шанкара (Поиск по тегам)

श्रुतिसारसमुद्धरणम् śrutisārasamuddharaṇam

त्रैलोक्यनाथहरिमीड्यमुदारसत्त्वं शक्तेस्तनूजतनयं परमेष्ठिकल्पम् । railokyanāthaharimīḍyamudārasattvaṃ śaktestanūjatanayaṃ parameṣṭhikalpam ।
जीमूतमुक्तविमलाम्बरचारुवर्णं वासिष्ठमुग्रतपसं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ १॥ jīmūtamuktavimalāmbaracāruvarṇaṃ vāsiṣṭhamugratapasaṃ praṇato'smi nityam ॥ 1॥
सकलं मनसा क्रियया जनितं समवेक्ष्य विनाशितया तु जगत् । sakalaṃ manasā kriyayā janitaṃ samavekṣya vināśitayā tu jagat ।
निरविद्यत कश्चिदतो निखिलादविनाशि कृतेन न लभ्यमिति ॥ २॥ niravidyata kaścidato nikhilādavināśi kṛtena na labhyamiti ॥ 2॥
प्रतिपित्सुरसावविनाशि पदं यतिधर्मरतो यतिमेव गुरुम् । pratipitsurasāvavināśi padaṃ yatidharmarato yatimeva gurum ।
विदितात्मसतत्त्वमुपेत्य कविं प्रणिपत्य निवेदितवान्स्वमतम् ॥ ३॥ viditātmasatattvamupetya kaviṃ praṇipatya niveditavānsvamatam ॥ 3॥
भगवन्नुदधौ मृतिजन्मजले सुखदुःखझषे पतितं व्यथितम् । bhagavannudadhau mṛtijanmajale sukhaduḥkhajhaṣe patitaṃ vyathitam ।
कृपया शरणागतमुद्धर मामनुशाध्युपसन्नमनन्यगतिम् ॥ ४॥ kṛpayā śaraṇāgatamuddhara māmanuśādhyupasannamananyagatim ॥ 4॥
विनिवर्त्य रतिं विषये विषमां परिमुच्य शरीरनिबद्धमतिम् । vinivartya ratiṃ viṣaye viṣamāṃ parimucya śarīranibaddhamatim ।
परमात्मपदे भव नित्यरतो जहि मोहमयं भ्रममात्ममतेः ॥ ५॥ paramātmapade bhava nityarato jahi mohamayaṃ bhramamātmamateḥ ॥ 5॥
विसृजान्नमयादिषु पञ्चसु तामहमस्मि ममेति मतिं सततम् । visṛjānnamayādiṣu pañcasu tāmahamasmi mameti matiṃ satatam ।
दृशिरूपमनन्तमृतं विगुणं हृदयस्थमवेहि सदाहमिति ॥ ६॥ dṛśirūpamanantamṛtaṃ viguṇaṃ hṛdayasthamavehi sadāhamiti ॥ 6॥
जलभेदकृता बहुतेव रवे र्घटिकादिकृता नभसोऽपि यथा । jalabhedakṛtā bahuteva rave rghaṭikādikṛtā nabhaso'pi yathā ।
मतिभेदकृता तु तथा बहुता तव बुद्धिदृशोऽविकृतस्य सदा ॥ ७॥ matibhedakṛtā tu tathā bahutā tava buddhidṛśo'vikṛtasya sadā ॥ 7॥
दिनकृत्प्रभया सदृशेन तदा जनधीचरितं सकले स्वचिता । dinakṛtprabhayā sadṛśena tadā janadhīcaritaṃ sakale svacitā ।
विदितं भवताऽविकृतेन सदा यत एवमतोऽसित एव सदा ॥ ८॥ viditaṃ bhavatā'vikṛtena sadā yata evamato'sita eva sadā ॥ 8॥
उपरागमपेक्ष्य मतिर्विषयैर्विषयावधृतिं कुरुते तु यतः । uparāgamapekṣya matirviṣayairviṣayāvadhṛtiṃ kurute tu yataḥ ।
तत एव मतेर्विदिताविदिता विषयास्तु ततः परिणामवती ॥ ९॥ tata eva materviditāviditā viṣayāstu tataḥ pariṇāmavatī ॥ 9॥
मतिवृत्तय आत्मचिता विदिताः सततं हि यतोऽविकृतस्तु ततः । mativṛttaya ātmacitā viditāḥ satataṃ hi yato'vikṛtastu tataḥ ।
यदि चात्मचितिः परिणामवती मतयो विदिताविदिताः स्युरिमाः ॥ १०॥ yadi cātmacitiḥ pariṇāmavatī matayo viditāviditāḥ syurimāḥ ॥ 10॥
चरितं तु धियः सकलं सततं विदितं भवता परिशुद्धचिता । caritaṃ tu dhiyaḥ sakalaṃ satataṃ viditaṃ bhavatā pariśuddhacitā ।
मतिभेदगुणो न हि तेऽस्ति ततो यत एवमतोऽसदृशस्तु धिया ॥ ११॥ matibhedaguṇo na hi te'sti tato yata evamato'sadṛśastu dhiyā ॥ 11॥
विदितत्वमविप्रतिपन्नतया मतिषु प्रगतं विषयेषु यथा । viditatvamavipratipannatayā matiṣu pragataṃ viṣayeṣu yathā ।
यत एवमतः परसंविदिता विदितत्वत एव यथा विषयाः ॥ १२॥ yata evamataḥ parasaṃviditā viditatvata eva yathā viṣayāḥ ॥ 12॥
परसंविदिताः सततं हि यतो न विदुः स्वममी विषयास्तु ततः । parasaṃviditāḥ satataṃ hi yato na viduḥ svamamī viṣayāstu tataḥ ।
मतयोऽपि तथा परसंविदिता न विदुः स्वममूर्विषयास्तु यथा ॥ १३॥ matayo'pi tathā parasaṃviditā na viduḥ svamamūrviṣayāstu yathā ॥ 13॥
विषयाकृतिसंस्थितिरेकविधा मनसस्तु सदा व्यवहारविधौ । viṣayākṛtisaṃsthitirekavidhā manasastu sadā vyavahāravidhau ।
अहमित्यपि तद्विषया त्वपरा मतिवृत्तिरवज्वलितात्मचिता ॥ १४॥ ahamityapi tadviṣayā tvaparā mativṛttiravajvalitātmacitā ॥ 14॥
पुरुषस्य तु धर्मवदुद्भवति स्वरसेन मतेः स्वगुणोऽपि यतः । puruṣasya tu dharmavadudbhavati svarasena mateḥ svaguṇo'pi yataḥ ।
अत आत्मगुणं प्रतियन्ति जना मतिवृत्तिमिमामहमित्यबुधाः ॥ १५॥ ata ātmaguṇaṃ pratiyanti janā mativṛttimimāmahamityabudhāḥ ॥ 15॥
यदि सा न भवेज्जनमोहकरी व्यवहारमिमं न जनोऽनुभवेत् । yadi sā na bhavejjanamohakarī vyavahāramimaṃ na jano'nubhavet ।
विफलश्च तदा विषयानुभवो ज्ञगुणो न हि सेति यदा विदिता ॥ १६॥ viphalaśca tadā viṣayānubhavo jñaguṇo na hi seti yadā viditā ॥ 16॥
उपलभ्यघटादिनिभैव भवेन्मनसो यदि संस्थितिरेकविधा । upalabhyaghaṭādinibhaiva bhavenmanaso yadi saṃsthitirekavidhā ।
पुरुषस्य चितिश्च न विक्रियते मतिवृत्तिमपेक्ष्य घटादिनिभाम् ॥ १७॥ puruṣasya citiśca na vikriyate mativṛttimapekṣya ghaṭādinibhām ॥ 17॥
अवगन्त्रवगम्यचिदात्मधियोरहमित्यभिमानविहीनतया । avagantravagamyacidātmadhiyorahamityabhimānavihīnatayā ।
स्थितयोरभिमानपुरःसरकं व्यवहारपथं न जनोऽवतरेत् ॥ १८॥ sthitayorabhimānapuraḥsarakaṃ vyavahārapathaṃ na jano'vataret ॥ 18॥
अहमीक्ष इति प्रथमं हि धिया सुविचिन्त्य ततो विषयाभिमुखम् । ahamīkṣa iti prathamaṃ hi dhiyā suvicintya tato viṣayābhimukham ।
नयनं प्रहिणोति तथान्यदपि श्रवणादि वियत्प्रमुखस्य गुणे ॥ १९॥ nayanaṃ prahiṇoti tathānyadapi śravaṇādi viyatpramukhasya guṇe ॥ 19॥
अपहाय न कश्चिदहङ्करणं व्यवहारमुपैति कदाचिदपि । apahāya na kaścidahaṅkaraṇaṃ vyavahāramupaiti kadācidapi ।
उपपन्नतरा हि मतेस्तु ततो व्यवहारपथं प्रति कारणता ॥ २०॥ upapannatarā hi matestu tato vyavahārapathaṃ prati kāraṇatā ॥ 20॥
चितिशक्तिगुणः किमहङ्करणं किमु बुद्धिगुणोऽथ भवेदुभयोः । citiśaktiguṇaḥ kimahaṅkaraṇaṃ kimu buddhiguṇo'tha bhavedubhayoḥ ।
इति चिन्त्यमिदं मनसानलसै रुपपत्तिभिरात्महितं यतिभिः ॥ २१॥ iti cintyamidaṃ manasānalasai rupapattibhirātmahitaṃ yatibhiḥ ॥ 21॥
उपलभ्यमहङ्करणं न भवे त्पुरुषस्य गुणो यदि तर्हि भवेत् । upalabhyamahaṅkaraṇaṃ na bhave tpuruṣasya guṇo yadi tarhi bhavet ।
गुणिरूपमथावयवं गुणिनो न विहाय गुणः पृथगस्ति यतः ॥ २२॥ guṇirūpamathāvayavaṃ guṇino na vihāya guṇaḥ pṛthagasti yataḥ ॥ 22॥
न गुणो गुणिनि स्थितवान्गुणिना विषयीक्रियते न च तस्य गुणैः । na guṇo guṇini sthitavānguṇinā viṣayīkriyate na ca tasya guṇaiḥ ।
न हि देशकृता न च वस्तुकृता गुणिनोऽस्ति गुणस्य भिदा तु यतः ॥ २३॥ na hi deśakṛtā na ca vastukṛtā guṇino'sti guṇasya bhidā tu yataḥ ॥ 23॥
न परस्परमग्निगुणोऽग्निगतो विषयत्वमुपैति कदाचिदपि । na parasparamagniguṇo'gnigato viṣayatvamupaiti kadācidapi ।
न हि वह्निरपि स्वगुणं स्वगतं विषयीकुरुते स्वगुणेन भुवि ॥ २४॥ na hi vahnirapi svaguṇaṃ svagataṃ viṣayīkurute svaguṇena bhuvi ॥ 24॥
कणभुग्यमचीक्लृपदात्मगुणं गुणपूगमनित्यमनात्मगुणम् । kaṇabhugyamacīklṛpadātmaguṇaṃ guṇapūgamanityamanātmaguṇam ।
अनयैव दिशा स निराक्रियतां न हि नित्यमनित्यगुणेन गुणि ॥ २५॥ anayaiva diśā sa nirākriyatāṃ na hi nityamanityaguṇena guṇi ॥ 25॥
वियतः प्रभवं प्रवदन्ति यतः श्रुतयो बहुशः खमनित्यमतः । viyataḥ prabhavaṃ pravadanti yataḥ śrutayo bahuśaḥ khamanityamataḥ ।
उपमानमनित्यगुणं वियतो न हि नित्यमिहास्ति कणादमते ॥ २६॥ upamānamanityaguṇaṃ viyato na hi nityamihāsti kaṇādamate ॥ 26॥
मनसा पुरुषः पुरुषेण मनो नभसा मुसलं मुसलेन नभः । manasā puruṣaḥ puruṣeṇa mano nabhasā musalaṃ musalena nabhaḥ ।
न हि योगवियोगमुपैति कुतोऽवयवित्वनिराकरणादमुतः ॥ २७॥ na hi yogaviyogamupaiti kuto'vayavitvanirākaraṇādamutaḥ ॥ 27॥
इह रज्जुघटादि हि सावयवं समुपैति युजामितरेतरतः । iha rajjughaṭādi hi sāvayavaṃ samupaiti yujāmitaretarataḥ ।
इति दृष्टमतोऽन्यददृष्टमपि स्वयमूह्यमिदं न परित्यजता ॥ २८॥ iti dṛṣṭamato'nyadadṛṣṭamapi svayamūhyamidaṃ na parityajatā ॥ 28॥
न हि सावयवं विगतावयवैर्विगतावयवं च न सावयवैः । na hi sāvayavaṃ vigatāvayavairvigatāvayavaṃ ca na sāvayavaiḥ ।
उपयाति युजामिति दृष्टमिदं यत एवमतः स्थितमुक्तमदः ॥ २९॥ upayāti yujāmiti dṛṣṭamidaṃ yata evamataḥ sthitamuktamadaḥ ॥ 29॥
न हि कल्पितभागसमागमनं विगतावयवस्य घटेत कुतः । na hi kalpitabhāgasamāgamanaṃ vigatāvayavasya ghaṭeta kutaḥ ।
