakāraḥ ṛgbhirṛgvedo brahmā vasavo gāyatrī gārhapatyaḥ ।

द्वितीयान्तरिक्षं स उकारः स यजुभिर्यजुर्वेदो विष्णुरुद्रास्त्रिष्टुब्दक्षिणाग्निः ।
dvitīyāntarikṣaṃ sa ukāraḥ sa yajubhiryajurvedo viṣṇurudrāstriṣṭubdakṣiṇāgniḥ ।

तृतीयः द्यौः स मकारः स सामभिः सामवेदो रुद्रा आदित्या जगत्याहवनीयः ।
tṛtīyaḥ dyauḥ sa makāraḥ sa sāmabhiḥ sāmavedo rudrā ādityā jagatyāhavanīyaḥ ।

यावसानेऽस्य चतुर्थ्यर्धमात्रा सा सोमलोक ओङ्कारः साथर्वणमन्त्रैरथर्ववेदः संवर्तकोऽग्निर्मरुतो विराडेकर्षिर्भास्वती स्मृता ।
yāvasāne'sya caturthyardhamātrā sā somaloka oṅkāraḥ sātharvaṇamantrairatharvavedaḥ saṃvartako'gnirmaruto virāḍekarṣirbhāsvatī smṛtā ।

प्रथमा रक्तपीता महद्ब्रह्म दैवत्या ।
prathamā raktapītā mahadbrahma daivatyā ।

द्वितीया विद्युमती कृष्णा विष्णुदैवत्या ।
dvitīyā vidyumatī kṛṣṇā viṣṇudaivatyā ।

तृतीया शुभाशुभा शुक्ला रुद्रदैवत्या ।
tṛtīyā śubhāśubhā śuklā rudradaivatyā ।

यावासानेऽस्य चतुर्थ्यर्धमात्रा सा विद्युमती सर्ववर्णा पुरुषदैवत्या ।
yāvāsāne'sya caturthyardhamātrā sā vidyumatī sarvavarṇā puruṣadaivatyā ।

स एष ह्योङ्कारश्चतुरक्षरश्चतुष्पादश्चतुःशिरश्चतुर्थमात्रः स्थूलमेतद्ह्रस्वदीर्घप्लुत इति ॥
sa eṣa hyoṅkāraścaturakṣaraścatuṣpādaścatuḥśiraścaturthamātraḥ sthūlametadhrasvadīrghapluta iti ॥

ॐ ॐ ॐ इति त्रिरुक्त्वा चतुर्थः शान्त आत्माप्लुतप्रणवप्रयोगेण समस्तमोमिति प्रयुक्त आत्मज्योतिः सकृदावर्तते सकृदुच्चारितमात्रः स एष ऊर्ध्वमन्नमयतीत्योङ्कारः ।
oṃ oṃ oṃ iti triruktvā caturthaḥ śānta ātmāplutapraṇavaprayogeṇa samastamomiti prayukta ātmajyotiḥ sakṛdāvartate sakṛduccāritamātraḥ sa eṣa ūrdhvamannamayatītyoṅkāraḥ ।

प्राणान्सर्वान्प्रलीयत इति प्रलयः ।
prāṇānsarvānpralīyata iti pralayaḥ ।

प्राणान्सर्वान्परमात्मनि प्रणामयतीत्येतस्मात्प्रणवः ।
prāṇānsarvānparamātmani praṇāmayatītyetasmātpraṇavaḥ ।

चतुर्थावस्थित इति सर्वदेववेदयोनिः सर्ववाच्यवस्तु प्रणवात्मकम् ॥१॥
caturthāvasthita iti sarvadevavedayoniḥ sarvavācyavastu praṇavātmakam ॥1॥

देवाश्चेति संधत्तां सर्वेभ्यो दुःखभयेभ्यः संतारयतीति तारणात्तारः ।
devāśceti saṃdhattāṃ sarvebhyo duḥkhabhayebhyaḥ saṃtārayatīti tāraṇāttāraḥ ।

सर्वे देवाः संविशन्तीति विष्णुः ।
sarve devāḥ saṃviśantīti viṣṇuḥ ।

सर्वाणि बृहयतीति ब्रह्मा ।
sarvāṇi bṛhayatīti brahmā ।

सर्वेभ्योऽन्तस्थानेभ्यो ध्येयेभ्यः प्रदीपवत्प्रकाशयतीति प्रकाशः ।
sarvebhyo'ntasthānebhyo dhyeyebhyaḥ pradīpavatprakāśayatīti prakāśaḥ ।

प्रकाशेभ्यः सदोमित्यन्तः शरीरे विद्युद्वद्द्योतयति मुहुर्मुहुरिति विद्युद्वत्प्रतीयाद्दिशं दिशं भित्त्वा सर्वांल्लोकान्व्याप्नोति व्यापयतीति व्यापनाद्व्यापी महादेवः ॥२॥
prakāśebhyaḥ sadomityantaḥ śarīre vidyudvaddyotayati muhurmuhuriti vidyudvatpratīyāddiśaṃ diśaṃ bhittvā sarvāṃllokānvyāpnoti vyāpayatīti vyāpanādvyāpī mahādevaḥ ॥2॥

पूर्वास्य मात्रा जागर्ति जागरितं द्वितीया स्वप्नं तृतीया सुषुप्तिश्चतुर्थी तुरीयं मात्रा मात्राः प्रतिमात्रागताः सम्यक्समस्तानपि पादाञ्जयतीति स्वयंप्रकाशः स्वयं ब्रह्म भवतीत्येष सिद्धिकर एतस्माद्ध्यानादौ प्रयुज्यते ।
pūrvāsya mātrā jāgarti jāgaritaṃ dvitīyā svapnaṃ tṛtīyā suṣuptiścaturthī turīyaṃ mātrā mātrāḥ pratimātrāgatāḥ samyaksamastānapi pādāñjayatīti svayaṃprakāśaḥ svayaṃ brahma bhavatītyeṣa siddhikara etasmāddhyānādau prayujyate ।

सर्व करणोपसंहारत्वाद्धार्यधारणाद्ब्रह्म तुरीयम् ।
sarva karaṇopasaṃhāratvāddhāryadhāraṇādbrahma turīyam ।

सर्वकरणानि मनसि सम्प्रतिष्ठाप्य ध्यानं विष्णुः प्राणं मनसि सह करणैः सम्प्रतिष्ठाप्य ध्याता रुद्रः प्राणं मनसि सहकरणैर्नादान्ते परमात्मनि सम्प्रतिष्ठाप्य ध्यायीतेशानं प्रध्यायितव्यं सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रास्ते सम्प्रसूयन्ते सर्वाणि चेन्द्रियाणि सह भूतैर्न कारणं कारणानां ध्याता कारणं तु ध्येयः सर्वैश्वर्यसम्पन्नः शंभुराकाशमध्ये ध्रुवं स्तब्ध्वाधिकं क्षणमेकं क्रतुशतस्यापि चतुःसप्तत्या यत्फलं तदवाप्नोति कृत्स्नमोङ्कारगतिं च सर्वध्यानयोगज्ञानानां यत्फलमोङ्कारो वेद पर ईशो वा शिव एको ध्येयः शिवंकरः सर्वमन्यत्परित्यज्य समस्ताथर्वशिखैतामधीत्य द्विजो गर्भवासाद्विमुक्तो विमुच्यत एतामधीत्य द्विजो गर्भवासाद्विमुक्तो विमुच्यत इत्योꣳसत्यमित्युपनिषत् ॥३॥
sarvakaraṇāni manasi sampratiṣṭhāpya dhyānaṃ viṣṇuḥ prāṇaṃ manasi saha karaṇaiḥ sampratiṣṭhāpya dhyātā rudraḥ prāṇaṃ manasi sahakaraṇairnādānte paramātmani sampratiṣṭhāpya dhyāyīteśānaṃ pradhyāyitavyaṃ sarvamidaṃ brahmaviṣṇurudrendrāste samprasūyante sarvāṇi cendriyāṇi saha bhūtairna kāraṇaṃ kāraṇānāṃ dhyātā kāraṇaṃ tu dhyeyaḥ sarvaiśvaryasampannaḥ śaṃbhurākāśamadhye dhruvaṃ stabdhvādhikaṃ kṣaṇamekaṃ kratuśatasyāpi catuḥsaptatyā yatphalaṃ tadavāpnoti kṛtsnamoṅkāragatiṃ ca sarvadhyānayogajñānānāṃ yatphalamoṅkāro veda para īśo vā śiva eko dhyeyaḥ śivaṃkaraḥ sarvamanyatparityajya samastātharvaśikhaitāmadhītya dvijo garbhavāsādvimukto vimucyata etāmadhītya dvijo garbhavāsādvimukto vimucyata ityoꣳsatyamityupaniṣat ॥3॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।
oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ ।
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ।
svasti no bṛhaspatirdadhātu ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥
॥ इति अथर्ववेदीय अथर्वशिखोपनिषत्समाप्ता ॥
॥ iti atharvavedīya atharvaśikhopaniṣatsamāptā ॥

मैत्रेय्युपनिषत्

श्रुत्याचार्योपदेशेन मुनयो यत्पदं ययुः ।
तत्स्वानुभूतिसंसिद्धं स्वमात्रं ब्रह्म भावये ॥

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रम् ।
अथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्याम् ।
मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्तु ।
अनिराकरणं मेऽस्तु ।
तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥

प्रथमोऽध्यायः
prathamo'dhyāyaḥ

ॐ बृहद्रथो वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शरीर वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम। स तत्र परमं तप आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुस्तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनेरन्तिकमाजगामाग्निरिवाधूमकस्तेजसा निर्दहन्निवात्मविद्धगवाञ्छाकायन्य उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं वृणीष्वेति राजानमब्रवीत्स तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्नामात्मवित्त्वं |
तत्त्वविच्छृणुमो वयं स त्वं नो बृहीत्येतद्वृत्तं पुरस्तादशक्यं मा पृच्छ प्रश्नमैक्ष्वाकान्यान्कामान्वृणीष्वेति शाकायन्यस्य चरणावभिमृश्यमानो राजेमां गाथां जगाद॥ ||१||
oṃ bṛhadratho vai nāma rājā rājye jyeṣṭhaṃ putraṃ nidhāpayitvedamaśāśvataṃ manyamānaḥ śarīra vairāgyamupeto'raṇyaṃ nirjagāma। sa tatra paramaṃ tapa āsthāyādityamīkṣamāṇa ūrdhvabāhustiṣṭhatyante sahasrasya munerantikamājagāmāgnirivādhūmakastejasā nirdahannivātmaviddhagavāñchākāyanya uttiṣṭhottiṣṭha varaṃ vṛṇīṣveti rājānamabravītsa tasmai namaskṛtyovāca bhagavannāmātmavittvaṃ |
tattvavicchṛṇumo vayaṃ sa tvaṃ no bṛhītyetadvṛttaṃ purastādaśakyaṃ mā pṛccha praśnamaikṣvākānyānkāmā- nvṛṇīṣveti śākāyanyasya caraṇāvabhimṛśyamāno rājemāṃ gāthāṃ jagāda॥ ||1||

अथ किमेतैर्वान्यानां शोषण महार्णवानां शिखरिणां प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं स्थानं वा तरूणां निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणां सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदुपावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिरिति ॥ ||२||
atha kimetairvānyānāṃ śoṣaṇa mahārṇavānāṃ śikhariṇāṃ prapatanaṃ dhruvasya pracalanaṃ sthānaṃ vā tarūṇāṃ nimajjanaṃ pṛthivyāḥ sthānādapasaraṇaṃ surāṇāṃ so'hamityetadvidhe'sminsaṃsāre kiṃ kāmopabhogairyairevāśritasyāsakṛdupāvartanaṃ dṛśyata ityuddhartumarhasītyandhodapānastho bheka ivāhamasminsaṃsāre bhagavaṃstvaṃ no gatiriti ॥ ||2||
भगवछरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रान्तमस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्त चर्मणावबद्धं विण्मूत्रवातपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्णमेतादृशे शरीरे वर्तमानस्य भगवंस्त्वं नो गतिरिति ॥ ||३||
bhagavacharīramidaṃ maithunādevodbhūtaṃ saṃvidapetaṃ niraya eva mūtradvāreṇa niṣkrāntamasthibhiścitaṃ māṃsenānulipta carmaṇāvabaddhaṃ viṇmūtravātapittakaphamajjāmedovasābhiranyaiśca malairbahubhiḥ paripūrṇametādṛśe śarīre vartamānasya bhagavaṃstvaṃ no gatiriti ॥ ||3||

अथ भगवाञ्छाकायन्य: सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं महाराज बृहद्रथेक्ष्वाकुवंशध्वजशीर्षात्मज्ञः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसीत्ययं खल्वात्मा ते कतमो भगवन्वर्ण्य इति तं होवाच ।। ||४||
atha bhagavāñchākāyanya: suprīto'bravīdrājānaṃ mahārāja bṛhadrathekṣvākuvaṃśadhvajaśīrṣātmajñaḥ kṛtakṛtyastvaṃ marunnāmno viśruto'sītyayaṃ khalvātmā te katamo bhagavanvarṇya iti taṃ hovāca ।। ||4||

शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः ।
येषां सक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥ ||५||
śabdasparśādayo ye'rthā anarthā iva te sthitāḥ ।
yeṣāṃ saktastu bhūtātmā na smarecca paraṃ padam ॥ ||5||

तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्संप्राप्यते मनः ।
मनसा प्राप्यते ह्यात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तते ॥ ||६||
tapasā prāpyate sattvaṃ sattvātsaṃprāpyate manaḥ ।
manasā prāpyate hyātmā hyātmāpattyā nivartate ॥ ||6||

यथा निरिन्धनो वह्नि स्वयोनावुपशाम्यति ।
तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥ ||७||
yathā nirindhano vahni svayonāvupaśāmyati ।
tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyati ॥ ||7||

स्वयोनायुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः ।
इन्द्रियार्थविमूढस्कनृताः कर्मवशानुगाः ॥ ||८||
svayonāyupaśāntasya manasaḥ satyagāminaḥ ।
indriyārthavimūḍhaskanṛtāḥ karmavaśānugāḥ ॥ ||8||

चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् ।
यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ ||९||
cittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet ।
yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam ॥ ||9||

चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमक्षयमश्नुते ॥ ||१०||
cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham ।
prasannātmātmani sthitvā sukhamakṣayamaśnute ॥ ||10||

समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरम् ।
यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात्॥ ||११||
samāsaktaṃ yadā cittaṃ jantorviṣayagocaram ।
yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt॥ ||11||

हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत्परमेश्वरम् ।
साक्षिणं बुद्धिवृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ॥ ||१२||
hṛtpuṇḍarīkamadhye tu bhāvayetparameśvaram ।
sākṣiṇaṃ buddhivṛttasya paramapremagocaram ॥ ||12||

अगोचरं मनोवाचामवधूताधिसंप्लवम् ।
सत्तामात्रप्रकाशैकप्रकाशं भावनातिगम् ॥ ||१३||
agocaraṃ manovācāmavadhūtādhisaṃplavam ।
sattāmātraprakāśaikaprakāśaṃ bhāvanātigam ॥ ||13||

अहेयमनुपादेयमसामान्यविशेषणम् ।
ध्रुवं स्तिमितगम्भीरं न तेजो नतमस्ततम् ।
निर्विकल्पं निराभासं निर्वाणमयसंविदम् ॥ ||१४||
aheyamanupādeyamasāmānyaviśeṣaṇam ।
dhruvaṃ stimitagambhīraṃ na tejo natamastatam ।
nirvikalpaṃ nirābhāsaṃ nirvāṇamayasaṃvidam ॥ ||14||

नित्यः शुद्धो बुद्धमुक्तस्वभावः सत्यः सूक्ष्मः संविभुश्चाद्वितीयः ।
आनन्दाब्धिर्यः परः सोऽहमस्मि प्रत्यग्धातुर्नात्र संशतिरस्ति ।। ||१५||
nityaḥ śuddho buddhamuktasvabhāvaḥ satyaḥ sūkṣmaḥ saṃvibhuścādvitīyaḥ ।
ānandābdhiryaḥ paraḥ so'hamasmi pratyagdhāturnātra saṃśatirasti ।। ||15||

आनन्दमन्तर्निजमाश्रयं तमाशापिशाचीमवमानयन्तम् ।
आलोकयन्तं जगदिन्द्रजालमापत्कथं मां प्रविशेदसङ्गम् ॥ ||१६||
ānandamantarnijamāśrayaṃ tamāśāpiśācīmavamānayantam।
ālokayantaṃ jagadindrajālamāpatkathaṃ māṃ praviśedasaṅgam ॥ ||16||

वर्णाश्रमाचारयुता विमूढाः कर्मानुसारेण फलं लभन्ते ।
वर्णादिधर्मं हि परित्यजन्तः स्वानन्दतृप्ताः पुरुषा भवन्ति ।। ||१७||
varṇāśramācārayutā vimūḍhāḥ karmānusāreṇa phalaṃ labhante।
varṇādidharmaṃ hi parityajantaḥ svānandatṛptāḥ puruṣā bhavanti ।। ||17||

वर्णाश्रमं सावयवं स्वरूपमाद्यन्तयुक्तं ह्यतिकृच्छ्रमात्रम् ।
पुत्रादिदेहेष्वभिमानशून्यं भूत्वा वसेत्सौख्यतमे ह्यनन्त इति ॥ ||१८||
varṇāśramaṃ sāvayavaṃ svarūpamādyantayuktaṃ hyatikṛcchramātram ।
putrādideheṣvabhimānaśūnyaṃ bhūtvā vasetsaukhyatame hyananta iti ॥ ||18||



द्वितीयोऽध्यायः
dvitīyo'dhyāyaḥ

अथ भगवान्मैत्रेयः कैलासं जगाम तं गत्वोवाच भो भगवन्परमतत्त्वरहस्यमनुब्रूहीति। स होवाच महादेवः ।
देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवः केवल:शिवः ।
त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहं-भावेन पूजयेत् ॥ ||१||
atha bhagavānmaitreyaḥ kailāsaṃ jagāma taṃ gatvovāca bho bhagavanparamatattvarahasyamanubrūhīti ।
sa hovāca mahādevaḥ ।
deho devālayaḥ proktaḥ sa jīvaḥ kevala:śivaḥ ।
tyajedajñānanirmālyaṃ so'haṃ-bhāvena pūjayet ॥ ||1||

अभेददर्शनं ज्ञानं घ्यानं निर्विषयं मनःस्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥ ||२||
abhedadarśanaṃ jñānaṃ ghyānaṃ nirviṣayaṃ manaḥsnānaṃ manomalatyāgaḥ śaucamindriyanigrahaḥ ॥ ||2||

ब्रह्मामृतं पिबेद्भैक्षमाचरेद्देहरक्षणे ।
वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते ।
इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥ ||३||
brahmāmṛtaṃ pibedbhaikṣamācareddeharakṣaṇe ।
vasedekāntiko bhūtvā caikānte dvaitavarjite ।
ityevamācareddhīmānsa evaṃ muktimāpnuyāt ॥ ||3||

जातं मृतमिदं देहं मातापितृमलात्मकम् ।
सुखदुःखालयामेध्यं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥ ||४||
jātaṃ mṛtamidaṃ dehaṃ mātāpitṛmalātmakam ।
sukhaduḥkhālayāmedhyaṃ spṛṣṭvā snānaṃ vidhīyate ॥ ||4||

धातुबद्धं महारोगं पापमन्दिरमधुवम् ।
विकाराकारविस्तीर्णं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥ ||५||
dhātubaddhaṃ mahārogaṃ pāpamandiramadhuvam ।
vikārākāravistīrṇaṃ spṛṣṭvā snānaṃ vidhīyate ॥ ||5||

नवद्वारमलस्त्रावं सदा काले स्वभावजम् ।
दुर्गन्धं दुर्मलोपेतं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥६॥
navadvāramalastrāvaṃ sadā kāle svabhāvajam ।
durgandhaṃ durmalopetaṃ spṛṣṭvā snānaṃ vidhīyate ॥6॥

मातृसूतकसंबन्धं सूतके सह जायते ।
मृतसूतकजं देहं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥ ||७||
mātṛsūtakasaṃbandhaṃ sūtake saha jāyate ।
mṛtasūtakajaṃ dehaṃ spṛṣṭvā snānaṃ vidhīyate ॥ ||7||

अहंममेति विण्मूत्रलेपगन्धादिमोचनम् ।
शुद्धशौचमिति प्रोक्तं मृज्जलाभ्यां तु लौकिकम् ॥ ||८||
ahaṃmameti viṇmūtralepagandhādimocanam ।
śuddhaśaucamiti proktaṃ mṛjjalābhyāṃ tu laukikam ॥ ||8||

चित्तशुद्धिकरं शौचं वासनात्रयनाशनम् ।
ज्ञानवैराग्यमुत्तोयैः क्षालनाच्छौचमुच्यते ॥ ||९||
cittaśuddhikaraṃ śaucaṃ vāsanātrayanāśanam ।
jñānavairāgyamuttoyaiḥ kṣālanācchaucamucyate ॥ ||9||

अद्वैतभावना भैक्षमभक्ष्यं द्वैतभावनम् ।
गुरुशास्रोक्तभावेन भिक्षोर्भैक्ष विधीयते ॥ ||१०||
advaitabhāvanā bhaikṣamabhakṣyaṃ dvaitabhāvanam ।
guruśāsroktabhāvena bhikṣorbhaikṣa vidhīyate ॥ ||10||

विद्वान्स्वदेशमुत्सृज्य संन्यासानन्तरं स्वतः ।
कारागारविनिर्मुक्तचोरवद्दूरतो वसेत् ॥ ||११||
vidvānsvadeśamutsṛjya saṃnyāsānantaraṃ svataḥ ।
kārāgāravinirmuktacoravaddūrato vaset ॥ ||11||

अहंकारसुतं वित्तभ्रातरं मोहमन्दिरम् ।
आशापत्नीं त्यजेद्यावत्तावन्मुक्तो न संशयः ॥ ||१२||
ahaṃkārasutaṃ vittabhrātaraṃ mohamandiram ।
āśāpatnīṃ tyajedyāvattāvanmukto na saṃśayaḥ ॥ ||12||

मृता मोहमयी माता जातो बोधमयः सुतः ।
सूतकद्वयसंप्राप्तौ कथं संध्यामुपास्महे ॥ ||१३||
mṛtā mohamayī mātā jāto bodhamayaḥ sutaḥ ।
sūtakadvayasaṃprāptau kathaṃ saṃdhyāmupāsmahe ॥ ||13||

हृदाकाशे चिदादित्यः सदा भासति भासति ।
नास्तमेति न चोदेति कथं संध्यामुपास्महे ॥ ||१४||
hṛdākāśe cidādityaḥ sadā bhāsati bhāsati ।
nāstameti na codeti kathaṃ saṃdhyāmupāsmahe ॥ ||14||

एकमेवाद्वितीयं यद्गुरोर्वाक्येन निश्चितम् ।
एतदेकान्तमित्युक्तं न मठो न वनान्तरम् ॥ ||१५||
ekamevādvitīyaṃ yadgurorvākyena niścitam ।
etadekāntamityuktaṃ na maṭho na vanāntaram ॥ ||15||

असंशयवतां मुक्ति; संशयाविष्टचेतसाम् ।
न मुक्तिर्जन्मजन्मान्ते तस्माद्विश्वासमाप्नुयात्।॥ ||१६||
asaṃśayavatāṃ mukti; saṃśayāviṣṭacetasām ।
na muktirjanmajanmānte tasmādviśvāsamāpnuyāt।॥ ||16||

कर्मत्यागान्न संन्यासो न प्रैषोच्चारणेन तु ।
संधौ जीवात्मनोंरैक्यं संन्यासः परिकीर्तितः ॥ ||१७||
karmatyāgānna saṃnyāso na praiṣoccāraṇena tu ।
saṃdhau jīvātmanoṃraikyaṃ saṃnyāsaḥ parikīrtitaḥ ॥ ||17||

वमनाहारवयस्य भाति सर्वेषणादिषु ।
तस्याधिकारः संन्यासे त्यक्तदेहाभिमानिनः ॥ ||१८||
vamanāhāravayasya bhāti sarveṣaṇādiṣu ।
tasyādhikāraḥ saṃnyāse tyaktadehābhimāninaḥ ॥ ||18||

यदा मनसि वैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुषु ।
तदैव संन्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ॥ ||१९||
yadā manasi vairāgyaṃ jātaṃ sarveṣu vastuṣu ।
tadaiva saṃnyasedvidvānanyathā patito bhavet ॥ ||19||

द्रव्यार्थमन्नवस्त्रार्थं यः प्रतिष्ठार्थमेव वा ।
संन्यसेदुभयभ्रष्टः स मुक्तिं नाप्तिमर्हति ॥ ||२०||
dravyārthamannavastrārthaṃ yaḥ pratiṣṭhārthameva vā ।
saṃnyasedubhayabhraṣṭaḥ sa muktiṃ nāptimarhati ॥ ||20||

उत्तमा तत्त्वचिन्तैव मध्यमं शास्त्रचिन्तनम् ।
अधमा मन्रचिन्ता च तीर्थभ्रान्त्यधमाधमा ॥ ||२१||
uttamā tattvacintaiva madhyamaṃ śāstracintanam ।
adhamā manracintā ca tīrthabhrāntyadhamādhamā ॥ ||21||

अनुभूतिं विना मूढो वृथा ब्रह्मणि मोदते ।
प्रतिबिम्बितशाखाग्रफलास्वादनमोदवत् ॥ ||२२||
anubhūtiṃ vinā mūḍho vṛthā brahmaṇi modate ।
pratibimbitaśākhāgraphalāsvādanamodavat ॥ ||22||

न त्यजेच्चेद्यतिर्मुक्तो यो माधूकरमान्तरम् ।
वैराग्यजनकं श्रद्धाकलत्रं ज्ञाननन्दनम् ॥ ||२३||
na tyajeccedyatirmukto yo mādhūkaramāntaram ।
vairāgyajanakaṃ śraddhākalatraṃ jñānanandanam ॥ ||23||

