гаудапада (Поиск по тегам)

Перевод Мандукья карики Гаудапады

Для изучения Гаудапада Карики читатель должен быть знаком с текстом Мандукья упанишады.

1.1 [Стопа,] постигающая внешнее, — это вищва, постигающая внутреннее — тайджаса. Постигающая без различения — праджня. Поистине единый [Ишвара] пребывает в трех стопах.

bahiṣprajño vibhurviśvo hyantaḥprajñastu taijasaḥ |
ghanaprajñastathā prājña eka eva tridhā sthitaḥ || 1.1 ||


Комментарий Ади Шанкары
[Первая стопа называется] вищва (всеобщая), или вищванара, или вайщванара (всечеловеческая), потому что [она является] условием счастья и иного [опыта] у всех людей. Или же она называется так, потому что является и всем, и человеком.
viśveṣāṃ narāṇāṃ anekadhā sukhādi-nayanād viśvānara |
yadvā viśvaś ca asau naraśca iti viśvānara |
viśvānara eva vaiśvānara ||


[Вторая стопа называется] тайджаса (светлая), потому что она имеет [иллюзорный] объект, хотя является лишь светом [сознания], постижением без реального объекта.
viṣaya-śūnyāyāṃ prajñāyāṃ kevalaprakaśasvarūpāyāṃ viṣayitvena bhavati iti taijasaḥ |

[Третья стопа называется] праджня (постигающая), потому что она знает все объекты, знает прошедшее и будущее. Или же она называется так, потому что она есть лишь постижение, одинаковое [у каждого субъекта].
bhūtabhaviṣyat-jñātṛtvaṃ sarvaviṣayajñātṛtvam asya eva iti prājñāḥ |
athavā prajñaptimātram asya eva asādhāraṇaṃ rūpam iti prājñaḥ |


Примечание переводчиков
В Мандукья упанишаде слог ОМ рассматривается в четырех стопах (частях). При этом четвертая стопа не добавляется к трем, а является единством трех стоп. В составе шлоки также выделяется четыре стопы по 8 слогов каждая. Далее Гаудапада в строфах 1.1-1.4 описывает первую стопу слога ОМ в первой стопе шлоки и т.д., а четвертая стопа каждой шлоки содержит обобщение первых трех.



1.2 Вищва преимущественно [находится] в правом глазу, в уме — тайджаса, в пространстве сердца — праджня. [Так единый Ишвара] пребывает в теле в трех стопах.

dakṣiṇākṣimukhe viśvo manasyantastu taijasaḥ |
ākāśe ca hṛdi prājñastridhā dehe vyavasthitaḥ || 1.2 ||


Примечание переводчиков
В мукхья упанишадах (БрАУ 5.5, ЧхУ 1.6, 1.7 и др.) говорится, что Пуруша имеет расположение в теле человека в правом глазу и среди богов в Солнце.
Этого Пурушу Ади Шанкара отождествляет с Ишварой, который наблюдает за миром из в Солнца и за человеком из правого глаза.

Тайджасу Ади Шанкара также отождествляет с Ишварой, на основании того, что в БрАУ 5.6 сказано, что Ишвара состоит из ума. Далее Шанкара пишет, что сновидение есть движение пран, а сон без сновидений (праджня) — слияние всех пран в области сердца (самана) и прекращение их движения. Поэтому оба типа сна имеют общую сущность — активность пран.

Шанкара не считает, что это дает полную идею Ишвары. Это лишь частичные его проявления, задействованные в религиозной практике (см. комментарий Шанкары к БС 1.1.20).



1.3 [Ишвара как] вищва постоянно проживает грубый опыт, как тайджаса проживает тонкий опыт, как праджня проживает опыт блаженства. [Так единый Ишвара] известен в опыте в трех стопах.

viśvo hi sthūlabhuṅnityaṃ taijasaḥ praviviktabhuk |
ānandabhuktathā prājñastridhā bhogaṃ nibodhata || 1.3 ||



1.4 Грубое насыщает вищву, тонкое — тайджасу,
блаженство — праджню. [Так единый Ишвара] известен в насыщении в трех стопах.

sthūlaṃ tarpayate viśvaṃ praviviktaṃ tu taijasam |
ānandaśca tathā prājñaṃ tridhā tṛptiṃ nibodhata || 1.4 ||



1.5 [Единое] вкушаемое и [единый] вкушающий описаны в трех состояниях.
Тот, кто знает их обоих, вкушая, не вовлекается.

triṣu dhāmasu yadbhojyaṃ bhoktā yaśca prakīrtitaḥ |
vedaitadubhayaṃ yastu sa bhuñjāno na lipyate || 1.5 ||


Комментарий Ади Шанкары
В трех состояниях: в бодрствовании, [сновидении и глубоком сне] — есть единое вкушаемое, разделенное на три [части], именуемые грубым, тонким, блаженством. Вкушающий, названный вищва, тайджаса и праджня, — единый [Ишвара] — «Я [есмь] Он».
triṣu dhāmasu jāgradādiṣu sthūlapraviviktānandākhyaṃ yadbhojyameka tridhābhūtam yaśca viśvataijasaprājñākhyo bhoktaika — so'ham



1.6 У всех сущих во всех состояниях есть источник, — так установлено [в упанишадах].
Жизненное дыхание порождает все. Пуруша, [подобно Солнцу], отдельно порождает лучи-сознания.

prabhavaḥ sarvabhāvānāṃ satāmiti viniścayaḥ |
sarvaṃ janayati prāṇaśceto'ṃśūnpuruṣaḥ pṛthak || 1.6 ||


Комментарий Ади Шанкары
Пуруша отдельно творит дживы, а жизненное дыхание порождает [все] иное во всех состояниях, будучи его источником.
tān puruṣaḥ pṛthak sṛjati <...> jīvalakṣaṇāṃstvitarānsarvabhāvān prāṇo bījātmā janayati

Примечание переводчиков
Ср. БГ 7.4-7.5 о двух пракрити Ишвары.



1.7 Одни, стремясь понять творение, считают его началом эманацию [Ишвары],
Другие представляют творение как сон или иллюзию.

vibhūtiṃ prasavaṃ tvanye manyante sṛṣṭicintakāḥ |
svapnamāyāsarūpeti sṛṣṭiranyairvikalpitā || 1.7 ||


Примечание переводчиков
Под эманацией понимается процесс появления множества вещей из единого Ишвары, который не нарушает его целостности, то есть выделение отдельных сущих внутри Ишвары как целого. Можно отождествить эту точку зрения с ведантой бхеда-абхеда, а в дальнейшем и с вишишта-адвайта ведантой. Шанкара считает это воззрение не конечной истиной, а второе — конечной.