वितथत्वमतिः सुदृढा तु यतः परिकल्पितवस्तुषु नित्यमतः ॥ ३०॥ vitathatvamatiḥ sudṛḍhā tu yataḥ parikalpitavastuṣu nityamataḥ ॥ 30॥
इह वेदशिरःसु तदर्थविदः प्रवदन्ति समस्तजगत्प्रकृतिम् । iha vedaśiraḥsu tadarthavidaḥ pravadanti samastajagatprakṛtim ।
परमात्मपदं दृशिमात्रवपुर्ध्रुवमेकमतोऽन्यदनित्यमिति ॥ ३१॥ paramātmapadaṃ dṛśimātravapurdhruvamekamato'nyadanityamiti ॥ 31॥
अत एव न किञ्चिदुदाहरणं ध्रुवमस्ति परस्य विनाशिगुणम् । ata eva na kiñcidudāharaṇaṃ dhruvamasti parasya vināśiguṇam ।
यत एवमतः स्थितमुक्तमदो न हि नित्यमनित्यगुणेन गुणि ॥ ३२॥ yata evamataḥ sthitamuktamado na hi nityamanityaguṇena guṇi ॥ 32॥
उपलभ्यमहङ्करणं भवितुं क्षमते दृशिरूपगुणो न यतः । upalabhyamahaṅkaraṇaṃ bhavituṃ kṣamate dṛśirūpaguṇo na yataḥ ।
विषयाकृतिरञ्जितधीगुणवद्विषयत्वमहङ्करणस्य ततः ॥ ३३॥ viṣayākṛtirañjitadhīguṇavadviṣayatvamahaṅkaraṇasya tataḥ ॥ 33॥
विषयप्रकृतिं प्रतिपन्नवतीं मतिवृत्तिमहङ्करणं च मतेः । viṣayaprakṛtiṃ pratipannavatīṃ mativṛttimahaṅkaraṇaṃ ca mateḥ ।
उभयं परिपश्यति योऽविकृतः परमात्मसदुक्तिरसौ पुरुषः ॥ ३४॥ ubhayaṃ paripaśyati yo'vikṛtaḥ paramātmasaduktirasau puruṣaḥ ॥ 34॥
ननु देहभृदेष कथं भवताभिहितः परमात्मसदुक्तिरिति । nanu dehabhṛdeṣa kathaṃ bhavatābhihitaḥ paramātmasaduktiriti ।
न विरुद्धमवादिषमेतमहं श्रुतिरप्यमुमर्थमुवाच यतः ॥ ३५॥ na viruddhamavādiṣametamahaṃ śrutirapyamumarthamuvāca yataḥ ॥ 35॥
अमतं न मतेरमतस्तदिदं यदमुत्र तदेव तु कश्चिदिति । amataṃ na materamatastadidaṃ yadamutra tadeva tu kaściditi ।
श्रुतिषु प्रतिपादितमस्य दृशेः परमात्मपदत्वममूषु भृशम् ॥ ३६॥ śrutiṣu pratipāditamasya dṛśeḥ paramātmapadatvamamūṣu bhṛśam ॥ 36॥
यदनभ्युदितं वदनेन सदा नयनेन च पश्यति यन्न सदा । yadanabhyuditaṃ vadanena sadā nayanena ca paśyati yanna sadā ।
श्रवणेन च यन्न श‍ृणोति सदा मनसापि च यन्मनुते न सदा ॥ ३७॥ śravaṇena ca yanna śa‍ṛṇoti sadā manasāpi ca yanmanute na sadā ॥ 37॥
वदनं नयनं च तथा श्रवणं मन एव च येन मतं सततम् । vadanaṃ nayanaṃ ca tathā śravaṇaṃ mana eva ca yena mataṃ satatam ।
अवगच्छ तदेव पदं परमं त्वमिति श्रुतिरीक्षितुरुक्तवती ॥ ३८॥ avagaccha tadeva padaṃ paramaṃ tvamiti śrutirīkṣituruktavatī ॥ 38॥
परमात्मपदत्व इयं च मया श्रुतिरल्पकणोक्तिरिहाभिहिता । paramātmapadatva iyaṃ ca mayā śrutiralpakaṇoktirihābhihitā ।
अणिमादिगुणं सदिति प्रकृतं तदसि त्वमिति श्रुतिरभ्यवदत् ॥ ३९॥ aṇimādiguṇaṃ saditi prakṛtaṃ tadasi tvamiti śrutirabhyavadat ॥ 39॥
नभसोऽवयवो विकृतिश्च यथा घटिकादिनभो न भवेत्तु तथा । nabhaso'vayavo vikṛtiśca yathā ghaṭikādinabho na bhavettu tathā ।
परमात्मन एष न चावयवो विकृतिश्च शरीरभृदित्यमृषा ॥ ४०॥ paramātmana eṣa na cāvayavo vikṛtiśca śarīrabhṛdityamṛṣā ॥ 40॥
करकादिनिमित्तकमेव यथा करकाम्बरनाम भवेद्वियतः । karakādinimittakameva yathā karakāmbaranāma bhavedviyataḥ ।
परमात्मदृशेरपि नाम तथा पुरहेतुकमेव तु जीव इति ॥ ४१॥ paramātmadṛśerapi nāma tathā purahetukameva tu jīva iti ॥ 41॥
जनितं वियदग्रणि येन जगत्परमात्मसदक्षरनामभृता । janitaṃ viyadagraṇi yena jagatparamātmasadakṣaranāmabhṛtā ।
प्रविवेश स एव जगत्स्वकृतं खमिवेह घटं घटसृष्टिमनु ॥ ४२॥ praviveśa sa eva jagatsvakṛtaṃ khamiveha ghaṭaṃ ghaṭasṛṣṭimanu ॥ 42॥
उदपद्यत खप्रमुखं हि जगत्परमात्मन इत्यपि याः श्रुतयः । udapadyata khapramukhaṃ hi jagatparamātmana ityapi yāḥ śrutayaḥ ।
अवधार्यत आभिरभेदमतिः परमात्मसतत्त्वसमर्पणतः ॥ ४३॥ avadhāryata ābhirabhedamatiḥ paramātmasatattvasamarpaṇataḥ ॥ 43॥
यदि सृष्टिविधानपरं वचनं फलशून्यमनर्थकमेव भवेत् । yadi sṛṣṭividhānaparaṃ vacanaṃ phalaśūnyamanarthakameva bhavet ।
जगदित्थमजायत धातुरिति श्रवणं पुरुषस्य फलाय न हि ॥ ४४॥ jagaditthamajāyata dhāturiti śravaṇaṃ puruṣasya phalāya na hi ॥ 44॥
अनृतत्वमवाद्यसकृद्विकृतेर्निरधारि सदेव तु सत्यमिति । anṛtatvamavādyasakṛdvikṛterniradhāri sadeva tu satyamiti ।
श्रुतिभिर्बहुधैतदतोऽवगतं जगतो न हि जन्म विधेयमिति ॥ ४५॥ śrutibhirbahudhaitadato'vagataṃ jagato na hi janma vidheyamiti ॥ 45॥
न च तत्त्वमसीत्यसकृद्वचनं जगतो जनिमात्रविधौ घटते । na ca tattvamasītyasakṛdvacanaṃ jagato janimātravidhau ghaṭate ।
परमात्मपदानुमतिं तु यदा जनयेत्पुरुषस्य तदा घटते ॥ ४६॥ paramātmapadānumatiṃ tu yadā janayetpuruṣasya tadā ghaṭate ॥ 46॥
स्थिरजङ्गमदेहधियां चरितं परिपश्यति योऽविकृतः पुरुषः । sthirajaṅgamadehadhiyāṃ caritaṃ paripaśyati yo'vikṛtaḥ puruṣaḥ ।
परमात्मसदुक्तिरसाविति यद्भणितं तदतिष्ठिपमित्थमहम् ॥ ४७॥ paramātmasaduktirasāviti yadbhaṇitaṃ tadatiṣṭhipamitthamaham ॥ 47॥
पृथगेव यदाक्षरतो मतिवि न्मकरोदकवन्न घटाम्बरवत् । pṛthageva yadākṣarato mativi nmakarodakavanna ghaṭāmbaravat ।
न विरोत्स्यति तत्त्वमसीति तदा वचनं कथमेष त इत्यपि च ॥ ४८॥ na virotsyati tattvamasīti tadā vacanaṃ kathameṣa ta ityapi ca ॥ 48॥
न तु वस्तुसतत्त्वविबोधनकृद्विनिवर्तयदप्रतिबोधमिदम् । na tu vastusatattvavibodhanakṛdvinivartayadapratibodhamidam ।
सदुपासनकर्मविधानपरं यत एवमतो न विरोत्स्यति मे ॥ ४९॥ sadupāsanakarmavidhānaparaṃ yata evamato na virotsyati me ॥ 49॥
मनादिषु कारणदृष्टिविधिः प्रतिमासु च देवधियां करणम् । manādiṣu kāraṇadṛṣṭividhiḥ pratimāsu ca devadhiyāṃ karaṇam ।
स्वमतिं ह्यनपोह्य यथा तु तथा त्वमसीह सदात्ममतिर्वचनात् ॥ ५०॥ svamatiṃ hyanapohya yathā tu tathā tvamasīha sadātmamatirvacanāt ॥ 50॥
अथ वा त्वमिति ध्वनिवाच्यमिदं सदसीति वदेद्वचनं गुणतः । atha vā tvamiti dhvanivācyamidaṃ sadasīti vadedvacanaṃ guṇataḥ ।
विभयं पुरुषं प्रवदन्ति यथा मृगराडयमीश्वरगुप्त इति ॥ ५१॥ vibhayaṃ puruṣaṃ pravadanti yathā mṛgarāḍayamīśvaragupta iti ॥ 51॥
यदि वा स्तुतये सदसीति वदेन्मघवानसि विष्णुरसीति यथा । yadi vā stutaye sadasīti vadenmaghavānasi viṣṇurasīti yathā ।
त्वमिति श्रुतिवाच्यसतत्त्वकतामथ वा सत एव वदेद्वचनम् ॥ ५२॥ tvamiti śrutivācyasatattvakatāmatha vā sata eva vadedvacanam ॥ 52॥
यदि तत्त्वमिति ध्वनिनाभिहितः परमात्मसतत्त्वक एव सदा । yadi tattvamiti dhvaninābhihitaḥ paramātmasatattvaka eva sadā ।
किमिति स्वकमेष न रूपमवेत्प्रतिबोध्यत एव यतो वचनैः ॥ ५३॥ kimiti svakameṣa na rūpamavetpratibodhyata eva yato vacanaiḥ ॥ 53॥
अत एव हि जीवसदात्मकतां न हि तत्त्वमसीति वदेद्वचनम् । ata eva hi jīvasadātmakatāṃ na hi tattvamasīti vadedvacanam ।
यदपीदृशमन्यदतो वचनं तदपि प्रथयेदनयैव दिशा ॥ ५४॥ yadapīdṛśamanyadato vacanaṃ tadapi prathayedanayaiva diśā ॥ 54॥
त्वदुदाहृतवाक्यविलक्षणता वचनस्य हि तत्त्वमसीति यतः । tvadudāhṛtavākyavilakṣaṇatā vacanasya hi tattvamasīti yataḥ ।
अत एव न दृष्टिविधानपरं सत एव सदात्मकतागमकम् ॥ ५५॥ ata eva na dṛṣṭividhānaparaṃ sata eva sadātmakatāgamakam ॥ 55॥
इतिशब्दशिरस्कपदोक्तमतिर्विहिता मनादिषु तैर्वचनैः । itiśabdaśiraskapadoktamatirvihitā manādiṣu tairvacanaiḥ ।
न विधानमिहास्ति तथा वचने सुविलक्षणमेतदतो वचनात् ॥ ५६॥ na vidhānamihāsti tathā vacane suvilakṣaṇametadato vacanāt ॥ 56॥
मनसो वियतः सवितृप्रभृतेः प्रवदन्ति न तानि सदात्मकताम् । manaso viyataḥ savitṛprabhṛteḥ pravadanti na tāni sadātmakatām ।
मनादि हि मुख्यमुपास्यतया प्रवदन्ति यतोऽक्षरदृष्टियुतम् ॥ ५७॥ manādi hi mukhyamupāsyatayā pravadanti yato'kṣaradṛṣṭiyutam ॥ 57॥
करको न मृदः पृथगस्ति यथा मनादि सतोऽस्ति तथा न पृथक् । karako na mṛdaḥ pṛthagasti yathā manādi sato'sti tathā na pṛthak ।
इति वस्तुसतत्त्वकता तु यदा विधिशब्द इतिश्च तदा तु वृथा ॥ ५८॥ iti vastusatattvakatā tu yadā vidhiśabda itiśca tadā tu vṛthā ॥ 58॥
मनादि समानविभक्तितया विधिशब्दमितिं च विहाय यदि । manādi samānavibhaktitayā vidhiśabdamitiṃ ca vihāya yadi ।
जनकेन सता सह योगमियादनृतं तदिति स्फुटमुक्तमभूत् ॥ ५९॥ janakena satā saha yogamiyādanṛtaṃ taditi sphuṭamuktamabhūt ॥ 59॥
ननु जीवसतोरपि तत्त्वमिति स्फुटमेकविभक्त्यभिधानमिदम् । nanu jīvasatorapi tattvamiti sphuṭamekavibhaktyabhidhānamidam ।
कथमस्य शरीरभृतोऽनृतता न भवेदविभक्तविभक्तियुजः ॥ ६०॥ kathamasya śarīrabhṛto'nṛtatā na bhavedavibhaktavibhaktiyujaḥ ॥ 60॥