धनवृद्धा वयोवृद्धा विद्यावृद्धास्तथैव च ।
ते सर्वे ज्ञानवृद्धस्य किंकराः शिष्यकिंकराः ॥ ||२४||
dhanavṛddhā vayovṛddhā vidyāvṛddhāstathaiva ca ।
te sarve jñānavṛddhasya kiṃkarāḥ śiṣyakiṃkarāḥ ॥ ||24||

यन्मायया मोहितचेतसो मामात्मानमापूर्णमलब्धवन्तः ।
परं विदग्धोदरपूरणाय भ्रमन्ति काका इव सूरयोऽपि ॥ ||२५||
yanmāyayā mohitacetaso māmātmānamāpūrṇamalabdhavantaḥ।
paraṃ vidagdhodarapūraṇāya bhramanti kākā iva sūrayo'pi ॥ ||25||

पाषाणलोहमणिमृण्मयविग्रहेषु पूजा पुनर्जननभोगकरी मुमुक्षोः।
तस्माद्यतिः स्वहृदयार्चनमेव कुर्याद्वाह्यार्चनं परिहरेदपुनर्भवाय ॥ ||२६||
pāṣāṇalohamaṇimṛṇmayavigraheṣu pūjā punarjananabhogakarī mumukṣoḥ।
tasmādyatiḥ svahṛdayārcanameva kuryādvāhyārcanaṃ pariharedapunarbhavāya ॥ ||26||

अन्त:पूर्णो बहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे ।
अन्तःशून्यो बहि:शून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे ॥ ||२७||
anta:pūrṇo bahiḥpūrṇaḥ pūrṇakumbha ivārṇave ।
antaḥśūnyo bahi:śūnyaḥ śūnyakumbha ivāmbare ॥ ||27||

मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव ।
भावनामखिलां त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥ ||२८||
mā bhava grāhyabhāvātmā grāhakātmā ca mā bhava ।
bhāvanāmakhilāṃ tyaktvā yacchiṣṭaṃ tanmayo bhava ॥ ||28||

द्रष्ट्रदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह ।
दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज ॥ ||२९||
draṣṭradarśanadṛśyāni tyaktvā vāsanayā saha ।
darśanaprathamābhāsamātmānaṃ kevalaṃ bhaja ॥ ||29||

संशान्तसर्वसंकल्पा या शिलावदवस्थितिः ।
जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः परा ॥ ||३०||
saṃśāntasarvasaṃkalpā yā śilāvadavasthitiḥ ।
jāgrannidrāvinirmuktā sā svarūpasthitiḥ parā ॥ ||30||


तृतीयोऽध्यायः
tṛtīyo'dhyāyaḥ

अहमस्मि परश्चास्मि ब्रह्मास्मि प्रभवोऽस्म्यहम् ।
सर्वलोकगुरुश्चास्मि सर्वलोकेऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥ ||१||
ahamasmi paraścāsmi brahmāsmi prabhavo'smyaham।
sarvalokaguruścāsmi sarvaloke'smi so'smyaham॥ ||1||

अहमेवास्मि सिद्धोऽस्मि शुद्धोऽस्मि परमोऽस्म्यहम् ।
अहमस्मि सदासोऽस्मि नित्योऽस्मि विमलोऽस्म्यहम् ॥ ||२||
ahamevāsmi siddho'smi śuddho'smi paramo'smyaham।
ahamasmi sadāso'smi nityo'smi vimalo'smyaham॥ ||2||

विज्ञानोऽस्मि विशेषोऽस्मि सोमोऽस्मि सकलोऽस्म्यहम् ।
शुभोऽस्मि शोकहीनोऽस्मि चैतन्योऽस्मि समोऽस्म्यहम् ॥ ||३||
vijñāno'smi viśeṣo'smi somo'smi sakalo'smyaham।
śubho'smi śokahīno'smi caitanyo'smi samo'smyaham ॥ ||3||

मानावमानहीनोऽस्मि निर्गुणोऽस्मि शिवोऽस्म्यहम् ।
द्वैताद्वैतविहीनोऽस्मि द्वन्द्वहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥ ||४||
mānāvamānahīno'smi nirguṇo'smi śivo'smyaham।
dvaitādvaitavihīno'smi dvandvahīno'smi so'smyaham॥ ||4||

भावाभावविहीनोऽस्मि भासाहीनोऽस्मि भास्म्यहम् ।
शून्याशून्यप्रभावोऽस्मि शोभनाशोभनोऽस्म्यहम् ॥ ||५||
bhāvābhāvavihīno'smi bhāsāhīno'smi bhāsmyaham।
śūnyāśūnyaprabhāvo'smi śobhanāśobhano'smyaham ॥ ||5||

तुल्यातुल्यविहीनोऽस्मि नित्यः शुद्धः सदाशिवः ।
सर्वासर्वविहीनोऽस्मि सात्त्विकोऽस्मि सदास्म्यहम्॥ ||६||
tulyātulyavihīno'smi nityaḥ śuddhaḥ sadāśivaḥ।
sarvāsarvavihīno'smi sāttviko'smi sadāsmyaham॥ ||6||

एकसंख्याविहीनोऽस्मि द्विसंख्यावानहं न च ।
सदसद्भेदहीनोऽस्मि संकल्परहितोऽस्म्यहम्॥ ||७||
ekasaṃkhyāvihīno'smi dvisaṃkhyāvānahaṃ na ca।
sadasadbhedahīno'smi saṃkalparahito'smyaham॥ ||7||

नानात्मभेदहीनोऽस्मि ह्यखण्डानन्दविग्रहः।
नाहमस्मिन चान्योऽस्मि देहादिरहितोऽस्म्यहम्॥ ||८||
nānātmabhedahīno'smi hyakhaṇḍānandavigrahaḥ।
nāhamasmina cānyo'smi dehādirahito'smyaham॥ ||8||

आश्रयाश्रयहीनोऽस्मि आधाररहितोऽस्म्यहम् ।
बन्धमोक्षादिहीनोऽस्मि शुद्धब्रह्मास्मि सोऽस्म्यहम् ॥ ||९||
āśrayāśrayahīno'smi ādhārarahito'smyaham ।
bandhamokṣādihīno'smi śuddhabrahmāsmi so'smyaham ॥ ||9||

चित्तादिसर्वहीनोऽस्मि परमोऽस्मि परात्परः ।
सदा विचाररूपोऽस्मि निर्विचारोऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥ ||१०||
cittādisarvahīno'smi paramo'smi parātparaḥ ।
sadā vicārarūpo'smi nirvicāro'smi so'smyaham ॥ ||10||

अकारोकाररूपोऽस्मि मकारोऽस्मि सनातनः ।
ध्यातृध्यानविहीनोऽस्मि ध्येयहीनोऽस्मि सोऽस्म्यहम्॥ ||११||
akārokārarūpo'smi makāro'smi sanātanaḥ।
dhyātṛdhyānavihīno'smi dhyeyahīno'smi so'smyaham॥ ||11||

सर्वत्रपूर्णरूपोऽस्मि सच्चिदानन्दलक्षणः ।
सर्वतीर्थस्वरूपोऽस्मि परमात्माम्यहं शिवः ॥ ||१२||
sarvatrapūrṇarūpo'smi saccidānandalakṣaṇaḥ ।
sarvatīrthasvarūpo'smi paramātmāmyahaṃ śivaḥ ॥ ||12||

लक्ष्यालक्ष्यविहीनोऽस्मि लयहीनरसोऽस्म्यहम् ।
मातृमानविहीनोऽस्मि मेयहीनः शिवोऽस्म्यहम् ॥ ||१३||
lakṣyālakṣyavihīno'smi layahīnaraso'smyaham ।
mātṛmānavihīno'smi meyahīnaḥ śivo'smyaham ॥ ||13||

न जगत्सर्वद्रष्टास्मि नेत्रादिरहितोऽस्म्यहम् ।
प्रवृद्धोऽस्मि प्रबुद्धोस्मि प्रसन्नोऽस्मि हरोऽस्म्यहम्॥ ||१४||
na jagatsarvadraṣṭāsmi netrādirahito'smyaham ।
pravṛddho'smi prabuddhosmi prasanno'smi haro'smyaham ॥ ||14||

सर्वेन्द्रियविहीनोऽस्मि सर्वकर्मकृदप्यहम् ।
सर्ववेदान्ततृप्तोऽस्मि सर्वदा सुलभोऽस्म्यहम्॥ ||१५||
sarvendriyavihīno'smi sarvakarmakṛdapyaham ।
sarvavedāntatṛpto'smi sarvadā sulabho'smyaham ॥ ||15||

मुदितामुदिताख्योऽस्मि सर्वमौनफलोऽस्म्यहम् ।
नित्यचिन्मात्ररूपोऽस्मि सदा सच्चिन्मयोऽस्म्यहम् ॥ ||१६||
muditāmuditākhyo'smi sarvamaunaphalo'smyaham।
nityacinmātrarūpo'smi sadā saccinmayo'smyaham॥ ||16||

यत्किंचिदपि हीनोऽस्मि स्वल्पमप्यति नास्म्यहम् ।
हृदयग्रन्थिहीनोऽस्मि हृदयाम्बुजमध्यगः ॥ ||१७||
yatkiṃcidapi hīno'smi svalpamapyati nāsmyaham ।
hṛdayagranthihīno'smi hṛdayāmbujamadhyagaḥ ॥ ||17||

षड्विकारविहीनोऽस्मि षट्कोशरहितोऽस्म्यहम् ।
अरिषड्वर्गमुक्तोऽस्मि अन्तरादन्तरोऽस्म्यहम् ॥ ||१८||
ṣaḍvikāravihīno'smi ṣaṭkośarahito'smyaham।
ariṣaḍvargamukto'smi antarādantaro'smyaham॥ ||18||

देशकालविमुक्तोऽस्मि दिगम्बरसुखोऽस्म्यहम् ।
नास्ति नास्ति विमुक्तोऽस्मि नकाररहितोऽस्म्यहम् ॥ ||१९||
deśakālavimukto'smi digambarasukho'smyaham।
nāsti nāsti vimukto'smi nakārarahito'smyaham॥ ||19||

अखण्डाकाशरूपोऽस्मि ह्यखण्डाकारमस्म्यहम् ।
प्रपञ्चमुक्तचित्तोस्मि प्रपञ्चरहितोऽस्म्यहम् ॥ ||२०||
akhaṇḍākāśarūpo'smi hyakhaṇḍākāramasmyaham।
prapañcamuktacittosmi prapañcarahito'smyaham॥ ||20||

सर्वप्रकाशरूपोऽस्मि चिन्मात्रज्योतिरस्म्यहम् ।
कालत्रयविमुक्तोऽस्मि कामादिरहितोऽस्म्यहम् ॥ ||२१||
sarvaprakāśarūpo'smi cinmātrajyotirasmyaham।
kālatrayavimukto'smi kāmādirahito'smyaham॥ ||21||

कायिकादिविमुक्तोऽस्मि निर्गुणः केवलोऽस्म्यहम् ।
मुक्तिहीनोऽस्मि मुक्तोऽस्मि मोक्षहीनोऽस्म्यहं सदा ॥ ||२२||
kāyikādivimukto'smi nirguṇaḥ kevalo'smyaham ।
muktihīno'smi mukto'smi mokṣahīno'smyahaṃ sadā ॥ ||22||

सत्यासत्यादिहीनोऽस्मि सन्मात्रान्नास्म्यहं सदा ।
गन्तव्यदेशहीनोऽस्मि गमनादिविवर्जितः ॥ ||२३||
satyāsatyādihīno'smi sanmātrānnāsmyahaṃ sadā।
gantavyadeśahīno'smi gamanādivivarjitaḥ ॥ ||23||

सर्वदा समरूपोऽस्मि शान्तोऽस्मि पुरुषोत्तमः ।
एवं स्वानुभवो यस्य सोऽहमस्मि न संशयः ॥ २४ ||२४||
sarvadā samarūpo'smi śānto'smi puruṣottamaḥ ।
evaṃ svānubhavo yasya so'hamasmi na saṃśayaḥ ॥ 24 ||24||

यः शृणोति सकृद्वापि ब्रह्मैव भवति स्वयमित्युपनिषत् ॥ ||२५||
yaḥ śṛṇoti sakṛdvāpi brahmaiva bhavati svayamityupaniṣat ॥ ||25||

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यत्राः।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँ सस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः॥
स्वस्ति न ऽइन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryatrāḥ।
sthirairaṅgaistuṣṭuvām̐ sastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ॥
svasti na 'indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu ॥
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥



देवा ह वै स्वर्गं लोकमायँस्ते देवा रुद्रमपृच्छन्को भवानिति ।
सोऽब्रवीदहमेकः प्रथममासं वर्तामि च भविष्यामि च नान्यः कश्चिन्मत्तो व्यतिरिक्त इति ।
सोऽन्तरादन्तरं प्राविशत् दिशश्चान्तरं प्राविशत् सोऽहं नित्यानित्योऽहं व्यक्ताव्यक्तो ब्रह्माहमब्रह्माहं प्राञ्चः प्रत्यञ्चोऽहं दक्षिणाञ्च उदञ्चोऽहं अधश्चोर्ध्वं चाहं दिशश्च प्रतिदिशश्चाहं पुमानपुमान् स्त्रियश्चाहं गायत्र्यहं सावित्र्यहं सरस्वत्यहं त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुप् चाहं छन्दोऽहं गार्हपत्यो दक्षिणाग्निराहवनीयोऽहं सत्योऽहं गौरहं गौर्यहमृगहं यजुरहं सामाहमथर्वाङ्गिरसोऽहं ज्येष्ठोऽहं श्रेष्ठोऽहं वरिष्ठोऽहमापोऽहं तेजोऽहं गुह्योऽहमरण्योऽहमक्षरमहं क्षरमहं पुष्करमहं पवित्रमहमग्रं च मध्यं च बहिश्च पुरस्ताज्जयोतिरित्यहमेव सर्वे मामेव स सर्वे स मां यो मां वेद स देवान्वेद स सर्वांश्च वेदान्साङ्गानपि ब्रह्म ब्राह्मणैश्च गां गोभिर्ब्राह्मणान्ब्राह्मण्येन हविर्हविषा आयुरायुषा सत्येन सत्यं धर्मेण धर्मं तर्पयामि स्वेन तेजसा। ततो ह वै ते देवा रुद्रमपृच्छन् ते देवा रुद्रमपश्यन् ।
ते देवा रुद्रमध्यायंस्ततो देवा ऊर्ध्वबाहवो रुद्रं स्तुन्वन्ति ॥ ||१||
devā ha vai svargaṃ lokamāyam̐ste devā rudramapṛcchanko bhavāniti ।
so'bravīdahamekaḥ prathamamāsaṃ vartāmi ca bhaviṣyāmi ca nānyaḥ kaścinmatto vyatirikta iti ।
so'ntarādantaraṃ prāviśat diśaścāntaraṃ prāviśat so'haṃ nityānityo'haṃ vyaktāvyakto brahmāhamabrahmāhaṃ prāñcaḥ pratyañco'haṃ dakṣiṇāñca udañco'haṃ adhaścordhvaṃ cāhaṃ diśaśca pratidiśaścāhaṃ pumānapumān striyaścāhaṃ gāyatryahaṃ sāvitryahaṃ sarasvatyahaṃ triṣṭubjagatyanuṣṭup cāhaṃ chando'haṃ gārhapatyo dakṣiṇāgnirāhavanīyo'haṃ satyo'haṃ gaurahaṃ gauryahamṛgahaṃ yajurahaṃ sāmāhamatharvāṅgiraso'haṃ jyeṣṭho'haṃ śreṣṭho'haṃ variṣṭho'hamāpo'haṃ tejo'haṃ guhyo'hamaraṇyo'hamakṣaramahaṃ kṣaramahaṃ puṣkaramahaṃ pavitramahamagraṃ ca madhyaṃ ca bahiśca purastājjayotirityahameva sarve māmeva sa sarve sa māṃ yo māṃ veda sa devānveda sa sarvāṃśca vedānsāṅgānapi brahma brāhmaṇaiśca gāṃ gobhirbrāhmaṇānbrāhmaṇyena havirhaviṣā āyurāyuṣā satyena satyaṃ dharmeṇa dharmaṃ tarpayāmi svena tejasā। tato ha vai te devā rudramapṛcchan te devā rudramapaśyan ।
te devā rudramadhyāyaṃstato devā ūrdhvabāhavo rudraṃ stunvanti ॥ ||1||

ॐ यो वै रुद्रः स भगवान्यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमो नमः ॥१॥
oṃ yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca brahmā tasmai vai namo namaḥ ॥1॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यश्च विष्णुस्तस्मै वै नमो नमः ॥२॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca viṣṇustasmai vai namo namaḥ ॥2॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यश्च स्कन्दस्तस्मै वै नमो नमः ॥३॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca skandastasmai vai namo namaḥ ॥3॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यश्चेन्द्रस्तस्मै वै नमो नमः ॥४॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyaścendrastasmai vai namo namaḥ ॥4॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यश्चग्निस्तस्मै वै नमो नमः ॥५॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyaścagnistasmai vai namo namaḥ ॥5॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यश्च वायुस्तस्मै वै नमो नमः ॥६॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca vāyustasmai vai namo namaḥ ॥6॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यश्च सूर्यस्तस्मै वै नमो नमः ॥७॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca sūryastasmai vai namo namaḥ ॥7॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यश्च सोमस्तस्मै वै नमो नमः ॥८॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca somastasmai vai namo namaḥ ॥8॥

यो वै रुद्रः स भगवान्ये चाष्टौ ग्रहास्तस्मै वै नमो नमः ॥९॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānye cāṣṭau grahāstasmai vai namo namaḥ ॥9॥

यो वै रुद्रः स भगवान्ये चाष्टौ प्रतिग्रहास्तस्मै वै नमो नमः ॥१०॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānye cāṣṭau pratigrahāstasmai vai namo namaḥ ॥10॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्च भूस्तस्मै वै नमो नमः ॥११॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca bhūstasmai vai namo namaḥ ॥11॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्च भुवस्तस्मै वै नमो नमः॥१२॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca bhuvastasmai vai namo namaḥ॥12॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्च स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥१३॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca svastasmai vai namo namaḥ ॥13॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्च महस्तस्मै वै नमो नमः॥१४॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca mahastasmai vai namo namaḥ॥14॥

यो वै रुद्रः स भगवान्या च पृथिवी तस्मै वै नमो नमः ॥१५॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyā ca pṛthivī tasmai vai namo namaḥ ॥15॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्चान्तरिक्षं तस्मै वै नमो नमः ॥१६॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyaccāntarikṣaṃ tasmai vai namo namaḥ ॥16॥

यो वै रुद्रः स भगवान्या च द्यौस्तस्मै वै नमो नमः ॥१७॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyā ca dyaustasmai vai namo namaḥ ॥17॥

यो वै रुद्रः स भगवान्याशापस्तस्मै वै नमो नमः ॥१८॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyāśāpastasmai vai namo namaḥ ॥18॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्च तेजस्तस्मै वै नमो नमः ॥१९॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca tejastasmai vai namo namaḥ ॥19॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्चाकाशं तस्मै वै नमो नमः ॥२०॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyaccākāśaṃ tasmai vai namo namaḥ ॥20॥

यो वै रुद्रः स । भगवान्यश्च कालस्तस्मै वै नमो नमः ॥२१॥
yo vai rudraḥ sa । bhagavānyaśca kālastasmai vai namo namaḥ ॥21॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यश्च यमस्तस्मै वै नमो नमः ॥२२॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca yamastasmai vai namo namaḥ ॥22॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यश्च मृत्युस्तस्मै वै नमो नमः ॥२३॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca mṛtyustasmai vai namo namaḥ ॥23॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यश्च मृत्युतस्मै वै नमो नमः ॥२४॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca mṛtyutasmai vai namo namaḥ ॥24॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्चामृतं विश्वं तस्मै वै नमो नमः ॥२५॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyaccāmṛtaṃ viśvaṃ tasmai vai namo namaḥ ॥25॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्च स्थूलं तस्मै वै नमो नमः ॥२६॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca sthūlaṃ tasmai vai namo namaḥ ॥26॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्च सूक्ष्मं तस्मै वै नमो नमः ॥२७॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca sūkṣmaṃ tasmai vai namo namaḥ ॥27॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्च शुक्लं तस्मै वै नमो नमः ॥२८॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca śuklaṃ tasmai vai namo namaḥ ॥28॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्च कृष्णं तस्मै वै नमो नमः ॥२९॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca kṛṣṇaṃ tasmai vai namo namaḥ ॥29॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्च कृत्स्नं तस्मै वै नमो नमः ॥३०॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca kṛtsnaṃ tasmai vai namo namaḥ ॥30॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्च सत्यं तस्मै वै नमो नमः ॥३१॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca satyaṃ tasmai vai namo namaḥ ॥31॥

यो वै रुद्रः स भगवान्यच्च सर्वं तस्मै वै नमो नमः ॥ ॥२॥
yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca sarvaṃ tasmai vai namo namaḥ ॥ ॥2॥

भूस्ते आदिर्मध्यं भुवस्ते स्वस्ते शीर्षं विश्वरूपोऽसि ब्रह्मैकस्त्वं द्विधा त्रिधा बद्धस्त्वं शान्तिस्त्वं पुष्टिस्त्वं दत्तमदत्तं दत्तमदत्तं सर्वमसर्वं विश्वमविश्वं कृतमकृतं परमपरं परायणं च त्वम् ।
अपाम सोभममृता अभूमागन्म ज्योतिरविदाम देवान् ।
किं नूनमस्मान्कृणवदरातिः किमु धूर्तिरमृतं मर्त्यस्य च ॥ ||३||
bhūste ādirmadhyaṃ bhuvaste svaste śīrṣaṃ viśvarūpo'si brahmaikastvaṃ dvidhā tridhā baddhastvaṃ śāntistvaṃ puṣṭistvaṃ dattamadattaṃ dattamadattaṃ sarvamasarvaṃ viśvamaviśvaṃ kṛtamakṛtaṃ paramaparaṃ parāyaṇaṃ ca tvam ।
apāma sobhamamṛtā abhūmāganma jyotiravidāma devān ।
kiṃ nūnamasmānkṛṇavadarātiḥ kimu dhūrtiramṛtaṃ martyasya ca ॥ ||3||

सोमसूर्य पुरस्तात् सूक्ष्मः पुरुषः ।
सर्वं जगद्धितं वा एतदक्षरं प्राजापत्यं सौम्यं सूक्ष्म पुरुषमग्राह्यग्राह्येण भावं भावेन सौम्यं सौम्येन सूक्ष्मं सूक्ष्मेण वायव्यं वायव्येन ग्रसति स्वेन तेजसा तस्मा उपसंहर्त्रे महाग्नासाय वै नमो नमः ।
हृदिस्था देवताः सर्वा हृदि प्राणा: प्रतिष्ठिताः। ||४||
somasūrya purastāt sūkṣmaḥ puruṣaḥ ।
sarvaṃ jagaddhitaṃ vā etadakṣaraṃ prājāpatyaṃ saumyaṃ sūkṣma puruṣamagrāhyagrāhyeṇa bhāvaṃ bhāvena saumyaṃ saumyena sūkṣmaṃ sūkṣmeṇa vāyavyaṃ vāyavyena grasati svena tejasā tasmā upasaṃhartre mahāgnāsāya vai namo namaḥ ।
hṛdisthā devatāḥ sarvā hṛdi prāṇā: pratiṣṭhitāḥ। ||4||

हदि त्वमसि यो नित्यं तिस्त्रो मात्राः परस्तु सः।
तस्योत्तरत: शिरो दक्षिणतः पादौ य उत्तरतः स ओङ्कारः य ओङ्कारः स प्रणवो यः प्रणवः स सर्वव्यापी यः सर्वव्यापी सोऽनन्तो ।
योऽनन्तस्तत्तारं यत्तारं तत्सूक्ष्मं यत्सूक्ष्मं तच्छुक्लं यच्छुक्लं तद्वैद्युतं यद्वैद्युतं तत्परं ब्रह्म यत्परं ब्रह्म स एकः य एकः स रुद्रो यो रुद्रः स ईशानो य ईशानः स भगवान महेश्वरः ॥ ||५||
hadi tvamasi yo nityaṃ tistro mātrāḥ parastu saḥ।
tasyottarata: śiro dakṣiṇataḥ pādau ya uttarataḥ sa oṅkāraḥ ya oṅkāraḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa sarvavyāpī yaḥ sarvavyāpī so'nanto ।
yo'nantastattāraṃ yattāraṃ tatsūkṣmaṃ yatsūkṣmaṃ tacchuklaṃ yacchuklaṃ tadvaidyutaṃ yadvaidyutaṃ tatparaṃ brahma yatparaṃ brahma sa ekaḥ ya ekaḥ sa rudro yo rudraḥ sa īśāno ya īśānaḥ sa bhagavāna maheśvaraḥ ॥ ||5||