РАЗОБРАНО

1.8 [Третьи] убеждены, что творение появилось по воле Владыки.
Школа Калачинтака (мыслители о времени) полагает появление элементов в следствии времени.

icchāmātraṃ prabhoḥ sṛṣṭiriti sṛṣṭau viniścitāḥ |
kālātprasūtiṃ bhūtānāṃ manyante kālacintakāḥ || 1.8 ||



1.9 Иные [считают появление] творения с целью проживания опыта, другие — с целью игры.
[Остальные], что это сущность Бога. Какое же желание у того, кто удовлетворен?

bhogārthaṃ sṛṣṭirityanye krīḍārthamiti cāpare |
devasyaiṣa svābhāvo'yamāptakāmasya kā spṛhā || 1.9 ||



1.10 Владыка свободен от любых активностей, он вечен, недвойственен, среди всех состояний он известен как всепроникающий четвертый.

nivṛtteḥ sarvaduḥkhānāmīśānaḥ prabhuravyayaḥ |
advaitaḥ sarvabhāvānāṃ devasturyo vibhuḥ smṛtaḥ || 1.10 ||



1.11 Обусловленные причиной и следствием они (активности) считаются Вищвой, Тайджасом и Праджней но связанное причиной они отсутствуют в Турье.
kāryakāraṇabaddhau tāviṣyete viśvataijasau |
prājñaḥ kāraṇabaddhastu dvau tau turye na siddhyataḥ || 1.11 ||


1.12 Отсутствие Атмана и отсутствие другого, даже не истинно и не ложно,
Праджня осознает что-либо как Турья, то, что всегда всевидящее.
nā''tmānaṃ na paraṃścaiva na satyaṃ nāpi cānṛtam |
prājñaḥ kiṃcana saṃvetti turyaṃ tatsarvadṛksadā || 1.12 ||


1.13 У обоих: Праджни и Турьи схоже невосприятие двойственности.
Праджня, связанная семенем сна отсутствует в Турье.
dvaitasyāgrahaṇaṃ tulyamubhayoḥ prājñaturyayoḥ |
bījanidrāyutaḥ prājñaḥ sā ca turye na vidyate || 1.13 ||


1.14 Первые два [состояния] соединены со сновидением и глубоким сном, но Праджня — со сном без сновидений.
В Турье мудрецы [не] наблюдают ни глубокий сон, не сновидения.
svapnanidrāyutāvādyau prājñastvasvapnanidrayā |
na nidrāṃ naiva ca svapnaṃ turye paśyanti niścitāḥ || 1.14 ||


1.15 Сновидение — у воспринимающего [истину] иначе, сон — у незнающего таттвы.
Когда разрушено восприятие этих двух, достигается состояние Турья.
anyathā gṛhṇataḥ svapno nidrā tattvamajānataḥ |
viparyāse tayoḥ kṣīṇe turīyaṃ padamaśnute || 1.15 ||


1.16 Когда пробуждается душа, усыплённая безначальной иллюзией, тогда [она] осознает безначальное, лишенное сна и сновидений, недвойственное.
anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate |
ajamanidramasvapnamadvaitaṃ budhyate tadā || 1.16 ||


1.17 Если проявленное существовало бы, оно бы без сомнений прекратилось.
Только иллюзия двойственна, высший смысл — недвойственен.
prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ |
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ || 1.17 ||


1.18 Если бы воображаемое было кем-либо создано, оно бы прекратилось.
[Когда] познано это утверждение из наставления, двойственность не существует.
vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit |
upadeśādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate || 1.18 ||


1.19 Когда Вищва выражается свойством [звука] А, общность с начальным [становится] явным.
В различении слога может быть сходство в достижении [Брахмана].
viśvasyātvavivakṣāyāmādisāmānyamutkaṭam |
mātrāsaṃpratipattau syādāptisāmānyameva ca || 1.19 ||


1.20 Когда Тайджаса выражается свойством [звука] У, явно наблюдается превосходство [над Вищвой].
В различении слога может быть (находится) относительная двойственность.
taijasasyotvavijñāna utkarṣo dṛśyate sphuṭam |
mātrāsaṃpratipattau syādubhayatvaṃ tathāvidham || 1.20 ||


1.21 Состояние буквы М у Праджни явная общность с мерой.
В различении [этого] слога [находится] сходство растворения.
makārabhāve prājñasya mānasāmānyamutkaṭam |
mātrāsaṃpratipattau tu layasāmānyameva ca || 1.21 ||


1.22 Тот, кто в трех обителях твердо постиг единое(tulyam) общее, тот достоин почитания всех существ и поклонения как великий мудрец.
triṣu dhāmasu yastulyaṃ sāmānyaṃ vetti niścitaḥ |
sa pūjyaḥ sarvabhūtānāṃ vandyaścaiva mahāmuniḥ || 1.22 ||


1.23 Слог А направляет Вищву, слог У — Тайджасу, слог М — Праджню. Не существует движения в тишине.
akāro nayate viśvamukāraścāpi taijasam |
makāraśca punaḥ prājñaṃ nāmātre vidyate gatiḥ || 1.23 ||


1.24 Слог ОМ следует знать по четвертям. Нет сомнений в четвертях.
Постигнув слог ОМ по четвертям, не следует думать о чем-либо [ином].
oṃkāraṃ pādaśo vidyātpādā mātrā na saṃśayaḥ |
oṃkāraṃ pādaśo jñātvā na kiṃcidapi cintayet || 1.24 ||


1.25 Сознание следует направить в слог ОМ. Слог ОМ — бесстрашный Брахман.
Cлог ОМ соединен с бесконечным, [которое] не содержит страха где-либо.
yuñjīta praṇave cetaḥ praṇavo brahma nirbhayam |
praṇave nityayuktasya na bhayaṃ vidyate kvacit || 1.25 ||


1.26 Слог ОМ — первый Брахман, также он известен как следующий Брахман.
Не имеющий: предшественника, внутреннего и внешнего, иного — [это] неизменный [слог] ОМ.
praṇavo hyaparaṃ brahma praṇavaśca paraḥ smṛtaḥ |
apūrvo'nantaro'bāhyo'naparaḥ praṇavo'vyayaḥ || 1.26 ||


1.27 У всего слог ОМ начало, середина и конец.
Постигнув слог ОМ [мудрец] обретает бесконечное.
sarvasya praṇavo hyādirmadhyamantastathaiva ca |
evaṃ hi praṇavaṃ jñātvā vyaśnute tadanantaram || 1.27 ||


1.28 Слог ОМ следует знать как Владыку, пребывающего у всего в сердце.
Постигнув слог ОМ, мудрец не печалится.
praṇavaṃ hīśvaraṃ vidyātsarvasya hṛdi saṃsthitam |
sarvavyāpinamoṃkāraṃ matvā dhīro na śocati || 1.28 ||


1.29 Только тишина бесконечна. [В ней] прекращение двойственности. [Это] Шива.
Кто познал слог ОМ, тот [истинный] мудрец, а не иной.
amātro'nantamātraśca dvaitasyopaśamaḥ śivaḥ |
oṃkāro vidito yena sa munirnetaro janaḥ || 1.29 ||


2.1 Мудрецы утверждают, что сновидение [есть] нереальность всех явлений поскольку они скрытны и находятся внутри.
vaitathyaṃ sarvabhāvānāṃ svapna āhur manīṣiṇaḥ |
antaḥsthānāt tu bhāvānāṃ saṃvṛtatvena hetunā || 2.1 ||


2.2 И побывав в других странах [в реальности он их] не видит из-за непродолжительности времени [сновидений].
И пробудившись [он понимает], что ничто не находилось в той стране.
adīrghatvācca kālasya gatvā deśānnapaśyati |
pratibuddhaśca vai sarvastasmindeśe na vidyate || 2.2 ||


2.3 И несуществование колесниц и прочих вещей утверждается обоснованием логики.
Этим подтверждается иллюзорность. Сновидения раскрыты.
abhāvaśca rathādīnāṃ śrūyate nyāyapūrvakam |
vaitathyaṃ tena vai prāptaṃ svapna āhuḥ prakāśitam || 2.3 ||