प्रकृतेरभिधानपदेन यदा विकृतेरभिधानमुपैति युजाम् । prakṛterabhidhānapadena yadā vikṛterabhidhānamupaiti yujām ।
अनृतत्वमतिस्तु तदा विकृतौ मृदयं घट इत्यभिधासु यथा ॥ ६१॥ anṛtatvamatistu tadā vikṛtau mṛdayaṃ ghaṭa ityabhidhāsu yathā ॥ 61॥
विकृतित्वमवादि मनःप्रभृतेर्बहुशः श्रुतिषु प्रकृतेस्तु सतः । vikṛtitvamavādi manaḥprabhṛterbahuśaḥ śrutiṣu prakṛtestu sataḥ ।
अत एव समानविभक्तितया मनादि सुवेद्यमसत्यमिति ॥ ६२॥ ata eva samānavibhaktitayā manādi suvedyamasatyamiti ॥ 62॥
जनितत्वमवादि न हि श्रुतिभिर्जनकेन सतास्य शरीरभृतः । janitatvamavādi na hi śrutibhirjanakena satāsya śarīrabhṛtaḥ ।
मनादिविकारविलक्षणतां प्रतियन्ति शरीरभृतस्तु ततः ॥ ६३॥ manādivikāravilakṣaṇatāṃ pratiyanti śarīrabhṛtastu tataḥ ॥ 63॥
यदजीजनदम्बरपूर्वमिदं जगदक्षरमीक्षणविग्रहकम् । yadajījanadambarapūrvamidaṃ jagadakṣaramīkṣaṇavigrahakam ।
प्रविवेश तदेव जगत्स्वकृतं स च जीवसमाख्य इति श्रुतयः ॥ ६४॥ praviveśa tadeva jagatsvakṛtaṃ sa ca jīvasamākhya iti śrutayaḥ ॥ 64॥
परमात्मविकारविभक्तमतिर्न भवत्यत एव शरीरभृतः । paramātmavikāravibhaktamatirna bhavatyata eva śarīrabhṛtaḥ ।
यत एव विकारविभिन्नमतिर्न भवत्यत एव मृषात्वमतिः ॥ ६५॥ yata eva vikāravibhinnamatirna bhavatyata eva mṛṣātvamatiḥ ॥ 65॥
अविभक्तविभक्त्यभिधानकृता परमात्मपदेन शरीरभृतः । avibhaktavibhaktyabhidhānakṛtā paramātmapadena śarīrabhṛtaḥ ।
न भवेदिह तत्त्वमसिप्रभृतौ लवणं जलमित्यभिधासु यथा ॥ ६६॥ na bhavediha tattvamasiprabhṛtau lavaṇaṃ jalamityabhidhāsu yathā ॥ 66॥
परमात्मविकारनिराकरणं कृतमस्य शरीरभृतस्तु यतः । paramātmavikāranirākaraṇaṃ kṛtamasya śarīrabhṛtastu yataḥ ।
परमेश्वररूपविलक्षणता न मनागपि देहभृतोऽस्ति ततः ॥ ६७॥ parameśvararūpavilakṣaṇatā na manāgapi dehabhṛto'sti tataḥ ॥ 67॥
ननु जीवसतोरणुमात्रमपि स्वगतं न विशेषणमस्ति यदा । nanu jīvasatoraṇumātramapi svagataṃ na viśeṣaṇamasti yadā ।
वद तत्त्वमसीति तदा वचनं किमु वक्ति तथैष त इत्यपि च ॥ ६८॥ vada tattvamasīti tadā vacanaṃ kimu vakti tathaiṣa ta ityapi ca ॥ 68॥
स्वगतं यदि भेदकमिष्टमभूदणुमात्रमपीश्वरदेहभृतोः । svagataṃ yadi bhedakamiṣṭamabhūdaṇumātramapīśvaradehabhṛtoḥ ।
अपनेतुमशक्यमदो वचनैरमुनास्य पृथक्त्वनिषेधपरैः ॥ ६९॥ apanetumaśakyamado vacanairamunāsya pṛthaktvaniṣedhaparaiḥ ॥ 69॥
इह यस्य च यो गुण आत्मगतः स्वत एव न जातु भवेत्परतः । iha yasya ca yo guṇa ātmagataḥ svata eva na jātu bhavetparataḥ ।
वचनेन न तस्य निराकरणं क्रियते स गुणः सहजस्तु यतः ॥ ७०॥ vacanena na tasya nirākaraṇaṃ kriyate sa guṇaḥ sahajastu yataḥ ॥ 70॥
वचनं त्ववबोधकमेव यतस्तत एव न वस्तुविपर्ययकृत् । vacanaṃ tvavabodhakameva yatastata eva na vastuviparyayakṛt ।
न हि वस्त्वपि शब्दवशात्प्रकृतिं प्रजहात्यनवस्थितिदोषभयात् ॥ ७१॥ na hi vastvapi śabdavaśātprakṛtiṃ prajahātyanavasthitidoṣabhayāt ॥ 71॥
यत एवमतो विषयस्य गुणं विषयेण सहात्मनि मूढधिया । yata evamato viṣayasya guṇaṃ viṣayeṇa sahātmani mūḍhadhiyā ।
अधिरोपितमप्स्विव भूमिगुणं प्रतिषेधति तत्त्वमसीति वचः ॥ ७२॥ adhiropitamapsviva bhūmiguṇaṃ pratiṣedhati tattvamasīti vacaḥ ॥ 72॥
अत एव न दृष्टिविधानपरं गुणवादपरं च न तद्वचनम् । ata eva na dṛṣṭividhānaparaṃ guṇavādaparaṃ ca na tadvacanam ।
स्तुतिवाद्यपि नैतदुपास्यतया विधिरत्र न देहभृतोऽस्ति यतः ॥ ७३॥ stutivādyapi naitadupāsyatayā vidhiratra na dehabhṛto'sti yataḥ ॥ 73॥
सत एव हि नाम जगत्प्रकृतेरुपधानवशादिह जीव इति । sata eva hi nāma jagatprakṛterupadhānavaśādiha jīva iti ।
अत एव न जीवसतत्त्वकतां प्रकृतस्य सतः प्रतिपादयति ॥ ७४॥ ata eva na jīvasatattvakatāṃ prakṛtasya sataḥ pratipādayati ॥ 74॥
यदि जीवसतत्त्वकतां गमयेदणिमादिगुणस्य जगत्प्रकृतेः । yadi jīvasatattvakatāṃ gamayedaṇimādiguṇasya jagatprakṛteḥ ।
अणिमादिगुणोक्तिरतोऽस्य मृषा यदि वास्य शरीरभृदात्मकता ॥ ७५॥ aṇimādiguṇoktirato'sya mṛṣā yadi vāsya śarīrabhṛdātmakatā ॥ 75॥
न च संसृतिहेतुनिराकरणं कृतमस्य शरीरभृतोऽभिमतम् । na ca saṃsṛtihetunirākaraṇaṃ kṛtamasya śarīrabhṛto'bhimatam ।
परमेश्वरमात्मतया ब्रुवता वचनेन च तत्त्वमसीत्यमुना ॥ ७६॥ parameśvaramātmatayā bruvatā vacanena ca tattvamasītyamunā ॥ 76॥
त्वमसीति पदद्वयमेति युजां तदिति ध्वनिना सह तत्त्वमिति । tvamasīti padadvayameti yujāṃ taditi dhvaninā saha tattvamiti ।
क्रियया सह नामपदं समियान्निरपेक्षमुपैत्यनया हि युजाम् ॥ ७७॥ kriyayā saha nāmapadaṃ samiyānnirapekṣamupaityanayā hi yujām ॥ 77॥
न हि नामसहस्रमपि क्रियया रहितं किमपि प्रतिपादयति । na hi nāmasahasramapi kriyayā rahitaṃ kimapi pratipādayati ।
प्रतिपादकमेषु लिङादि भवेद्विहितादिमतेर्जनकं हि यतः ॥ ७८॥ pratipādakameṣu liṅādi bhavedvihitādimaterjanakaṃ hi yataḥ ॥ 78॥
भगवानपि मध्यममेव यतो विनियच्छति युष्मदि नित्यमतः । bhagavānapi madhyamameva yato viniyacchati yuṣmadi nityamataḥ ।
प्रथमं त्वमसीति पदे समितश्चरमं त्वसिना समियात्तदिति ॥ ७९॥ prathamaṃ tvamasīti pade samitaścaramaṃ tvasinā samiyāttaditi ॥ 79॥
पुरुषोऽभिहितस्त्वमसीति यदा किमसानि वदेति तदाभिमुखः । puruṣo'bhihitastvamasīti yadā kimasāni vadeti tadābhimukhaḥ ।
श्रवणाय भवेदणिमादिगुणं सदिति प्रकृतं तदसीति वदेत् ॥ ८०॥ śravaṇāya bhavedaṇimādiguṇaṃ saditi prakṛtaṃ tadasīti vadet ॥ 80॥
त्वमिति ध्वनिनाभिहितस्य यत स्तदिति श्रुतिवाच्यसदात्मकताम् । tvamiti dhvaninābhihitasya yata staditi śrutivācyasadātmakatām ।
अवदद्वचनं तत एव सतो न हि जीवसतत्त्वकतां वदति ॥ ८१॥ avadadvacanaṃ tata eva sato na hi jīvasatattvakatāṃ vadati ॥ 81॥
विषयाभिमुखानि शरीरभृतः स्वरसेन सदा करणानि यतः । viṣayābhimukhāni śarīrabhṛtaḥ svarasena sadā karaṇāni yataḥ ।
स्वकमेष न रूपमवैति ततः प्रतिबोध्यत एव ततो वचनैः ॥ ८२॥ svakameṣa na rūpamavaiti tataḥ pratibodhyata eva tato vacanaiḥ ॥ 82॥
वचनं च पराञ्चिपुरःसरकं बहु वैदिकमत्र तथा स्मरणम् । vacanaṃ ca parāñcipuraḥsarakaṃ bahu vaidikamatra tathā smaraṇam ।
विषयेषु च नावमिवाम्भसि यन्मनसेन्द्रियरश्मिविनिग्रहवत् ॥ ८३॥ viṣayeṣu ca nāvamivāmbhasi yanmanasendriyaraśmivinigrahavat ॥ 83॥
इयता हि न देहभृतोऽस्ति भिदा परमात्मदृशेरिति वाच्यमिदम् । iyatā hi na dehabhṛto'sti bhidā paramātmadṛśeriti vācyamidam ।
स्थितिकाल इहापि च सृष्टिमुखे सदनन्यतया श्रुत एष यतः ॥ ८४॥ sthitikāla ihāpi ca sṛṣṭimukhe sadananyatayā śruta eṣa yataḥ ॥ 84॥
द्वयमप्यविरोधि शरीरभृतो वचनीयमिदं रघुनन्दनवत् । dvayamapyavirodhi śarīrabhṛto vacanīyamidaṃ raghunandanavat ।
उपदेशमपेक्ष्य सदात्ममतिः परमात्मसतत्त्वकता च सदा ॥ ८५॥ upadeśamapekṣya sadātmamatiḥ paramātmasatattvakatā ca sadā ॥ 85॥
सदुपासनमस्य विधेयतया वचनस्य मम प्रतिभाति यतः । sadupāsanamasya vidheyatayā vacanasya mama pratibhāti yataḥ ।
अत एव न जीवसदात्मकतां प्रतिबोधयतीत्यवदत्तदसत् ॥ ८६॥ ata eva na jīvasadātmakatāṃ pratibodhayatītyavadattadasat ॥ 86॥
सदुपास्स्व इति श्रुतिरत्र न ते तदसि त्वमिति श्रुतिरेवमियम् । sadupāssva iti śrutiratra na te tadasi tvamiti śrutirevamiyam ।
यत एवमतो न विधित्सतता सदुपासनकर्मण इत्यमृषा ॥ ८७॥ yata evamato na vidhitsatatā sadupāsanakarmaṇa ityamṛṣā ॥ 87॥
यदि तस्य कुतश्चिदिहानयनं क्रियते तदनर्थकमेव भवेत् । yadi tasya kutaścidihānayanaṃ kriyate tadanarthakameva bhavet ।
पुरुषेण कृतस्य यतः श्रुतिता न भवेदिति वेदविदां स्मरणम् ॥ ८८॥ puruṣeṇa kṛtasya yataḥ śrutitā na bhavediti vedavidāṃ smaraṇam ॥ 88॥
किमरे पुरुषं प्रतिबोधयितुं स्वकमर्थमशक्तमिदं वचनम् । kimare puruṣaṃ pratibodhayituṃ svakamarthamaśaktamidaṃ vacanam ।
यदतोऽन्यत आनयनं क्रियते भवता श्रवणेन विनापि विधेः ॥ ८९॥ yadato'nyata ānayanaṃ kriyate bhavatā śravaṇena vināpi vidheḥ ॥ 89॥
श्रुतहानिरिहाश्रुतक्लृप्तिरपि श्रुतिवित्समयो न भवेत्तु यतः । śrutahānirihāśrutaklṛptirapi śrutivitsamayo na bhavettu yataḥ ।
श्रुतिभक्तिमता श्रुतिवक्त्रगतं ग्रहणीयमतो न तु बुद्धिवशात् ॥ ९०॥ śrutibhaktimatā śrutivaktragataṃ grahaṇīyamato na tu buddhivaśāt ॥ 90॥
पुरुषस्य शरीरगतात्ममतिं मृतिसम्भवहेतुमनर्थकरीम् । puruṣasya śarīragatātmamatiṃ mṛtisambhavahetumanarthakarīm ।