अथ कस्मादुच्यत ओङ्कारो यस्मादुच्चार्यमाण एवं प्राणानूर्ध्वमुत्क्रामयति तस्मादुच्यते ओङ्कारः ।
अथ कस्मादुच्यते प्रणवः यस्मादुच्चार्यमाण एव ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरसो ब्रह्म ब्राह्मणेभ्यः प्रणामयति नामयति च तस्मादुच्यते प्रणवः ।
अथ कस्मादुच्यते सर्वव्यापी यस्मादुच्चार्यमाण एव सर्वान् लोकान् व्याप्नोति स्न्नेहो यथा पललपिण्डमिव शान्तरूपमोतप्रोतमनुप्राप्तो व्यतिषिक्तश्च तस्मादुच्यते सर्वव्यापी ।
अथ कस्मादच्यतेऽनन्तो यस्मादुच्चार्यमाण एव तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्चास्यान्तो नोपलभ्यते तस्मादुच्यतेऽनन्तः ।
अथ कस्मादुच्यते तारं यस्मादुच्चार्यमाण एव गर्भजन्मव्याधिजरामरणसंसारमहाभयात्तारयति त्रायते च तस्मादुच्यते तारम् ।
अथ कस्मादुच्यते शुक्लं यस्मादुच्चार्यमाण एवं क्लन्दते क्लामयते च तस्मादुच्यते शुक्लम् ।
अथ कस्मादुच्यते सूक्ष्मं यस्मादुच्चार्यमाण एवं सूक्ष्मो भूत्वा शरीराण्यधितिष्ठति सर्वाणि चाङ्गान्यभिमृशति तस्मादुच्यते सूक्ष्मम् ।
अथ कस्मादुच्यते वैद्युतं यस्मादुच्चार्यमाण एवाव्यक्ते महति तमसि द्योतयते तस्मादुच्यते वैद्युतम् ।
अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म यस्मात्परमपरं परायणं च बृहद्बृहत्या बृंहयति तस्मादुच्यते परं ब्रह्म ।
अथ कस्मादुच्यते एको यः सर्वान्प्राणान्संभक्ष्य संभक्षणेनाजः संसृजति विसृजति च ।
तीर्थमेके व्रजन्ति तीर्थमेके दक्षिणाः प्रत्यञ्च उदञ्च:प्राञ्चोऽभिव्रजन्त्येके तेषां सर्वेषामिह संगतिः ।
साकं स एको भूतश्चरति प्रजानां तस्मादुच्यत एकः ।
अथ कस्मादुच्यते रुद्रः यस्मादृषिभिर्नान्यैर्भक्त्तैर्द्रुतमस्य रूपमुपलभ्यते तस्मादुच्यते रुद्रः ।
अथ कस्मादुच्यते ईशानः यः सर्वान्देवानीशते ईशनीभिर्जननीभिश्च परम शक्तिभिः ।
अभि त्वा शूर नोनुमो दुग्धा इव धेनवः ।
ईशानमस्य जगतः स्वर्दृशमीशानमिन्द्र तस्थुष इति तस्मादुच्यत ईशानः ।
अथ कस्मादुच्यते भगवान्महेश्वरः यस्माद्भक्ताज्ञानेन भजन्त्यनुगृह्णाति च वाचं संसृजति विसृजति च सर्वान्भावान्यरित्यज्यात्मज्ञानेन योगैश्वर्येण महति महीयते तस्मादुच्यते भगवान्महेश्वरः ।
तदेतद्रुद्रचरितम्॥ ||६||
atha kasmāducyata oṅkāro yasmāduccāryamāṇa evaṃ prāṇānūrdhvamutkrāmayati tasmāducyate oṅkāraḥ ।
atha kasmāducyate praṇavaḥ yasmāduccāryamāṇa eva ṛgyajuḥsāmātharvāṅgiraso brahma brāhmaṇebhyaḥ praṇāmayati nāmayati ca tasmāducyate praṇavaḥ ।
atha kasmāducyate sarvavyāpī yasmāduccāryamāṇa eva sarvān lokān vyāpnoti snneho yathā palalapiṇḍamiva śāntarūpamotaprotamanuprāpto vyatiṣiktaśca tasmāducyate sarvavyāpī ।
atha kasmādacyate'nanto yasmāduccāryamāṇa eva tiryagūrdhvamadhastāccāsyānto nopalabhyate tasmāducyate'nantaḥ ।
atha kasmāducyate tāraṃ yasmāduccāryamāṇa eva garbhajanmavyādhijarāmaraṇasaṃsāramahābhayāttārayati trāyate ca tasmāducyate tāram ।
atha kasmāducyate śuklaṃ yasmāduccāryamāṇa evaṃ klandate klāmayate ca tasmāducyate śuklam ।
atha kasmāducyate sūkṣmaṃ yasmāduccāryamāṇa evaṃ sūkṣmo bhūtvā śarīrāṇyadhitiṣṭhati sarvāṇi cāṅgānyabhimṛśati tasmāducyate sūkṣmam ।
atha kasmāducyate vaidyutaṃ yasmāduccāryamāṇa evāvyakte mahati tamasi dyotayate tasmāducyate vaidyutam ।
atha kasmāducyate paraṃ brahma yasmātparamaparaṃ parāyaṇaṃ ca bṛhadbṛhatyā bṛṃhayati tasmāducyate paraṃ brahma ।
atha kasmāducyate eko yaḥ sarvānprāṇānsaṃbhakṣya saṃbhakṣaṇenājaḥ saṃsṛjati visṛjati ca ।
tīrthameke vrajanti tīrthameke dakṣiṇāḥ pratyañca udañca:prāñco'bhivrajantyeke teṣāṃ sarveṣāmiha saṃgatiḥ ।
sākaṃ sa eko bhūtaścarati prajānāṃ tasmāducyata ekaḥ ।
atha kasmāducyate rudraḥ yasmādṛṣibhirnānyairbhakttairdrutamasya rūpamupalabhyate tasmāducyate rudraḥ ।
atha kasmāducyate īśānaḥ yaḥ sarvāndevānīśate īśanībhirjananībhiśca parama śaktibhiḥ ।
abhi tvā śūra nonumo dugdhā iva dhenavaḥ ।
īśānamasya jagataḥ svardṛśamīśānamindra tasthuṣa iti tasmāducyata īśānaḥ ।
atha kasmāducyate bhagavānmaheśvaraḥ yasmādbhaktājñānena bhajantyanugṛhṇāti ca vācaṃ saṃsṛjati visṛjati ca sarvānbhāvānyarityajyātmajñānena yogaiśvaryeṇa mahati mahīyate tasmāducyate bhagavānmaheśvaraḥ ।
tadetadrudracaritam॥ ||6||

एषो हदेवः प्रदिशो नु सर्वाःपूर्वो ह जातः स उ गर्भे अन्तः ।
स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः ।
एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्मै य इमाँल्लोकानीशत ईशनीभिः ।
प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति संचुकोचान्तकाले संसृन्य विश्वा भुवनानि गोप्ता ।
यो योनि योनिमधितिष्ठत्येको येनेदं संचरति विचरति सर्वम् ।
तमीशानं वरदं देवमीडयं निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ।
क्षमां हित्वा हेतुजालस्य मूलं बुद्ध्या संचितं स्थापयित्वा तु रुद्रे रुद्रमेकत्वमाहुः ।
शाश्वतं वै पुराणमिषमूर्जेन पशवोऽनुनामयन्तं मृत्युपाशान् ।
तदेतेनात्मन्नेतेनार्धचतुर्थमात्रेण शान्तिं संसृजति पाशविमोक्षणम् ।
या सा प्रथमा मात्रा ब्रह्मदेवत्या रक्ता वर्णन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद्वाह्यं पदम् ।
या सा द्वितीया मात्रा विष्णुदेवत्या कृष्णा वर्णन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद्वैष्णवं पदम् ।
या सा तृतीया मात्रा ईशानदेवत्या कपिला वर्णन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेदैशानं पदम् ।
या साऽर्धचतुर्थी मात्रा सर्वदेवत्याऽव्यक्तीभूता खं विचरति शुद्धस्फटिकसन्निभा वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेत्पदमनामयम् तदेतमुपासीत मुनयोऽर्वाग्वदन्ति न तस्य ग्रहणमयं पन्था विहित उत्तरेण येन देवा यान्ति येन पितरो येन ऋषयः परमपरं परायणं चेति ।
बालाग्रमात्रं हृदयस्य मध्ये विश्वं देवं जातरूपं वरेण्यम्।तमात्मस्थं ये नु पश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिर्भवति नेतरेषाम् ।
यस्मिन्क्रोधं यां च तृष्णां क्षमां च तृष्णां हित्वा हेतुजालस्य मूलम्। बुद्धया संचितं स्थापयित्वा तु रुद्रे रुद्रमेकत्वमाहुः ।
रुद्रो हि शाश्वतेन वै पुराणेनेषमूर्जेण तपसा नियन्ता। अग्निरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म व्योमेति भस्म सर्वहँ वा इदं भस्म मन एतानि चक्षुंषि भस्मानि यस्माद्व्रतमिदं पाशुपतं यद्भस्मनाङ्गानि संस्पृशेत्तस्माद्ब्रह्म तदेतत्पाशुपतं पशुपाशविमोक्षणाय ॥ ||७||
eṣo hadevaḥ pradiśo nu sarvāḥpūrvo ha jātaḥ sa u garbhe antaḥ ।
sa eva jātaḥ sa janiṣyamāṇaḥ pratyaṅjanāstiṣṭhati sarvatomukhaḥ ।
eko rudro na dvitīyāya tasmai ya imām̐llokānīśata īśanībhiḥ ।
pratyaṅjanāstiṣṭhati saṃcukocāntakāle saṃsṛnya viśvā bhuvanāni goptā ।
yo yoni yonimadhitiṣṭhatyeko yenedaṃ saṃcarati vicarati sarvam ।
tamīśānaṃ varadaṃ devamīḍayaṃ nicāyyemāṃ śāntimatyantameti ।
kṣamāṃ hitvā hetujālasya mūlaṃ buddhyā saṃcitaṃ sthāpayitvā tu rudre rudramekatvamāhuḥ ।
śāśvataṃ vai purāṇamiṣamūrjena paśavo'nunāmayantaṃ mṛtyupāśān ।
tadetenātmannetenārdhacaturthamātreṇa śāntiṃ saṃsṛjati pāśavimokṣaṇam ।
yā sā prathamā mātrā brahmadevatyā raktā varṇana yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchedvāhyaṃ padam ।
yā sā dvitīyā mātrā viṣṇudevatyā kṛṣṇā varṇana yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchedvaiṣṇavaṃ padam ।
yā sā tṛtīyā mātrā īśānadevatyā kapilā varṇana yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchedaiśānaṃ padam ।
yā sā'rdhacaturthī mātrā sarvadevatyā'vyaktībhūtā khaṃ vicarati śuddhasphaṭikasannibhā varṇena yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchetpadamanāmayam tadetamupāsīta munayo'rvāgvadanti na tasya grahaṇamayaṃ panthā vihita uttareṇa yena devā yānti yena pitaro yena ṛṣayaḥ paramaparaṃ parāyaṇaṃ ceti ।
bālāgramātraṃ hṛdayasya madhye viśvaṃ devaṃ jātarūpaṃ vareṇyam।tamātmasthaṃ ye nu paśyanti dhīrāsteṣāṃ śāntirbhavati netareṣām ।
yasminkrodhaṃ yāṃ ca tṛṣṇāṃ kṣamāṃ ca tṛṣṇāṃ hitvā hetujālasya mūlam। buddhayā saṃcitaṃ sthāpayitvā tu rudre rudramekatvamāhuḥ ।
rudro hi śāśvatena vai purāṇeneṣamūrjeṇa tapasā niyantā। agniriti bhasma vāyuriti bhasma jalamiti bhasma sthalamiti bhasma vyometi bhasma sarvaham̐ vā idaṃ bhasma mana etāni cakṣuṃṣi bhasmāni yasmādvratamidaṃ pāśupataṃ yadbhasmanāṅgāni saṃspṛśettasmādbrahma tadetatpāśupataṃ paśupāśavimokṣaṇāya ॥ ||7||

योऽग्नौ रुद्रो योऽप्स्वन्तर्य ओषधीवरुध आविवेश ।
य इमा विश्वा भुवनानि चक्लृपेतस्मै रुद्राय नमोऽस्त्वग्नये ।
यो रुद्रोऽग्नौ यो रुद्रोप्स्वन्तर्यो रुद्र ओषधीर्वीरुध आविवेश ।
यो रुद्र इमा विश्वा भुवनानि चक्लुपे तस्मै रुद्राय वै नमो नमः ।
यो रुद्रोऽप्सु यो रुद्र ओषधीषु यो रुद्रो वनस्पतिषु ।
येन रुद्रेण जगवं धारितं पृथिवी द्विधा त्रिधाधर्ता धारिता नागा येऽन्तरिक्षे तस्मै रुद्राय वै नमो नमः ।
मूर्धानमस्य संसीव्याथर्वा हृदयं च यत्। मस्तिष्कादुर्ध्वं प्रेरयन् ।
पवमानोऽधि शीर्षतः ।
तद्वा अथर्वणः शिरो देवकोशः समुज्झितः ।
तत्प्राणोऽभिरक्षति शिरोऽन्तमथो मनः ।
न च दिवो देवजनेन गुप्ता नचान्तरिक्षाणि न च भूम इमाः ।
यस्मिन्निदं सर्वमोतप्रोतं यस्मादन्यन्नपरं किंचनास्ति ।
न तस्मात्पूर्वं न परं तदस्ति न भूतं नोत भव्यं यदासीत् ।
सहस्त्रपादेकमूर्ध्नां व्याप्तं स एवेदमावरीवर्ति भूतम् ।
अक्षरात्संजायते कालः कालाद्व्यापक उच्यते ।
व्यापको हि भगवान्रुद्रो भोगायमानो यदा शेते रुद्रस्तदासंहार्यते प्रजाः ।
उच्छवसिते तमो भवति तमस आपोऽप्स्वङ्गुल्या मथिते मथितं शिशिरे शिशिरं मध्यमानं फेनो भवति, फेनादण्डं भवत्यण्डाद्ब्रह्मा भवति, ब्रह्मणोवायुः वायोरोंकार ॐकारात्सावित्री सावित्र्या गायत्री गायत्र्या लोका भवन्ति। अर्चयन्ति तपः सत्यं मधु क्षरन्ति यदध्रुवम् ।
एतद्धि परमं तप आपो ज्योतीरसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरों नम इति ॥ ||८||
yo'gnau rudro yo'psvantarya oṣadhīvarudha āviveśa ।
ya imā viśvā bhuvanāni caklṛpetasmai rudrāya namo'stvagnaye ।
yo rudro'gnau yo rudropsvantaryo rudra oṣadhīrvīrudha āviveśa ।
yo rudra imā viśvā bhuvanāni caklupe tasmai rudrāya vai namo namaḥ ।
yo rudro'psu yo rudra oṣadhīṣu yo rudro vanaspatiṣu ।
yena rudreṇa jagavaṃ dhāritaṃ pṛthivī dvidhā tridhādhartā dhāritā nāgā ye'ntarikṣe tasmai rudrāya vai namo namaḥ ।
mūrdhānamasya saṃsīvyātharvā hṛdayaṃ ca yat। mastiṣkādurdhvaṃ prerayan ।
pavamāno'dhi śīrṣataḥ ।
tadvā atharvaṇaḥ śiro devakośaḥ samujjhitaḥ ।
tatprāṇo'bhirakṣati śiro'ntamatho manaḥ ।
na ca divo devajanena guptā nacāntarikṣāṇi na ca bhūma imāḥ ।
yasminnidaṃ sarvamotaprotaṃ yasmādanyannaparaṃ kiṃcanāsti ।
na tasmātpūrvaṃ na paraṃ tadasti na bhūtaṃ nota bhavyaṃ yadāsīt ।
sahastrapādekamūrdhnāṃ vyāptaṃ sa evedamāvarīvarti bhūtam ।
akṣarātsaṃjāyate kālaḥ kālādvyāpaka ucyate ।
vyāpako hi bhagavānrudro bhogāyamāno yadā śete rudrastadāsaṃhāryate prajāḥ ।
ucchavasite tamo bhavati tamasa āpo'psvaṅgulyā mathite mathitaṃ śiśire śiśiraṃ madhyamānaṃ pheno bhavati, phenādaṇḍaṃ bhavatyaṇḍādbrahmā bhavati, brahmaṇovāyuḥ vāyoroṃkāra oṃkārātsāvitrī sāvitryā gāyatrī gāyatryā lokā bhavanti। arcayanti tapaḥ satyaṃ madhu kṣaranti yadadhruvam ।
etaddhi paramaṃ tapa āpo jyotīraso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ svaroṃ nama iti ॥ ||8||

य इदमथर्वशिरो ब्राह्मणोऽधीते अश्रोत्रियः श्रोत्रियो भवति अनुपनीत उपनीतो भवति सोऽग्निपूतो भवति स वायुपूतो भवति स सूर्यपूतो भवति स सोमपूतो भवति स सत्यपूतो भवति स सर्वपूतो भवति स सर्वैर्देवैज्ञतो भवति स सर्वैर्वेदैरनुध्यातो भवति स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति तेन सर्वेः क्रतुभिरिष्टं भवति गायत्र्याः षष्टिसहस्त्राणि जप्तानि भवन्ति इतिहासपुराणानां रुद्राणां शतसहस्त्राणि जप्तानि भवन्ति ।
प्रणवानामयुतं जप्तं भवति। आ चक्षुषः पडिंक्त पुनाति ।
आ सप्तमात्पुरुषयुगान्पुनातीत्याह भगवानथर्वशिरः सकृज्जप्त्वैव शुचिः स पूतः कर्मण्यो भवति ।
द्वितीयं जप्त्वा गणाधिपत्यमवाप्नोति ।
तृतीयं जप्त्वैवमेवानु-प्रविशत्यों सत्यमों सत्यम्॥ ||९||
ya idamatharvaśiro brāhmaṇo'dhīte aśrotriyaḥ śrotriyo bhavati anupanīta upanīto bhavati so'gnipūto bhavati sa vāyupūto bhavati sa sūryapūto bhavati sa somapūto bhavati sa satyapūto bhavati sa sarvapūto bhavati sa sarvairdevaijñato bhavati sa sarvairvedairanudhyāto bhavati sa sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati tena sarveḥ kratubhiriṣṭaṃ bhavati gāyatryāḥ ṣaṣṭisahastrāṇi japtāni bhavanti itihāsapurāṇānāṃ rudrāṇāṃ śatasahastrāṇi japtāni bhavanti ।
praṇavānāmayutaṃ japtaṃ bhavati। ā cakṣuṣaḥ paḍiṃkta punāti ।
ā saptamātpuruṣayugānpunātītyāha bhagavānatharvaśiraḥ sakṛjjaptvaiva śuciḥ sa pūtaḥ karmaṇyo bhavati ।
dvitīyaṃ japtvā gaṇādhipatyamavāpnoti ।
tṛtīyaṃ japtvaivamevānu-praviśatyoṃ satyamoṃ satyam॥ ||9||

अथाश्वलायनो भगवन्तं परमेष्ठिनमुपसमेत्योवाच।
अधीहि भगवन्ब्रह्मविद्यां वरिष्ठां सदा ।
सद्भि सेव्यमानां निगूढाम्।
यथाऽचिरात्सर्वपापं व्यपोह्य परात्परं पुरुषं याति विद्वान्॥ ||१||
athāśvalāyano bhagavantaṃ parameṣṭhinamupasametyovāca । adhīhi bhagavanbrahmavidyāṃ variṣṭhāṃ sadā ।
sadbhi sevyamānāṃ nigūḍhām ।
yathā'cirātsarvapāpaṃ vyapohya parātparaṃ puruṣaṃ yāti vidvān॥ ||1||

तस्मै स होवाच पितामहश्च श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादवैहि ॥ ||२||
tasmai sa hovāca pitāmahaśca śraddhābhaktidhyānayogādavaihi ॥ ||2||

न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ।
परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति ॥ ||३||
na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ ।
pareṇa nākaṃ nihitaṃ guhāyāṃ vibhrājate yadyatayo viśanti ॥ ||3||

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः ।
ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ||४||
vedāntavijñānasuniścitārthāḥ saṃnyāsayogādyatayaḥ śuddhasattvāḥ ।
te brahmalokeṣu parāntakāle parāmṛtāḥ parimucyanti sarve ॥ ||4||

विविक्तदेशे च सुखासनस्थः शुचिः समग्रीवशिरः शरीरः ।
अन्त्याश्रमस्थः सकलेन्द्रियाणि निरुध्य भक्त्या स्वगुरुं प्रणम्य ॥ ||५||
viviktadeśe ca sukhāsanasthaḥ śuciḥ samagrīvaśiraḥ śarīraḥ ।
antyāśramasthaḥ sakalendriyāṇi nirudhya bhaktyā svaguruṃ praṇamya ॥ ||5||

हत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् ।
अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयोनिम् ॥ ||६||
hatpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśuddhaṃ vicintya madhye viśadaṃ viśokam ।
acintyamavyaktamanantarūpaṃ śivaṃ praśāntamamṛtaṃ brahmayonim ॥ ||6||

तमादिमध्यान्तविहीनमेकं विभुं चिदानन्दमरूपमद्भुतम् ।
उमासहायं परमेश्वरं प्रभु त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् ।
ध्यात्वा मुनिर्गच्छति भूतयोनिं समस्तसाक्षिं तमसः परस्तात् ॥ ||७||
tamādimadhyāntavihīnamekaṃ vibhuṃ cidānandamarūpamadbhutam ।
umāsahāyaṃ parameśvaraṃ prabhu trilocanaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntam ।
dhyātvā munirgacchati bhūtayoniṃ samastasākṣiṃ tamasaḥ parastāt ॥ ||7||

स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ।
स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥ ||८||
sa brahmā sa śivaḥ sendraḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭ ।
sa eva viṣṇuḥ sa prāṇaḥ sa kālo'gniḥ sa candramāḥ ॥ ||8||

स एव सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यं सनातनम् ।
ज्ञात्वा तं मृत्युमत्येति नान्यः पन्था विमुक्तये ॥ ||९||
sa eva sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyaṃ sanātanam ।
jñātvā taṃ mṛtyumatyeti nānyaḥ panthā vimuktaye ॥ ||9||

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
संपश्यन्ब्रह्म परमं याति नान्येन हेतुना॥ ||१०||
sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani ।
saṃpaśyanbrahma paramaṃ yāti nānyena hetunā ॥ ||10||

आत्मानमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् ।
ज्ञाननिर्मथनाभ्यासात्पापं दहति पण्डितः ॥ ||११||
ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim ।
jñānanirmathanābhyāsātpāpaṃ dahati paṇḍitaḥ ॥ ||11||

स एव मायापरिमोहितात्मा शरीरमास्थाय करोति सर्वम् ।
स्त्रियन्नपानादिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्तिमेति ॥ ||१२||
sa eva māyāparimohitātmā śarīramāsthāya karoti sarvam ।
striyannapānādivicitrabhogaiḥ sa eva jāgratparitṛptimeti ॥ ||12||

स्वप्ने स जीवः सुखदु:खभोक्ता स्वमायया कल्पितजीवलोके ।
सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभिभूतः सुखरूपमेति ॥ ||१३||
svapne sa jīvaḥ sukhadu:khabhoktā svamāyayā kalpitajīvaloke ।
suṣuptikāle sakale vilīne tamo'bhibhūtaḥ sukharūpameti ॥ ||13||

पुनश्च जन्मान्तरकर्मयोगात्स एव जीवः स्वपिति प्रबुद्धः ।
पुरत्रये क्रीडति यश्च जीवस्ततस्तु जातं सकलं विचित्रम् ।
आधारमानन्दमखण्डबोधं यस्मिँल्लयं याति पुरत्रयं च ॥ ||१४||
punaśca janmāntarakarmayogātsa eva jīvaḥ svapiti prabuddhaḥ ।
puratraye krīḍati yaśca jīvastatastu jātaṃ sakalaṃ vicitram ।
ādhāramānandamakhaṇḍabodhaṃ yasmim̐llayaṃ yāti puratrayaṃ ca ॥ ||14||

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।
खं वायुर्योतिरापश्च पृथ्वी विश्वस्य धारिणी ॥ ||१५||
etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca ।
khaṃ vāyuryotirāpaśca pṛthvī viśvasya dhāriṇī ॥ ||15||

यत्परं ब्रह्म सर्वात्मा विश्वस्यायतनं महत् ।
सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नित्यं तत्त्वमेव त्वमेव तत् ॥ ||१६||
yatparaṃ brahma sarvātmā viśvasyāyatanaṃ mahat ।
sūkṣmātsūkṣmataraṃ nityaṃ tattvameva tvameva tat ॥ ||16||

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिप्रपञ्चं यत्प्रकाशते ।
तद्ब्रह्मास्मिति ज्ञात्वा सर्वबन्धैः प्रमुच्यते ॥ ||१७||
jāgratsvapnasuṣuptyādiprapañcaṃ yatprakāśate ।
tadbrahmāsmiti jñātvā sarvabandhaiḥ pramucyate ॥ ||17||

त्रिषु धामसु योद्भोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् ।
तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदाशिवः ॥ ||१८||
triṣu dhāmasu yodbhogyaṃ bhoktā bhogaśca yadbhavet ।
tebhyo vilakṣaṇaḥ sākṣī cinmātro'haṃ sadāśivaḥ ॥ ||18||

मय्येव सकलं जातं मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
मयि सर्वं लयं याति तद्ब्रह्माद्वयमस्यहम् ॥ ||१९||
mayyeva sakalaṃ jātaṃ mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam ।
mayi sarvaṃ layaṃ yāti tadbrahmādvayamasyaham ॥ ||19||

अणोरणीयानमेव तद्वन्महान विश्वमहं विचित्रम् ।
पुरातनोऽहं पुरुषोऽहमीशो हिरण्मयोऽहं शिवरूपमस्मि ॥ ||२०||
aṇoraṇīyānameva tadvanmahāna viśvamahaṃ vicitram ।
purātano'haṃ puruṣo'hamīśo hiraṇmayo'haṃ śivarūpamasmi ॥ ||20||

अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिः पश्याम्यचक्षुः स शृणोम्यकर्णः ।
अहं विजानामि विविक्तरूपो न चास्ति वेत्ता मम चित्सदाहम् ॥ ||२१||
apāṇipādo'hamacintyaśaktiḥ paśyāmyacakṣuḥ sa śṛṇomyakarṇaḥ ।
ahaṃ vijānāmi viviktarūpo na cāsti vettā mama citsadāham॥ ||21||

वेदैरनेकैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥ ||२२||
vedairanekairahameva vedyo vedāntakṛdvedavideva cāham ॥ ||22||