2.4 Мудрецы утверждают, что сновидение [есть] нереальность всех явлений поскольку они скрытны и находятся внутри. (повторение 2.1)
antaḥsthānāt tu bhāvānāṃ saṃvṛtatvena hetunā |
vaitathyaṃ sarvabhāvānāṃ svapna āhur manīṣiṇaḥ || 2.4 ||


2.5 Мудрецы утверждают, что состояния сновидений и бодрствования по сути одно [и то же], поскольку общеизвестно, что [их формальные] различия схожи.
svapnajāgaritasthāne hyekamāhurmanīṣiṇaḥ |
bhedānāṃ hi samatvena prasiddhenaiva hetunā || 2.5 ||


2.6 То, чего не существует в начале и в конце, так же отсутствует и в настоящем.
Ложные [явления] воспринимаются как реальные.
ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā |
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo'vitathā iva lakṣitāḥ || 2.6 ||


2.7 Их польза в сновидениях не подтверждается.
Поэтому благодаря свойству начальности и конечности они признаются ложным.
saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate |
tasmādādyantavatvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ || 2.7 ||


2.8 прежним может быть свойство пребывания [в какой-то стране?] как у небожителей.
Побывав там он наблюдает их как здесь, хорошо обученный.
apūrvaṃ sthānidharmaḥ syād yathā svarganivāsinām |
tānayaṃ prekṣate gatvā yathaiveha suśikṣitaḥ || 2.8 ||


2.9 То, что воображается внутренним сознанием в состоянии сновидения — нереально.
Внешнее, воспринятое сознанием — реально. [Адвайтин] видит оба как ложное.
svapnavṛttāvapi tvantaścetasā kalpitaṃ tvasat |
bahiścetogṛhītaṃ sad dṛṣṭaṃ vaitathyametayoḥ || 2.9 ||


2.10 То, что воображается внутренним сознанием в состоянии бодрствования — нереально.
Внешнее, воспринятое сознанием — реально. [Адвайтин] соединяет оба как ложное.
jāgradvṛttāvapi tvantaścetasā kalpitaṃ tvasat |
bahiścetogṛhītaṃ sad yuktaṃ vaitathyametayoḥ || 2.10 ||


2.11 От наблюдения обоих явлений и колебаний [осуществляются] различия с помощью общеизвестной причиной подобности.
ubhayorapi vai bhāvānāṃ spanditānāṃ ca darśanāt |
bhedānāṃ hi samatvena prasiddhenaiva hetunā || 2.11 ||


kalpayatyātmanā''tmānamātmā devaḥ svamāyayā |
sa eva budhyate bhedāniti vedāntaniścayaḥ || 2.12 ||

vikarotyaparānbhāvānantaścitte vyavasthitān |
niyatāṃśca bahiścitta evaṃ kalpayate prabhuḥ || 2.13 ||

cittakālā hi ye'ntastu dvayakālāśca ye bahiḥ |
kalpitā eva te sarve viśeṣo nānyahetukaḥ || 2.14 ||

avyaktā eva ye'ntastu sphuṭā eva ca ye bahiḥ |
kalpitā eva te sarve viśeṣastvindriyāntare || 2.15 ||

jīvaṃ kalpayate pūrvaṃ vaco bhāvānpṛthagvidhān |
bāhyānādhyātmikāṃścaiva yathāvidyastathāsmṛtiḥ || 2.16 ||

aniścitā yathā rajjurandhakāre vikalpitā |
sarpadhārādibhirbhāvaistadvadātmā vikalpitaḥ || 2.17 ||

niścitāyāṃ yathā rajjvāṃ vikalpo vinivartate |
rajjureveti cādvaitaṃ tadvadātmaviniścayaḥ || 2.18 ||

prāṇādibhiranantaiśca bhāvairetairvikalpitaḥ |
māyaiṣā tasya devasya yayā saṃmohitaḥ svayam || 2.19 ||

prāṇa iti prāṇavido bhūtānīti ca tadvidaḥ |
guṇā iti guṇavidastattvānīti ca tadvidaḥ || 2.20 ||

pādā iti pādavido viṣayā iti tadvidaḥ |
lokā iti lokavido devā iti ca tadvidaḥ || 2.21 ||

vedā iti vedavido yajñā iti ca tadvidaḥ |
bhokteti ca bhoktṛvido bhojyamiti ca tadvidaḥ || 2.22 ||

sūkṣma iti sūkṣmavidaḥ sthūla iti ca tadvidaḥ |
mūrta iti mūrtavido'mūrta iti ca tadvidaḥ || 2.23 ||

kāla iti kālavido diśa iti ca tadvidaḥ |
vādā iti vādavido bhuvanānīti tadvidaḥ || 2.24 ||

mano iti manovido buddhiriti ca tadvidaḥ |
cittamiti ca cittajñā dharmādharmau ca tadvidaḥ || 2.25 ||

pañcaviṃśaka ityeke ṣaḍviṃśa iti cāpare |
ekatriṃśaka ityāhuḥ anantamiti cāpare || 2.26 ||

lokām̐llokavidaḥ prāhurāśramā iti tadvidaḥ |
strīpuṃnapuṃsakaṃ laiṅgāḥ parāparamathāpare || 2.27 ||

sṛṣṭiriti sṛṣṭivido laya iti ca tadvidaḥ |
sthitiriti sthitividaḥ sarve ceha tu sarvadā || 2.28 ||

yaṃ bhāvaṃ darśayed yasya taṃ bhāvaṃ sa tu paśyati |
taṃ cāvati sa bhūtvāsau tadgrahaḥ samupaiti tam || 2.29 ||

etaireṣo'pṛthagbhāvaiḥ pṛthageveti lakṣitaḥ |
evaṃ yo veda tattvena kalpayetso'viśaṅkitaḥ || 2.30 ||

svapnamāye yathā dṛṣṭaṃ gandharvanagaraṃ yathā |
tathā viśvamidaṃ dṛṣṭaṃ vedānteṣu vicakṣaṇaiḥ || 2.31 ||

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 2.32 ||

bhāvair asadbhirevāyamadvayena ca kalpitaḥ |
bhāvā apyadvayenaiva tasmādadvayatā śivā || 2.33 ||

nā''tmabhāvena nānedaṃ na svenāpi kathaṃcana |
na pṛthaṅnāpṛthakkiṃcid iti tattvavido viduḥ || 2.34 ||

vītarāgabhayakrodhair munibhir vedapāragaiḥ |
nirvikalpo hyayaṃ dṛṣṭaḥ prapañcopaśamo'dvayaḥ || 2.35 ||

tasmādevaṃ viditvainam advaite yojayetsmṛtim |
advaitaṃ samanuprāpya jaḍavallokamācaret || 2.36 ||

niḥstutirnirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca |
calācalaniketaśca yatiryādṛcchiko bhavet || 2.37 ||

tattvamādhyātmikaṃ dṛṣṭvā tattvaṃ dṛṣṭvā tu bāhyataḥ |
tattvībhūtastadārāmaḥ tattvādapracyuto bhavet || 2.38 ||