अपनीय सदात्ममतिं दधती महते पुरुषस्य हिताय भवेत् ॥ ९१॥ apanīya sadātmamatiṃ dadhatī mahate puruṣasya hitāya bhavet ॥ 91॥
विनिवर्तत एव शरीरगता विपरीतमतिः पुरुषस्य तदा । vinivartata eva śarīragatā viparītamatiḥ puruṣasya tadā ।
वचनेन तु तत्त्वमसीति यदा प्रतिबोध्यत एष त इत्यपि च ॥ ९२॥ vacanena tu tattvamasīti yadā pratibodhyata eṣa ta ityapi ca ॥ 92॥
यदि नापनयेच्छ्रुतिरात्ममतिं पुरुषस्य शरीरगतामनृताम् । yadi nāpanayecchrutirātmamatiṃ puruṣasya śarīragatāmanṛtām ।
तदहम्मतिहेतुककर्मगतिं सुखदुःखफलामवशोऽनुभवेत् ॥ ९३॥ tadahammatihetukakarmagatiṃ sukhaduḥkhaphalāmavaśo'nubhavet ॥ 93॥
यदि तत्त्वमसीति वदेद्वचनं सदुपासनकर्म न तत्त्वमिति । yadi tattvamasīti vadedvacanaṃ sadupāsanakarma na tattvamiti ।
पुरुषस्य फलं सदुपासनतो विमृशामि भविष्यति कीदृगिति ॥ ९४॥ puruṣasya phalaṃ sadupāsanato vimṛśāmi bhaviṣyati kīdṛgiti ॥ 94॥
पुरुषस्य तु मर्त्यगुणस्य भवेत्सदुपासनया न सदात्मकता । puruṣasya tu martyaguṇasya bhavetsadupāsanayā na sadātmakatā ।
न कथञ्चिदपि प्रजहाति यतः प्रकृतिं सहजामिह कश्चिदपि ॥ ९५॥ na kathañcidapi prajahāti yataḥ prakṛtiṃ sahajāmiha kaścidapi ॥ 95॥
यदि देहभृदेष सदात्मकतां प्रगमिष्यति वै सदुपासनया । yadi dehabhṛdeṣa sadātmakatāṃ pragamiṣyati vai sadupāsanayā ।
न च हास्यति रूपमसौ हि निजं यत ऐक्यमतिर्न भरत्युभयोः ॥ ९६॥ na ca hāsyati rūpamasau hi nijaṃ yata aikyamatirna bharatyubhayoḥ ॥ 96॥
रसविद्धमयः प्रकृतिं सहजां प्रविहाय यथा कनकत्वमियात् । rasaviddhamayaḥ prakṛtiṃ sahajāṃ pravihāya yathā kanakatvamiyāt ।
पुरुषोऽपि तथा सदुपासनया प्रतिपत्स्यत एव सदात्मकताम् ॥ ९७॥ puruṣo'pi tathā sadupāsanayā pratipatsyata eva sadātmakatām ॥ 97॥
अयसोऽवयवानभिभूय रसः स्थितवाननलानुगृहीतिमनु । ayaso'vayavānabhibhūya rasaḥ sthitavānanalānugṛhītimanu ।
कनकत्वमतिं जनयत्ययसि प्रतिपन्नमयो न तु काञ्चनताम् ॥ ९८॥ kanakatvamatiṃ janayatyayasi pratipannamayo na tu kāñcanatām ॥ 98॥
उदकावयवानभिभूय पयो रजतावयवांश्च यथा कनकम् । udakāvayavānabhibhūya payo rajatāvayavāṃśca yathā kanakam ।
विपरीतमतिं जनयत्युदके रजते च तथायसि हेममतिम् ॥ ९९॥ viparītamatiṃ janayatyudake rajate ca tathāyasi hemamatim ॥ 99॥
रसवीर्यविपाकविनाशमनु प्रविनश्यति काञ्चनताप्ययसः । rasavīryavipākavināśamanu pravinaśyati kāñcanatāpyayasaḥ ।
कृतकं हि न नित्यमिति प्रगतं समवेतमवश्यमपैति यतः ॥ १००॥ kṛtakaṃ hi na nityamiti pragataṃ samavetamavaśyamapaiti yataḥ ॥ 100॥
अमृतत्वमसत्पुरुषस्य यदि क्रियते सदुपासनया यजिवत् । amṛtatvamasatpuruṣasya yadi kriyate sadupāsanayā yajivat ।
यजिकार्यवदन्तवदेव भवेत्कृतकस्य यतो विदिताध्रुवता ॥ १०१॥ yajikāryavadantavadeva bhavetkṛtakasya yato viditādhruvatā ॥ 101॥
पुरुषस्य सतश्च विधर्मकयोः सदुपासनया न भवेत्समितिः । puruṣasya sataśca vidharmakayoḥ sadupāsanayā na bhavetsamitiḥ ।
यदि सङ्गतिरिष्यत एव तयोरवियुक्ततया न चिरं वसतः ॥ १०२॥ yadi saṅgatiriṣyata eva tayoraviyuktatayā na ciraṃ vasataḥ ॥ 102॥
फलमीदृगिदं सदुपासनतः पुरुषस्य भविष्यति नान्यदतः । phalamīdṛgidaṃ sadupāsanataḥ puruṣasya bhaviṣyati nānyadataḥ ।
न च तन्निरवद्यतयाभिमतं विदुषां बहुदोषसमीक्षणतः ॥ १०३॥ na ca tanniravadyatayābhimataṃ viduṣāṃ bahudoṣasamīkṣaṇataḥ ॥ 103॥
सदुपासनकर्मविधानपरं न भवेदत एव हि तद्वचनम् । sadupāsanakarmavidhānaparaṃ na bhavedata eva hi tadvacanam ।
अहमस्मि शरीरमिदं च ममेत्यविवेकमतिं विनिवर्तयति ॥ १०४॥ ahamasmi śarīramidaṃ ca mametyavivekamatiṃ vinivartayati ॥ 104॥
सकलोपनिषत्सु शरीरभृतः परमात्मपदैकविभक्तितया । sakalopaniṣatsu śarīrabhṛtaḥ paramātmapadaikavibhaktitayā ।
उपदेशवचांस्यनयैव दिशा गमयेन्मतिमानभियुक्ततया ॥ १०५॥ upadeśavacāṃsyanayaiva diśā gamayenmatimānabhiyuktatayā ॥ 105॥
द्रविडोऽपि च तत्त्वमसीति वचो विनिवर्तकमेव निरूपितवान् । draviḍo'pi ca tattvamasīti vaco vinivartakameva nirūpitavān ।
शबरेण विवर्धितराजशिशोर्निजजन्मविदुक्तिनिदर्शनतः ॥ १०६॥ śabareṇa vivardhitarājaśiśornijajanmaviduktinidarśanataḥ ॥ 106॥
यत एवमतः स्वशरीरगतामहमित्यविवेकमतिं सुदृढाम् । yata evamataḥ svaśarīragatāmahamityavivekamatiṃ sudṛḍhām ।
प्रविहाय यदक्षरमद्वयकं त्वमवेहि तदक्षरमात्मतया ॥ १०७॥ pravihāya yadakṣaramadvayakaṃ tvamavehi tadakṣaramātmatayā ॥ 107॥
न मनो न मतिः करणानि च नो न रजो न तमो न च सत्त्वमपि । na mano na matiḥ karaṇāni ca no na rajo na tamo na ca sattvamapi ।
न मही न जलं न च वह्निरपि श्वसनो न नभश्च पदं परमम् ॥ १०८॥ na mahī na jalaṃ na ca vahnirapi śvasano na nabhaśca padaṃ paramam ॥ 108॥
अमनस्कमधीकमनिन्द्रियकं विरजस्कमसत्त्वतमस्कमपि ॥ amanaskamadhīkamanindriyakaṃ virajaskamasattvatamaskamapi ॥
अमहीजलवह्न्यनिलाम्बरकं परमक्षरमात्मतयाश्रय भोः ॥ १०९॥ amahījalavahnyanilāmbarakaṃ paramakṣaramātmatayāśraya bhoḥ ॥ 109॥
करणानि हि यद्विषयाभिमुखं प्रगमय्य मतिर्विषयेषु चरेत् । karaṇāni hi yadviṣayābhimukhaṃ pragamayya matirviṣayeṣu caret ।
तदु जागरितं प्रवदन्ति बुधा न तदस्ति ममेत्यवगच्छ दृशेः ॥ ११०॥ tadu jāgaritaṃ pravadanti budhā na tadasti mametyavagaccha dṛśeḥ ॥ 110॥
करणानि यदोपरतानि तदा विषयानुभवाहितवासनया । karaṇāni yadoparatāni tadā viṣayānubhavāhitavāsanayā ।
विषयेण विना विषयप्रतिमं स्फुरणं स्वपनं प्रवदन्ति बुधाः ॥ १११॥ viṣayeṇa vinā viṣayapratimaṃ sphuraṇaṃ svapanaṃ pravadanti budhāḥ ॥ 111॥
करणस्य धियः स्फुरणेन विना विषयाकृतिकेन तु या स्थितता । karaṇasya dhiyaḥ sphuraṇena vinā viṣayākṛtikena tu yā sthitatā ।
प्रवदन्ति सुषुप्तिममुं हि बुधा विनिवृत्ततृषः श्रुतितत्त्वविदः ॥ ११२॥ pravadanti suṣuptimamuṃ hi budhā vinivṛttatṛṣaḥ śrutitattvavidaḥ ॥ 112॥
इति जागरितं स्वपनं च धियः क्रमतोऽक्रमतश्च सुषुप्तिरपि । iti jāgaritaṃ svapanaṃ ca dhiyaḥ kramato'kramataśca suṣuptirapi ।
न कदाचिदपि त्रयमस्ति ममेत्यवगच्छ सदास्मि तुरीयमिति ॥ ११३॥ na kadācidapi trayamasti mametyavagaccha sadāsmi turīyamiti ॥ 113॥
यदु जागरितप्रभृति त्रितयं परिकल्पितमात्मनि मूढधिया । yadu jāgaritaprabhṛti tritayaṃ parikalpitamātmani mūḍhadhiyā ।
अभिधानमिदं तदपेक्ष्य भवेत्परमात्मपदस्य तुरीयमिति ॥ ११४॥ abhidhānamidaṃ tadapekṣya bhavetparamātmapadasya turīyamiti ॥ 114॥
यदपेक्ष्य भवेदभिधानमिदं परमात्मपदस्य तुरीयमिति । yadapekṣya bhavedabhidhānamidaṃ paramātmapadasya turīyamiti ।
तदसत्यमसत्यगुणश्च ततः परिनिर्मितवारणचेष्टितवत् ॥ ११५॥ tadasatyamasatyaguṇaśca tataḥ parinirmitavāraṇaceṣṭitavat ॥ 115॥
गगनप्रमुखं पृथिवीचरमं विषयेन्द्रियबुद्धिमनःसहितम् । gaganapramukhaṃ pṛthivīcaramaṃ viṣayendriyabuddhimanaḥsahitam ।
जनिमज्जगदेतदभूतमिति श्रुतयः प्रवदन्त्युपमानशतैः ॥ ११६॥ janimajjagadetadabhūtamiti śrutayaḥ pravadantyupamānaśataiḥ ॥ 116॥
कफपित्तसमीरणधातुधृतं कुशरीरमिदं सततं हि यथा । kaphapittasamīraṇadhātudhṛtaṃ kuśarīramidaṃ satataṃ hi yathā ।
प्रभवप्रभृति प्रलयान्तमिदं जगदग्निरवीन्दुधृतं हि तथा ॥ ११७॥ prabhavaprabhṛti pralayāntamidaṃ jagadagniravīndudhṛtaṃ hi tathā ॥ 117॥
जगतः स्थितिकारणमित्थमिदं प्रथितं रविवह्निशशित्रितयम् । jagataḥ sthitikāraṇamitthamidaṃ prathitaṃ ravivahniśaśitritayam ।
स्मृतिवेदजनेषु भृशं प्रथितं श्रुतिरीरितवत्यनृतं तदिति ॥ ११८॥ smṛtivedajaneṣu bhṛśaṃ prathitaṃ śrutirīritavatyanṛtaṃ taditi ॥ 118॥
यदु रोहितशुक्लसुकृष्णमिदं ज्वलनादिषु रूपमवैति जनः । yadu rohitaśuklasukṛṣṇamidaṃ jvalanādiṣu rūpamavaiti janaḥ ।
तदु तैजसमाप्यमथान्नमिति ब्रुवती त्रयमेव तु सत्यमिति ॥ ११९॥ tadu taijasamāpyamathānnamiti bruvatī trayameva tu satyamiti ॥ 119॥
रुचकप्रमुखं कनकादिमयं रुचकाद्यभिधाननिमित्तमपि । rucakapramukhaṃ kanakādimayaṃ rucakādyabhidhānanimittamapi ।
असदित्यवगम्यत एव यतो व्थभिचारवती रुचकादिमतिः ॥ १२०॥ asadityavagamyata eva yato vthabhicāravatī rucakādimatiḥ ॥ 120॥
न कदाचिदपि व्यभिचारवती कनकादिमतिः पुरुषस्य यतः । na kadācidapi vyabhicāravatī kanakādimatiḥ puruṣasya yataḥ ।
तत एव हि सत्यतयाभिमतं tata eva hi satyatayābhimataṃ
कनकादिविपर्यय एषु न हि ॥ १२१॥ kanakādiviparyaya eṣu na hi ॥ 121॥