न पुण्यपापे मम नास्ति नाशो न जन्म देहेन्द्रियबुद्धिरस्ति ।
न भूमिरापो न च वह्निरस्ति न चानिलो मेऽस्ति न चाम्बरं च ॥ ||२३||
na puṇyapāpe mama nāsti nāśo na janma dehendriyabuddhirasti ।
na bhūmirāpo na ca vahnirasti na cānilo me'sti na cāmbaraṃ ca ॥ ||23||

एवं विदित्वा परमात्मरूपं गुहाशयं निष्कलमद्वितीयम् ।
समस्तसाक्षिं सदसद्विहीनं प्रयाति शुद्धं परमात्मरूपम्॥ ||२४||
evaṃ viditvā paramātmarūpaṃ guhāśayaṃ niṣkalamadvitīyam ।
samastasākṣiṃ sadasadvihīnaṃ prayāti śuddhaṃ paramātmarūpam ॥ ||24||

यः शतरुद्रियमधीते सोऽग्निपूतो भवति स वायुपूतो भवति स आत्मपूतो भवति स सुरापानात्पूतो भवति स ब्रह्महत्यायाः पूतो भवति स सुवर्णस्तेयात्पूतो भवति स कृत्याकृत्यात्पूतो भवति तस्मादविमुक्तमाश्रितो भवत्यत्याश्रमी सर्वदा सकृद्धा जपेत् ॥ ||२५||
yaḥ śatarudriyamadhīte so'gnipūto bhavati sa vāyupūto bhavati sa ātmapūto bhavati sa surāpānātpūto bhavati sa brahmahatyāyāḥ pūto bhavati sa suvarṇasteyātpūto bhavati sa kṛtyākṛtyātpūto bhavati tasmādavimuktamāśrito bhavatyatyāśramī sarvadā sakṛddhā japet ॥ ||25||

अनेन ज्ञानमाप्नोति संसारार्णवनाशनम् ।
तस्मादेवं विदित्वैनं कैवल्यं पदमश्नुते कैवल्यं पदमश्नुत इति ॥ ||२६||
anena jñānamāpnoti saṃsārārṇavanāśanam ।
tasmādevaṃ viditvainaṃ kaivalyaṃ padamaśnute kaivalyaṃ padamaśnuta iti ॥ ||26||

अथ ह सांकृतिर्भगवन्तमवधूतं दत्तात्रेयं परिसमेत्य पप्रच्छ ।
भगवन्कोऽवधूतस्तस्य का स्थितिः किं लक्ष्म किं संसरणमिति ।
तं होवाच भगवो दत्तात्रेयः परमकारुणिकः ॥
अक्षरत्वाद्वरेण्यत्वाद्धूतसंसारबन्धनात्। तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वावधूत इतीर्यते ॥ ||१||
atha ha sāṃkṛtirbhagavantamavadhūtaṃ dattātreyaṃ parisametya papraccha ।
bhagavanko'vadhūtastasya kā sthitiḥ kiṃ lakṣma kiṃ saṃsaraṇamiti ।
taṃ hovāca bhagavo dattātreyaḥ paramakāruṇikaḥ ॥
akṣaratvādvareṇyatvāddhūtasaṃsārabandhanāt। tattvamasyādilakṣyatvāvadhūta itīryate ॥ ||1||

यो विलङ्घयाश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः सदा।
अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स कथ्यते ॥ ||२||
yo vilaṅghayāśramānvarṇānātmanyeva sthitaḥ sadā।
ativarṇāśramī yogī avadhūtaḥ sa kathyate ॥ ||2||

तस्य प्रियं शिरः कृत्वा मोदो दक्षिणपक्षकः ।
प्रमोद उत्तरः पक्ष आनन्दो गोष्पदायते ॥ ||३||
tasya priyaṃ śiraḥ kṛtvā modo dakṣiṇapakṣakaḥ ।
pramoda uttaraḥ pakṣa ānando goṣpadāyate ॥ ||3||

गोवालसदृशं शीर्षे नापि मध्ये न चाप्यधः।
ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति पुच्छाकारेण कारयेत् ।
एवं चतुष्पदं कृत्वा ते यान्ति परमां गतिम्॥ ||४||
govālasadṛśaṃ śīrṣe nāpi madhye na cāpyadhaḥ ।
brahma pucchaṃ pratiṣṭheti pucchākāreṇa kārayet ।
evaṃ catuṣpadaṃ kṛtvā te yānti paramāṃ gatim ॥ ||4||

न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ॥ ||५||
na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ ॥ ||5||

स्वैरं स्वैरविहरणं तसंसरणम् ।
साम्बरा वा दिगम्बरा वा ।
न तेषां धर्माधर्मौ न मेध्यामेध्यौ ।
सदा सांग्रहण्येष्ट्याश्वमेधमन्तर्यागं यजते ।
स महामखो महायोगः ॥ ||६||
svairaṃ svairaviharaṇaṃ tasaṃsaraṇam ।
sāmbarā vā digambarā vā ।
na teṣāṃ dharmādharmau na medhyāmedhyau ।
sadā sāṃgrahaṇyeṣṭyāśvamedhamantaryāgaṃ yajate ।
sa mahāmakho mahāyogaḥ ॥ ||6||

कृत्स्नमेतच्चित्रं कर्म ।
स्वैरं न विगायेत्तन्महाव्रतम् ।
न स मूढवल्लिप्यते ॥ ||७||
kṛtsnametaccitraṃ karma ।
svairaṃ na vigāyettanmahāvratam ।
na sa mūḍhavallipyate ॥ ||7||

यथा रविः सर्वरसान्प्रभुङ्क्ते हुताशनश्चापि हि सर्वभक्षः ।
तथैव योगी विषयान्प्रभुङ्क्ते न लिप्यते पुण्यपापैश्च शुद्धः ॥ ||८||
yathā raviḥ sarvarasānprabhuṅkte hutāśanaścāpi hi sarvabhakṣaḥ ।
tathaiva yogī viṣayānprabhuṅkte na lipyate puṇyapāpaiśca śuddhaḥ ॥ ||8||

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ ||९||
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat ।
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī ॥ ||9||

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।
न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ ||१०||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ ।
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā ॥ ||10||

ऐहिकामुष्मिकव्रातसिद्ध्यै मुक्तेश्च सिद्धये ।
बहुकृत्यं पुरा स्यान्मे तत्सर्वमधुना कृतम् ॥ ||११||
aihikāmuṣmikavrātasiddhyai mukteśca siddhaye ।
bahukṛtyaṃ purā syānme tatsarvamadhunā kṛtam ॥ ||11||

तदेव कृतकृत्यत्वं प्रतियोगिपुर:सरम् ।
दुःखिनोऽज्ञाः संसरन्तु कामं पुत्राद्यपेक्षया ॥ ||१२||
tadeva kṛtakṛtyatvaṃ pratiyogipura:saram ।
duḥkhino'jñāḥ saṃsarantu kāmaṃ putrādyapekṣayā ॥ ||12||

परमानन्दपूर्णोऽहं संसरामि किमिच्छया ।
अनुतिष्ठन्तु कर्माणि परलोकयियासवः ॥ ||१३||
paramānandapūrṇo'haṃ saṃsarāmi kimicchayā ।
anutiṣṭhantu karmāṇi paralokayiyāsavaḥ ॥ ||13||

सर्वलोकात्मकः कस्मादनुतिष्ठामि किं कथम् ।
व्याचक्षतां ते शास्त्राणि वेदानध्यापयन्तु वा ॥ ||१४||
sarvalokātmakaḥ kasmādanutiṣṭhāmi kiṃ katham ।
vyācakṣatāṃ te śāstrāṇi vedānadhyāpayantu vā ॥ ||14||

येऽत्राधिकारिणो मे तु नाधिकारोऽक्रियत्वतः निद्राभिक्षे स्नानशौचे नेच्छामि न करोमि च ॥ ||१५||
ye'trādhikāriṇo me tu nādhikāro'kriyatvataḥ nidrābhikṣe snānaśauce necchāmi na karomi ca ॥ ||15||

द्रष्टारश्चेत्कल्पयन्तु किं मे स्यादन्यकल्पनात् ।
गुञ्जापुञ्जादि दह्येत नान्यारोपितवह्निना ॥
नान्यारोपितसंसार धर्मानेवमहं भजे ॥ ||१६||
draṣṭāraścetkalpayantu kiṃ me syādanyakalpanāt ।
guñjāpuñjādi dahyeta nānyāropitavahninā ॥
nānyāropitasaṃsāra dharmānevamahaṃ bhaje ॥ ||16||

शृण्वन्त्वज्ञाततत्त्वास्ते जानन्कस्माच्छृणोम्यहम् ।
मन्यन्तां संशयापन्ना न मन्येऽहमसंशयः ॥ ||१७||
śṛṇvantvajñātatattvāste jānankasmācchṛṇomyaham ।
manyantāṃ saṃśayāpannā na manye'hamasaṃśayaḥ ॥ ||17||

विपर्यस्तो निदिध्यासे किं ध्यानमविपर्यये ।
देहात्मत्वविपर्यास न कदाचिद्भजाम्यहम् ॥ ||१८||
viparyasto nididhyāse kiṃ dhyānamaviparyaye ।
dehātmatvaviparyāsa na kadācidbhajāmyaham ॥ ||18||

अहं मनुष्य इत्यादिव्यवहारो विनाप्यमुम् ।
विपर्यासं चिराभ्यस्तवासनातोऽवकल्पते ॥ ||१९||
ahaṃ manuṣya ityādivyavahāro vināpyamum ।
viparyāsaṃ cirābhyastavāsanāto'vakalpate ॥ ||19||

आरब्धकर्मणि क्षीणे व्यवहारो निवर्तते ।
कर्मक्षये त्वसौ नैव शाम्येयानसहस्त्रतः ॥ ||२०||
ārabdhakarmaṇi kṣīṇe vyavahāro nivartate ।
karmakṣaye tvasau naiva śāmyeyānasahastrataḥ ॥ ||20||

विरलत्वं व्यवहृतेरिष्टं चेद्ध्यानमस्तु ते ।
बाधिकर्मव्यवहृतिं पश्यन्ध्यायाम्यहं कुतः ॥ ||२१||
viralatvaṃ vyavahṛteriṣṭaṃ ceddhyānamastu te ।
bādhikarmavyavahṛtiṃ paśyandhyāyāmyahaṃ kutaḥ ॥ ||21||

विक्षेपो नास्ति यस्मान्मे न समाधिस्ततो मम ।
विक्षेपो वा समाधिर्वा मनसः स्याद्विकारिणः ॥ ||२२||
vikṣepo nāsti yasmānme na samādhistato mama ।
vikṣepo vā samādhirvā manasaḥ syādvikāriṇaḥ ॥ ||22||

नित्यानुभवरूपस्य को मेऽत्रानुभवः पृथक् कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः ॥ ||२३||
nityānubhavarūpasya ko me'trānubhavaḥ pṛthak kṛtaṃ kṛtyaṃ prāpaṇīyaṃ prāptamityeva nityaśaḥ ॥ ||23||

व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वाऽन्यथापि वा ।
ममाकर्तुरलेपस्य यथारखधं प्रवर्तताम्॥ ||२४||
vyavahāro laukiko vā śāstrīyo vā'nyathāpi vā ।
mamākarturalepasya yathārakhadhaṃ pravartatām॥ ||24||

अथवा कृतकृत्योऽपि लोकानुग्रहकाम्यया।शास्त्रीयेणैव मार्गेण वर्तेऽहं मम का क्षतिः ॥ ||२५||
athavā kṛtakṛtyo'pi lokānugrahakāmyayā।śāstrīyeṇaiva mārgeṇa varte'haṃ mama kā kṣatiḥ ॥ ||25||

देवार्चनस्नानशौचभिक्षादौ वर्ततां वपुः ।
तारं जपतु वाक्तद्वत्पठत्वाम्नायमस्तकम्॥ ||२६||
devārcanasnānaśaucabhikṣādau vartatāṃ vapuḥ ।
tāraṃ japatu vāktadvatpaṭhatvāmnāyamastakam॥ ||26||

विष्णुं ध्यायतु धीर्यद्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् ।
साक्ष्यहं किंचिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये ॥ ||२७||
viṣṇuṃ dhyāyatu dhīryadvā brahmānande vilīyatām ।
sākṣyahaṃ kiṃcidapyatra na kurve nāpi kāraye ॥ ||27||

कृतकृत्यतया तृप्तः प्राप्तप्राप्यतया पुनः ।
तृप्यन्नेवं स्वमनसा मन्यतेऽसौ निरन्तरम् ॥ ||२८||
kṛtakṛtyatayā tṛptaḥ prāptaprāpyatayā punaḥ ।
tṛpyannevaṃ svamanasā manyate'sau nirantaram ॥ ||28||

धन्योऽहं धन्योऽहं नित्यं स्वात्मानमञ्जसा वेद्मि।
धन्योऽहं धन्योऽहं ब्रह्मानन्दो विभाति मे स्पष्टम्॥ ||२९||
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ nityaṃ svātmānamañjasā vedmi।
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ brahmānando vibhāti me spaṣṭam॥ ||29||

धन्योऽहं धन्योऽहं दुःखं सांसारिकं न वीक्षेऽद्य ।
धन्योऽहं धन्योऽहं स्वस्याज्ञानं पलायितं क्वापि ॥ ||३०||
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ duḥkhaṃ sāṃsārikaṃ na vīkṣe'dya ।
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ svasyājñānaṃ palāyitaṃ kvāpi ॥ ||30||

धन्योऽहं धन्योऽहं कर्तव्यं मे न विद्यते किंचित् ।
धन्योऽहं धन्योऽहं प्राप्तव्यं सर्वमत्र संपन्नम्॥ ||३१||
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ kartavyaṃ me na vidyate kiṃcit ।
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ prāptavyaṃ sarvamatra saṃpannam॥ ||31||

धन्योऽहं धन्योऽहं तृप्तेर्मे कोपमा भवेल्लोके ।
धन्योऽहं धन्योऽहं धन्यो धन्यः पुनः पुनर्धन्यः ॥ ||३२||
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ tṛpterme kopamā bhavelloke ।
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ dhanyo dhanyaḥ punaḥ punardhanyaḥ ॥ ||32||

अहो पुण्यमहो पुण्यं फलितं फलितं दृढम् ।
अस्य पुण्यस्य संपत्तेरहो वयमहो वयम्॥ ||३३||
aho puṇyamaho puṇyaṃ phalitaṃ phalitaṃ dṛḍham ।
asya puṇyasya saṃpatteraho vayamaho vayam॥ ||33||

अहो ज्ञानमहो ज्ञानमहो सुखमहो सुखम् ।
अहो शास्त्रमहो शास्त्रमहो गुरुहो गुरुः ॥ ||३४||
aho jñānamaho jñānamaho sukhamaho sukham ।
aho śāstramaho śāstramaho guruho guruḥ ॥ ||34||

इति य इदमधीते सोऽपि कृतकृत्यो भवति ।
सुरापानात्पूतो भवति ।
स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति ।
ब्रह्महत्यात्पूतो भवति ।
कृत्याकृत्यात्पूतो भवति ।
एवं विदित्वा स्वेच्छाचारपरो भूयादोंसत्यमित्युपनिषत् ॥ ||३५||
iti ya idamadhīte so'pi kṛtakṛtyo bhavati ।
surāpānātpūto bhavati ।
svarṇasteyātpūto bhavati ।
brahmahatyātpūto bhavati।
kṛtyākṛtyātpūto bhavati ।
evaṃ viditvā svecchācāraparo bhūyādoṃsatyamityupaniṣat ॥ ||35||

मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च ।
अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्धं कामविवर्जितम्॥ ||१||
mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca ।
aśuddhaṃ kāmasaṃkalpaṃ śuddhaṃ kāmavivarjitam॥ ||1||

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।
बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम् ॥ ||२||
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ ।
bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtam ॥ ||2||

यतो निर्विषयस्यास्य मनसो मुक्तिरिष्यते ।
अतो निर्विषयं नित्यं मनः कार्यं मुमुक्षुणा ॥ ||३||
yato nirviṣayasyāsya manaso muktiriṣyate ।
ato nirviṣayaṃ nityaṃ manaḥ kāryaṃ mumukṣuṇā ॥ ||3||

निरस्तविषयासङ्गं संनिरुद्धं मनो हृदि ।
यदा यात्युन्मनीभावं तदा तत्परमं पदम् ॥ ||४||
nirastaviṣayāsaṅgaṃ saṃniruddhaṃ mano hṛdi ।
yadā yātyunmanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam ॥ ||4||

तावदेव निरोद्धव्यं यावद्धदि गतं क्षयम् ।
एतज्ज्ञानं च मोक्षं च अतोऽन्यो ग्रन्थविस्तरः ॥ ||५||
tāvadeva niroddhavyaṃ yāvaddhadi gataṃ kṣayam ।
etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca ato'nyo granthavistaraḥ ॥ ||5||

नैव चिन्त्यं न चाचिन्त्यमचिन्त्यं चिन्त्यमेव च ।
पक्षपातविनिर्मुक्तं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ||६||
naiva cintyaṃ na cācintyamacintyaṃ cintyameva ca ।
pakṣapātavinirmuktaṃ brahma saṃpadyate tadā ॥ ||6||

स्वरेण संधयेद्योगमस्वरं भावयेत्परम् ।
अस्वरेण हि भावेन भावो नाभाव इष्यते ॥ ||७||
svareṇa saṃdhayedyogamasvaraṃ bhāvayetparam ।
asvareṇa hi bhāvena bhāvo nābhāva iṣyate ॥ ||7||

तदेव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम् ।
तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा ब्रह्म संपद्यते ध्रुवम् ॥ ||८||
tadeva niṣkalaṃ brahma nirvikalpaṃ nirañjanam ।
tadbrahmāhamiti jñātvā brahma saṃpadyate dhruvam ॥ ||8||

निर्विकल्पमनन्तं च हेतुदृष्टान्तवर्जितम् ।
अप्रमेयमनादिं च यत् ज्ञात्वा मुच्यते बुधः ॥ ||९||
nirvikalpamanantaṃ ca hetudṛṣṭāntavarjitam ।
aprameyamanādiṃ ca yat jñātvā mucyate budhaḥ ॥ ||9||

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।
न मुमुक्षा न मुक्तिश्च इत्येषा परमार्थता ॥ ||१०||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ ।
na mumukṣā na muktiśca ityeṣā paramārthatā ॥ ||10||

एक एवात्मा मन्तव्यो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।
स्थानत्रयव्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ||११||
eka evātmā mantavyo jāgratsvapnasuṣuptiṣu ।
sthānatrayavyatītasya punarjanma na vidyate ॥ ||11||

एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।
एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ ||१२||
eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ ।
ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat ॥ ||12||

घटसंवृतमाकाशं लीयमाने घटे यथा ।
घटो लीयेत नाकाशं तद्वज्जीवो नभोपमः ॥ ||१३||
ghaṭasaṃvṛtamākāśaṃ līyamāne ghaṭe yathā ।
ghaṭo līyeta nākāśaṃ tadvajjīvo nabhopamaḥ ॥ ||13||

घटवद्विविधाकारं भिद्यमानं पुनः पुनः ।
तद्भग्नं न च जानाति स जानाति च नित्यशः ॥ ||१४||
ghaṭavadvividhākāraṃ bhidyamānaṃ punaḥ punaḥ ।
tadbhagnaṃ na ca jānāti sa jānāti ca nityaśaḥ ॥ ||14||

शब्दमायावृतो यावत्तावत्तिष्ठति पुष्करे ।
भिन्ने तमसि चैकत्वमेकमेवानुपश्यति ॥ ||१५||
śabdamāyāvṛto yāvattāvattiṣṭhati puṣkare ।
bhinne tamasi caikatvamekamevānupaśyati ॥ ||15||

शब्दाक्षरं परं ब्रह्म तस्मिन्क्षीणे यदक्षरम् ।
तद्विद्वानक्षरं ध्यायेद्यदीच्छेच्छान्तिमात्मनः ॥ ||१६||
śabdākṣaraṃ paraṃ brahma tasminkṣīṇe yadakṣaram ।
tadvidvānakṣaraṃ dhyāyedyadīcchecchāntimātmanaḥ ॥ ||16||

द्वे विद्ये वेदितव्ये तु शब्दब्रह्म परं च यत् ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ||१७||
dve vidye veditavye tu śabdabrahma paraṃ ca yat ।
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati ॥ ||17||

ग्रन्थमभ्यस्य मेधावी ज्ञानविज्ञानतत्त्वतः ।
पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्ग्रन्थमशेषतः ॥ ||१८||
granthamabhyasya medhāvī jñānavijñānatattvataḥ ।
palālamiva dhānyārthī tyajedgranthamaśeṣataḥ ॥ ||18||

गवामनेकवर्णानां क्षीरस्याप्येकवर्णता ।
क्षीरवत्पश्यते ज्ञानं लिङ्गिनस्तु गवां यथा ॥ ||१९||
gavāmanekavarṇānāṃ kṣīrasyāpyekavarṇatā ।
kṣīravatpaśyate jñānaṃ liṅginastu gavāṃ yathā ॥ ||19||

घृतमिव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम् ।
सततं मन्थयितव्यं मनसा मन्थानभूतेन ॥ ||२०||
ghṛtamiva payasi nigūḍhaṃ bhūte bhūte ca vasati vijñānam।
satataṃ manthayitavyaṃ manasā manthānabhūtena ॥ ||20||

ज्ञाननेत्रं समादाय चोद्धरेद्वह्निवत् परम् ।
निष्कलं निश्चलं शान्तं तद्ब्रह्माहमिति स्मृतम् ॥ ||२१||
jñānanetraṃ samādāya coddharedvahnivat param ।
niṣkalaṃ niścalaṃ śāntaṃ tadbrahmāhamiti smṛtam ॥ ||21||

सर्वभूताधिवासं च यद्भूतेषु वसत्यपि।।
सर्बानुग्राहकत्वेन तदस्म्यहं वासुदेवः तदस्म्यहं वासुदेव इति ॥ ||२२||
sarvabhūtādhivāsaṃ ca yadbhūteṣu vasatyapi।।
sarbānugrāhakatvena tadasmyahaṃ vāsudevaḥ tadasmyahaṃ vāsudeva iti ॥ ||22||

वज्रसूचीं प्रवक्ष्यामि शास्त्रमज्ञानभेदनम् ।
दूषणं ज्ञानहीनानां भूषणं ज्ञानचक्षुषाम् ॥ ||१||
vajrasūcīṃ pravakṣyāmi śāstramajñānabhedanam ।
dūṣaṇaṃ jñānahīnānāṃ bhūṣaṇaṃ jñānacakṣuṣām ॥ ||1||

ब्रह्मक्षत्रियवैश्यशूद्रा इति चत्वारो वर्णास्तेषां वर्णानां ब्राह्मण एवं प्रधान इति वेदवचनानुरूपं स्मृतिभिरप्युक्तम् ।
तत्र चोद्यमस्ति को वा ब्राह्मणो नाम किं जीवः किं देहः ।
किं जातिः किं ज्ञानं किं कर्म किं धार्मिक इति ॥ ||२||
brahmakṣatriyavaiśyaśūdrā iti catvāro varṇāsteṣāṃ varṇānāṃ brāhmaṇa evaṃ pradhāna iti vedavacanānurūpaṃ smṛtibhirapyuktam ।
tatra codyamasti ko vā brāhmaṇo nāma kiṃ jīvaḥ kiṃ dehaḥ ।
kiṃ jātiḥ kiṃ jñānaṃ kiṃ karma kiṃ dhārmika iti ॥ ||2||

तत्र प्रथमो जीवो ब्राह्मण इति चेत्तन्न ।
अतीतानागतानेकदेहानां जीवस्यैकरूपत्वात् एकस्यापि कर्मवशादनेकदेहसंभवात् सर्वशरीराणां जीवस्यैकरूपत्वाच्च ।
तस्मान्न जीवो ब्राह्मण इति ॥ ||३||
tatra prathamo jīvo brāhmaṇa iti cettanna ।
atītānāgatānekadehānāṃ jīvasyaikarūpatvāt ekasyāpi karmavaśādanekadehasaṃbhavāt sarvaśarīrāṇāṃ jīvasyaikarūpatvācca ।
tasmānna jīvo brāhmaṇa iti ॥ ||3||

तर्हि देहो ब्राह्मण इति चेत्तन्न ।
आचाण्डालादिपर्यन्तानां मनुष्याणां पाञ्चभौतिकत्वेन देहस्यैकरूपत्वाज्जरामरणधर्माधर्मादिसाम्यदर्शनाद् ब्राह्मणः श्वेतवर्णः क्षत्रियो रक्तवर्णो वैश्यः पीतवर्णः शूद्रः कृष्णवर्ण इति नियमाभावात् ।
पित्रादिशरीरदहने पुत्रादीनां ब्रह्महत्यादिदोष-संभवाच्च ।
तस्मान्न देहो ब्राह्मण इति ॥ ||४||
tarhi deho brāhmaṇa iti cettanna ।
ācāṇḍālādiparyantānāṃ manuṣyāṇāṃ pāñcabhautikatvena dehasyaikarūpatvājjarāmaraṇadharmādharmādisāmyadarśanād brāhmaṇaḥ śvetavarṇaḥ kṣatriyo raktavarṇo vaiśyaḥ pītavarṇaḥ śūdraḥ kṛṣṇavarṇa iti niyamābhāvāt ।
pitrādiśarīradahane putrādīnāṃ brahmahatyādidoṣa-saṃbhavācca ।
tasmānna deho brāhmaṇa iti ॥ ||4||