Автор: Перевод Мандукья карики Гаудапады

  • 0

Мандукья карика Гаудапады

bahiṣprajño vibhurviśvo hyantaḥprajñastu taijasaḥ |
ghanaprajñastathā prājña eka eva tridhā smṛtaḥ || 1.1 ||

dakṣiṇākṣimukhe viśvo manasyantastu taijasaḥ |
ākāśe ca hydi prājñastridhā dehe vyavasthitaḥ || 1.2 ||

viśvo hi sthūlabhuṅnityaṃ taijasaḥ praviviktabhuk |
ānandabhuktathā prājñastridhā bhogaṃ nibodhata || 1.3 ||

sthūlaṃ tarpayate viśvaṃ praviviktaṃ tu taijasam |
ānandaśca tathā prājñaṃ tridhā tṛptiṃ nibodhata || 1.4 ||

triṣu dhāmasu yadbhojyaṃ bhoktā yaśca prakīrtitaḥ |
vedaitadubhayaṃ yastu sa bhuñjāno na lipyate || 1.5 ||

prabhavaḥ sarvabhāvānāṃ satāmiti viniścayaḥ |
sarvaṃ janayati prāṇaścetoṃśūnpuruṣaḥ pṛthak || 1.6 ||

vibhūtiṃ prasavaṃ tvanye manyante sṛṣṭicintakāḥ |
svapnamāyāsarūpeti sṛṣṭiranyairvikalpitā || 1.7 ||

icchāmātraṃ prabhoḥ sṛṣṭiriti sṛṣṭau viniścitāḥ |
kālātprasūtiṃ bhūtānāṃ manyante kālacintakāḥ || 1.8 ||

bhogārthaṃ sṛṣṭirityanye krīḍārthamiti cāpare |
devasyaiṣa svābhāvo'yamāptakāmasya kā spṛhā || 1.9 ||

nivṛtteḥ sarvaduḥkhānāmīśānaḥ prabhuravyayaḥ |
advaitaḥ sarvabhāvānāṃ devasturyo vibhuḥ smṛtaḥ || 1.10 ||

kāryakāraṇabaddhau tāviṣyete viśvataijasau |
prājñaḥ kāraṇabaddhastu dvau tau turye na siddhytaḥ || 1.11 ||

nā''tmānaṃ na paraṃścaiva na satyaṃ nāpi cānṛtam |
prājñaḥ kiṃcana saṃvetti turyaṃ tatsarvadṛksadā || 1.12 ||

dvaitasyāgrahaṇaṃ tulyamubhayoḥ prājñaturyayoḥ |
bījanidrāyutaḥ prājñaḥ sā ca turye na vidyate || 1.13 ||

svapnanidrāyutāvādyau prājñastvasvapnanidrayā |
na nidrāṃ naiva ca svapnaṃ turye paśyanti niścitāḥ || 1.14 ||

anyathā gṛhṇataḥ svapno nidrā tattvamajānataḥ |
viparyāse tayoḥ kṣīṇe turīyaṃ padamaśnute || 1.15 ||

anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate |
ajamanidramasvapnamadvaitaṃ budhyate tadā || 1.16 ||

prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ |
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ || 1.17 ||

vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit |
upadeśādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate || 1.18 ||

viśvasyātvavivakṣāyāmādisāmānyamutkaṭam |
mātrāsaṃpratipattau syādāptisāmānyameva ca || 1.19 ||

taijasasyotvavijñāna utkarṣo dṛśyate sphuṭam |
mātrāsaṃpratipattau syādubhayatvaṃ tathāvidham || 1.20 ||

makārabhāve prājñasya mānasāmānyamutkaṭam |
mātrāsaṃpratipattau tu layasāmānyameva ca || 1.21 ||

triṣu dhāmasu yastulyaṃ sāmānyaṃ vetti niścitaḥ |
sa pūjyaḥ sarvabhūtānāṃ vandyaścaiva mahāmuniḥ || 1.22 ||

akāro nayate viśvamukāraścāpi taijasam |
makāraśca punaḥ prājñaṃ nāmātre vidyate gatiḥ || 1.23 ||

oṃkāraṃ pādaśo vidyātpādā mātrā na saṃśayaḥ |
oṃkāraṃ pādaśo jñātvā na kiṃcidapi cintayet || 1.24 ||

yuñjīta praṇave cetaḥ praṇavo brahma nirbhayam |
praṇave nityayuktasya na bhayaṃ vidyate kvacit || 1.25 ||

praṇavo hyaparaṃ brahma praṇavaśca paraḥ smṛtaḥ |
apūrvo'nantaro'bāhyo'naparaḥ praṇavo'vyayaḥ || 1.26 ||

sarvasya praṇavo hyādirmadhyamantastathaiva ca |
evaṃ hi praṇavaṃ jñātvā vyaśnute tadanantaram || 1.27 ||

praṇavaṃ hīśvaraṃ vidyātsarvasya hṛdi saṃsthitam |
sarvavyāpinamoṃkāraṃ matvā dhīro na śocati || 1.28 ||

amātro'nantamātraśca dvaitasyopaśamaḥ śivaḥ |
oṃkāro vidito yena sa munirnetaro janaḥ || 1.29 ||

vaitathyaṃ sarvabhāvānāṃ svapna āhur manīṣiṇaḥ |
antaḥsthānāt tu bhāvānāṃ saṃvṛtatvena hetunā || 2.1 ||

adīrghatvācca kālasya gatvā deśānnapaśyati |
pratibuddhaśca vai sarvastasmindeśe na vidyate || 2.2 ||

abhāvaśca rathādīnāṃ śrūyate nyāyapūrvakam |
vaitathyaṃ tena vai prāptaṃ svapna āhuḥ prakāśitam || 2.3 ||

antaḥsthānāt tu bhāvānāṃ saṃvṛtatvena hetunā |
vaitathyaṃ sarvabhāvānāṃ svapna āhur manīṣiṇaḥ || 2.4 ||

svapnajāgaritasthāne hyekamāhurmanīṣiṇaḥ |
bhedānāṃ hi samatvena prasiddhenaiva hetunā || 2.5 ||

ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā |
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo'vitathā iva lakṣitāḥ || 2.6 ||

saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate |
tasmādādyantavatvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ || 2.7 ||

apūrvaṃ sthānidharmaḥ syād yathā svarga-nivāsinām |
tānayaṃ prekṣate gatvā yathaiveha suśikṣitaḥ || 2.8 ||

svapnavṛttāvapi tvantaścetasā kalpitaṃ tvasat |
bahiścetogṛhītaṃ sad dṛṣṭaṃ vaitathyametayoḥ || 2.9 ||

jāgradvṛttāvapi tvantaścetasā kalpitaṃ tvasat |
bahiścetogṛhītaṃ sad yuktaṃ vaitathyametayoḥ || 2.10 ||

ubhayorapi vai bhāvānāṃ spanditānāṃ ca darśanāt |
bhedānāṃ hi samatvena prasiddhenaiva hetunā || 2.11 ||

kalpayatyātmanā''tmānamātmā devaḥ svamāyayā |
sa eva budhyate bhedāniti vedāntaniścayaḥ || 2.12 ||

vikarotyaparānbhāvānantaścitte vyavasthitān |
niyatāṃśca bahiścitta evaṃ kalpayate prabhuḥ || 2.13 ||

cittakālā hi ye'ntastu dvayakālāśca ye bahiḥ |
kalpitā eva te sarve viśeṣo nānyahetukaḥ || 2.14 ||

