Мандукья карика Гаудапады
bahiṣprajño vibhurviśvo hyantaḥprajñastu taijasaḥ |
ghanaprajñastathā prājña eka eva tridhā smṛtaḥ || 1.1 ||
dakṣiṇākṣimukhe viśvo manasyantastu taijasaḥ |
ākāśe ca hydi prājñastridhā dehe vyavasthitaḥ || 1.2 ||
viśvo hi sthūlabhuṅnityaṃ taijasaḥ praviviktabhuk |
ānandabhuktathā prājñastridhā bhogaṃ nibodhata || 1.3 ||
sthūlaṃ tarpayate viśvaṃ praviviktaṃ tu taijasam |
ānandaśca tathā prājñaṃ tridhā tṛptiṃ nibodhata || 1.4 ||
triṣu dhāmasu yadbhojyaṃ bhoktā yaśca prakīrtitaḥ |
vedaitadubhayaṃ yastu sa bhuñjāno na lipyate || 1.5 ||
prabhavaḥ sarvabhāvānāṃ satāmiti viniścayaḥ |
sarvaṃ janayati prāṇaścetoṃśūnpuruṣaḥ pṛthak || 1.6 ||
vibhūtiṃ prasavaṃ tvanye manyante sṛṣṭicintakāḥ |
svapnamāyāsarūpeti sṛṣṭiranyairvikalpitā || 1.7 ||
icchāmātraṃ prabhoḥ sṛṣṭiriti sṛṣṭau viniścitāḥ |
kālātprasūtiṃ bhūtānāṃ manyante kālacintakāḥ || 1.8 ||
bhogārthaṃ sṛṣṭirityanye krīḍārthamiti cāpare |
devasyaiṣa svābhāvo'yamāptakāmasya kā spṛhā || 1.9 ||
nivṛtteḥ sarvaduḥkhānāmīśānaḥ prabhuravyayaḥ |
advaitaḥ sarvabhāvānāṃ devasturyo vibhuḥ smṛtaḥ || 1.10 ||
kāryakāraṇabaddhau tāviṣyete viśvataijasau |
prājñaḥ kāraṇabaddhastu dvau tau turye na siddhytaḥ || 1.11 ||
nā''tmānaṃ na paraṃścaiva na satyaṃ nāpi cānṛtam |
prājñaḥ kiṃcana saṃvetti turyaṃ tatsarvadṛksadā || 1.12 ||
dvaitasyāgrahaṇaṃ tulyamubhayoḥ prājñaturyayoḥ |
bījanidrāyutaḥ prājñaḥ sā ca turye na vidyate || 1.13 ||
svapnanidrāyutāvādyau prājñastvasvapnanidrayā |
na nidrāṃ naiva ca svapnaṃ turye paśyanti niścitāḥ || 1.14 ||
anyathā gṛhṇataḥ svapno nidrā tattvamajānataḥ |
viparyāse tayoḥ kṣīṇe turīyaṃ padamaśnute || 1.15 ||
anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate |
ajamanidramasvapnamadvaitaṃ budhyate tadā || 1.16 ||
prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ |
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ || 1.17 ||
vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit |
upadeśādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate || 1.18 ||
viśvasyātvavivakṣāyāmādisāmānyamutkaṭam |
mātrāsaṃpratipattau syādāptisāmānyameva ca || 1.19 ||
taijasasyotvavijñāna utkarṣo dṛśyate sphuṭam |
mātrāsaṃpratipattau syādubhayatvaṃ tathāvidham || 1.20 ||
makārabhāve prājñasya mānasāmānyamutkaṭam |
mātrāsaṃpratipattau tu layasāmānyameva ca || 1.21 ||