तर्हि जातिर्ब्राह्मण इति चेत्ततन्न ।
तत्र जात्यन्तरजन्तुष्वनेकजातिसंभवा महर्षयो बहवः सन्ति ।
ऋष्यशृङ्गो मृग्याः कौशिकः कुशात् जाम्बूको जम्बूकात् ।
वाल्मीको वल्मीकात् व्यासः कैवर्तकन्यकायाम् शंशपृष्ठात् गौतमः वसिष्ठ उर्वश्याम् अगस्त्यः कलशे जात इति श्नुतत्वात् ।
एतेषां जात्या विनाप्यग्ने ज्ञानप्रतिपादिता ऋषयो बहवः सन्ति ।
तस्मान्न जातिर्बाह्मण इति ॥ ||५||
tarhi jātirbrāhmaṇa iti cettatanna ।
tatra jātyantarajantuṣvanekajātisaṃbhavā maharṣayo bahavaḥ santi ।
ṛṣyaśṛṅgo mṛgyāḥ kauśikaḥ kuśāt jāmbūko jambūkāt ।
vālmīko valmīkāt vyāsaḥ kaivartakanyakāyām śaṃśapṛṣṭhāt gautamaḥ vasiṣṭha urvaśyām agastyaḥ kalaśe jāta iti śnutatvāt ।
eteṣāṃ jātyā vināpyagne jñānapratipāditā ṛṣayo bahavaḥ santi ।
tasmānna jātirbāhmaṇa iti ॥ ||5||

तर्हि ज्ञानं ब्राह्मण इति चेत्तन्न ।
क्षत्रियादयोऽपि परमार्थदर्शिनोऽभिज्ञा बहवः सन्ति। तस्मान्न ज्ञानं ब्राह्मण इति ॥ ||६||
tarhi jñānaṃ brāhmaṇa iti cettanna ।
kṣatriyādayo'pi paramārthadarśino'bhijñā bahavaḥ santi। tasmānna jñānaṃ brāhmaṇa iti ॥ ||6||

तर्हि कर्म ब्राह्मण इति चेत्तन्न ।
सर्वेषां प्राणिनां प्रारब्धसंचितागामिकर्मसाधर्म्यदर्शनात्कर्माभिप्रेरिताः सन्तो जनाः क्रियाः कुर्वन्तीति ।
तस्मान्न कर्म ब्राह्मण इति ॥ ||७||
tarhi karma brāhmaṇa iti cēttanna ।
sarvēṣāṁ prāṇināṁ prārabdhasaṁcitāgāmikarmasādharmyadarśanātkarmābhiprēritāḥ santō janāḥ kriyāḥ kurvantīti ।
tasmānna karma brāhmaṇa iti ॥ ||7||

तर्हि धार्मिको ब्राह्मण इति चेत्तन्न ।
क्षत्रियादयो हिरण्यदातारो बहवः सन्ति ।
तस्मान्न धार्मिको ब्राह्मण इति ॥ ||८||
tarhi dhārmiko brāhmaṇa iti cettanna ।
kṣatriyādayo hiraṇyadātāro bahavaḥ santi ।
tasmānna dhārmiko brāhmaṇa iti ॥ ||8||

तर्हि को वा ब्राह्मणो नाम ।
यः कश्चिदात्मानमद्वितीयं जातिगुणक्रियाहीनं षडूर्मिषड्भावे-त्यादिसर्वदोषरहितं सत्यज्ञानानन्दानन्तस्वरूपं स्वयं निर्विकल्पमशेषकल्पाधारमशेषभूतान्तर्यामित्वेन वर्तमानमन्तर्बहिश्चाकाशवदनुस्यूतमखण्डानन्द स्वभावमप्रमेयमनुभवैकवेद्यमापरोक्षतया भासमानं करतलामलक वत्साक्षादपरो क्षीकृ त्य कृ तार्थतया कामरागादिदोषरहितः शमदमादिसंपन्नो भावमात्सर्यतृष्णाशामोहादिरहितो दम्भाहंकारादिभिरसंस्पृष्टचेता वर्तत एवमुक्तलक्षणो यः स एव ब्राह्मण इति श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासानामभिप्रायः ।
अन्यथा हि ब्राह्मणत्वसिद्धिर्नास्त्येव ।
सच्चिदानन्दमात्मानमद्वितीयं ब्रह्म भावयेदात्मानं सच्चिदानन्दं ब्रह्म भावयेदित्युपनिषत् ॥ ||९||
tarhi ko vā brāhmaṇo nāma ।
yaḥ kaścidātmānamadvitīyaṃ jātiguṇakriyāhīnaṃ ṣaḍūrmiṣaḍbhāve-tyādisarvadoṣarahitaṃ satyajñānānandānantasvarūpaṃ svayaṃ nirvikalpamaśeṣakalpādhāramaśeṣabhūtāntaryāmitvena vartamānamantarbahiścākāśavadanusyūtamakhaṇḍānanda svabhāvamaprameyamanubhavaikavedyamāparokṣatayā bhāsamānaṃ karatalāmalaka vatsākṣādaparo kṣīkṛ tya kṛ tārthatayā kāmarāgādidoṣarahitaḥ śamadamādisaṃpanno bhāvamātsaryatṛṣṇāśāmohādirahito dambhāhaṃkārādibhirasaṃspṛṣṭacetā vartata evamuktalakṣaṇo yaḥ sa eva brāhmaṇa iti śrutismṛtipurāṇetihāsānāmabhiprāyaḥ ।
anyathā hi brāhmaṇatvasiddhirnāstyeva ।
saccidānandamātmāna- madvitīyaṃ brahma bhāvayedātmānaṃ saccidānandaṃ brahma bhāvayedityupaniṣat ॥ ||9||

Вступление

Джабала-упанишада (jābāla-upaniṣad) относится к Белой Яджурведе, входит в канон Муктика, включающий 108 упанишад. В издании Теософского общества в Адьяре упанишада включается в том санньяса-упанишад (упанишад об отрешении) [The Samnyasa Upanishads / with the commentary of Sri Upanishad-Brahma-Yogin, ed. byT.R. Cintamani Dikshitwiththe-assistanceofthepand-itsoftheAdyarLibrary. AdyarLibrary (TheosophicalSociety), 1929].

Джабала-упанишада датируется периодом между первыми веками н.э. (исходя из описания роли священного шнура в религиозной практике [Saṃnyāsa Upaniṣads / transl. andwithintrod. andnotesby P. Olivelle. New York: Oxford University Press, 1992. P.10]) и VII в. н.э. (поскольку она цитируется Шанкарой (VIII в.) в комментарии к Бхагавад-гите [The works of Sri Sankaracharya. Vol. 11. Srirangam: Sri Vani Vilas Press, 1910. P. 78]).

Приведенный санскритский текст основан на указанном издании Теософского общества с комментарием Упанишад-Брахмайогина (псевдоним Рамачандрендры Сарасвати, адвайтистского мыслителя рубежа 18-19 вв.).

Формат перевода

Текст Джабала упанишады.

Комментарий Упанишад-Брахмайогина.
Санскритский текст

Джабала упанишада

jābālopaniṣat

Ом! То полно, это полно. Из полного происходит полное.
Когда полное взято от полного, остается полное же.

oṁ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇāt pūrṇamudacyate |
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ||
oṁ pūrṇam adas pūrṇam idam pūrṇāt pūrṇam udacyate |
pūrṇasya pūrṇam ādāya pūrṇam eva avaśiṣyate ||

Примечание переводчиков:
Строфа приводится в качестве зачина и завершения всех упанишад, относящихся к Белой Яджурведе.

Воистину, обретаемый знанием об отрешении, представленным Джабала-упанишадой, Брахман в трех четвертях остается собою в полной мере.
jābālopaniṣatkhyātasaṃnyāsajñānagocaram |
vastutas traipadaṃ brahma svamātramavaśiṣyate ||
jābāla-upaniṣat-khyāta-saṃnyāsa-jñāna-gocaram |
vastutas traipadam brahma svamātram avaśiṣyate ||

В редакции Джабалы, причисляемой к Белой Яджурведе, есть три раздела, начиная с [раздела] о деянии.
śuklayajurvedāntargatajābālaśākhāyāṃ karmādikāṇḍatrayaṃ vidyate |
śukla-yajurveda-antargata-jābāla-śākhāyām karma-ādi-kāṇḍa-trayam vidyate |

Следуя из них [только] разделу о деянии, имеющий влечения достигает мира Луны.
tatra sakāminām karmakāṇḍānuṣṭhānataḥ candralokāptiḥ |
tatra sakāminām karma-kāṇḍa-anuṣṭhānatas candra-loka-āptis |

Примечание переводчиков:
Под миром Луны понимается мир предков.

Следуя разделам о деянии и поклонении в сочетании, не имеющий влечений достигает мира Брахмы.
niṣkāmināṃ karmopāsanākāṇḍasamuccayānuṣṭhānato brahmalokāptiḥ |
niṣkāminām karma-upāsanā-kāṇḍa-samuccaya-anuṣṭhānatas brahma-loka-āptis |

Для тех, кто бесстрастен к благам двух [предыдущих] разделов, кто достиг совершенства на пути к отрешению от всех деяний путем рецитации Шатарудрии с целью достижения Брахмана в полной мере, начинается эта Джабала-упанишада, являющаяся средством обретения Брахмана в полной мере и относящаяся к разделу знания.
kāṇḍadvayārthaviraktānāṃ brahmamātrāptihetuśatarudrīyajapasarvakarmasaṃnyāsasādhanasampannānāṃ brahmamātrāptisādhanabhūteyaṃ jñānakāṇḍātmikā jābālopaniṣad ārabdhā |
kāṇḍa-dvaya-artha-viraktānām brahma-mātra-āpti-hetu-śatarudrīya-japa-sarva-karma-saṃnyāsa-sādhana-sampannānām brahma-mātra-āpti-sādhana-bhūtā iyam jñāna-kāṇḍa-ātmikā jābāla-upaniṣat ārabdhā |

Примечание переводчиков:
Шатарудрия — гимн из Яджурведы, посвященный прославлению Рудры (Шивы) в ста его аспектах.

Поскольку этот текст столь краток, начинается его разъяснение.
tasyās tāvadalpagranthato vivaraṇam ārabhyate |
tasyāstāvat-alpa-granthatasvivaraṇam ārabhyate |

Объяснение [это] имеет целью провозглашение знания.
ākhyāyikā vidyāstutyarthā |
ākhyāyikā vidyā-stuti-arthā |

Победив брахманов в диспуте и просветив Джанаку полностью обретенным им знанием высшего Брахмана, Яджнявалкья с группой своих учеников провел на краю рощи в Митхиле еще некоторое время.
mithilopavanaprānte vādena brāhmaṇān jitvā svāttaparabrahmavidyayā janakaṃ bodhayitvā svaśiṣyagaṇena saha yājñavalkyaḥ punaḥ mithilopavane kiṃcitkālam āsāṃ cakre |
mithilā-upavana-prānte vādena brāhmaṇān jitvā svātta-parabrahma-vidyayā janakam bodhayitvā svaśiṣya-gaṇena saha yājñavalkyas punar mithila-upavane kiṃcit-kālam āsām cakre ||

Примечание переводчиков:
События, описываемые в «Джабала-упанишаде», представляют собой продолжение событий третьего и четвертого разделов «Брихадараньяка-упанишады».

Первая глава

1.1. Брихаспати сказал Яджнявалкье: «Какое [место] равно Курукшетре как ритуальная площадка божеств и обитель Брахмана для всех существ?»

bṛhaspatiruvāca yājñavalkyaṃ yadanu kurukṣetraṃ devānāṃ devayajanaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ brahmasadanam |
bṛhaspatis uvāca yājñavalkyam yad anu kuru-kṣetram devānām deva-yajanam sarveṣām bhūtānām brahma-sadanam |

Желая знать об Авимукте, Брихаспати спросил Яджнявалкью, казавшегося знающим все: «Какое из всех мест признано равным [Курукшетре]?»
yaḥ sarvajñakalpastaṃ yājñavalkyaṃ avimukteyattāṃ jijñāsur bṛhaspatir uvāca sarvakṣetrād api yat anu prasiddham |
yas sarva-jña-kalpas tam yājñavalkyam avimukta-iyattām jijñāsus bṛhaspatis uvāca sarva-kṣetrāt api yad anu prasiddham |

Примечание переводчиков:
Слово «Авимукта» буквально можно перевести как «то, что не покидаемо», то есть «[место,] не покидаемое [Рудрой]». Будучи в первую очередь одним из эпитетов Варанаси [EckD. Banaras: CityofLight. New York: Alfred A.Knopf, 1982. P.130], в Джабала-упанишаде область его значений охватывает все, что можно назвать священным местом или священной точкой.

[Царь] Куру [именуется] так, [поскольку], чтобы порицать (kutsitum) дурные деяния, он рычит (√ru — rauti).
kutsituṃ pāpakarma rautīti kuru |
kutsitumpāpa-karmarautiitikuru |

Курукшетра (поле Куру) [называется так], потому что он уничтожил (kṣepaṇa) [последствия греховных деяний, возделывая его], а затем его потомки спаслись (trāṇana), [сразившись на нем].
tasya kṣepaṇapūrvakaṃ svagatajanatrāṇanāt kurukṣetram |
tasya kṣepaṇa-pūrvakam sva-gata-jana-trāṇanāt kuru-kṣetram |

Примечание переводчиков:
Миф о спасении потомков изложен в главе 23 Вамана-пураны.

Или же почва (ku) — земля; кто на ней рычит (√ru — rauti), издает звук, тот есть Куру, то есть жизненное дыхание. Тело, которое служит местом его обитания, — Курукшетра. Она —ритуальная площадка, средство почитания божества, то есть внутреннего мыслящего как основы, обусловливающей деятельность [живущих] там божеств, то есть органов чувств.
yadvā kuḥ pṛthivī, tasyāṃ rauti śabdaṃ karotīti kuruḥ prāṇas tadāvāsahetuśarīraṃ kurukṣetraṃ tatratyadevatānām indriyānāṃ pravṛttinimittadevasya pratyakciddhātor yajanaṃ pūjākaraṇam |
yad vā kus pṛthivī, tasyām rauti śabdam karoti iti kurus prāṇas tad-āvāsa-hetu-śarīram kuru-kṣetram tatratya-devatānām indriyānām pravṛtti-nimitta-devasya pratyac-cit-dhātos yajanam pūjā-karaṇam |

Ибо здесь органы чувств почитают Атмана подношениями соответствующих им предметов. Кроме того, это обитель Брахмана, место обретения Брахмана для всех существ, то есть для тех, кто управляет органами чувств.
atra hīndrayāṇi svocitaviṣayopahārair ātmānaṃ yajanti sarveṣāṃ bhutānām indriyādhiṣṭhātṝṇāṃ vā brahmasadanaṃ brahmāptisthānam |
atra hi indriyāṇi sva-ucita-viṣaya-upahārais ātmānam yajanti sarveṣām bhutānām indriya-adhiṣṭhātṝṇām vā brahma-sadanam brahma-āpti-sthānam |

1.2.«Поистине, Авимукта — Курукшетра, ритуальная площадка божеств и обитель Брахмана для всех существ.

avimuktaṃ vai kurukṣetraṃ devānāṃ devayajanaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ brahmasadanam |
avimuktam vai kuru-kṣetram devānām deva-yajanam sarveṣām bhūtānām brahma-sadanam |

Как Курукшетра есть ритуальная площадка и средство [обретения Брахмана], так и внутреннее поле Куру определяется [этими] двумя характеристиками. «[Это] Авимукта,» —сказал мудрец в ответ на вопрос Брихаспати.
yathā devayajanasādhanaṃ kurukṣetraṃ tathā viśeṣaṇadvayaviśiṣṭamāntaraṃ kurukṣetram iti bṛhaspatipratipraśnānurodhaṃ munir āha avimuktam |
yathā deva-yajana-sādhanam kurukṣetram tathā viśeṣaṇa-dvaya-viśiṣṭam āntaram kurukṣetram iti bṛhaspati-pratipraśna-anurodham munis āha avimuktam |

Авимукта, свободный от неведения, желания и [последствий] деяний, и есть Курукшетра, где обретается Брахман, [то есть] Аджна-чакра, расположенная в межбровье.
yatsvarūpaṃ svāvidyākāmakarmavimuktaṃ tadavimuktaṃ brahma yatropalabhyate tadeva bhrūmadhyagatājñācakraṃ kurukṣetram |
yad svarūpam sva-avidyā-kāma-karma-vimuktam tad avimuktam brahma yatra upalabhyate tad eva bhrū-madhya-gata-ājñā-cakram kurukṣetram |

Смысл «[слова ритуальная площадка] божеств…» уже разъяснен.
devānāmityādyuktārtham |
devānām-iti-ādi-ukta-artham |

1.3. Поэтому, куда бы [отрешенный] ни направился, пусть считает это [место] тем самым Авимуктой.

tasmādyatra kvacana gacchati tadeva manyeta tadavimuktameva |
tasmāt yatra kvacana gacchati tad eva manyeta tad avimuktam eva |

Поскольку это так, поэтому куда бы [отрешенный] ни направился: в место, вроде слияния Ганги [с Ямуной], или в противоположную сторону, — пусть считает, признает его Авимуктой.
yasmād evaṃ tasmād yatra kvacana gaṅgāprayāgādisthale tadviparīte vā gacchati tad evāvimuktam iti manyeta jānīyāt |
yasmāt evam tasmāt yatra kvacana gaṅgā-prayāga-ādi-sthale tad-viparīte vā gacchati tad eva avimuktam iti manyeta jānīyāt |

Примечание переводчиков:
Дополнение согласно Оливеллу [Saṃnyāsa Upaniṣads / transl. and with introd. and notes by P. Olivelle. New York: Oxford University Press, 1992. P. 141].

Именно так [это следует понимать].
iti anena prakāreṇa |

1.4. Это — Курукшетра, ритуальная площадка божеств и обитель Брахмы для всех существ.

idaṃ vaikurukṣetraṃ devānāṃ devayajanaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ brahmasadanam |
idam vai kurukṣetram devānām deva-yajanam sarveṣām bhūtānām brahma-sadanam |

Это — мною обретенный Брахман.
idaṃvaimayā prāptamevabrahma |
idam vai mayā prāptam eva brahma |

Смысл «Курукшетра…» уже разъяснен.
kurukṣetramityādyuktārtham |
kurukṣetram-iti-ādi-ukta-artham |

1.5. Ибо там, когда жизненное дыхание покидает живое существо, Рудра провозглашает спасительный Брахман*, с помощью которого это [существо], став бессмертным, достигает освобождения. Поэтому следует пребывать при Авимукте и никогда не покидать Авимукту». «Воистину так, Яджнявалкья; воистину так, почтенный!» — [сказал Брихаспати]. — «Воистину, Яджнявалкья!»

atra hi jantoḥ prāṇeṣūtkramamāṇeṣu rudrastārakaṃ brahma vyācaṣṭe yenāsāvamṛtībhūtvā mokṣībhavati tasmādavimuktameva niṣeveta avimuktaṃ na vimuñcedevamevaitadyājñavalkya evamevaitadbhagavan iti vai yājñavalkyeti ||
atra hi jantos prāṇeṣu utkramamāṇeṣu rudras tārakam brahma vyācaṣṭe yena asau amṛtībhūtvā mokṣībhavati tasmāt avimuktam eva niṣeveta avimuktam na vimuñcet evam eva etad yājñavalkya evam eva etad bhagavan iti vai yājñavalkya iti ||

Примечание переводчиков:
С исторической точки зрения здесь слово «brahman» уместно понимать как священное слово, обладающее сверхъестественным влиянием. Комментатор трактует его как Брахман, то есть как указание на высшую и истинную реальность в философии адвайта-веданты.

Так как общность поля создана знающим поле, нет ничего помимо [знающего поле] — таков смысл.
kṣetrasāmānyasya kṣetrajñavikalpitatvāt tadatirekeṇa na kiṃcid astītyarthaḥ |
kṣetra-sāmānyasya kṣetra-jña-vikalpitatvāt tad-atirekeṇa na kiṃcit asti iti arthas |

Когда Курукшетра в облике Авимукты распознана как Брахман, [то есть] когда в соответствии с этим знанием жизненное дыхание покидает живое существо, являющееся его носителем…
atrāvimuktarūpe kurukṣetre brahmeti vijñāte tadvijñānānurodhena jantoḥ prāṇimātrasya prāṇeṣūtkramamāneṣu |
atra avimukta-rūpe kurukṣetre brahma iti vijñāte tad-vijñāna-anurodhena jantos prāṇi-mātrasya prāṇeṣu utkramamāneṣu |

Рудра есть тот, кто недуг (ruj) незнания себя устраняет (drāvayati), то есть разрушает. Рудра, высший Ишвара, провозглашает спасающего из сансары Брахмана, характеризуемого бытием, сознанием и блаженством, то есть рассказывает о нем.
svājñānarujaṃ drāvayati nāśayatīti rudraḥ parameśvaraḥ saṃsāratārakaṃ brahma saccidānandalakṣaṇaṃ vyācaṣṭe kathayati |
sva-ajñāna-rujam drāvayati nāśayati iti rudras parama-īśvaras saṃsāra-tārakam brahma sat-cit-ānanda-lakṣaṇam vyācaṣṭe kathayati |

С помощью этого наставления «То ты еси»* и «Я есмь Брахман»* это живое существо, став бессмертным, достигает освобождения от заблуждения о своей отдельности. Оно в полной мере становится Брахманом, не имеющим противоположного, который достигается при устранении собственной отдельности.
yena tattvamasyahaṃ brahmāsmītyupadeśena asau jīvo ‘mṛtībhūtvā svātiriktabhramato mokṣībhavati svātiriktāpahnavasiddhaniṣpratiyogikabrahmamātratayāvaśiṣyate |
yena tad tvam asi aham brahma asmi iti upadeśena asau jīvas amṛtībhūtvā sva-atirikta-bhramatas mokṣībhavati sva-atirikta-apahnava-siddha-niṣpratiyogika-brahma-mātratayā avaśiṣyate |

Примечание переводчиков:
См. Чхандогья-упанишада, 6.8-16.
См. Брихадараньяка-упанишада, 1.4.10.

Поскольку это так, до возникновения знания Брахмана в полной мере следует пребывать при Авимукте, [то есть] при Джьотирлинге, исходящем из межбровья. Следует сосредоточиться [на мысли]: «Я есмь Джьотирлинга».
yasmād evaṃ tasmāt brahmamātrajñānotpatteḥ prāgavimuktaṃ bhrūmadhyagatajyotirliṅgam eva niṣeveta jyotirliṅgam asmītyanusaṃdhānaṃ kuryāt |
yasmāt evam tasmāt brahma-mātra-jñāna-utpattes prāk avimuktam bhrū-madhya-gata-jyotis-liṅgam eva niṣeveta jyotis-liṅgam asmi iti anusaṃdhānam kuryāt |

Примечание переводчиков:
С одной стороны, термин указывает на группу важнейших шиваитских храмов, среди которых храм Шивы-Вишванатха в Варанаси; с другой стороны, трактуется расширительно как место пребывания Шивы, то есть тождественно расширенной трактовке Авимукты.

Из шрути: «Аскету постоянно, в любое время следует быть сосредоточенным на Джьотирлинге в межбровье».
jyotirliṅgaṃ bhruvormadhye nityaṃ dhyāyet sadā yati iti śruteḥ |
jyotis-liṅgambhruvosmadhyenityamdhyāyetsadā yatisiti śrutes |

Примечание переводчиков:
См. Брахмавидья-упанишада, 80.