avyaktā eva ye'ntastu sphuṭā eva ca ye bahiḥ |
kalpitā eva te sarve viśeṣastvindriyāntare || 2.15 ||

jīvaṃ kalpayate pūrvaṃ vaco bhāvānpṛthagvidhān |
bāhyānādhyātmikāṃścaiva yathāvidyastathāsmṛtiḥ || 2.16 ||

aniścitā yathā rajjurandhakāre vikalpitā |
sarpadhārādibhirbhāvaistadvadātmā vikalpitaḥ || 2.17 ||

niścitāyāṃ yathā rajjvāṃ vikalpo vinivartate |
rajjureveti cādvaitaṃ tadvadātmaviniścayaḥ || 2.18 ||

prāṇādibhiranantaiśca bhāvairetairvikalpitaḥ |
māyaiṣā tasya devasya yayā saṃmohitaḥ svayam || 2.19 ||

prāṇa iti prāṇavido bhūtānīti ca tadvidaḥ |
guṇā iti guṇavidastattvānīti ca tadvidaḥ || 2.20 ||

pādā iti pādavido viṣayā iti tadvidaḥ |
lokā iti lokavido devā iti ca tadvidaḥ || 2.21 ||

vedā iti vedavido yajñā iti ca tadvidaḥ |
bhokteti ca bhoktṛvido bhojyamiti ca tadvidaḥ || 2.22 ||

sūkṣma iti sūkṣmavidaḥ sthūla iti ca tadvidaḥ |
mūrta iti mūrtavido'mūrta iti ca tadvidaḥ || 2.23 ||

kāla iti kālavido diśa iti ca tadvidaḥ |
vādā iti vādavido bhuvanānīti tadvidaḥ || 2.24 ||

mano iti manovido buddhiriti ca tadvidaḥ |
cittamiti ca cittajñā dharmādharmau ca tadvidaḥ || 2.25 ||

pañcaviṃśaka ityeke ṣaḍviṃśa iti cāpare |
ekatriṃśaka ityāhuḥ anantamiti cāpare || 2.26 ||

lokām̐llokavidaḥ prāhurāśramā iti tadvidaḥ |
strīpuṃnapuṃsakaṃ laiṅgāḥ parāparamathāpare || 2.27 ||

sṛṣṭiriti sṛṣṭivido laya iti ca tadvidaḥ |
sthitiriti sthitividaḥ sarve ceha tu sarvadā || 2.28 ||

yaṃ bhāvaṃ darśayed yasya taṃ bhāvaṃ sa tu paśyati |
taṃ cāvati sa bhūtvāsau tadgrahaḥ samupaiti tam || 2.29 ||

etaireṣo'pṛthagbhāvaiḥ pṛthageveti lakṣitaḥ |
evaṃ yo veda tattvena kalpayetso'viśaṅkitaḥ || 2.30 ||

svapnamāye yathā dṛṣṭaṃ gandharvanagaraṃ yathā |
tathā viśvamidaṃ dṛṣṭaṃ vedānteṣu vicakṣaṇaiḥ || 2.31 ||

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 2.32 ||

bhāvair asadbhirevāyamadvayena ca kalpitaḥ |
bhāvā apyadvayenaiva tasmādadvayatā śivā || 2.33 ||

nā''tmabhāvena nānedaṃ na svenāpi kathaṃcana |
na pṛthaṅnāpṛthakkiṃcid iti tattvavido viduḥ || 2.34 ||

vītarāgabhayakrodhair munibhir vedapāragaiḥ |
nirvikalpo hyayaṃ dṛṣṭaḥ prapañcopaśamo'dvayaḥ || 2.35 ||

tasmādevaṃ viditvainam advaite yojayetsmṛtim |
advaitaṃ samanuprāpya jaḍavallokamācaret || 2.36 ||

niḥstutirnirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca |
calācalaniketaśca yatiryādṛcchiko bhavet || 2.37 ||

tattvamādhyātmikaṃ dṛṣṭvā tattvaṃ dṛṣṭvā tu bāhyataḥ |
tattvībhūtastadārāmaḥ tattvādapracyuto bhavet || 2.38 ||

upāsanāśrito dharmo jāte brahmaṇi vartate |
prāgutpatterajaṃ sarvaṃ tenāsau kṛpaṇaḥ smṛtaḥ || 3.1 ||

ato vakṣyāmyakārpaṇyamajāti samatāṃ gatam |
yathā na jāyate kiṃcit jāyamānaṃ samantataḥ || 3.2 ||

ātmā hyākāśavajjīvairghaṭākāśairivoditaḥ |
ghaṭādivacca saṃghātairjātāvetannidarśanam || 3.3 ||

ghaṭādiṣu pralīneṣu ghaṭākāśādayo yathā |
ākāśe saṃpralīyante tadvajjīvā ihātmani || 3.4 ||

yathaikasmiṅghāṭākāśe rajodhūmādibhiryute |
na sarve saṃprayujyante tadvajjīvāḥ sukhādibhiḥ || 3.5 ||

rūpakāryasamākhyāśca bhidyante tatra tatra vai |
ākāśasya na bhedo'sti tadvajjīveṣunirṇayaḥ || 3.6 ||

nā''kāśasya ghaṭākāśo vikārāvayavau yathā |
naivā''tmanaḥ sadā jīvo vikārāvayavau tathā || 3.7 ||

yathā bhavati bālānāṃ gaganaṃ malinaṃ malaiḥ |
tathā bhavatyabuddhānāmātmā'pi malino malaiḥ || 3.8 ||

maraṇe saṃbhave caiva gatyāgamanayor api |
sthitau sarvaśarīreṣu ākāśenāvilakṣaṇaḥ || 3.9 ||

saṃghātāḥ svapnavatsarve ātmamāyāvisarjitāḥ |
ādhikye sarvasāmye vā nopapattirhi vidyate || 3.10 ||

rasādayo hi ye kośā vyākhyātāstaittirīyake |
teṣāmātmā paro jīvaḥ khaṃ yathā saṃprakāśitaḥ || 3.11 ||

dvayordvayormadhujñāne paraṃ brahma prakāśitam |
pṛthivyāmudare caiva yathākāśaḥ prakāśitaḥ || 3.12 ||

jīvātmanorananyatvamabhedena praśasyate |
nānātvaṃ nindyate yacca tadevaṃ hi samañjasam || 3.13 ||

jīvātmanoḥ pṛthaktvaṃ yat prāgutpatteḥ prakīrtitam |
bhaviṣyadvṛtyā gauṇaṃ tanmukhyatvaṃ hi na yujyate || 3.14 ||

mṛllohavisphuliṅgādyaiḥ sṛṣṭiryā coditānyathā |
upāyaḥ so'vatārāya nāsti bhedaḥ kathaṃcana || 3.15 ||