triṣu dhāmasu yastulyaṃ sāmānyaṃ vetti niścitaḥ |
sa pūjyaḥ sarvabhūtānāṃ vandyaścaiva mahāmuniḥ || 1.22 ||
akāro nayate viśvamukāraścāpi taijasam |
makāraśca punaḥ prājñaṃ nāmātre vidyate gatiḥ || 1.23 ||
oṃkāraṃ pādaśo vidyātpādā mātrā na saṃśayaḥ |
oṃkāraṃ pādaśo jñātvā na kiṃcidapi cintayet || 1.24 ||
yuñjīta praṇave cetaḥ praṇavo brahma nirbhayam |
praṇave nityayuktasya na bhayaṃ vidyate kvacit || 1.25 ||
praṇavo hyaparaṃ brahma praṇavaśca paraḥ smṛtaḥ |
apūrvo'nantaro'bāhyo'naparaḥ praṇavo'vyayaḥ || 1.26 ||
sarvasya praṇavo hyādirmadhyamantastathaiva ca |
evaṃ hi praṇavaṃ jñātvā vyaśnute tadanantaram || 1.27 ||
praṇavaṃ hīśvaraṃ vidyātsarvasya hṛdi saṃsthitam |
sarvavyāpinamoṃkāraṃ matvā dhīro na śocati || 1.28 ||
amātro'nantamātraśca dvaitasyopaśamaḥ śivaḥ |
oṃkāro vidito yena sa munirnetaro janaḥ || 1.29 ||
vaitathyaṃ sarvabhāvānāṃ svapna āhur manīṣiṇaḥ |
antaḥsthānāt tu bhāvānāṃ saṃvṛtatvena hetunā || 2.1 ||
adīrghatvācca kālasya gatvā deśānnapaśyati |
pratibuddhaśca vai sarvastasmindeśe na vidyate || 2.2 ||
abhāvaśca rathādīnāṃ śrūyate nyāyapūrvakam |
vaitathyaṃ tena vai prāptaṃ svapna āhuḥ prakāśitam || 2.3 ||
antaḥsthānāt tu bhāvānāṃ saṃvṛtatvena hetunā |
vaitathyaṃ sarvabhāvānāṃ svapna āhur manīṣiṇaḥ || 2.4 ||
svapnajāgaritasthāne hyekamāhurmanīṣiṇaḥ |
bhedānāṃ hi samatvena prasiddhenaiva hetunā || 2.5 ||
ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā |
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo'vitathā iva lakṣitāḥ || 2.6 ||
saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate |
tasmādādyantavatvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ || 2.7 ||
apūrvaṃ sthānidharmaḥ syād yathā svarga-nivāsinām |
tānayaṃ prekṣate gatvā yathaiveha suśikṣitaḥ || 2.8 ||
svapnavṛttāvapi tvantaścetasā kalpitaṃ tvasat |
bahiścetogṛhītaṃ sad dṛṣṭaṃ vaitathyametayoḥ || 2.9 ||
jāgradvṛttāvapi tvantaścetasā kalpitaṃ tvasat |
bahiścetogṛhītaṃ sad yuktaṃ vaitathyametayoḥ || 2.10 ||
ubhayorapi vai bhāvānāṃ spanditānāṃ ca darśanāt |
bhedānāṃ hi samatvena prasiddhenaiva hetunā || 2.11 ||
kalpayatyātmanā''tmānamātmā devaḥ svamāyayā |
sa eva budhyate bhedāniti vedāntaniścayaḥ || 2.12 ||
vikarotyaparānbhāvānantaścitte vyavasthitān |
niyatāṃśca bahiścitta evaṃ kalpayate prabhuḥ || 2.13 ||
cittakālā hi ye'ntastu dvayakālāśca ye bahiḥ |