Пока не возникнет знание Брахмана в полной мере, не следует покидать Авимукту, [то есть] внутренний Атман или Ишвару.
yāvad brahmamātrajñānaṃ nodeti tāvad avimuktaṃ pratyañcam ātmānam īśvaraṃ vā na vimucyet |
yāvat brahma-mātra-jñānam na udeti tāvat avimuktam pratyañcam ātmānam īśvaram vā na vimucyet |

Так сказал Яджнявалкья; Брихаспати согласился с этим, сказав «Это воистину так!»
yājñavalkyenaivamukto bṛhaspatis taduktam aṅgīcakāretyāha evam eveti |
yājñavalkyena evam uktas bṛhaspatis tad-uktam aṅgīcakāra iti āha evam eva iti |

Так [завершается] первая глава Джабала упанишады.
iti jābālopaniṣatsu prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
iti jābālopaniṣatsu prathamas khaṇḍas ||

Вторая глава

2.1. Затем Атри спросил Яджнявалкью: «Как мне следует распознать этого Атмана, бесконечного и непроявленного?»

atha hainamatriḥ papraccha yājñavalkyaṃ ya eṣo ‘nanto ‘vyakta ātmā taṃ kathamahaṃ vijānīyāmiti |
atha ha enam atris papraccha yājñavalkyam yas eṣas anantas avyaktas ātmā tam katham aham vijānīyām iti |

С желанием постичь сущность Авимукты Атри спросил Яджнявалкью: «Как возможно приблизиться к Атману, Авимукте, ведь он не проявлен?» — [таков смысл сказанного, начиная со слов] «затем».
kathaṃ punaḥ avimuktātmopāsituṃ śakyas tasyāvyaktatvād ityavimuktayāthātmyabubhutsayā yājñavalkyam atriḥ papracchetyāha atheti |
katham punar avimukta-ātmā upāsitum śakyas tasya avyaktatvāt iti avimukta-yāthātmya-bubhutsayā yājñavalkyam atris papraccha iti āha atha iti |

Атри, сын Брахмы, спросил Яджнявалкью сразу после ответа на вопрос Брихаспати. Что [он спросил]?
atha ha bṛhaspatipraśnanirṇayānantaraṃ kilainaṃ yājñavalkyam brahmaputro ‘triḥ papraccha |kimiti |
athahabṛhaspati-praśna-nirṇaya-anantaramkilaenamyājñavalkyambrahma-putrasatrispapraccha | kim iti |

«Бесконечный, [то есть] свободный от тройного ограничения [временем], непроявленный Атман был назван освобождающим Брахманом. Как мне следует распознать, постичь этого Атмана, [имеющего] указанные признаки?»
yas tārakabrahmetyukta eṣo ‘nantaḥ paricchedatrayaviralo ‘vyakta ātmā tam uktalakṣaṇam ātmānaṃ katham ahaṃ vijānīyām avagaccheyam iti |
yas tāraka-brahma iti uktas eṣas anantas pariccheda-traya-viralas avyaktas ātmā tam ukta-lakṣaṇam ātmānam katham aham vijānīyām avagaccheyam iti |

2.2. Яджнявалкья ответил: «К тому Авимукте следует приблизиться, [потому что] тот Атман, бесконечный и непроявленный, пребывает в Авимукте».

sa hovāca yājñavalkyaḥ so'vimukta upāsyo ya eṣo'nanto'vyakta ātmā so'vimukte pratiṣṭhita iti |
sa ha uvāca yājñavalkyas sas avimuktas upāsyas yas eṣas anantas avyaktas ātmā sas avimukte pratiṣṭhitas iti |

Нa вопрос Атри Яджнявалкья ответил [ему], как и Брихаспати:
atripraśnottaraṃ sa hovāca yājñavalkyaḥ bṛhaspatiṃ prati |
atri-praśna-uttaram sas ha uvāca yājñavalkyas bṛhaspatim prati |

«К тому Авимукте, который назван освобождающим, следует приблизиться с помощью соединения с внутренним».
tārakatvena ya uktaḥ so ‘vimuktaḥ pratyagabhedenopāsyaḥ |
tārakatvena yas uktas sas avimuktas pratyac-abhedena upāsyas |

Далее говорится о причине [того, почему следует приблизиться к Авимукте]. «Атман, бесконечный и непроявленный» уже объяснено:
tatra hetuḥ bhavatā pṛṣṭo ya eṣo ‘nanto ‘vyakta ātmā vyākhyātam |
tatra hetus bhavatā pṛṣṭas yas eṣas anantas avyaktas ātmā vyākhyātam |

«[Атман] пребывает в Авимукте, [то есть] в Ишваре, ограниченном [качествами]. В нем обретается непроявленный и бесконечный Атман, благодаря его явленности [в Ишваре]».
so ‘vimukte sopādhikeśvare pratiṣṭhita iti tasya nirāvṛtatvāt tasminn avyakto ‘nantātmopalabhyate |
sas avimukte sa-upādhika-īśvare pratiṣṭhitas iti tasya nirāvṛtatvāt tasmin avyaktas ananta-ātmā upalabhyate |

2.3. «Где же пребывает этот Авимукта?» — «Он пребывает на Варане и Наси, а также [в том, что] между ними».

so'vimuktaḥ kasminpratiṣṭhita iti varaṇāyāṃ nāsyāṃ ca madhye pratiṣṭhita iti |
sas avimuktas kasmin pratiṣṭhitas iti varaṇāyām nāsyām ca madhye pratiṣṭhitas iti |

[Атри] спрашивает о месте его обретения: «Где же пребывает этот Авимукта?»
tadupalabdhisthānaṃ pṛcchati so ‘vimuktaḥ kasmin pratiṣṭhita iti |
tad-upalabdhi-sthānam pṛcchati sas avimuktas kasmin pratiṣṭhitas iti |

На вопрос о том, где находится этот Ишвара, [Яджнявалкья] ответил: «Он пребывает на Варане и Наси, а также [в том, что] между ними».
so ‘yam īśvaraḥ kutra saṃnihitaḥ iti pṛṣṭaḥ uttaram āha varaṇāyāṃ nāsyāṃ ca madhye pratiṣṭhita iti |
sas ayam īśvaras kutra saṃnihitas iti pṛṣṭas uttaram āha varaṇāyām nāsyām ca madhye pratiṣṭhitas iti |

Он пребывает между Вараной и Наси, — таков смысл.
varaṇānāsyor madhye pratiṣṭhita iti arthaḥ |
varaṇā-nāsyos madhye pratiṣṭhitas iti arthas |

Местоположение Вараны и Наси укажет эта упанишада; — это еще не объяснено.
varaṇānāsīpradeśau śrutirvyākariṣyatīti na vyākhyātam |
varaṇā-nāsī-pradeśau śrutis vyākariṣyati iti na vyākhyātam |

2.4. «Что же есть Варана, а что — Наси?» — «Та, что предотвращает (vārayati) все пороки, созданные органами чувств и действий, — зовется Вараной. Та, что уничтожает (nāśayati) все греховное, созданное органами чувств и действий, — зовется Наси.»

kā vai varaṇā kā ca nāsīti sarvān indriyakṛtān doṣān vārayatīti tena varaṇā bhavati sarvān indriyakṛtān pāpān nāśayatīti tena nāsī bhavatīti |
kā vai varaṇā kā ca nāsī iti sarvān indriya-kṛtān doṣān vārayati iti tena varaṇā bhavati sarvān indriya-kṛtān pāpān nāśayati iti tena nāsī bhavati iti |

[Атри] спрашивает о сущности Вараны и Наси: «Что же есть Варана, а что — Наси?»
varaṇānāsīsvarūpaṃ pṛcchati kā vai varaṇā kā ca nāsīti |
varaṇā-nāsī-sva-rūpam pṛcchati kā vai varaṇā kā ca nāsī iti |

[Начиная со слова] «[предотвращает] все», [Яджнявалкья] объясняет значение слова «Варана».
tatra varaṇāśabdārthaṃ vyutpādayati sarvāniti |
tatra varaṇā-śabda-artham vyutpādayati sarvān iti |

Она предотвращает, [то есть] сдерживает, все пороки, созданные органами чувств и действий.
sarvānjñānakarmendriyakṛtān doṣān vārayati nivārayatīti |
sarvām jñāna-karma-indriya-kṛtān doṣān vārayati nivārayati iti |

Поэтому она зовется Вараной.
tena varaṇā bhavatīti |
tena varaṇā bhavati iti |

Все греховное, созданное органами [чувств и действий] уничтожает [Наси].
sarvānindriyakṛtān pāpān pāpāni nāśayatīti |
sarvān indriya-kṛtān pāpān pāpāni nāśayati iti |

Таким образом, «Наси (nāsī)» есть «Уничтожающая (nāśī)». Слог «sa» [трактуется] как слог «śa».
tena nāsī nāśī bhavati | sakāraḥ śakārārthaḥ |
tena nāsī nāśī bhavati | sa-kāras śa-kāra-arthas |

«Находящийся между Вараной и Наси» — под сказанным понимается соединение носа и бровей.
varaṇāyā nāsyāśca madhye pratiṣṭhita ityuktyā nāsābhrūsandhiḥ pratīyate |
varaṇāyās nāsyās ca madhye pratiṣṭhitas iti uktyā nāsā-bhrū-sandhis pratīyate |

2.5. «Что по преимуществу является его местом?»

katamaccāsya sthānaṃ bhavatīti |
katamatcaasyasthānambhavatiiti|

Тем не менее, [Атри] спрашивает о месте [Авимукты]: «Что является преимущественно его местом?»
tathāpi tatpradeśaṃ pṛcchati — katamaccāsya sthānaṃ bhavatīti |
tathā apitad-pradeśampṛcchati — katamatcaasyasthānambhavatiiti |

«Его» означает «Авимукты».
asyāvimuktasyetyarthaḥ |
asyaavimuktasyaitiarthas |

Слово iti во всех случаях означает завершение вопроса.
sarvatretiśabdaḥ praśnaparisamāptyarthaḥ |
sarvatraiti śabdaspraśna-parisamāpti-arthas |

2.6. «Соединение между бровями и носом — это и есть соединение небесного мира с [миром] иным.

bhruvorghrāṇasya ca yaḥ saṃdhiḥ sa eṣa dyaurlokasya parasya ca saṃdhirbhavatīti |
bhruvos ghrāṇasya ca yas saṃdhis sas eṣas dyaus-lokasya parasya ca saṃdhis bhavati iti |

[То место], которое известно как соединение бровей и носа.
bhrūvorghrāṇasya ca yaḥ prasiddhaḥ saṃdhiḥ |
bhrūvos ghrāṇasya ca yas prasiddhas saṃdhis |

Оно известно как соединение небесного мира, находящегося на Брахмакапале, иного [мира], находящегося на кончике подбородка, и земного.
sa eṣa prasiddhaḥ brahmakapālasthānīyadyulokasya cubukāvasānasthānīyasya ca parasya ca bhūlokasyāpi saṃdhirbhavati |
sas eṣas prasiddhas brahma-kapāla-sthānīya-dyu-lokasya cubuka-āvasāna-sthānīyasya ca parasya ca bhū-lokasya api saṃdhis bhavati |

Примечание переводчиков:
С одной стороны, в физиологическом плане может пониматься как макушка, с другой — в географическом плане — как священное место в Бадринатхе, связанное с историей о Шиве, обезглавившем Брахму.

Союз «и» (ca) обозначает сочетание (samuccaya) двух миров.
lokadvayasamuccayārthaścakāraḥ |
loka-dvaya-samuccaya-arthasca-kāras |

2.7. Именно это соединение [бровей и носа] знающие Брахман почитают как сумерки*. Поэтому [я говорю]: к тому Авимукте следует приблизиться.

etadvaisaṃdhiṃ saṃdhyāṃ brahmavida upāsata iti so'vimukta upāsya iti |
etad vai saṃdhim saṃdhyām brahma-vidas upāsate iti sas avimuktas upāsyas iti |

Примечание переводчиков:
В период утренних и вечерних сумерек осуществляются ритуалы «сандхьяванданам».

[Вместо слова] «etad» [следует читать] «etam»*.
etadvai etameva |
etad vai etam eva |

Примечание переводчиков:
При таком прочтении оно соотносится со словом «saṃdhi» мужского рода.

Соединение есть собственный Атман, потому что там он соединяется с Авимуктой.
sa saṃdhīyate asminnavimuktamiti saṃdhiḥ svātmā |
sas saṃdhīyate asmin avimuktam iti saṃdhis sva-ātmā |

То соединение, [которое есть] собственный Атман, знатоки Брахмана почитают в соединении бровей и носа как сумерки. Они посвящают себя созерцанию Джьотирлинги, находящегося там.
taṃ saṃdhiṃ svātmānaṃ saṃdhyāṃ bhrūghrāṇasaṃdhau brahmavida upāsate tatratyajyotirliṅgadhyānaparā bhavanti |
tam saṃdhim sva-ātmānam saṃdhyām bhrū-ghrāṇa-saṃdhau brahma-vidas upāsate tatratya-jyotis-liṅga-dhyāna-parās bhavanti |

[Яджнявалкьей] уже было объяснено, почему к тому Авимукте следует приблизиться.
so’vimukta upasya iti vyākhyātam |
sasavimuktasupasyasitivyākhyātam |

2.8. Тот, кто знает это таким образом, провозглашает знание Авимукты».

so'vimuktaṃ jñānamācaṣṭe yo vai tadetadevaṃ vedeti ||
sasavimuktamjñānam ācaṣṭeyasvaitadetadevamvedaiti ||

«Кто [знает это таким образом]» — говорится о плоде знания этого [Авимукты].
tajjñānaphalamāha yo vāiti |
tad-jñāna-phalam āhayasvaiiti |

Тот, кто знает [это таким образом], провозглашает знание Авимукты, делающее [Атмана] очевидным. Достигнув сам положения Ишвары, такой [человек] наставляет в спасительном знании, [пребывая] на конечной стадии [жизни] среди своих преданных [учеников].
yo vai vidvān so’vimuktaṃ tatsākṣātkārahetuṃ jñānamācaṣṭe svayamīśvarabhāvametya svabhaktapaṭalacaramadaśāyāṃ tārakajñānopadeśaṃ karoti |
yas vai vidvān sas avimuktam tad-sākṣāt-kāra-hetum jñānam ācaṣṭe svayam īśvara-bhāvam etya sva-bhakta-paṭala-carama-daśāyām tāraka-jñāna-upadeśam karoti |

Он становится Брахманом, не имеющим предела, — таков смысл.
svayaṃ nirviśeṣabrahmaiva bhavatītyarthaḥ |
svayamnirviśeṣa-brahmaevabhavatiitiarthas |

Так [завершается] вторая глава Джабала упанишады.
iti jābālopaniṣatsu dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ||
iti jābālopaniṣatsu dvitīyas khaṇḍas ||

Третья глава

3.1. Затем ученики [Яджнявалкьи] спросили [его]: «Скажи, рецитацией какой [мантры возможно достичь] бессмертия?»

atha hainaṃ brahmacāriṇa ūcuḥ kiṃjāpyenāmṛtatvaṃ brūhīti |
atha ha enam brahma-cāriṇas ūcus kim-jāpyena amṛtatvam brūhi iti |

Ученики спросили [его], [каким] способом [возможно] познать сущность Авимукты; — [таков смысл, начиная с] «затем».
avimuktayāthātmyajñānopāyaṃ brahmacāriṇaḥ pṛcchantītyāha atheti |
avimukta-yāthātmya-jñāna-upāyam brahma-cāriṇas pṛcchanti iti āha atha iti |

Ученики, наставляемые Яджнявалкьей, спросили его сразу после ответа на вопрос Атри:
atha atripraśnanirṇayānantaraṃ ha kila enaṃ yājñavalkyaṃ tacchiṣyā brahmacāriṇa ūcuḥ |
atha atri-praśna-nirṇaya-anantaram ha kila enam yājñavalkyam tad-śiṣyās brahma-cāriṇas ūcus |

«Скажи, почтенный, о том, рецитацией какой [мантры возможно достичь] бессмертия, то есть какой рецитацией порождается знание, позволяющее достичь бессмертия?»
kiṃjapyenāmṛtatvaṃ kena japyenāmṛtatvasādhanajñānaṃ jāyate tad brūhi bhagavann iti |
kim-japyena amṛtatvam kena japyena amṛtatva-sādhana-jñānam jāyate tad brūhi bhagavan iti |

3.2. Яджнявалкья ответил: «[Достигают бессмертия рецитацией] Шатарудрии. Эти [мантры] — имена, данные бессмертному. С помощью них становятся бессмертными».

sa hovācayājñavalkyaḥ śatarudrīyeṇetyetāni ha vā amṛtanāmadheyānyetairha vā amṛtobhavatīti |
sas ha uvāca yājñavalkyas śatarudrīyeṇa iti etāni ha vā amṛta-nāma-dheyāni etais ha vā amṛtas bhavati iti |

На их вопрос Яджнявалкья ответил. Что [он ответил]?
taiḥ pṛṣtaḥ sa hovāca yājñavalkyaḥ |kimiti |
taispṛṣtassashauvācayājñavalkyas | kim iti |

«Пятью [упанишадами] о Рудре, начиная с Кайвалья-упанишады, или же [гимном] Рудра-адхьяя порождается знание, позволяющее достичь бессмертия, благодаря нему [обретается] бессмертие. Эти сто эпитетов Рудры — имена, данные Рудре, являющемуся бессмертным.
kaivalyādipañcarudrena rudrādhyāyena veti amṛtatvasādhanajñānaṃ jāyate tato ‘mṛtatvam ityetāni śatarudrābhidhānāni amṛtasvarūparudranāmadheyāni bhavanti |
kaivalya-ādi-pañca-rudrena rudra-adhyāyena vā iti amṛtatva-sādhana-jñānam jāyate tatas amṛtatvam iti etāni śata-rudra-abhidhānāni amṛta-sva-rūpa-rudra-nāma-dheyāni bhavanti |

Примечание переводчиков:
П. Дойссен упоминает группу из пяти упанишад, посвященных Шиве (Кайвалья-, Атхарваширас-, Атхарвашикха-, Ниларудра- и Калагнирудра-упанишады) [Deussen P. Sixty Upanishads of the Veda. Delhi: Motilal Banarsidass, 1997. P. 769].
Рудра-адхьяя — группа гимнов, посвященных Рудре (Шиве).

Достигнув очищения сознания с помощью этой рецитации «Шатарудрии», рецитирующий сто [имен] Рудры посредством [обретенного] знания становится бессмертным.
etaiḥ śatarudrīyajapaiḥ cittaśuddhiprāpya jñānadvārā śatarudrajāpī munir amṛto bhavati |
etais śatarudrīya-japais citta-śuddhi-prāpya jñāna-dvārā śata-rudra-jāpī munis amṛtas bhavati |

Слово «iti» обозначает завершение главы.
iti śabdaḥ khaṇḍasamāptārthaḥ |
iti śabdaskhaṇḍa-samāpta-arthas |

Так [завершается] третья глава Джабала упанишады.
iti jābālopaniṣatsu tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ ||
iti jābālopaniṣatsu tṛtīyas khaṇḍas ||

Четвертая глава

4.1. Затем Джанака из Видехи, приблизившись к Яджнявалкье, сказал: «О почтенный, поведай мне об отрешении».

atha ha janako ha vaideho yājñavalkyamupasametyovāca bhagavan saṃnyāsamanubrūhīti |
atha ha janakas ha vaidehas yājñavalkyam upasametya uvāca bhagavan saṃnyāsam anubrūhi iti |

Желая обрести знание об отрешении от всех деяний, Джанака спросил мудреца, принудив [его] продолжить объяснения, поэтому [сказано] «затем».
sarvakarmasaṃnyāsajñānabubhutsayā janako muniṃ pṛcchatītyākhyāyikāmavatārayati atheti |
sarva-karma-saṃnyāsa-jñāna-bubhutsayā janakas munim pṛcchati iti ākhyāyikām avatārayati atha iti |

Затем, [то есть] сразу после ответа ученикам, Джанака из Видехи, царь Видехи, подойдя поближе к Яджнявалкье сказал. Что [же именно]?
atha brahmacāripraśnānantaraṃ nāmato janako ha vaideho videharājo yājñavalkyamupa samīpametyovāca | kimiti |
atha brahma-cāri-praśna-anantaram nāmatas janakas ha vaidehas videha-rājas yājñavalkyam upa samīpam etya uvāca| kim iti |

4.2. Яджнявалкья ответил: «Завершив ученичество пусть [человек] станет домохозяином, побыв домохозяином, пусть станет лесным [отшельником]; побыв лесным [отшельником], пусть уйдет [из мирской жизни].

sa hovāca yājñavalkyo brahmacaryaṃ samāpya gṛhī bhavet gṛhī bhūtvāvanī bhavet vanī bhūtvā pravrajet |
sas ha uvāca yājñavalkyas brahma-caryam samāpya gṛhī bhavet gṛhī bhūtvā vanī bhavet vanī bhūtvā pravrajet |

«О, почтенный, расскажи об отрешении от всех деяний,» — на это отвечает Яджнявалкья. Что [же именно]?
he bhagavan sarvakarmasaṃnyāsamanubrūhītyuktaḥ sa hovāca yājñavalkyaḥ | kimiti |
he bhagavan sarva-karma-saṃnyāsam anubrūhi iti uktas sas ha uvāca yājñavalkyas| kim iti |

Так как он говорит про систему стадий жизни, имея в виду небесстрастного [слушателя], поэтому [говорит] «ученичество».
aviraktadṛṣṭimāśrityāśramavyavasthāmāha brahmacaryamiti |
avirakta-dṛṣṭim āśritya āśrama-vyavasthām āha brahma-caryam iti |

Ученичество — источник получения знаний, [поэтому] пусть [человек] посвятит время ему. Если [после этого он] не стал бесстрастным, то по завершении [ученичества] пусть станет домохозяином.
vidyāgrahaṇanimittabrahmacaryaṃ tenaiva kālaṃ nayet yadyaviraktastadā tatsamāpya gṛhī bhavet |
vidyā-grahaṇa-nimitta-brahma-caryam tena eva kālam nayet yadi aviraktas tadā tad samāpya gṛhī bhavet |

Пусть поживет на этой [стадии жизни], совершая благие дела в меру своих сил с разумом, лишенным желания. Если же на ней [им будет обретено] бесстрастие, пусть [уйдет] из дома в лесные [отшельники], поддерживал ли он [домашний] огонь или нет, и поживет уже на этой [стадии жизни].
tatra yāvacchakti niṣkāmabuddhyā satkarmānuṣṭhānaṃ kurvan kālaṃ nayet tatra viraktiścettadā gṛhādvanī sāgnirniragnirvā bhūtvā tatraiva kālaṃ nayet |
tatra yāvad-śakti niṣkāma-buddhyā sat-karma-anuṣṭhānam kurvan kālam nayet tatra viraktis cet tadā gṛhāt vanī sa-agnis nir-agnis vā bhūtvā tatra eva kālam nayet |

Если [после этого он остается] в здравом уме, пусть уйдет [из мирской жизни], то есть вступит на четвертую стадию жизни.
yadyalaṃbuddhistadā pravrajet caturthāśramaṃ gacchet |
yadi alam-buddhis tadā pravrajet caturtha-āśramam gacchet |

4.3. Или если [он выбрал] иной путь, пусть уходит [в отрешение] из ученичества, либо из дома, либо из леса.

yadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajedgṛhādvāvanādvā |
yadi vā itarathā brahma-caryāt eva pravrajet gṛhāt vā vanāt vā |

[Если кто-то утверждает, что] в такой последовательности следует идти к отрешению, а не иным образом, то [сказано] «Или если».
evaṃ krameṇa saṃnyāsaḥ kartavyo na viparyaye ityata āha yadi veti |
evam krameṇa saṃnyāsas kartavyas na viparyaye iti atas āha yadi vā iti |

[То есть], согласно другой стороне, [доступно] исключение: если [у человека] возникает более сильное бесстрастие, тогда [он], изучив упанишады, умудренный, пусть уйдет [в отрешение] даже из первой стадии ученичества и станет парамахамсой.
yadi veti pakṣāntare vikalpaḥ tīvrataravairāgyaṃ jāyate tadādhītavedānto vidvān prāthamikabrahmacaryāśramādeva pravrajet pāramahaṃsyāśramaṃ gacchet |
yadi vā iti pakṣa-antare vikalpas tīvratara-vairāgyam jāyate tadā adhīta-vedāntas vidvān prāthamika-brahma-carya-āśramāt eva pravrajet pāramahaṃsya-āśramam gacchet |

Примечание переводчиков:
Подробная статья о четырех стадиях жизни согласно Ашрама-упанишаде.

[Если кто-то утверждает, что] сразу после завершения ученичества нужно становиться странником постепенно, начиная с существования на попечении семьи, то это не так, поскольку постепенное [движение] свойственно обладающим слабым бесстрастием. Смысл [сказанного в том, что] возможно стать парамахамсой при полном бесстрастии.
brahmacaryasamāptyanantaraṃ kuṭīcakādikrameṇa pārivrājyaṃ grāhyamiti cenna tatkramasya mandavirāgiviṣayatvāt, vairāgyasākalye pāramahaṃsyameva svīkartuṃ śakyamityarthaḥ |
brahma-carya-samāpti-anantaram kuṭīcaka-ādi-krameṇa pārivrājyam grāhyam iti cet na tad-kramasya manda-virāgi-viṣayatvāt, vairāgya-sākalye pāramahaṃsyam eva svīkartum śakyam iti arthas |

Если [человек], находясь на стадии домохозяина, обретет бесстрастие, тогда пусть уходит из дома или из леса.
yadi gṛhasthāśrame viraktirjāyate tadā gṛhādvā pravrajet vanādvā |
yadi gṛha-stha-āśrame viraktis jāyate tadā gṛhāt vā pravrajet vanāt vā |

Смысл в том, что уход [из мирской жизни] обусловлен бесстрастием, не требуя постепенного [движения по стадиям жизни или ступеням отрешения].
pravrajanasya vairāgyanimittatvāt na kramākāṅkṣāstītyarthaḥ |
pravrajanasya vairāgya-nimittatvāt na krama-ākāṅkṣā asti iti arthas |

[Яджнявалкья] говорит, что допустимо отрешение во время нахождения на [любой] из трех стадий жизни, если появилось бесстрастие.
yadā viraktirjāyate tadāśramatrayāntarāleʼpi nyāso yujyata ityāha |
yadā viraktis jāyate tadā āśrama-traya-antarāle api nyāsas yujyate iti āha |

4.4.Тогда, взял ли обет или не взял, окончил обучение или не окончил, перестал ли он [поддерживать] огонь или не имел огня, пусть уйдет [из мирской жизни] в тот же день, когда избавится от страстей.

atha punaravratī vā vratī vā snātako vā'snātako vā utsannāgniranagniko vā yadahareva virajettadahareva pravrajet |
atha punar avratī vā vratī vā snātakas vā asnātakas vā utsanna-agnis anagnikas vā yad ahar eva virajet tad ahar eva pravrajet |

«Тогда» выражает неотложный характер бесстрастия.
atheti vairāgyānantaryārthaḥ |
atha iti vairāgya-ānantarya-arthas |

Даже после посвящения в лесные отшельники отрешение не достигается само по себе. На этой [стадии жизни] есть двойная [практика, ведущая к отрешению]: рецитация [мантр] и созерцание.
vanasthadīkṣāsamāptāvapi kutaścinnimittāt saṃnyāso na labhyate tadānīṃ tadavasthitiḥ dvidhā bhavati japo dhyānaṃ ceti |
vana-stha-dīkṣā-samāptau api kutaścit nimittāt saṃnyāsas na labhyate tadānīm tad-avasthitis dvidhā bhavati japas dhyānam ca iti |

Если что-либо — обет кого-то, тот, у кого он есть, [называется] соблюдающим обет.
tadeva hi tadvratam | tadasyāstīti vratī |
tad eva hi tad-vratam | tad asya asti iti vratī |

Взял ли обет или не взял. Изучил ли Веды целиком вместе с дополнительными дисциплинами, [то есть] окончил обучение; [или лишь] в некоторой доле изучил Веды, [то есть] не окончил обучение. Домохозяин же пребывает на [этой] стадии жизни не только двумя [перечисленными способами]. Получил ли огонь единожды [и поддерживал его], перестал ли [поддерживать] его из-за смерти жены или даже при живой жене не имел огня из-за непосвященности. В каждом случае следует добавить «пусть уйдет [из мирской жизни], когда у него появится бесстрастие».
na vratī avratī vā, yadvā vratī vā, adhītasāṅgasvādhyāyī snātakaḥ, yatkiṃcidvedādhyāyyasnātako vā, gṛhasthoʼpi dvedhā nāśramī bhavati ekasvīkṛtāgniḥ kalatramaraṇādutsannāgniḥ, kalatre satyapi kaścit niragniḥ asaṃskṛtatvāt, yenāgnirna gṛhītaḥ soʼyamanagniko vā viraktirjātā cet parivrajediti sarvatrānuṣajyate |
na vratī avratī vā, yad vā vratī vā, adhīta-sāṅga-sva-adhyāyī snātakas, yat-kiṃcid-veda-adhyāyī asnātakas vā, gṛha-sthas api dvedhā na āśramī bhavati eka-svīkṛta-agnis kalatra-maraṇāt utsanna-agnis, kalatre sati api kaścid niragnis asaṃskṛtatvāt, yena agnis na gṛhītas sas ayam anagnikas vā viraktis jātā ced parivrajet iti sarvatra anuṣajyate |

Одним словом, нет обязанности уходить в определенное время, поэтому [Яджнявалкья говорит] «в тот [же день]». Когда [человек] избавится страстей, [то есть] достигнет бесстрастия, в тот же день пусть и уходит [из мирской жизни, то есть] отрешается.
kiṃ bahunā | nātra kālakṛtaniyamo ‘stītyāha yaditi | yasminnevāhani virajet vairāgyaṃ prāpnuyāt tasminneva ahani pravrajet saṃnyaset |
kim bahunā | na atra kāla-kṛta-niyamas asti iti āha yad iti |yasmin eva ahani virajet vairāgyam prāpnuyāt tasmin eva ahani pravrajet saṃnyaset |

4.5. В тот же день некоторые совершают жертвоприношение Праджапати.

taddhaike prājāpatyāmeveṣṭiṃ kurvanti |
tad ha eke prājāpatyām eva iṣṭim kurvanti |

Когда хранитель очага (глава семья) отрешается, тогда же [и происходит] особенное жертвоприношение. [Поэтому Яджнявалкья и] говорит «в тот [же день]».
yadā āhitāgniḥ saṃnyasyati tadā tasyeṣṭiviśeṣamāha taditi|
yadā āhita-agnis saṃnyasyati tadā tasya iṣṭi-viśeṣam āha tad iti |

Тогда некоторые учителя совершают праджапатью — жертвоприношение богу Праджапати.
taddhaike kecanācāryāḥ prajāpatidevatākāṃ prājāpatyāmeveṣṭiṃ kurvanti tadu |
tad ha eke kecana ācāryās prajāpati-devatākām prājāpatyām eva iṣṭim kurvanti tad u |

4.6. Но так не следует делать. Пусть [принимающий отрешение] совершает только огненное [жертвоприношение].

tadu tathā na kuryādāgneyīmeva kuryāt |
tad u tathā na kuryāt āgneyīm eva kuryāt |

Хотя это и предписано некоторыми [учителями], не следует делать [так]. Что же должно быть сделано? Здесь следует совершать огненное жертвоприношение,[то есть] посвященное Агни. Далее объяснение этого.
teṣāmuktamapi na kuryāt | kiṃ kartavyamityatra agnidevatākāmāgneyīmiṣṭimeva kuryāt | tatreyamupapattiḥ |
teṣām uktam api na kuryāt | kim kartavyam iti atra agni-devatākām āgneyīm iṣṭim eva kuryāt| tatra iyam upapattis |

4.7. Агни поистине жизненное дыхание! Именно этим [жертвоприношением человек] создает жизненное дыхание. Затем следует совершать [приношение] трех основ .

agnirha vai prāṇaḥ prāṇamevaitayā karotipaścāttraidhātavīyāmeva kuryāt |
agnis ha vai prāṇas prāṇam eva etayā karoti paścāt traidhātavīyām eva kuryāt |

Примечание переводчиков:
Здесь в жертву приносятся три «пирога» из риса и ячменя, которые традиционно ассоциируются с тремя Ведами [SaṃnyāsaUpaniṣads / transl. and within trod. and notes by P. Olivelle. New York: Oxford University Press, 1992. P.144], но в этом комментарии — с тремя гунами.