āśramāstrividhā hīnamadhyamotkṛṣṭadṛṣṭayaḥ |
upāsanopadiṣṭeyaṃ tadarthamanukampayā || 3.16 ||

svasiddhāntavyavasthāsu dvaitino niścitā dṛḍham |
parasparaṃ virudhyante tairayaṃ na virudhyate || 3.17 ||

advaitaṃ paramārtho hi dvaitaṃ tadbheda ucyate |
teṣām ubhayathā dvaitaṃ tenāyaṃ na viruddhyate || 3.18 ||

māyayā bhidyate hyetannānyathā'jaṃ kathañcana |
tattvato bhidyamāne hi martyatāmamṛtaṃ vrajet || 3.19 ||

ajātasyaiva bhāvasya jātimicchanti vādinaḥ |
ajāto hyamṛto bhāvo martyatāṃ kathameṣyati || 3.20 ||

na bhavatyamṛtaṃ martyaṃ na martyamamṛtaṃ tathā |
prakṛteranyathābhāvo na kathaṃcidbhaviṣyati || 3.21 ||

svabhāvenāmṛto yasya bhāvo gacchati martyatām |
kṛtakenāmṛtastasya kathaṃ sthāsyati niścalaḥ || 3.22 ||

bhūtato'bhūtato vāpi sṛjyamāne samā śrutiḥ |
niścitaṃ yuktiyuktaṃ ca yattadbhavati netarat || 3.23 ||

neha nāneti cā''mnāyādindromāyābhirityapi |
ajāyamāno bahudhā māyayā jāyate tu saḥ || 3.24 ||

saṃbhūterapavādācca saṃbhavaḥ pratiṣidhyate |
ko nvenaṃ janayediti kāraṇaṃ pratiṣidhyate || 3.25 ||

sa eṣa neti netīti vyākhyātaṃ nihnute yataḥ |
sarvamagrāhyabhāvena hetunājaṃ prakāśate || 3.26 ||

sato hi māyayā janma yujyate na tu tattvataḥ |
tattvato jāyate yasya jātaṃ tasya hi jāyate || 3.27 ||

asato māyayā janma tattvato naiva yujyate |
vandhyāputro na tattvena māyayā vā'pi jāyate || 3.28 ||

yathā svapne dvayābhāsaṃ spandate māyayā manaḥ |
tathā jāgraddvayābhāsaṃ spandate māyayā manaḥ || 3.29 ||

advayaṃ ca dvayābhāsaṃ manaḥ svapne na saṃśayaḥ |
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgranna saṃśayaḥ || 3.30 ||

manodṛśyamidaṃ dvaitaṃ yatkiṃcitsacarācaram |
manaso hyamanībhāve dvaitaṃ naivopalabhyate || 3.31 ||

ātmasatyānubodhena na saṃkalpayate yadā |
amanastāṃ tadā yāti grāhyābhāve tadagraham || 3.32 ||

akalpamajaṃ jñānaṃ jñeyābhinnaṃ pracakṣate |
brahmajñeyamajaṃ nityamajenājaṃ vibudhyate || 3.33 ||

nigṛhītasya manaso nirvikalpasya dhīmataḥ |
pracāraḥ sa tu vijñeyaḥ suṣupte'nyo na tatsamaḥ || 3.34 ||

līyate hi suṣupte tannigṛhītaṃ na līyate |
tadeva nirbhayaṃ brahma jñānalokaṃ samantataḥ || 3.35 ||

ajamanindramasvapnamanāmakamarūpakam |
sakṛdvibhātaṃ sarvajñaṃ nopacāraḥ kathaṃcana || 3.36 ||

sarvābhilāpavigataḥ sarvacintāsamutthitaḥ |
supraśāntaḥ sakṛjjyotiḥ samādhiracalo'bhayaḥ || 3.37 ||

graho na tatra notsargaścintā yatra na vidyate |
ātmasaṃsthaṃ tadā jñānamajāti samatāṃ gatam || 3.38 ||

asparśayogo vai nāma durdarśaḥ sarvayogibhiḥ |
yogino bibhyati hyasmādabhaye bhayadarśinaḥ || 3.39 ||

manaso nigrahāyattamabhayaṃ sarvayoginā(ṇā)m |
duḥkhakṣayaḥ prabodhaścāpyakṣayā śāntireva ca || 3.40 ||

utseka udadheryadvatkuśāgreṇaikabindunā |
manaso nigrahastadvadbhavedaparikhedataḥ || 3.41 ||

upāyena nigṛhṇīyādvikṣiptaṃ kāmabhogayoḥ |
suprasannaṃ laye caiva yathā kāmo layastathā || 3.42 ||

duḥkhaṃ sarvamanusmṛtya kāmabhogānnivartayet |
ajaṃ sarvamanusmṛtya jātaṃ naiva tu paśyati || 3.43 ||

laye saṃbodhayeccittaṃ vikṣiptaṃ śamayetpunaḥ |
sakaṣāyaṃ vijānīyātsamaprāptaṃ na cālayet || 3.44 ||

nā''svādayetsukhaṃ tatra niḥsaṅgaḥ prajñayā bhavet |
niścalaṃ niścaraccittamekīkuryātprayatnataḥ || 3.45 ||

yadā na līyate cittaṃ na ca vikṣipyate punaḥ |
aniṅganamanābhāsaṃ niṣpannaṃ brahma tattadā || 3.46 ||

svasthaṃ śāntaṃ sanirvāṇamakathyaṃ sukhamuttamam |
ajamajena jñeyena sarvajñaṃ paricakṣate || 3.47 ||

na kaścijjāyate jīvaḥ saṃbhavo'sya na vidyate |
etattaduttamaṃ satyaṃ yatra kiṃcinna jāyate || 3.48 ||

jñānenā''kāśakalpena dharmānyo gaganopamān |
jñeyābhinnena saṃbuddhastaṃ vande dvipadāṃ varam || 4.1 ||

asparśayogo vai nāma sarvasattvasukho hitaḥ |
avivādo'viruddhaśca deśitastaṃ namāmyaham || 4.2 ||

bhūtasya jātimicchanti vādinaḥ kecideva hi |
abhūtasyāpare dhīrā vivadantaḥ parasparam || 4.3 ||

bhūtaṃ na jāyate kiṃcidabhūtaṃ naiva jāyate |
vivadanto dvayā hyevamajātiṃ khyāpayanti te || 4.4 ||

khyāpyamānāmajātiṃ tairanumodāmahe vayam |
vivadāmo na taiḥ sārdhamavivādaṃ nibodhata || 4.5 ||

ajātasyaiva dharmasya jātimicchanti vādinaḥ |
ajāto hyamṛto dharmo martyatāṃ kathameṣyati || 4.6 ||

na bhavatyamṛtaṃ martyaṃ na martyamamṛtaṃ tathā |
prakṛteranyathābhāvo na kathaṃcidbhaviṣyati || 4.7 ||

svabhāvenāmṛto yasya dharmo gacchati martyatām |
kṛtakenāmṛtas tasya kathaṃsthāsyati niścalaḥ || 4.8 ||

sāṃsiddhikī svābhāvikī sahajā akṛtā ca yā |
prakṛtiḥ seti vijñeyā svabhāvaṃ na jahāti yā || 4.9 ||

jarāmaraṇanirmuktāḥ sarve dharmāḥ svabhāvataḥ |
jarāmaraṇamicchantaścyavante tanmanīṣayā || 4.10 ||

kāraṇaṃ yasya vai kāryaṃ kāraṇaṃ tasya jāyate |
jāyamānaṃ kathamajaṃ bhinnaṃ nityaṃ kathaṃ ca tat || 4.11 ||

kāraṇādyadyananyatvamataḥ kāryamajaṃ yadi |
jāyamānāddhi vai kāryātkāraṇaṃ te kathaṃ dhruvam || 4.12 ||

ajādvai jāyate yasya dṛṣṭāntastasya nāsti vai |
jātācca jāyāmānasya na vyavasthā prasajyate || 4.13 ||