रुचकादिसमं ज्वलनादि भवेदनृतत्वगुणेन तु सत्यतया । rucakādisamaṃ jvalanādi bhavedanṛtatvaguṇena tu satyatayā ।
अरुणप्रमुखं ज्वलनप्रभृतिप्रकृतित्रितयं कनकादिसमम् ॥ १२२॥ aruṇapramukhaṃ jvalanaprabhṛtiprakṛtitritayaṃ kanakādisamam ॥ 122॥
अनयोपमयानृततामवदच्छ्रुतिरग्निदिवाकरचन्द्रमसाम् । anayopamayānṛtatāmavadacchrutiragnidivākaracandramasām ।
अमृषात्वमपि श्रुतिरुक्तवती त्रितयस्य तु रक्तपुरःसरिणः ॥ १२३॥ amṛṣātvamapi śrutiruktavatī tritayasya tu raktapuraḥsariṇaḥ ॥ 123॥
अनृतत्वमिदं ज्वलनप्रभृतेर्यदवादि भवेत्तदुदाहरणम् । anṛtatvamidaṃ jvalanaprabhṛteryadavādi bhavettadudāharaṇam ।
वितथा विकृतिः सततं सकला न तथा प्रकृतिः श्रुतिनिश्चयतः ॥ १२४॥ vitathā vikṛtiḥ satataṃ sakalā na tathā prakṛtiḥ śrutiniścayataḥ ॥ 124॥
प्रदिदर्शयिषुर्वसनस्य यथा वितथत्वमपास्यति तन्तुगुणम् । pradidarśayiṣurvasanasya yathā vitathatvamapāsyati tantuguṇam ।
अपकृष्य तु तन्तुसमं त्रितयं ज्वलनप्रमुखस्य तथोक्तवती ॥ १२५॥ apakṛṣya tu tantusamaṃ tritayaṃ jvalanapramukhasya tathoktavatī ॥ 125॥
अवनिप्रमुखं वियदन्तमिदं विकृतिस्तु परस्य भवत्यपरम् । avanipramukhaṃ viyadantamidaṃ vikṛtistu parasya bhavatyaparam ।
अनृतं त्वपरं विकृतिस्तु यतोऽवितथं तु परं प्रकृतिस्तु यतः ॥ १२६॥ anṛtaṃ tvaparaṃ vikṛtistu yato'vitathaṃ tu paraṃ prakṛtistu yataḥ ॥ 126॥
अत एतदसेधि सदुक्ति परं न मृषेति मृषा तु ततोऽन्यदिति । ata etadasedhi sadukti paraṃ na mṛṣeti mṛṣā tu tato'nyaditi ।
इति सिद्धमतो यदवादि मया जनिमज्जगदेतदभूतमिति ॥ १२७॥ iti siddhamato yadavādi mayā janimajjagadetadabhūtamiti ॥ 127॥
मनसोऽप्यनृतत्वमसेध्यमुतः प्रतिपादितहेतुत एव भवेत् । manaso'pyanṛtatvamasedhyamutaḥ pratipāditahetuta eva bhavet ।
चरितं च तदीयमसत्यमतः परिनिर्मितवारणचेष्टितवत् ॥ १२८॥ caritaṃ ca tadīyamasatyamataḥ parinirmitavāraṇaceṣṭitavat ॥ 128॥
ननु नाभ्यवदच्छ्रुतिरुद्भवनं मनसस्तु सतो न च खप्रमुखात् । nanu nābhyavadacchrutirudbhavanaṃ manasastu sato na ca khapramukhāt ।
कथमस्य भवेदनृतत्वगतिर्मनसो भगवन्वद निश्चयतः ॥ १२९॥ kathamasya bhavedanṛtatvagatirmanaso bhagavanvada niścayataḥ ॥ 129॥
ननु सप्तम आत्मन उद्भवनं मनसोऽभिदधावसुनापि सह । nanu saptama ātmana udbhavanaṃ manaso'bhidadhāvasunāpi saha ।
कथमस्य भवेदमृषात्वगतिर्मनसो विकृतित्वगुणस्य वद ॥ १३०॥ kathamasya bhavedamṛṣātvagatirmanaso vikṛtitvaguṇasya vada ॥ 130॥
असुना करणैर्गगनप्रमुखैः सह मुण्डक उद्भवनं मनसः । asunā karaṇairgaganapramukhaiḥ saha muṇḍaka udbhavanaṃ manasaḥ ।
पुरुषात्परमात्मन उक्तमतो वितथं मन इत्यवधारय भोः ॥ १३१॥ puruṣātparamātmana uktamato vitathaṃ mana ityavadhāraya bhoḥ ॥ 131॥
मनसोऽन्नमयत्वमवादि यतस्तत एव हि भूतमयत्वगतिः । manaso'nnamayatvamavādi yatastata eva hi bhūtamayatvagatiḥ ।
कुशरीरवदेव ततोऽपि भृशं वितथं मन इत्यवधारय भोः ॥ १३२॥ kuśarīravadeva tato'pi bhṛśaṃ vitathaṃ mana ityavadhāraya bhoḥ ॥ 132॥
कुरु पक्षमिमं गगनप्रमुखं जनिमत्सकलं न हि सत्यमिति । kuru pakṣamimaṃ gaganapramukhaṃ janimatsakalaṃ na hi satyamiti ।
प्रथमं चरमं च न चास्ति यतो रुचकादिवदित्युपमां च वद ॥ १३३॥ prathamaṃ caramaṃ ca na cāsti yato rucakādivadityupamāṃ ca vada ॥ 133॥
कनके रुचकादि न पूर्वमभूच्चरमं च न विद्यत इत्यनृतम् । kanake rucakādi na pūrvamabhūccaramaṃ ca na vidyata ityanṛtam ।
अधुनापि तथैव समस्तमिदं जनिमाद्वियदादि भवेदनृतम् ॥ १३४॥ adhunāpi tathaiva samastamidaṃ janimādviyadādi bhavedanṛtam ॥ 134॥
कनकादिषु यद्युषजातमभूद्रुचकप्रमुखं पृथगेव ततः । kanakādiṣu yadyuṣajātamabhūdrucakapramukhaṃ pṛthageva tataḥ ।
अधिकं परिमाणममीषु कुतो न भवेदिति वाच्यमवश्यमिदम् ॥ १३५॥ adhikaṃ parimāṇamamīṣu kuto na bhavediti vācyamavaśyamidam ॥ 135॥
कनकप्रभृतेर्व्यतिरिक्तमतो रुचकादि न विद्यत एव कुतः । kanakaprabhṛtervyatiriktamato rucakādi na vidyata eva kutaḥ ।
पृथगग्रहणात्कनकप्रभृतेरिति कारणमेव सदन्यदसत् ॥ १३६॥ pṛthagagrahaṇātkanakaprabhṛteriti kāraṇameva sadanyadasat ॥ 136॥
ननु नाम पृथग्विकृतेः प्रकृतेरथ रूपमथापि च कार्यमतः । nanu nāma pṛthagvikṛteḥ prakṛteratha rūpamathāpi ca kāryamataḥ ।
कथमव्यतिरिक्ततयावगमः प्रकृतेर्विकृतेरिति वाच्यमिदम् ॥ १३७॥ kathamavyatiriktatayāvagamaḥ prakṛtervikṛteriti vācyamidam ॥ 137॥
इह वीरणतन्तुसुवर्णमृदः कटशाटकहारघटाकृतयः । iha vīraṇatantusuvarṇamṛdaḥ kaṭaśāṭakahāraghaṭākṛtayaḥ ।
उपलब्धृजनैरुपलब्धिमिता न भिदास्ति ततः प्रकृतेर्विकृतेः ॥ १३८॥ upalabdhṛjanairupalabdhimitā na bhidāsti tataḥ prakṛtervikṛteḥ ॥ 138॥
विकृतिर्यदि नास्ति पृथक्प्रकृतेर्न घटेत भिदाप्यभिधाप्रभृतेः । vikṛtiryadi nāsti pṛthakprakṛterna ghaṭeta bhidāpyabhidhāprabhṛteḥ ।
इति धीर्विफला तव येन जनैर्विविदे नयनेन मृदाद्यभिदा ॥ १३९॥ iti dhīrviphalā tava yena janairvivide nayanena mṛdādyabhidā ॥ 139॥
ननु रूपमथो अपि कार्यमथो अभिधापि नटस्य पृथग्विदिता । nanu rūpamatho api kāryamatho abhidhāpi naṭasya pṛthagviditā ।
न पृथक्त्वमुपैति नटः किमिति प्रतिवाच्यमवश्यमिदं कुशलैः ॥ १४०॥ na pṛthaktvamupaiti naṭaḥ kimiti prativācyamavaśyamidaṃ kuśalaiḥ ॥ 140॥
असतो न कथञ्चन जन्म भवेत्तदसत्त्वत एव खपुष्पमिव । asato na kathañcana janma bhavettadasattvata eva khapuṣpamiva ।
न सतोऽस्ति भवः पुरतोऽपि भवाद्यत आत्मवदेव सदिष्टमिति ॥ १४१॥ na sato'sti bhavaḥ purato'pi bhavādyata ātmavadeva sadiṣṭamiti ॥ 141॥
कपिलासुरिपञ्चशिखादिमतं परिगृह्य वदेद्यदि कश्चिदिदम् । kapilāsuripañcaśikhādimataṃ parigṛhya vadedyadi kaścididam ।
न कदाचन जन्म वदामि सतः प्रवदामि तु यच्छृणु तत्त्वमपि ॥ १४२॥ na kadācana janma vadāmi sataḥ pravadāmi tu yacchṛṇu tattvamapi ॥ 142॥
प्रकृतावविशिष्टतया यदभूदधुना तु तदेव विशेषयुतम् । prakṛtāvaviśiṣṭatayā yadabhūdadhunā tu tadeva viśeṣayutam ।
निरवद्यमिदं प्रतिभाति मम प्रवदात्र विरोधमवैषि यदि ॥ १४३॥ niravadyamidaṃ pratibhāti mama pravadātra virodhamavaiṣi yadi ॥ 143॥
सदयुज्यत येन गुणेन पुरा प्रकृतौ स इहास्ति न चेति वद । sadayujyata yena guṇena purā prakṛtau sa ihāsti na ceti vada ।
यदि विद्यत एव पुरा प्रकृतावधुनापि विशेषयुतत्वमसत् ॥ १४४॥ yadi vidyata eva purā prakṛtāvadhunāpi viśeṣayutatvamasat ॥ 144॥
यदि नास्ति पुरा स गुणः प्रकृतावसदुद्भवनं भवतोऽभिमतम् । yadi nāsti purā sa guṇaḥ prakṛtāvasadudbhavanaṃ bhavato'bhimatam ।
जननेन च सत्त्वमुपात्तवतो जनिमत्त्वत एव विनष्टिरपि ॥ १४५॥ jananena ca sattvamupāttavato janimattvata eva vinaṣṭirapi ॥ 145॥
भवतोऽभिमतं परिहर्तुमिदं न कथञ्चन शक्यत इत्यमुतः । bhavato'bhimataṃ parihartumidaṃ na kathañcana śakyata ityamutaḥ ।
कणभक्षमतेन समत्वमिदं भवतोऽभिमतं शनकैरगमत् ॥ १४६॥ kaṇabhakṣamatena samatvamidaṃ bhavato'bhimataṃ śanakairagamat ॥ 146॥
असतो भवनं नशनं च सतः कणभोजिमतं विदितं कविभिः । asato bhavanaṃ naśanaṃ ca sataḥ kaṇabhojimataṃ viditaṃ kavibhiḥ ।
उपपत्तिविरुद्धतया सुभृशं तदभाणि मयापि विरुद्धतया ॥ १४७॥ upapattiviruddhatayā subhṛśaṃ tadabhāṇi mayāpi viruddhatayā ॥ 147॥
प्रतिषिद्धमिदं कणभोजिमतं हरिणापि समस्तगुरोर्गुरुणा । pratiṣiddhamidaṃ kaṇabhojimataṃ hariṇāpi samastagurorguruṇā ।
वचनेन तु नासत इत्यमुना ब्रुवता च पृथातनयाय हितम् ॥ १४८॥ vacanena tu nāsata ityamunā bruvatā ca pṛthātanayāya hitam ॥ 148॥
असतश्च सतश्च न जन्म भवेदिति पूर्वमवाद्युपपत्तियुतम् । asataśca sataśca na janma bhavediti pūrvamavādyupapattiyutam ।
सदसच्च न जायत एव कुतो न हि वस्तु तथाविधमास्ति यतः ॥ १४९॥ sadasacca na jāyata eva kuto na hi vastu tathāvidhamāsti yataḥ ॥ 149॥
सदसत्त्वमतीत्य मनःप्रभृतेर्न कथञ्चन वृत्तिरिहास्ति यतः । sadasattvamatītya manaḥprabhṛterna kathañcana vṛttirihāsti yataḥ ।
तत एव मनःप्रमुखस्य भवो न भवेदिति सर्वसुवेदमिति ॥ १५०॥ tata eva manaḥpramukhasya bhavo na bhavediti sarvasuvedamiti ॥ 150॥
यदि नाम कथञ्चिदमुष्य भवः सदसत्त्वमपेक्ष्य भविष्यति वः । yadi nāma kathañcidamuṣya bhavaḥ sadasattvamapekṣya bhaviṣyati vaḥ ।
अमृषात्वममुष्य तथापि न तु श्रुतिरस्य मृषात्वमुवाच यतः ॥ १५१॥ amṛṣātvamamuṣya tathāpi na tu śrutirasya mṛṣātvamuvāca yataḥ ॥ 151॥