Агни поистине жизненное дыхание. Поскольку Агни является связующим звеном, будучи главенствующим среди богов, поэтому этим огненным жертвоприношением [человек] создает жизненное дыхание. Затем следует совершить известное среди жрецов жертвоприношение трех основ, посвященное Индре. Далее объяснение этого.
agnirhi prāṇaḥ | agnerdevapradhānatvena sūtrarūpatvāt yasmādevaṃ tasmādetayā āgneyyeṣṭyā prāṇameva karoti tatastraidhātavīyāmevendradevatākāmeveṣṭiṃ yājñikaprasiddhāṃ kuryāt | tatropapattiḥ |
agnis hi prāṇas | agnes deva-pradhānatvena sūtra-rūpatvāt yasmāt evam tasmāt etayā āgneyya-iṣṭyā prāṇam eva karoti tatas traidhātavīyām eva indra-devatākām eva iṣṭim yājñika-prasiddhām kuryāt| tatra upapattis |

4.8. Именно этим [приношением создаются] три основы: саттва, раджас, тамас.

etayaiva trayo dhātavo yaduta sattvaṃ rajastama iti |
etayā eva trayas dhātavas yad uta sattvam rajas tamas iti |

Именно этим жертвоприношением [создаются] три основы, три связанных с огнем формы: саттва — белое, раджас — красное, тамас — черное. Слово «iti» означает завершение предложения.
etayaiveṣṭyā trayo dhātavo yadutāgneyaṃ rūpatrayaṃ sattvaṃ śuklaṃ rajo rohitaṃ tamaḥ kṛṣṇam | itiśabdo vākyasamāptyarthaḥ |
etayā eva iṣṭyā trayas dhātavas yad uta āgneyam rūpa-trayam sattvam śuklam rajas rohitam tamas kṛṣṇam | iti-śabdas vākya-samāpti-arthas |

4.9. «Вот твое своевременное лоно, откуда родившись, засверкал ты. Зная это, о Агни, поднимайся и затем увеличь наше богатство!» — c этой мантрой пусть он вдохнет огонь.

ayaṃteyonirṛtviyoyatojātoarocathāḥ|taṃjānannagna ārohāthā novardhayarayimityanenamantreṇāgnimājighret |
ayamteyonisṛtviyasyatasjātasarocathās|tamjānanagne ārohāthāsnasvardhayarayimitianenamantreṇaagnim ājighret |

Примечание переводчиков:
См. Атхарваведа 3.20.1. Здесь используется перевод Т.Я. Елизаренковой.

Совершив жертвоприношение согласно прежде сказанному [способу] и в согласии с Ведами, следует совершить вдыхание огня с этой мантрой, — так говорит [Яджнявалкья], начиная со слова «вот» и далее.
puroktarītyā yathāśāstramiṣṭiṃ kṛtvā anena mantreṇa anyāghrāṇaṃ kuryādityāha ayamiti |
purā-ukta-rītyā yathā-śāstram iṣṭim kṛtvā anena mantreṇa agni-āghrāṇam kuryāt iti āha ayam iti |

О Агни! Это дыхание — твое лоно, поскольку дыхание рта — лоно Сияющего [Агни]. Своевременное, поскольку [существование] того, чтоподобно году, поделено на времена года. От связующего [Атмана] будучи рожденным, ты засверкал, [то есть] создал сияние. Зная того Атмана, что является твоей причиной, поднимайся! Стань вновь жизненным дыханием, что есть твоя причина! — таков смысл.
he agne ayaṃ prāṇaste tava yoniḥ mukhyaprāṇasya virāḍyonitvāt ṛtviyaḥ saṃvatsarātmano ṛtvavayavitvādyataḥ sūtrājjātaḥ sannarocathāḥ dīptiṃ kṛtavānasi yastava kāraṇaṃ tamātmānaṃ jānannāroha svakāraṇībhūtaprāṇamātro bhavetyarthaḥ |
he agne ayam prāṇas te tava yonis mukhya-prāṇasya virāj-yonitvāt ṛtviyas saṃvatsara-ātmanas ṛtu-avayavitvāt yatas sūtrāt jātas san arocathās dīptim kṛtavān asi yas tava kāraṇam tam ātmānam jānan āroha sva-kāraṇī-bhūta-prāṇa-mātras bhava iti arthas |

Примечание переводчиков:
По-видимому, комментатор здесь говорит в целом о циклических процессах в мире, год служит иллюстративным примером таких процессов. Трактовка года в упанишадах как времени см. в комментарии Шанкары к Брихадараньяка-упанишаде 1.2.4 [The works of Sri Sankaracharya. Vol. 8. Srirangam: Sri Vani Vilas Press, 1910. P.26]. Таким образом, возникнув из жизненного дыхания, огонь должен в него вернуться «в свое время».
То есть Атман, взятый в его качестве всепроникновения: он пронизывает всю вселенную подобно нити [Monier-Williams M. A Sanskrit-English dictionary: Etymological lyand philological lyarrangedwith special reference to Cognate indo-european languages. Oxford: The Clarendon Press, 1899. P. 1242].

Возвратясь в свою причину, преумножь наше богатство — богатство познания собственного Атмана! Слово «iti» [обозначает] завершение мантры.
atha svakāraṇapraveśānantaraṃ no ‘smākaṃ rayiṃ svātmajñānadhanamabhivardaya|mantrasamāptāvitiśabdaḥ |
atha sva-kāraṇa-praveśa-anantaram nas asmākam rayim sva-ātma-jñāna-dhanam abhivardhaya|mantra-samāptau iti śabdas |

С этой мантрой следует вдыхать [жар] огня. Упанишада излагает смысл мантры.
anena mantreṇāgnimājighret |mantrārthaṃ śrutiranuvadati |
anena mantreṇa agnim ājighret|mantra-artham śrutisanuvadati |

4.10. Это лоно Агни — жизненное дыхание. «Иди к жизненному дыханию, славься!» — именно так говорится в этой [мантре].

eṣa vā agneryoniryaḥ prāṇaḥ prāṇaṃ gaccha svāhetyevamevaitadāha |
eṣas vai agnes yonis yas prāṇas prāṇam gaccha svāhā iti evam eva etad āha |

«Это лоно Агни — жизненное дыхание» — это [уже] прояснено.
eṣa vā agneryoniryaḥ prāṇa iti | spaṣṭam |
eṣas vā agnes yonis yas prāṇas iti | spaṣṭam |

Иди к жизненному дыханию, к своей причине. Слово «славься» высвечивает единство причины и следствия. Ведь так гласит и мантра.
prāṇaṃ svakāraṇaṃ gaccha | svāhāśabdaḥ kāryakāraṇaikatvadyotakaḥ | mantro’pyāha hi |
prāṇam sva-kāraṇam gaccha|svāhā śabdas kārya-kāraṇa-ekatva-dyotakas | mantrasapi āhahi |

4.11. Принеся огонь из деревни, пусть вдохнет его, как [было сказано] прежде.

grāmādagnimāhṛtya pūrvavadagnimāghrāpayet |
grāmāt agnim āhṛtya pūrvavat agnim āghrāpayet |

Начиная со слов «из деревни» и далее — [Яджнявалкья] излагает предписание отрешения для тех, у кого нет священного огня.
idānīṃ niragnikānāṃ saṃnyāsavidhimāha — grāmāditi |
idānīm niragnikānām saṃnyāsa-vidhim āha — grāmāt iti |

Принеся огонь из дома знатока Вед в деревне и, помимо [огненного] жертвоприношения, принеся жертву полной [ложкой] с мантрой ритуала вираджа и Пуруша-суктой, принимающий отрешение жрец пусть вдохнет его с мантрой «Вот твое…» и т.д. как [было сказано] прежде.
grāme śrotriyāgārādagnimāhṛtya pūrvavadiṣṭivyatiriktavirajāhomamantrapuruṣasūktābhyāṃ pūrṇāhutyantaṃ hutvā ayaṃ te iti mantreṇa saṃnyāsādhvaryuragnimāghrāpayet |
grāme śrotriya-āgārāt agnim āhṛtya pūrvavat iṣṭi-vyatirikta-virajā-homa-mantra-puruṣa-sūktābhyām pūrṇa-āhuti-antam hutvā ayam te iti mantreṇa saṃnyāsa-adhvaryus agnim āghrāpayet |

Примечание переводчиков:
Имеются ввиду очищающие мантры группы вираджа (буквально «сияющие»), содержащиеся в Маханараяна-упанишаде 65 [Dharmasūtras The Law Codes of Āpastamba, Gautama, Baudhāyana, and Vasiṣṭha / transl. from the original Sanskrit and ed. by P. Olivelle. New York: Oxford University Press, 1999. P. 336].
Ригведа 10.90.

4.12. Если [он] не найдет огонь, пусть принесет жертву в воды.

yadyagniṃna vindedapsu juhuyāt |
yadi agnim na vindet apsu juhuyāt |

В ином случае, если [он] не найдет огонь, пусть принесет жертву в воды.
pakṣāntaraṃ yadyagniṃ na vindedapsu juhuyāt |
pakṣa-antaram yadi agnim na vindet apsu juhuyāt |

4.13. «Воды поистине — это все божества». «Ом! Всем божествам я совершаю жертву! Славься!» — [с этой мантрой] принеся жертву, пусть поднимет [остатки] жертвенного подношения, благотворные для здоровья, и вкусит с топленым маслом. Таким образом, следует обнаружить три [Веды] в этой освобождающей мантре.

āpo vai sarvā devatāḥ oṃ sarvābhyo devatābhyojuhomi svāheti hutvā uddhṛtya prāśnīyātsājyaṃ haviranāmayaṃ mokṣamantrastrayyevaṃvindet |
āpas vai sarvās devatās oṃ sarvābhyas devatābhyas juhomi svāhā iti hutvā uddhṛtya prāśnīyāt sājyam havis anāmayam mokṣa-mantras trayī evam vindet |

Примечание переводчиков:
См. Айтарея-брахмана 7.6.
О первенстве слога Ом перед тремя Ведами см. Чхандогья-упанишада, 1.2 — 1.5.

[Воды] пригодны в этом случае, [поскольку] «Воды поистине — все божества».
tatropapattiḥ āpo vai sarvā devatāḥ |
tatra upapattis āpas vai sarvās devatās |

Происшедший из слога Ом «всем божествам я совершаю жертву! Славься!» — с этой мантрой принеся жертву, пусть поднимет [остатки] жертвенного подношения, благотворные для здоровья, и вкусит с топленым маслом.
oṃkāraprabhavebhyaḥ sarvābhyo devatābhyo juhomi svāhā ityanena mantreṇa hutvoddhṛtya prāśnīyāt sājyaṃ haviranāmayam |
oṃ-kāra-prabhavebhyas sarvābhyas devatābhyas juhomi svāhā iti anena mantreṇa hutvā uddhṛtya prāśnīyāt sājyam havis anāmayam |

Остатки жертвоприношения [могут быть употреблены] в пищу, поскольку они благотворны для здоровья. То, что рецитируется затем, известно. Слог Ом, поскольку он содержит три [Веды], есть мантра, являющаяся основанием освобождения от собственного незнания.
hutaśeṣamannaṃ nirāmayahetutvāt tadānīṃ yajjapyaṃ taducyate svājñānamokṣahetumantraḥ praṇavastasya trayīrūpatvāt |
huta-śeṣam annam nirāmaya-hetutvāt tadānīm yat japyam tad ucyate sva-ajñāna-mokṣa-hetu-mantras praṇavas tasya trayī-rūpatvāt |

Следует обнаружить, то есть узнать, что я являюсь значением слога Ом.
evaṃ vindet yat praṇavārtharūpaṃ tadasmīti vidyāt |
evam vindet yad praṇava-artha-rūpam tad asmi iti vidyāt |

4.14. [Ом] — это Брахман, его следует почитать.

tadbrahma tadupāsitavyam |
tad brahma tad upāsitavyam |

То, что характеризуется истиной, знанием [и бесконечностью], — это Брахман, его следует почитать в качестве значения звука Ом.
yatsatyajñānādilakṣaṇaṃ tadbrahma praṇavārthatvenopāsitavyam |
yad satya-jñāna-ādi-lakṣaṇam tad brahma praṇava-arthatvena upāsitavyam |

Примечание переводчиков:
Эти три характеристики Брахмана по Тайттирия-упанишаде, 2.1.

4.15. «Воистину это так, почтенный!» — [сказал Джанака]. — «Воистину, Яджнявалкья!»

evamevaitadbhagavanniti vai yājñavalkya ||
evam eva etad bhagavan iti vai yājñavalkya ||

Джанака согласился со сказанным Яджнявалкьей.Что [он сказал]? — «Воистину это так, почтенный! Воистину, Яджнявалкья!»
evaṃ yājñavalkyoktaṃ janako'ṅgīcakāra | kimiti | evamevaitadbhagavanniti vai yājñavalkyeti |
evam yājñavalkya-uktam janakas aṅgīcakārakimiti | evamevaetadbhagavanitivaiyājñavalkyaiti |

В [другой] редакции «eṣa», [стоящее на месте «etad», указывает на] отрешение.
eṣa iti pāṭhe saṃnyāsaḥ|
eṣas iti pāṭhe saṃnyāsas |

Примечание переводчиков:
В таком случае это предложение упанишады следует переводить: «Воистину [отрешение] таково, почтенный!»

Так [завершается] четвертая глава Джабала упанишады.
iti jābālopaniṣatsu caturthaḥ khaṇḍaḥ ||
iti jābālopaniṣatsu caturthas khaṇḍas ||
 

Пятая глава

5.1. Затем Атри спросил Яджнявалкью:

atha hainamatriḥ papraccha yajñavalkyam |
atha ha enam atris papraccha yajñavalkyam |

То, что собирался спросить Джанака, с его разрешения спросил Атри — это говорится в упанишаде, [начиная со слова] «Затем».
janakena yat praṣṭavyaṃ tadanujñayā atriḥ papracchetyāha śrutiḥ — atheti |
janakenayatpraṣṭavyamtad-anujñayā atrispapracchaiti āha śrutis — athaiti |

Затем, вслед за вопросами Джанаки, Атри спросил Яджнявалкью с разрешения Джанаки.Что [он спросил]?
atha ha janakapraśnānantaraṃ enaṃ yājñavalkyaṃ janakacodito’triḥ papraccha | kimiti |
atha ha janaka-praśna-anantaram enam yājñavalkyam janaka-coditas atris papraccha | kim iti |

5.2. «Я спрашиваю тебя, Яджнявалкья: как не носящий священного шнура [может быть] брахманом?»

pṛcchāmi tvā yājñavalkyāyajñopavītī kathaṃ brāhmaṇa iti |
pṛcchāmi tvā yājñavalkya ayajñopavītī katham brāhmaṇas iti |

О Яджнявалкья, я спрашиваю тебя, [ведь] общеизвестно, что брахманом является тот, кто носит священный шнур как неотъемлемую часть ритуала.
he yājñavalkya tvā tvāṃ pṛcchāmi kriyāṅgayajñopavītī brāhmaṇaḥ iti lokaprasiddhiḥ |
he yājñavalkya tvā tvām pṛcchāmi kriyā-aṅga-yajñopavītī brāhmaṇas iti loka-prasiddhis |

5.3. Яджнявалкья ответил: «Когда он вкусил, отпил вод, Атман [стал] его священным шнуром. Таково предписание отшельникам…

sa hovāca yājñavalkya idamevāsya tadyajñopavītaṃ ya ātmā apaḥ prāśyācamyāyaṃ vidhiḥ parivrājakānām |
sas ha uvāca yājñavalkyas idam eva asya yajñopavītam yas ātmā apas prāśya ācamya ayam vidhis parivrājakānām |

На вопрос: «Но как не носящий священного шнура может быть брахманом?» — Яджнявалкья ответил:
ayaṃ tu ayajñopavītī kathaṃ brāhmano bhavatīti pṛṣṭaḥ sa hovāca yājñavalkyaḥ |
ayam tu ayajñopavītī katham brāhmanas bhavati iti pṛṣṭas sas ha uvāca yājñavalkyas |

Когда отрешенный обретает уверенность в том, что он является самопроявленным Атманом, это знание Брахмана [становится] его священным шнуром, поскольку оно ведет к Вишну, воплощенному жертвоприношению.
idaṃ brahmajñānamevāsya saṃnyāsino yajñopavītaṃ yajñarūpaviṣṇuprāpakatvāt yaḥ svayaṃprakāśātmā so’hamasmīti niścitya |
idam brahma-jñānam eva asya saṃnyāsinas yajñopavītam yajña-rūpa-viṣṇu-prāpakatvāt yas svayam-prakāśa-ātmā sas aham asmi iti niścitya |

Примечание переводчиков:
«Воплощенное жертвоприношение» — известный эпитет Вишну из пуран, см., например, Сканда-пурана, Рева-кханда, 48.18.

«Когда он вкусил вод,» — так описывается предписание [о принятии] отрешения.
apaḥ praśya ityanena saṃnyāsavidhiruktaḥ |
apas prāśya iti anena saṃnyāsa-vidhis uktas |

Каким образом [оно исполняется]? После распоряжения [начать ритуал], с мантрой «Отправляйся в океан! Славься!» [следует] выбросить в воду пучок волос и священный шнур, трижды отпив [вод].
tat kathaṃ praiṣānantaraṃ «samudraṃ gaccha svāhā» ityanena mantreṇa jale śikhāyajñopavītaprakṣepaṇapūrvakaṃ trirācamya |
tad katham praiṣa-anantaram «samudram gaccha svāhā» iti anena mantreṇa jale śikhā-yajñopavīta-prakṣepaṇa-pūrvakam tris ācamya |

Таково предписание отшельникам…
ayaṃ vidhiḥ parivrājinām |
ayam vidhis parivrājinām |

5.4. …или [вставшим] на путь героев, постящимся [до смерти], входящим в воды, входящим в огонь,[совершающим] великий уход.

vīrādhvāne vā'nāśake vā'pāṃ praveśe vā'gnipraveśe vā mahāprasthāne vā |
vīra-adhvāne vā anāśake vā āpām praveśe vā agni-praveśe vā mahā-prasthāne vā |

Предписание, которое будет дано далее, [начиная со слов] «[или вставших на путь] героев», подходит для кшатриев и других [более низких варн], поскольку они не имеют права [уходить] в отшельничество, для неправомерно оставивших [обязанности] стадий жизни, а также для тех, кто имеет неизлечимые болезни или не способен к слушанию и т.д.
kṣatriyādeḥ parivrājyānadhikārādāśramabhraṣṭānāmasādhyacikitsāmayānāṃ śravaṇādyasamarthānāṃ vā vakṣyamāṇo’yaṃ vidhiryujyata ityāha — vīreti |
kṣatriya-ādes parivrājya-anadhikārāt āśrama-bhraṣṭānām asādhya-cikitsā-mayānām śravaṇa-ādi-asamarthānām vā vakṣyamāṇas ayam vidhis yujyate iti āha — vīra iti |

Пятью способами допустимо оставлять тело: [встав на] путь героев, то есть путь не возвращающихся с поля битвы; постясь [до смерти], то есть [соблюдая] пост, в котором отсутствует еда; входя в воды Ганги или другие [священные воды]; входя в пылающий огонь, [совершая] великий уход, т.е. продолжая идти, пока тело не падет.
saṃgrāmānivartivīrāṇāṃ yo’dhvā tasmin vīrādhvāne vā na vidyate aśanaṃ yasya tadanāśakaṃ tasminnanāśake vā gaṅgādyapāṃ praveśe vā jājvalyamānāgnipraveśe vā yāvaccharīrapātagamane mahāprasthāne vā tanuṃ tyajediti pañcaprakāre’pi yojyam |
saṃgrāma-anivarti-vīrāṇām yas adhvā tasmin vīra-adhvāne vā, na vidyate aśanam yasya tad anāśakam tasmin anāśake vā gaṅgā-ādi-apām praveśe vā jājvalyamāna-agni-praveśe vā yāvad-śarīra-pāta-gamane mahā-prasthāne vā tanum tyajet iti pañca-prakāre api yojyam |

5.5. Далее, странствующий отшельник в выцветших одеждах, бритый, нестяжающий, чистый и не вредящий [живым существам], собирает подаяние. Он достигает состояния Брахмана.

atha parivrāḍvivarṇavāsā muṇḍo'parigrahaḥ śuciradrohī bhaikṣamāṇo brahmabhūyāya bhavati |
atha parivrāḍ vivarṇa-vāsās muṇḍas aparigrahas śucis adrohī bhaikṣamāṇas brahma-bhūyāya bhavati |

Если [человек] имеет право слушать [Веды], тогда [после ухода в отшельничество он должен носить] одежду темно-охряного [цвета] и быть бритым, т.е. не иметь пучка волос на макушке, волос и бороды.
yadyayaṃ śravaṇādhikarī tadā śukletarakāṣāyavāsāḥ saśikhakeśaśmaśrurāhityānmuṇdaḥ |
yadi ayam śravaṇa-adhikarī tadā śukla-itara-kāṣāya-vāsās sa-śikha-keśa-śmaśru-rāhityāt muṇdas |

У кого не имеется никакой собственности, кроме [необходимой для] поддержания тела, тот [называется] нестяжающим.
na vidyate dehamātradhāraṇātiriktaparigraho yasya so’yaṃ aparigrahaḥ |
navidyatedeha-mātra-dhāraṇa-atirikta-parigrahasyasyasasayamaparigrahas |

Чистый, то есть обладающий внутренней и внешней чистотой. Не вредящий живым существам действиями ума, речи и тела. Собирает подаяние, [исключительно] для поддержания жизни. Он достигает состояния Брахмана, т.е. постигает его.
bāhyābhyantaraśaucataḥ śuciḥ manovākkāyakarmabhiḥ prāṇimātradrohī prāṇasaṃdhāraṇārthaṃ bhaikṣamāṇo brahmabhūyāya brahmasākṣātkārāya bhavati |
bāhi-ābhyantara-śaucatas śucis manas-vāk-kāya-karmabhis prāṇi-mātra-adrohī prāṇa-saṃdhāraṇa-artham bhaikṣamāṇas brahma-bhūyāya brahma-sākṣāt-kārāya bhavati |

5.6. Если [человек] сильно болен, пусть он отрешится [от мира] мыслью или словом.

yadyāturaḥ syānmanasā vācāvā saṃnyaset |
yadi āturas syāt manasā vācā vā saṃnyaset |

В ином случае, [то есть если у человека, который] был ограблен, [ранен] тигром, поражен болезнью и т.п., нет возможности совершить ритуалы отрешения.
pakṣāntaraṃ coravyāghrarogādyabhibhūtasya saṃnyāsāṅgakarma kartumaśakyatvāt |
pakṣa-antaram cora-vyāghra-roga-ādi-abhibhūtasya saṃnyāsa-aṅga-karma kartum aśakyatvāt |

Если [такой человек] способен говорить, пусть отрешется, осознанно произнеся [формальное] провозглашение.
so’yaṃ vaktuṃ śaktaścet manoyuktavācā praiṣoccāraṇapūrvakaṃ saṃnyaset |
sas ayam vaktum śaktas cet manas-yukta-vācā praiṣa-uccāraṇa-pūrvakam saṃnyaset |

Если он не способен даже на это, тогда пусть отрешется в уме, то есть примет намерение.
yadi tatrāpyaśaktastadā manasaiva vā saṃnyaset saṃkalpayet |
yadi tatra api aśaktas tadā manasā eva vā saṃnyaset saṃkalpayet |

5.7. Этот путь познан брахманом. О почтенный, по нему идет отрешенный, познавший Брахман». — «Воистину так, почтенный!» — [сказал Атри]. — «Воистину, Яджнявалкья!».

eṣa panthā brahmaṇā hānuvittastenaiti saṃnyāsī brahmavidityevamevaiṣa bhagavanniti vai yājñavalkyaḥ ||
eṣas panthā brahmaṇā ha anuvittas tena eti saṃnyāsī brahma-vit iti evam eva eṣas bhagavan iti vai yājñavalkya ||

Этот путь, [на который встают] ради знания, познан имеющим на то право брахманом, то есть понят [им]. Этим самым путем познавшего Брахман отрешенный приходит к Брахману в соответствии с обретенным пониманием. Если он обладает знанием об отсутствии различий, он достигает посмертного освобождения. Это сказал мудрец. «Воистину так, почтенный!» — согласился Атри. — «Воистину, Яджнявалкья!»
eṣa jñānahetupanthā brahmaṇādhikāriṇā hānuvitto labdhaḥ tenoktena pathā brahmavitpathā saṃnyāsī svāttabodhānurūpaṃ brahmaiti yadi nirviśeṣajñānī tadā videhakaivalyametīti muninoktamatriraṅgīcakāra evamevaiṣa bhagavanniti vai yājñavalkyeti ||
eṣas jñāna-hetu-panthā brahmaṇā adhikāriṇā ha anuvittas labdhas tena uktena pathā brahma-vit-pathā saṃnyāsī sva-ātta-bodha-anurūpam brahma eti yadi nirviśeṣa-jñānī tadā videha-kaivalyam eti iti muninā uktam atris aṅgīcakāra evam eva eṣas bhagavan iti vai yājñavalkya iti ||

Примечание переводчиков:
Спор о том, доступна ли четвертая стадия жизни (отрешение) для брахманов, кшатриев и вайшьев или же только для брахманов, продолжается в адвайта-веданте, начиная с Шанкары. Подробнее об этом споре см. [KaneP.V. HistoryOfDharmasastra. Vol. 2. Part 2. Poona: Bhandakar Oriental Research Institute, 1941. P. 942-944], при этом до конца остается неясно, на какой из позиций стоит сам Шанкара; П.В. Кане относит его ко второму лагерю, тогда как в текстах Шанкары можно найти свидетельства обратного, например, в комментарии к Брихадараньяка-упанишаде 4.4.22 [The works of Sri Sankaracharya. Vol. 9. Srirangam: Sri Vani Vilas Press, 1910. P. 644].