hetorādiḥ phalaṃ yeṣāmādirhetuḥ phalasya ca |
hetoḥ phalasya cānādiḥ kathaṃ tairupavarṇyate || 4.14 ||

hetorādiḥ phalaṃ yeṣāmādirhetuḥ phalasya ca |
tathā janma bhavetteṣāṃ putrājjanma pituryathā || 4.15 ||

saṃbhave hetuphalayoreṣitavyaḥ kramastvayā |
yugapatsaṃbhave yasmādasaṃbandho viṣāṇavat || 4.16 ||

phalādutpadyamānassanna te hetuḥ prasidhyati |
aprasiddhaḥ kathaṃ hetuḥ phalamutpādayiṣyati || 4.17 ||

yadi hetoḥ phalātsiddhiḥ phalasiddhiśca hetutaḥ |
kataratpūrvaniṣpannaṃ yasya siddhirapekṣayā || 4.18 ||

aśaktiraparijñānaṃ kramakopo'tha vā punaḥ |
evaṃ hi sarvathā buddhaiḥ ajātiḥ paridīpitā || 4.19 ||

bījāṅkurākhyo dṛṣṭāntaḥ sadā sādhyasamo hi sa |
na hi sādhyasamo hetuḥ siddhau sādhyasya yujyate || 4.20 ||

pūrvāparāparijñānam ajāteḥ paridīpakam |
jāyamānāddhi vai dharmāt kathaṃ pūrvaṃ na gṛhyate || 4.21 ||

svato vā parato vā'pi na kiṃcidvastu jāyate |
sadasatsadasadvā'pi na kiṃcidvastu jāyate || 4.22 ||

heturna jāyate'nādeḥ phalaṃ cāpi svabhāvataḥ |
ādirna vidyate yasya tasya hyādirna vidyate || 4.23 ||

prajñapteḥ sanimittatvamanyathā dvayanāśataḥ |
saṃkleśasyopalabdheśca paratantrāstitā matā || 4.24 ||

prajñapteḥ sanimittatvamiṣyate yuktidarśanāt |
nimittasyānimittatvam iṣyate bhūtadarśanāt || 4.25 ||

cittaṃ na saṃspṛśatyarthaṃ nārthābhāsaṃ tathaiva ca |
abhūto hi yataścārtho nārthābhāsastataḥ pṛthak || 4.26 ||

nimittaṃ na sadā cittaṃ saṃspṛśatyadhvasu triṣu |
animitto viparyāsaḥ kathaṃ tasya bhaviṣyati || 4.27 ||

tasmānna jāyate cittaṃ cittadṛśyaṃ na jāyate |
tasya paśyanti ye jātiṃ khe vai paśyanti te padam || 4.28 ||

ajātaṃ jāyate yasmāt ajātiḥ prakṛtistataḥ |
prakṛteranyathābhāvo na kathaṃcidbhaviṣyati || 4.29 ||

anāderantavattvaṃ ca saṃsārasya na setsyati |
anantatā cā''dimato mokṣasya na bhaviṣyati || 4.30 ||

ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā |
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo'vitathā iva lakṣitāḥ || 4.31 ||

saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate |
tasmādādyantavattvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ || 4.32 ||

sarve dharmā mṛṣā svapne kāyasyāntanidarśanāt |
saṃvṛtte'sminpradeśe vai bhūtānāṃ darśanaṃ kutaḥ || 4.33 ||

na yuktaṃ darśanaṃ gatvā kālasyāniyamādgatau |
pratibuddhaśca vai sarvastasmindeśe na vidyate || 4.34 ||

mitrādyaiḥ saha saṃmantrya saṃbuddhau na prapadyate |
gṛhītaṃ cāpi yatkiṃcit pratibuddho na paśyati || 4.35 ||

svapne cāvastukaḥ kāyaḥ pṛthaganyasya darśanāt |
yathā kāyastathā sarvaṃ cittadṛśyamavastukam || 4.36 ||

utpādasyāprasiddhatvādajaṃ sarvamudāhṛtam |
na ca bhūtādabhūtasya saṃbhavo'sti kathaṃcana || 4.38 ||

asajjāgarite dṛṣṭvā svapne paśyati tanmayaḥ |
asatsvapne'pi dṛṣṭvā ca pratibuddhau na paśyati || 4.39 ||

nāstyasaddhetukamasat sadasaddhetukaṃ tathā |
sacca saddhetukaṃ nāsti saddhetukamasatkutaḥ || 4.40 ||

viparyāsādyathā jāgradacintyānbhūtavatspṛśet |
tathā svapne viparyāsāt dharmāstatraiva paśyati || 4.41 ||

upalambhātsamācārāt astivastutvavādinām |
jātistu deśitā buddhair ajātestrasatāṃ sadā || 4.42 ||

ajātestrasatāṃ teṣāmupalambhādviyanti ye |
jātidoṣā na setsyanti doṣo'pyalpo bhaviṣyati || 4.43 ||

upalambhātsamācārānmāyāhastī yathocyate |
upalambhātsamācārādasti vastu tathocyate || 4.44 ||

jātyābhāsaṃ calābhāsaṃ vastvābhāsaṃ tathaiva ca |
ajācalamavastutvaṃ vijñānaṃ śāntamadvayam || 4.45 ||

evaṃ na jāyate cittamevaṃ dharmā ajāḥ smṛtāḥ |
evameva vijānanto na patanti viparyaye || 4.46 ||

ṛjuvakrādikābhāsamalātaspanditaṃ yathā |
grahaṇagrāhakābhāsaṃ vijñānaspanditaṃ tathā || 4.47 ||

aspandamānamalātamanābhāsamajaṃ yathā |
aspandamānaṃ vijñānamanābhāsamajaṃ tathā || 4.48 ||

alāte spandamāne vai nā''bhāsā anyatobhuvaḥ |
na tato'nyatra nispandānnālātaṃ praviśanti te || 4.49 ||

na nirgatā alātātte dravyatvābhāvayogataḥ |
vijñāne'pi tathaiva syurābhāsasyāviśeṣataḥ || 4.50 ||

vijñāne spandamāne vai nā''bhāsā anyatobhuvaḥ |
na tato'nyatra nispandānna vijñānaṃ viśanti te || 4.51 ||

na nirgatāste vijñānāddravyatvābhāvayogataḥ |
kāryakāraṇatābhāvādyato'cintyāḥ sadaiva te || 4.52 ||

dravyaṃ dravyasya hetuḥ syādanyadanyasya caiva hi |
dravyatvamanyabhāvo vā dharmāṇāṃ nopapadyate || 4.53 ||

evaṃ na cittajā dharmāścittaṃ vāpi na dharmajam |
evaṃ hetuphalājātiṃ praviśanti manīṣiṇaḥ || 4.54 ||

yāvaddhetuphalāveśastāvaddhetuphalodbhavaḥ |
kṣīṇe hetuphalāveśe nāsti hetuphalodbhavaḥ || 4.55 ||

yāvaddhetuphalāveśaḥ saṃsārastāvadāyataḥ |
kṣīṇe hetuphalāveśe saṃsāraṃ na prapadyate || 4.56 ||

saṃvṛtyā jāyate sarvaṃ śāśvataṃ nāsti tena vai |
sadbhāvena hyajaṃ sarvamucchedastena nāsti vai || 4.57 ||