मनसोऽनृततैवमवादि यत स्तत एव हि तस्य मृषा चरितम् । manaso'nṛtataivamavādi yata stata eva hi tasya mṛṣā caritam ।
यत एव मृषा मनसश्चरितं तत एव पुरोदितसिद्धिरभूत् ॥ १५२॥ yata eva mṛṣā manasaścaritaṃ tata eva puroditasiddhirabhūt ॥ 152॥
यदपेक्ष्य तु नाम भवेत्त्रितयं परमात्मपदस्य तुरीयमिति । yadapekṣya tu nāma bhavettritayaṃ paramātmapadasya turīyamiti ।
तदसत्यमसत्यगुणस्तु यतः परिनिर्मितसर्पविसर्पणवत् ॥ १५३॥ tadasatyamasatyaguṇastu yataḥ parinirmitasarpavisarpaṇavat ॥ 153॥
निखिलस्य मनःप्रमुखस्य यतो वितथत्वमवादि पुरा तु मया । nikhilasya manaḥpramukhasya yato vitathatvamavādi purā tu mayā ।
श्रुतियुक्तिबलेन ततोऽद्वयकं परमक्षरमेव सदन्यदसत् ॥ १५४॥ śrutiyuktibalena tato'dvayakaṃ paramakṣarameva sadanyadasat ॥ 154॥
यदपूर्वमबाह्यमनन्तरकं न च किञ्चन तस्य भवत्यपरम् । yadapūrvamabāhyamanantarakaṃ na ca kiñcana tasya bhavatyaparam ।
इति वेदवचोऽनुशशास यतो वितथं परतोऽन्यदतः प्रगतम् ॥ १५५॥ iti vedavaco'nuśaśāsa yato vitathaṃ parato'nyadataḥ pragatam ॥ 155॥
प्रतिषिध्य यतो बहिरन्तरपि स्वविलक्षणमात्मन उक्तवती । pratiṣidhya yato bahirantarapi svavilakṣaṇamātmana uktavatī ।
अवबोधघनत्वमतोऽन्यदसल्लवणैकरसत्वनिदर्शनतः ॥ १५६॥ avabodhaghanatvamato'nyadasallavaṇaikarasatvanidarśanataḥ ॥ 156॥
लवणैकरसत्वसमं भणितं स्वविलक्षणवस्तुनिषेधनतः । lavaṇaikarasatvasamaṃ bhaṇitaṃ svavilakṣaṇavastuniṣedhanataḥ ।
अवबोधघनं परमात्मपदं त्वमवेहि तदस्मि सदाहमिति ॥ १५७॥ avabodhaghanaṃ paramātmapadaṃ tvamavehi tadasmi sadāhamiti ॥ 157॥
अणु नो न च तद्विपरीतगुणं न च ह्रस्वमतो न च दीर्घमपि । aṇu no na ca tadviparītaguṇaṃ na ca hrasvamato na ca dīrghamapi ।
प्रतिषिद्धसमस्तविशेषणकं परमक्षरमात्मतयाश्रय भोः ॥ १५८॥ pratiṣiddhasamastaviśeṣaṇakaṃ paramakṣaramātmatayāśraya bhoḥ ॥ 158॥
असुबुद्धिशरीरगुणान्षडिमानविवेकिजनैर्दृशिधर्मतया । asubuddhiśarīraguṇānṣaḍimānavivekijanairdṛśidharmatayā ।
प्रतिपन्नतमान्प्रविहाय शनैर्दृशिमात्रमवेहि सदाहमिति ॥ १५९॥ pratipannatamānpravihāya śanairdṛśimātramavehi sadāhamiti ॥ 159॥
अहिनिर्ल्वयनीमहिरात्मतया जगृहे परिमोक्षणतस्तु पुरा । ahinirlvayanīmahirātmatayā jagṛhe parimokṣaṇatastu purā ।
परिमुच्य तु तामुरगः स्वबिले न पुनः समवेक्षत आत्मतया ॥ १६०॥ parimucya tu tāmuragaḥ svabile na punaḥ samavekṣata ātmatayā ॥ 160॥
अविवेकत आत्मतया विदितं कुशरीरमिदं भवताप्यहिवत् । avivekata ātmatayā viditaṃ kuśarīramidaṃ bhavatāpyahivat ।
अहिवत्त्यज देहमिमं त्वमपि प्रतिपद्य चिदात्मकमात्मतया ॥ १६१॥ ahivattyaja dehamimaṃ tvamapi pratipadya cidātmakamātmatayā ॥ 161॥
रजनीदिवसौ न रवेर्भवतः प्रभया सततं युत एष यतः । rajanīdivasau na raverbhavataḥ prabhayā satataṃ yuta eṣa yataḥ ।
अविवेकविवेकगुणावपि तौ भवतो न रवेरिव नित्यदृशेः ॥ १६२॥ avivekavivekaguṇāvapi tau bhavato na raveriva nityadṛśeḥ ॥ 162॥
परिशुद्धविबुद्धविमुक्तदृशेरविवेकविवेकविवर्जनतः । pariśuddhavibuddhavimuktadṛśeravivekavivekavivarjanataḥ ।
मम बन्धविमोक्षगुणौ भवतो न कदाचिदपीत्यवगच्छ भृशम् ॥ १६३॥ mama bandhavimokṣaguṇau bhavato na kadācidapītyavagaccha bhṛśam ॥ 163॥
न मम ग्रहणोज्झनमस्ति मया न परेण दृशेरिति निश्चिनु भोः । na mama grahaṇojjhanamasti mayā na pareṇa dṛśeriti niścinu bhoḥ ।
न हि कस्यचिदात्मनि कर्म भवेन्न च कश्चिदिहास्ति मदन्य इति ॥ १६४॥ na hi kasyacidātmani karma bhavenna ca kaścidihāsti madanya iti ॥ 164॥
अहमस्मि चरस्थिरदेहधियां चरितस्य सदेक्षक एक इति । ahamasmi carasthiradehadhiyāṃ caritasya sadekṣaka eka iti ।
न भवेदत एव मदन्य इति त्वमवेहि सुमेध इदं सुदृढम् ॥ १६५॥ na bhavedata eva madanya iti tvamavehi sumedha idaṃ sudṛḍham ॥ 165॥
गगने विमले जलदादिमले सति वासति वा न भिदास्ति यथा । gagane vimale jaladādimale sati vāsati vā na bhidāsti yathā ।
त्वयि सर्वगते परिशुद्धदृशौ न भिदास्ति तथा द्वयभेदकृता ॥ १६६॥ tvayi sarvagate pariśuddhadṛśau na bhidāsti tathā dvayabhedakṛtā ॥ 166॥
अनृतं द्वयमित्यवदाम पुरा व्यवहारमपेक्ष्य तु गीतमिदम् । anṛtaṃ dvayamityavadāma purā vyavahāramapekṣya tu gītamidam ।
अनृतेन न सत्यमुपैति युजां न मरीचिजलेन नदी ह्रदिनी ॥ १६७॥ anṛtena na satyamupaiti yujāṃ na marīcijalena nadī hradinī ॥ 167॥
बहुनाभिहितेन किमु क्रियते श‍ृणु सङ्ग्रहमत्र वदामि ततः । bahunābhihitena kimu kriyate śa‍ṛṇu saṅgrahamatra vadāmi tataḥ ।
त्वयि जागरितप्रभृति त्रितयं परिकल्पितमित्यसदेव सदा ॥ १६८॥ tvayi jāgaritaprabhṛti tritayaṃ parikalpitamityasadeva sadā ॥ 168॥
परिकल्पितमित्यसदित्युदितं मन इत्यभिशब्दितमागमतः । parikalpitamityasadityuditaṃ mana ityabhiśabditamāgamataḥ ।
उपपत्तिभिरेव च सिद्धमतो भवतोऽन्यदशेषमभूतमिति ॥ १६९॥ upapattibhireva ca siddhamato bhavato'nyadaśeṣamabhūtamiti ॥ 169॥
यदबाह्यमनन्तरमेकरसं यदकार्यमकारणमद्वयकम् । yadabāhyamanantaramekarasaṃ yadakāryamakāraṇamadvayakam ।
यदशेषविशेषविहीनतरं दृशिरूपमनन्तमृतं तदसि ॥ १७०॥ yadaśeṣaviśeṣavihīnataraṃ dṛśirūpamanantamṛtaṃ tadasi ॥ 170॥
इयदेव मयोपनिषत्सु पदं परमं विदितं न ततोऽस्त्यधिकम् । iyadeva mayopaniṣatsu padaṃ paramaṃ viditaṃ na tato'styadhikam ।
इति पिप्पलभक्ष इवाभ्यवदद्ध्यवशिष्टमतिं विनिवारयितुम् ॥ १७१॥ iti pippalabhakṣa ivābhyavadaddhyavaśiṣṭamatiṃ vinivārayitum ॥ 171॥
इतरोऽपि गुरुं प्रणिपत्य जगौ भगवन्निति तारितवानसि माम् । itaro'pi guruṃ praṇipatya jagau bhagavanniti tāritavānasi mām ।
अवबोधतरेण समुद्रमिमं मृतिजन्मजलं सुखदुःखझषम् ॥ १७२॥ avabodhatareṇa samudramimaṃ mṛtijanmajalaṃ sukhaduḥkhajhaṣam ॥ 172॥
अधुनास्मि सुनिर्वृत आत्मरतिः कृतकृत्य उपेक्षक एकमनाः । adhunāsmi sunirvṛta ātmaratiḥ kṛtakṛtya upekṣaka ekamanāḥ ।
प्रहसान्विषयान्मृगतोयसमान्विचरामि महीं भवता सहितः ॥ १७३॥ prahasānviṣayānmṛgatoyasamānvicarāmi mahīṃ bhavatā sahitaḥ ॥ 173॥
तव दास्यमहं भृशमामरणात्प्रतिपद्य शरीरधृतिं भगवन् । tava dāsyamahaṃ bhṛśamāmaraṇātpratipadya śarīradhṛtiṃ bhagavan ।
करवाणि मया शकनीयमिदं तव कर्तुमतोऽन्यदशक्यमिति ॥ १७४॥ karavāṇi mayā śakanīyamidaṃ tava kartumato'nyadaśakyamiti ॥ 174॥
गुरुशिष्यकथाश्रवणेन मया श्रुतिवच्छ्रुतिसारसमुद्धरणम् । guruśiṣyakathāśravaṇena mayā śrutivacchrutisārasamuddharaṇam ।
कृतमित्थमवैति य एतदसौ न पतत्युदधौ मृतिजन्मजले ॥ १७५॥ kṛtamitthamavaiti ya etadasau na patatyudadhau mṛtijanmajale ॥ 175॥
भगवद्भिरिदं गुरुभक्तियुतैः पठितव्यमपाठ्यमतोऽन्यजनैः । bhagavadbhiridaṃ gurubhaktiyutaiḥ paṭhitavyamapāṭhyamato'nyajanaiḥ ।
गुरुभक्तिमतः प्रतिभाति यतो गुरुणोक्तमतोऽन्यभजन्न पठेत् ॥ १७६॥ gurubhaktimataḥ pratibhāti yato guruṇoktamato'nyabhajanna paṭhet ॥ 176॥
निगमोऽपि च यस्य इतिप्रभृतिर्गुरुभक्तिमतः कथितं गुरुणा । nigamo'pi ca yasya itiprabhṛtirgurubhaktimataḥ kathitaṃ guruṇā ।
प्रतिभाति महात्मन इत्यवदत्पठितव्यमतो गुरुभक्तियुतैः ॥ १७७॥ pratibhāti mahātmana ityavadatpaṭhitavyamato gurubhaktiyutaiḥ ॥ 177॥
येषां धीसूर्यदीप्त्या प्रतिहतमगमन्नाशमेकान्ततो मे yeṣāṃ dhīsūryadīptyā pratihatamagamannāśamekāntato me
ध्वान्तं स्वान्तस्य हेतुर्जननमरणसन्तानदोलाधिरूढेः । dhvāntaṃ svāntasya heturjananamaraṇasantānadolādhirūḍheḥ ।
येषां पादौ प्रपन्नाः श्रुतिशमविनयैर्भूषिताः शिष्यसङ्घाः yeṣāṃ pādau prapannāḥ śrutiśamavinayairbhūṣitāḥ śiṣyasaṅghāḥ
सद्यो मुक्ताः स्थितास्तान्यतिवरमहितान्यावदायुर्नमामि ॥ १७८॥ sadyo muktāḥ sthitāstānyativaramahitānyāvadāyurnamāmi ॥ 178॥
भूः पादौ यस्य खं चोदरमसुरनिलश्चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे bhūḥ pādau yasya khaṃ codaramasuranilaścandrasūryau ca netre
कर्णावाशाः शिरो द्यौर्मुखमपि दहनो यस्य वास्तेयमब्धिः । karṇāvāśāḥ śiro dyaurmukhamapi dahano yasya vāsteyamabdhiḥ ।
अन्तःस्थं यस्य विश्वं सुरनरखगगोभोगिगन्धर्वदैत्यै- antaḥsthaṃ yasya viśvaṃ suranarakhagagobhogigandharvadaityai-
श्चित्रं रंरम्यते तं त्रिभुवनवपुषं विष्णुमीशं नमामि ॥ १७९॥ ścitraṃ raṃramyate taṃ tribhuvanavapuṣaṃ viṣṇumīśaṃ namāmi ॥ 179॥
इति श्री तोटकाचार्यविरचितं श्रुतिसारसमुद्धरणं समाप्तम् ॥ iti śrī toṭakācāryaviracitaṃ śrutisārasamuddharaṇaṃ samāptam ॥