Так [завершается] пятая глава Джабала упанишады.
iti jābālopaniṣatsu pañcamaḥ khaṇḍaḥ ||
iti jābālopaniṣatsu pañcamas khaṇḍas ||

Шестая глава

6.1. Среди [отрешенных] парамахамсами зовутся Самвартака, Аруни, Шветакету, Дурваса, Рибху, Нидагха, Джадабхарата, Даттатрея, Райватака и подобные [им]. Они не имеют определенных признаков и определенного поведения; не будучи безумными, они ведут себя как безумцы.

tatra paramahaṃsā nāma saṃvartakāruṇiśvetaketu-durvāsaṛbhunidāghajaḍabharatadattātreya-raivatakaprabhṛtayo'vyaktaliṅgā avyaktācārā anunmattā unmattavadācarantas |
tatra paramahaṃsās nāma saṃvartaka-aruṇi-śvetaketu-durvāsa-ṛbhu-nidāgha-jaḍabharata-dattātreya-raivataka-prabhṛtayas avyakta-liṅgās avyakta-ācārās anunmattās unmattavat ācarantas |

Затем мудрец Яджнявалкья, хотя никем и не был задан вопрос, чтобы взрастить в слушателях веру, делает явным превосходство образа жизни парамахамсы над всеми [прочими образами жизни], опираясь на [пример] великих [отрешенных прошлого], – [таков смысл отрывка, начинающегося со слова] «среди».
idānīṃ yājñavalkyo muniḥ śrotṛśraddhābhivṛddhaye tair apṛṣṭo ‘pi pāramahaṃsyadharmapūgasya mahadbhir āśritatvena sarvotkṛṣṭatāṃ prakaṭayati tatreti |
idānīm yājñavalkyas munis śrotṛ-śraddhā-abhivṛddhaye tais apṛṣṭas api pāramahaṃsya-dharma-pūgasya mahadbhis āśritatvena sarva-utkṛṣṭatām prakaṭayati tatra iti |

Среди описанных в Ведах [видов отрешенных], начиная с живущих на попечении [семьи], называемые парамахамсами известны как пребывающие на четвертой ступени четвертой стадии жизни.
tatra kuṭīcakādiṣu śrutyukteṣu turyāśramaturyabhedānuṣṭhāyinaḥ paramahaṃsā nāma vakṣyamāṇāḥ prasiddhā hi |
tatra kuṭīcaka-ādiṣu śruti-ukteṣu turya-āśrama-turya-bheda-anuṣṭhāyinas paramahaṃsās nāma vakṣyamāṇās prasiddhās hi |

Кто же они? – Девять [отрешенных], перечисленных в Ведах, начиная с Самвартаки, заканчивая Райватакой. Между словами «не имеющие определенных признаков» и «ведущие [себя как безумцы]» [перечислены] отличительные качества [этих отрешенных], начиная с Самвартаки.
ke te ityatra saṃvartakādiraivatakaprabhṛtayaḥ navasaṃkhyākāḥ śrutipaṭhitāḥ avyaktaliṅgādyācaranta ityantaṃ saṃvartakādīnāṃ viśeṣaṇam |
ke te iti atra saṃvartaka-ādi-raivataka-prabhṛtayas nava-saṃkhyākās śruti-paṭhitās avyakta-liṅga-ādi-ācarantas-iti-antam saṃvartaka-ādīnām viśeṣaṇam |

Те, у кого нет признаков [ученика], принявшего обет [воздержания], или [домохозяина], наслаждающегося [семейной жизнью], или лесного [отшельника], не имеют определенных признаков.
vratikāmivaniliṅgāni yeṣāṃ na santi te avyaktaliṅgāḥ |
vrati-kāmi-vani-liṅgāni yeṣām na santi te avyakta-liṅgās |

Те, кого миряне не определяют по поведению, не имеют определенного поведения.
yadācāro lokair na dṛśyate te avyaktācārāḥ |
yad-ācāras lokais na dṛśyate te avyakta-ācārās |

Не будучи безумными, поскольку [их] взор чист от омрачения, которое вызывает безумие, они ведут себя как безумцы, потому что их сознание изменено созерцанием Брахмана. Они как будто делают что-то, побуждаемые [к тому] другими, но даже эти действия способствуют лишь устранению безумия мирян.
anunmattāḥ unmādahetumohavairalyād unmattavadācarantaḥ brahmākārapariṇatacittatvāt parabodhitāḥ yatkiṃcit kurvanta iva dṛśyante tatkaraṇam api lokonmādananivṛttikaram eva bhavati |
anunmattās unmāda-hetu-moha-vairalyāt unmattavat-ācarantas brahma-ākāra-pariṇata-cittatvāt parabodhitās yad kiṃcid kurvantas iva dṛśyante tad karaṇam api loka-unmādana-nivṛtti-karam eva bhavati |

Из шрути: «Побуждаемые теми, кто находится рядом, [они] ведут себя согласно [своему] прежнему порядку дел, как [люди, только] вставшие ото сна».
pārśvasthabodhitāḥ santaḥ pūrvācārakramāgatam |
ācāram ācarantyeva suptabuddhavad utthitāḥ ||
iti śruteḥ ||
pārśva-stha-bodhitās santas pūrva-ācāra-krama-āgatam |
ācāram ācaranti eva supta-buddhavat utthitās ||
iti śrutes |

Примечание переводчиков:
См. Маха-упанишада 5.38.

6.2 Оставив водам все: тройной посох, сосуд для воды, пояс, чашу [для подаяний], фильтр для воды, пучок волос и священный шнур, — [и произнеся] «Земля, славься!», пусть [парамахамса] устремляется к Атману.

tridaṇḍaṃ kamaṇḍaluṃ śikyaṃ pātraṃ jalapavitraṃ śikhāṃ yajñopavītaṃ cetyetatsarvaṃ bhūḥ svāhetyapsu parityajyātmānamanvicchet |
tri-daṇḍam kamaṇḍalum śikyam pātram jala-pavitram śikhām yajña-upavītam ca iti etat sarvam bhūs svāhā iti apsu parityajya ātmānam anvicchet |

Прежде было сказано только об образе жизни парамахамсы.
pūrvaṃ kevalapāramahaṃsasyam uktam |
pūrvam kevala-pāramahaṃsyam uktam |

Сейчас же говорится о [принятии] образа жизни парамахамсы, предваряемом избавлением от признаков [иных видов отрешенных], начиная с живущего на попечении [семьи]; – [таков смысл отрывка, начинающегося со слов] «тройной посох».
idānīṃ kuṭīcakādiliṅgaparityāgapūrvakaṃ pāramahaṃsyaṃ prakaṭayati tridaṇḍamiti |
idānīm kuṭīcaka-ādi-liṅga-parityāga-pūrvakam pāramahaṃsyam prakaṭayati tri-daṇḍam iti |

[Парамахамса избавляется от] тройного посоха из бамбука; сосуда для воды из глины, дерева, тыквы и т.п.; пояса, сплетенного из травы мунджа и т.п., чаши для хранения подаяний; фильтра для воды размером в одну пядь, сделанного из дерева и т.п., пучка волос и священного шнура.
vaiṇavadaṇḍatrayaṃ mṛddārvalābvādikamaṇḍaluṃ mauñjyādiracitaṃ śikyaṃ bhikṣādhārapātraṃ dārvādivikāraṃ vitastimātraṃ jalapavitraṃ śikhāṃ yajñopavītam |
vaiṇava-daṇḍa-trayam mṛd-dāru-alābu-ādi-kamaṇḍalum mauñjya-ādi-racitam śikyam bhikṣā-dhāra-pātram dāru-ādi-vikāram vitasti-mātram jala-pavitram śikhām yajña-upavītam |

Союз «и» (ca) обозначает совокупное (samuccaya) избавление от всех [составляющих] образа жизни [иных видов отрешенных].
cakāraḥ sarvadharmaparityāgasamuccayārthaḥ |
ca-kāras sarva-dharma-parityāga-samuccaya-arthas |

Оставив водам все это, начиная с пяти знаков руками и Гаятри, с мантрой «Земля, славься!», приблизившись к наставнику, пусть [парамахамса] устремляется к Атману через слушание упанишад, [обдумывание услышанного и его истолкование].
pañcamudrāgāyatryādikam etat sarvaṃ bhūḥ svāhā ityanena mantreṇa apsu parityajya deśikam upasṛtya vedāntaśravaṇādibhir ātmānam anvicchet |
pañca-mudrā-gāyatrī-ādikam etad sarvam bhūs svāhā iti anena mantreṇa apsu parityajya deśikam upasṛtya vedānta-śravaṇa-ādibhis ātmānam anvicchet |

Примечание переводчиков:
Последовательность знаков, сопровождаемых чтением мантр, исполняемая при шиваитском богослужении, которая описана в Шива-пуране, Видьешвара-самхита, 20.34-35. Следующим шагом пурана предписывает рецитацию Шатарудрии.
Гаятри-мантра (Ригведа 3.62.10), согласно Ашрама-упанишаде, является первой мантрой, изучаемой после вступления в ученичество [Saṃnyāsa Upaniṣads / transl. andwithintrod. andnotesby P. Olivelle. New York: Oxford University Press, 1992. P. 154]. Парамахамса не использует мантр, кроме слога Ом [Там же. P. 116].
Здесь перечисляются практики (śravaṇa, manana, nididhyāsana), входящие в состав йоги знания (jñāna-yoga), которые даются в Брихадараньяка-упанишаде, 2.4.5 и 4.5.6.

6.3 Носящий одежду, в которой родился; свободный от [влияния] противоположностей; нестяжающий; полностью утвердившийся на пути к истине Брахмана; имеющий чистый ум; свободный; собирающий подаяние в назначенное время [лишь] для поддержания жизни, равнодушный к получению или отсутствию [подаяний] и [использующий свой] живот как чашу [для подаяний]; не имея дома, живущий в пустых жилищах, в храмах, на стогах сена, около муравейников, у корней деревьев, в шалашах гончаров, в залах для огненных жертвоприношений, на песчаных островках на реке, в горных пещерах, ущельях, пустых стволах деревьев, за водопадами или на пустыре; не прилагающий усилий и не имеющий забот; посвятивший себя чистому созерцанию, устремляясь внутрь себя; посвящающий себя искоренению неблагих деяний; оставляющий [заботу] о теле [вместе] с отрешением [от всего иного] называется парамахамсой. Такова упанишада.

yathājātarūpadharo nirdvandvo niṣparigrahastattvabrahmamārge samyaksaṃpannaḥ śuddhamānasaḥ prāṇasaṃdhāraṇārthaṃ yathoktakālevimukto bhaikṣamācarannudarapātreṇa lābhālābhau samau bhūtvā śūnyāgāradevagṛhatṛṇakūṭavalmīkavṛkṣamūlakulālaśālāgnihotranadīpulinagirikuharakandarakoṭaranirjharasthaṇḍileṣvaniketavāsyaprayatno nirmamaḥ śukladhyānaparāyaṇo'dhyātmaniṣṭho'śubhakarmanirmūlanaparaḥ saṃnyāsena dehatyāgaṃ karoti sa paramahaṃso nāmeti |ityupaniṣat ||
yathā-jāta-rūpa-dharas nirdvandvas niṣparigrahas tattva-brahma-mārge samyac-saṃpannas śuddha-mānasas prāṇa-saṃdhāraṇa-artham yathā-ukta-kāle vimuktas bhaikṣam ācaran udara-pātreṇa lābha-alābhau samau bhūtvā śūnya-āgāra-deva-gṛha-tṛṇa-kūṭa-valmīka-vṛkṣa-mūla-kulāla-śālā-agni-hotra-śālā-nadī-pulina-giri-kuhara-kandara-koṭara-nirjhara-sthaṇḍileṣu aniketa-vāsī aprayatnas nirmamas śukla-dhyāna-parāyaṇas adhyātmaniṣṭhas aśubha-karma-nirmūlana-paras saṃnyāsena deha-tyāgam karoti sas paramahaṃsas nāma iti | iti upaniṣad ||

Примечание переводчиков:
Парамахамса не пользуется специальным сосудом для сбора подаяний, но употребляет их в пищу сразу, не имея возможности их хранить.

Сказав о признаках парамахамс, носящих одежду, [Яджнявалкья] говорит о признаках парамахамс, одетых пространством; – [таков смысл отрывка, начинающегося со слов] «[Носящий одежду], в которой [родился]».
sāmbaraparamahaṃsalakṣaṇam uktvā digambaraparamahaṃsalakṣaṇam āha yatheti |
sāmbara-parama-haṃsa-lakṣaṇam uktvā diś-ambara-parama-haṃsa-lakṣaṇam āha yathā iti |

Носящий одежду, в которой родился, — одетый пространством. Свободный от [влияния] противоположностей — преодолевающий холод и жару и т.п.
yathājātarūpadharo digambaraḥ nirdvandvaḥ śītoṣṇādisamadhīḥ |
yathā-jāta-rūpa-dharas diś-ambaras nirdvandvas śīta-uṣṇa-ādi-sama-dhīs |

Занятый поддержанием [жизни] тела, не обладающий имуществом, кроме набедренной повязки и средства сбора подаяний — нестяжающий.
dehadhāraṇopayogī kaupīnācchādanabhikṣāśrayaṇasādhanaparigrahetaraparigrahaśūnyo niṣparigrahaḥ |
deha-dhāraṇa-upayogī kaupīna-ācchādana-bhikṣā-śrayaṇa-sādhana-parigraha-itara-parigraha-śūnyas niṣparigrahas |

Истина есть реальность, или Брахман, не имеющий противоположного, в полной мере. Путь его обретения – познание его. Полностью утвердившийся на этом пути к истине Брахмана — стоящий на этом [пути]. Таков смысл.
tattvaṃ vāstavaṃ niṣpratiyogikabrahmamātraṃ tatprāpakamārgas tajjñānaṃ tasmin tattattvabrahmamārge samyaksaṃpannaḥ tanniṣṭha ityarthaḥ |
tattvam vāstavam niṣpratiyogika-brahma-mātram tad-prāpaka-mārgas tad-jñānam tasmin tattva-brahma-mārge samyac-saṃpannas tad-niṣṭhas iti arthas |

[Яджнявалкья] говорит о чистом уме как средстве для этого.
tatropāyam āha śuddhamānasa iti |
tatraupāyam āha śuddha-mānasasiti |

Будучи свободным от своего незнания и его следствий, [парамахамса] собирает подаяние в назначенное время, вроде [времени, когда из труб] не идет дым; [он делает это] лишь для поддержания жизни, поскольку не имеет желаний, согласно предписаниям [используя свой] живот как чашу [для подаяний, то есть] раскрывая рот. Он равнодушен к получению или отсутствию подаяний и т.п., никогда не испытывая радости или огорчения. Таков смысл.
nissaṅkalpatvāt prāṇasaṃdhāraṇamātram vidhūmādyupalakṣitayathoktakāle svājñānatatkāryavimukto yathānurūpam udarapātreṇa bhaikṣam ācaran mukhyavyādānaṃ kurvan bhikṣādilābhālābhau samau bhūtvā harṣaviṣādāvakuryan kālaṃ nayed ityarthaḥ |
nissaṅkalpatvāt prāṇa-saṃdhāraṇa-mātram vidhūma-ādi-upalakṣita-yathā-ukta-kāle sva-ajñāna-tad-kārya-vimuktas yathā-anurūpam udara-pātreṇa bhaikṣam ācaran mukhya-vyādānam kurvan bhikṣā-ādi-lābha-alābhau samau bhūtvā harṣa-viṣādau akuryan kālam nayet iti arthas |

Примечание переводчиков:
Дым, идущий из трубы, означает, что там готовится еда. То есть отрешенный не собирает подаяние с расчетом на то, что в домах в это время есть готовая пища.

Далее [Яджнявалкья] перечисляет места его жительства, начиная [со слов]: «[Живущий] в пустых жилищах».
idānīṃ tannivāsasthalāny āha śūnyāgāretyādi |
idānīm tad-nivāsa-sthalāni āha śūnya-āgāra-iti-ādi |

Пустые от людей жилища; храмы божества, вроде Вишну; стоги сена, собранные по той или иной причине; муравейники, выстроенные муравьями; корни деревьев, вроде баньяна или дерева бодхи; шалаши гончаров, в которых лежат необожженные горшки; помещения для огненного жертвоприношения с тремя или пятью [кострами]; песчаные островки на большой реке; горные пещеры – [различные] труднодоступные места, вроде [зарослей] тростника высоко на горе; ущелья – места, скрытые горами; пустые стволы деревьев – высохшие изнутри деревья; водопады – места, где стекает вода; пустыри – места с расчищенной землей. [Так] объяснены [места] от пустого жилища до пустыря.
janaśunyāgāraṃ viṣṇvādidevatāgṛhaṃ kutaścinnimittasaṃjātatṛṇakūṭaṃ pipīlikādikṛtavalmīkaṃ vaṭāśvatthādivṛkṣamūlaṃ āmapātranikṣepakulālaśālā tripañcāgnihotraśālā mahānadītīrapulinaṃ giriruhaveṇvādinibiḍadeśo girikuharaṃ girigūhāsthalaṃ kandaraṃ vṛkṣāntassuṣiraṃ koṭaraṃ udakasrāvapradeśo nirjharaḥ viśuddhabhūpradeśaḥ sthaṇḍilaṃ nirāvaraṇaṃ śūnyāgārādisthaṇḍilāntam |
jana-śunya-āgāram viṣṇu-ādi-devatā-gṛham kutaścit-nimitta-saṃjāta-tṛṇa-kūṭam pipīlika-ādi-kṛta-valmīkam vaṭa-aśvattha-ādi-vṛkṣa-mūlam āma-pātra-nikṣepa-kulāla-śālā tri-pañca-agni-hotra-śālā mahā-nadī-tīra-pulinam giri-ruha-veṇu-ādi-nibiḍa-deśas giri-kuharam giri-gūhā-sthalam kandaram vṛkṣa-antas-suṣiram koṭaram udaka-srāva-pradeśas nirjharas viśuddha-bhū-pradeśas sthaṇḍilam nirāvaraṇam śūnya-āgāra-ādi-sthaṇḍila-antam |

[Парамахамса] живет там по случаю, не имея дома. Он не прилагает усилий, заботясь о различных [вещах]. [Парамахамса] не имеет забот ни о чем, кроме [жизни] собственного [тела]. Он посвящает себя чистому созерцанию, то есть погружается в Брахман, [состоящий] из чистого сияния, в полной мере не имеющего противоположного.
teṣu yathāsaṃbhavaṃ aniketavāsī nānāvidhopakaraṇe aprayatnas svātiriktavastuṣu nirmamaḥ śuklatejo brahma niṣpratiyogikasvamātram iti paryavasannaḥ śukladhyānaparāyaṇaḥ |
teṣu yathā-saṃbhavam aniketa-vāsī nānā-vidha-upakaraṇe aprayatnas sva-atirikta-vastuṣu nirmamas śukla-tejas brahma niṣpratiyogika-sva-mātram iti paryavasannas śukla-dhyāna-parāyaṇas |

Из шрути: «Брахман состоит из чистого сияния».
śuklatejomayaṃ brahma iti śruteḥ |
śukla-tejas-mayam brahma iti śrutes |

Примечание переводчиков:
См. Адваятарака-упанишада, 10.

[Парамахамса устремляется] внутрь себя, то есть живет, имея в виду лишь Атман. Его устремленность – познание лишь [Атмана]. Он посвящает себя искоренению [всей] совокупности деяний, [совершенных] из желания или без желания, то есть неблагих и благих соответственно.
ātmamātram adhikṛtya bhavatītyadhyātmaṃ tanmātrajñānaṃ tanniṣṭhaḥ śubhāśubhasthānīyaniṣkāmasakāmakarmasāmānyanirmūlanaparaḥ |
ātma-mātram adhikṛtya bhavati iti adhyātmam tad-mātra-jñānam tad-niṣṭhas śubha-aśubha-sthānīya-niṣkāma-sakāma-karma-sāmānya-nirmūlana-paras |

Коротко говоря, кто вместе с отрешением от [всей] совокупности выходящего за пределы его собственного [тела, со словами] «Я отрекаюсь», оставляет заботу и о теле, тот мудрец и есть парамахамса. Преодолевший разделение внутреннего и внешнего несомненно именуется высшим Атманом.
kiṃ bahunā |svātiriktasāmānyasaṃnyāsena saha saṃnyasyāsmīti yas tad dehābhimatityāgaṃ karoti so ‘yaṃ vidvān paramahaṃsaḥ pratyakparavibhāgasahaḥ paramātmā nāma niścitam |
kim bahunā |sva-atirikta-sāmānya-saṃnyāsena saha saṃnyasyāmi iti yas tad deha-abhimati-tyāgam karoti sas ayam vidvān parama-haṃsas pratyac-para-vibhāga-sahas parama-ātmā nāma niścitam |

Слова «такова упанишада» указывают на окончание текста.
ityupaniṣacchabdau śāstraparisamāptyarthau ||
iti-upaniṣad-śabdau śāstra-parisamāpti-arthau ||

Упанишад-Брахмайогином, учеником достопочтенного Васудевендры, написано разъяснение, раскрывающее смысл Джабала-упанишады. Комментарий к Джабала-упанишаде состоит из 190 [листов].
śrīvāsudevendraśiṣyopaniṣadbrahmayoginā |
likhitaṃ syād vivaraṇaṃ jābālopaniṣatsphutam |
jābālopaniṣadvyākhyā daśonadviśataṃ smṛtā ||
śrī-vāsu-deva-indra-śiṣya-upaniṣad-brahma-yoginā |
likhitam syāt vivaraṇam jābāla-upaniṣad-sphuṭam |
jābāla-upaniṣad-vyākhyā daśonadviśatam smṛtā ||

Примечание переводчиков:
Упанишад-Брахмайогин в конце каждой своей работы указывает количество листов, на которых она написана.

Так [завершается] шестая глава Джабала упанишады.
iti jābālopaniṣatsu ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ ||
iti jābālopaniṣatsu ṣaṣṭhas khaṇḍas ||

Ом! То полно, это полно. Из полного происходит полное.
Когда полное взято от полного, остается полное же.

oṁ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇāt pūrṇamudacyate |
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ||
oṁ pūrṇam adas pūrṇam idam pūrṇāt pūrṇam udacyate |
pūrṇasya pūrṇam ādāya pūrṇam eva avaśiṣyate ||