dharmā ya iti jāyante jāyante te na tattvataḥ |
janma māyopamaṃ teṣāṃ sā ca māyā na vidyate || 4.58 ||

yathā māyāmayādbījājjāyate tanmayoṅkuraḥ |
nāsau nityo na cocchedī tadvaddharmeṣu yojanā || 4.59 ||

nājeṣu sarvadharmeṣu śāśvatāśāśvatābhidhā |
yatra varṇā na vartante vivekastatra nocyate || 4.60 ||

yathā svapne dvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā |
tathā jāgraddvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā || 4.61 ||

advayaṃ ca dvayābhāsaṃ cittaṃ svapne na saṃśayaḥ |
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgranna saṃśayaḥ || 4.62 ||

svapnadṛk pracaran svapne dikṣu vai daśasu sthitān |
aṇḍajān svedajānvā'pi jīvān paśyati yān || 4.63 ||

svapnadṛkcittadṛśyāste na vidyante tataḥ pṛthak |
tathā taddṛśyamevedaṃ svapnadṛkcittamiṣyate || 4.64 ||

caran jāgarite jāgraddikṣu vai daśasu sthitān |
aṇḍajān svedajānvā'pi jīvānpaśyati yānsadā || 4.65 ||

jāgraccittekṣaṇīyāste na vidyante tataḥ pṛthak |
tathā taddṛśyamevedaṃ jāgrataścittamiṣyate || 4.66 ||

ubhe hyanyonyadṛśye te kiṃ tadastīti nocyate |
lakṣaṇāśūnyamubhayaṃ tanmatenaiva gṛhyate || 4.67 ||

yathā svapnamayo jīvo jāyate mriyate'pi ca |
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca || 4.68 ||

yathā māyāmayo jīvo jāyate mriyate'pi ca |
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca || 4.69 ||

yathā nirmitako jīvo jāyate mriyate'pi ca |
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca || 4.70 ||

na kaścijjāyate jīvaḥ saṃbhavo'sya na vidyate |
etattaduttamaṃ satyaṃ yatra kiṃcinna jāyate || 4.71 ||

cittaspandikamevedaṃ grāhyagrāhakavaddvayam |
cittaṃ nirviṣayaṃ nityamasaṃgaṃ tena kīrtitam || 4.72 ||

yo'sti kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāstyasau |
paratantrābhisaṃvṛtyā syānnāsti paramārthataḥ || 4.73 ||

ajaḥ kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāpyajaḥ |
paratantrādiniṣpattyā saṃvṛtyā jāyate tu saḥ || 4.74 ||

abhūtābhiniveśo'sti dvayaṃ tatra na vidyate |
dvayābhāvaṃ sa buddhvaiva nirnimitto na jāyate || 4.75 ||

yadā na labhate hetūnuttamādhamamadhyamān |
tadā na jāyate cittaṃ hetvabhāve phalaṃ kutaḥ || 4.76 ||

animittasya cittasya yā'nutpattiḥ samā'dvayā |
ajātasyaiva sarvasya cittadṛśyaṃ hi tadyataḥ || 4.77 ||

buddhvā'nimittatāṃ satyāṃ hetuṃ pṛthaganāpnuvan |
vītaśokaṃ tathā kāmamabhayaṃ padamaśnute || 4.78 ||

abhūtābhiniveśāddhi sadṛśe tatpravartate |
vastvabhāvaṃ sa budhvaiva niḥsaṃgaṃ vinivartate || 4.79 ||

nivṛttasyāpravṛttasya niścalā hi tathā sthitiḥ |
viṣayaḥ sa hi buddhānāṃ tatsāmyamajamadvayam || 4.80 ||

ajamanidramasvapnaṃ prabhātaṃ bhavati svayam |
sakṛdvibhāto hyevaiṣa dharma dhātusvabhāvataḥ || 4.81 ||

sukhamāvriyate nityaṃ duḥkhaṃ vivriyate sadā |
yasya kasya ca dharmasya graheṇa bhagavānasau || 4.82 ||

asti nāstyasti nāstīti nāsti nāstīti vā punaḥ |
calasthirobhayābhāvairāvṛṇotyeva bāliśaḥ || 4.83 ||

koṭhyaścatasra etāstu grahairyāsāṃ sadā''vṛtaḥ |
bhagavānābhiraspṛṣṭo yena dṛṣṭaḥ sa sarvadṛk || 4.84 ||

prāpya sarvajñatāṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇyaṃ padamadvayam |
anāpannādimadhyāntaṃ kimataḥ paramīhate || 4.85 ||

viprāṇāṃ vinayo hyeṣa śamaḥ prākṛta ucyate |
damaḥ prakṛtidāntatvādevaṃ vidvāñśamaṃ vrajet || 4.86 ||

savastu sopalambhaṃ ca dvayaṃ laukikamiṣyate |
avastu sopalambhaṃ ca śuddhaṃ laukikamiṣyate || 4.87 ||

avastvanupalambhaṃ ca lokottaramiti smṛtam |
jñānaṃ jñeyaṃ ca vijñeyaṃ sadā buddhaiḥ prakīrtitam || 4.88 ||

jñāne ca trividhe jñeye krameṇa vidite svayam |
sarvajñatā hi sarvatra bhavatīha mahādhiyaḥ || 4.89 ||

heyajñeyāpyapākyāni vijñeyānyagrayāṇataḥ |
teṣāmanyatra vijñeyādupalambhastriṣu smṛtaḥ || 4.90 ||

prakṛtyā''kāśavajjñeyāḥ sarve dharmā anādayaḥ |
vidyate na hi nānātvaṃ teṣāṃ kvacana kiṃcanaḥ || 4.91 ||

ādibuddhāḥ prakṛtyaiva sarve dharmāḥ suniścitāḥ |
yasyaivaṃ bhavati kṣāntiḥ so'mṛtatvāya kalpate || 4.92 ||

ādiśāntā hyanutpannāḥ prakṛtyaiva sunirvṛtāḥ |
sarve dharmāḥ samābhinnā ajaṃ sāmyaṃ viśāradam || 4.93 ||

vaiśāradyaṃ tu vai nāsti bhede vicaratāṃ sadā |
bhedanimnāḥ pṛthagvādāstasmātte kṛpaṇāḥ smṛtāḥ || 4.94 ||

aje sāmye tu ye kecidbhaviṣyanti suniścitāḥ |
te hi loke mahājñānāstacca loko na gāhate || 4.95 ||

ajeṣvajamasaṃkrāntaṃ dharmeṣu jñānamiṣyate |
yato na kramate jñānamasaṃgaṃ tena kīrtitam || 4.96 ||

aṇumātre'pi vaidharmye jāyamāne'vipaścitaḥ |
asaṃgatā sadā nāsti kimutā''varaṇacyutiḥ || 4.97 ||

alabdhāvaraṇāḥ sarve dharmāḥ prakṛtinirmalāḥ |
ādau buddhāstathā muktā budhyanta iti nāyakāḥ || 4.98 ||

kramate na hi buddhasya jñānaṃ dharmeṣu tāpi (yi) naḥ |
sarve dharmāstathā jñānaṃ naitadbuddhena bhāṣitam || 4.99 ||

durdarśamatigambhīramajaṃ sāmyaṃ viśāradam |
buddhvā padamanānātvaṃ namaskurmo yathābalam || 4.100 ||

Автор: Мандукья карика Гаудапады

  • 0