1. [Шанкара:] «О дитя! Кто ты, чей, откуда ты, путник? Как [тебя] зовут, откуда ты пришел?
И на это сказанное мною ответь ты, дитя, чтобы порадовать меня, ты, кто вызывает радость.
kastvaṃ śiśo kasya kuto'si gantā kiṃ nāma te tvaṃ kuta āgato'si।
etanmayoktaṃ vada cārbhaka tvaṃ matprītaye prītivivardhano'si ॥1॥

2. [Хастамалака:] Я не человек и не божество, не якша, не брахман, не кшатрий, не вайшья и не шудра,
Не ученик, не домохозяин, не лесной житель и не санньясин; Я — вечное познание.
nāhaṃ manuṣyo na ca devayakṣau na brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ।
na bramhacārī na gṛhī vanastho bhikṣurna cāhaṃ nijabodharūpaḥ ॥2॥

3. [Я] тот, [у кого] отброшены любые наложения, [даже] подобные пространству и причины деятельности ума, глаза и др. [органов чувств и действий (далее-органы)],
Подобно тому, как Солнце является причиной земной деятельности, я по сути То, чья исконная форма вечное осознавание.
nimittaṃ manaścakṣurādipravṛttau nirastākhilopādhirākāśakalpaḥ ।
ravirlokaceṣṭānimittaṃ yathā yaḥ sa nityopalabdhisvarupo'hamātmā ॥3॥

4. [Я тот,] исконная форма которого вечное осознавание подобно теплу [исходящему] от огня, состоящий из бессознательного, как ум, глаз и др. [органы]…
действуют опираясь на неподвижное Одно, То, чья исконная форма вечное осознавание. Я [есмь] Атман.
yamagnyuṣṇavannityabodhasvarūpaṃ manaścakṣurādīnyabodhātmakāni।
pravartanta āśrityaniṣkampamekaṃ sa nityopalabdhisvarupo'hamātmā ॥4॥

5. Как образ лица видим в зеркале, а из-за подобия лица [отражение] само не существует,
Тот, в ком отражается сознание других сознаний, я по сути подобен Тому, чья исконная форма вечное осознавание. Я [есмь] Атман.
mukhābhāsako darpaṇe dṛśyamāne mukhatvātpṛthaktvena naivāsti vastu।
cidābhāsako dhīṣu jīvo'pi tadvat sa nityopalabdhisvarupo'hamātmā ॥5॥

6. Как в отсутствие зеркала исчезает отражение, лицо остается одним, лишенным воображения,
Так и в разделении сознания не имеющего отражения, я по сути То, чья исконная форма вечное осознавание.
yathā darpaṇābhāva ābhāsahāno mukhaṃ vidyate kalpanāhīnamekaṃ।
tathā dhīviyoge nirābhāsako yaḥ sa nityopalabdhisvarupo'hamātmā ॥6॥

7. Лишенный ума, глаз и др. [органов], который сам является умом для ума, глазом для глаза и т.д.
Исконная форма, которая непостижима для ума, глаза и др. [органов], я по сути То, чья форма вечное осознавание.
manaścakṣurādeviryuktaḥ svayaṃ yo manaścakṣurādermanaścakṣurādiḥ ।
manaścakṣurāderagamyasvarūpaḥ sa nityopalabdhisvarupo'hamātmā ॥7॥

8. Который один самостоятельно сияет, чистое сознание, чья форма есть проявление, подобно многообразному в сознаниях,
Как Солнце [отражается] в воде, находящейся [в разных] горшках, я по сути То, чья исконная форма вечное осознавание.
ya eko vibhāti svataḥ śuddhacetāḥ prakāśa svarūpo'pi nāneva dhīṣu।
śarāvodakastho yathā bhānurekaḥ sa nityopalabdhisvarupo'hamātmā ॥8॥

9. Как Солнце поочередно освещает глаза многих, которые должны быть освещены,
Который также освещает сознания многих, я по сути То, чья исконная форма вечное осознавание.
yathānekacakṣuḥ prakāśoravirnakrameṇa prakāśīkaroti prakāśyam।
anekādhiyo yastathaikaḥ prabodhaḥ sa nityopalabdhisvarupo'hamātmā ॥9॥

10. Как глаз принимает форму рассвета Солнца, но не сияние [самого] Солнца,
Когда невидимое становится видимым, я по сути То, чья исконная форма вечное осознавание.
vivasvatprabhātaṃ yathārūpamakṣaṃ pragṛhvāti nābhātamevaṃ vivasvān।
yadābhāta ābhāsayatyakṣamekaḥ sa nityopalabdhisvarupo'hamātmā ॥10॥

11. Как одно Солнце становится множественным в колеблющихся и спокойных водах, неотличный, постигающий собственную форму,
в колеблющихся и различных [водах], единое, я по сути То, чья исконная форма вечное осознавание.
yathā sūrya eko'pyanekaścalāsu sthirāsvapyananyadvibhāvyasvarūpam।
calāsu prabhinnāsu dhīṣvevamekaḥ sa nityopalabdhisvarupo'hamātmā ॥11॥

12. Глупый полагает, что видение покрывается тучами также, как Солнце лишается сияния покрываясь тучами.
Таким же образом для глупого видение кажется как бы связанным, я по сути То, чья исконная форма вечное осознавание.
ghanacchannadṛṣṭirghanacchannamarkaṃ yathā niṣprabhaṃ manyate cātimūḍhaḥ।
tathā baddhavadbhāti yo mūḍhadṛṣṭeḥ sa nityopalabdhisvarupo'hamātmā ॥12॥

13. Который пронизывает все объекты, [но] не касается всех объектов,
Везде чист, подобно пространству, чья природа прозрачна, я по сути То, чья исконная форма вечное осознавание.
samasteṣu vastusvanusyūtamekaṃ samastāni vastūni yaṃ na spṛśanti।
viyadvatsadā śuddhamacchasvarūpaṃ sa nityoplabdhisvarūpo'hamātmā ॥13॥

14. Как в свойстве настоящих драгоценных камней [есть] различие, так и ты различен в различных интеллектах,
Как лунные блики подвижны (мерцают) в воде, таким же образом подвижность мне [присуща] также здесь (в этом теле), о Вишну!
upādhau yathā bhedatā sanmaṇīnāṃ tathā bhedatā buddhibhedeṣu te'pi।
yathā candrikāṇām jale caṃcalatvaṃ tathā caṃcalatvaṃ mamapīha viṣṇo ॥14॥

Сурешвара (также известный как Сурешварачарья ) — индийский философ IX века, ученик Ади Шанкары.
В своём труде «Достижение недеяния» излагает философию авадайты.

Содержание «Достижения недеяния» (naiṣkarmyasiddhi)

Произведениесостоит из 423 стихов, разделенных на четыре главы.

Первая глава — 100 стихов

• Приветствие гуру
• Невежество — причина сансары
• Карма не может устранить невежество
• Йога как действия — предварительное средство
• Йога как знание и как действие не существуют одновременно
• Ответы на аргументы аппонентов

Вторая глава — 119 стихов

• Незнание истинной природы себя является препятствием для осознания тождественности с Тем
• Великие речения упанишад​
• Атман отличается от союза тело — разум
• Видение реальности

Третья глава — 126 стихов

• Неведение устраняется только с помощью осознания великого речения «То ты еси»
• Три аспекта великих речений
• Что на самом деле означает это речение
• Сознание не может дать прямой опыт
• Разум помогает, а великое речение завершает работу по устранению невежества
• Невежество необъяснимо
• Повторение великого речения и медитация

Четвертая глава — 78 стихов.

• Краткое содержание предыдущих глав
• Цитаты «Упадеша Сахасри» Ади Шанкары и «Мандукья-карика» Гаудапады
• Освобождение при жизни
• Квалификации и качества учеников
• Заключение