kalpitā eva te sarve viśeṣo nānyahetukaḥ || 2.14 ||
avyaktā eva ye'ntastu sphuṭā eva ca ye bahiḥ |
kalpitā eva te sarve viśeṣastvindriyāntare || 2.15 ||
jīvaṃ kalpayate pūrvaṃ vaco bhāvānpṛthagvidhān |
bāhyānādhyātmikāṃścaiva yathāvidyastathāsmṛtiḥ || 2.16 ||
aniścitā yathā rajjurandhakāre vikalpitā |
sarpadhārādibhirbhāvaistadvadātmā vikalpitaḥ || 2.17 ||
niścitāyāṃ yathā rajjvāṃ vikalpo vinivartate |
rajjureveti cādvaitaṃ tadvadātmaviniścayaḥ || 2.18 ||
prāṇādibhiranantaiśca bhāvairetairvikalpitaḥ |
māyaiṣā tasya devasya yayā saṃmohitaḥ svayam || 2.19 ||
prāṇa iti prāṇavido bhūtānīti ca tadvidaḥ |
guṇā iti guṇavidastattvānīti ca tadvidaḥ || 2.20 ||
pādā iti pādavido viṣayā iti tadvidaḥ |
lokā iti lokavido devā iti ca tadvidaḥ || 2.21 ||
vedā iti vedavido yajñā iti ca tadvidaḥ |
bhokteti ca bhoktṛvido bhojyamiti ca tadvidaḥ || 2.22 ||
sūkṣma iti sūkṣmavidaḥ sthūla iti ca tadvidaḥ |
mūrta iti mūrtavido'mūrta iti ca tadvidaḥ || 2.23 ||
kāla iti kālavido diśa iti ca tadvidaḥ |
vādā iti vādavido bhuvanānīti tadvidaḥ || 2.24 ||
mano iti manovido buddhiriti ca tadvidaḥ |
cittamiti ca cittajñā dharmādharmau ca tadvidaḥ || 2.25 ||
pañcaviṃśaka ityeke ṣaḍviṃśa iti cāpare |
ekatriṃśaka ityāhuḥ anantamiti cāpare || 2.26 ||
lokām̐llokavidaḥ prāhurāśramā iti tadvidaḥ |
strīpuṃnapuṃsakaṃ laiṅgāḥ parāparamathāpare || 2.27 ||
sṛṣṭiriti sṛṣṭivido laya iti ca tadvidaḥ |
sthitiriti sthitividaḥ sarve ceha tu sarvadā || 2.28 ||
yaṃ bhāvaṃ darśayed yasya taṃ bhāvaṃ sa tu paśyati |
taṃ cāvati sa bhūtvāsau tadgrahaḥ samupaiti tam || 2.29 ||
etaireṣo'pṛthagbhāvaiḥ pṛthageveti lakṣitaḥ |
evaṃ yo veda tattvena kalpayetso'viśaṅkitaḥ || 2.30 ||
svapnamāye yathā dṛṣṭaṃ gandharvanagaraṃ yathā |
tathā viśvamidaṃ dṛṣṭaṃ vedānteṣu vicakṣaṇaiḥ || 2.31 ||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 2.32 ||
bhāvair asadbhirevāyamadvayena ca kalpitaḥ |
bhāvā apyadvayenaiva tasmādadvayatā śivā || 2.33 ||
nā''tmabhāvena nānedaṃ na svenāpi kathaṃcana |
na pṛthaṅnāpṛthakkiṃcid iti tattvavido viduḥ || 2.34 ||
vītarāgabhayakrodhair munibhir vedapāragaiḥ |
nirvikalpo hyayaṃ dṛṣṭaḥ prapañcopaśamo'dvayaḥ || 2.35 ||
tasmādevaṃ viditvainam advaite yojayetsmṛtim |
advaitaṃ samanuprāpya jaḍavallokamācaret || 2.36 ||
niḥstutirnirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca |
calācalaniketaśca yatiryādṛcchiko bhavet || 2.37 ||
tattvamādhyātmikaṃ dṛṣṭvā tattvaṃ dṛṣṭvā tu bāhyataḥ |
tattvībhūtastadārāmaḥ tattvādapracyuto bhavet || 2.38 ||
upāsanāśrito dharmo jāte brahmaṇi vartate |
prāgutpatterajaṃ sarvaṃ tenāsau kṛpaṇaḥ smṛtaḥ || 3.1 ||
ato vakṣyāmyakārpaṇyamajāti samatāṃ gatam |
yathā na jāyate kiṃcit jāyamānaṃ samantataḥ || 3.2 ||
ātmā hyākāśavajjīvairghaṭākāśairivoditaḥ |
ghaṭādivacca saṃghātairjātāvetannidarśanam || 3.3 ||
ghaṭādiṣu pralīneṣu ghaṭākāśādayo yathā |
ākāśe saṃpralīyante tadvajjīvā ihātmani || 3.4 ||
yathaikasmiṅghāṭākāśe rajodhūmādibhiryute |
na sarve saṃprayujyante tadvajjīvāḥ sukhādibhiḥ || 3.5 ||
rūpakāryasamākhyāśca bhidyante tatra tatra vai |
ākāśasya na bhedo'sti tadvajjīveṣunirṇayaḥ || 3.6 ||
nā''kāśasya ghaṭākāśo vikārāvayavau yathā |
naivā''tmanaḥ sadā jīvo vikārāvayavau tathā || 3.7 ||
yathā bhavati bālānāṃ gaganaṃ malinaṃ malaiḥ |
tathā bhavatyabuddhānāmātmā'pi malino malaiḥ || 3.8 ||
maraṇe saṃbhave caiva gatyāgamanayor api |
sthitau sarvaśarīreṣu ākāśenāvilakṣaṇaḥ || 3.9 ||
saṃghātāḥ svapnavatsarve ātmamāyāvisarjitāḥ |
ādhikye sarvasāmye vā nopapattirhi vidyate || 3.10 ||
rasādayo hi ye kośā vyākhyātāstaittirīyake |
teṣāmātmā paro jīvaḥ khaṃ yathā saṃprakāśitaḥ || 3.11 ||
dvayordvayormadhujñāne paraṃ brahma prakāśitam |
pṛthivyāmudare caiva yathākāśaḥ prakāśitaḥ || 3.12 ||
jīvātmanorananyatvamabhedena praśasyate |
nānātvaṃ nindyate yacca tadevaṃ hi samañjasam || 3.13 ||
jīvātmanoḥ pṛthaktvaṃ yat prāgutpatteḥ prakīrtitam |
bhaviṣyadvṛtyā gauṇaṃ tanmukhyatvaṃ hi na yujyate || 3.14 ||
mṛllohavisphuliṅgādyaiḥ sṛṣṭiryā coditānyathā |
upāyaḥ so'vatārāya nāsti bhedaḥ kathaṃcana || 3.15 ||
āśramāstrividhā hīnamadhyamotkṛṣṭadṛṣṭayaḥ |
upāsanopadiṣṭeyaṃ tadarthamanukampayā || 3.16 ||
svasiddhāntavyavasthāsu dvaitino niścitā dṛḍham |
parasparaṃ virudhyante tairayaṃ na virudhyate || 3.17 ||
advaitaṃ paramārtho hi dvaitaṃ tadbheda ucyate |
teṣām ubhayathā dvaitaṃ tenāyaṃ na viruddhyate || 3.18 ||
māyayā bhidyate hyetannānyathā'jaṃ kathañcana |
tattvato bhidyamāne hi martyatāmamṛtaṃ vrajet || 3.19 ||
ajātasyaiva bhāvasya jātimicchanti vādinaḥ |
ajāto hyamṛto bhāvo martyatāṃ kathameṣyati || 3.20 ||
na bhavatyamṛtaṃ martyaṃ na martyamamṛtaṃ tathā |
prakṛteranyathābhāvo na kathaṃcidbhaviṣyati || 3.21 ||
svabhāvenāmṛto yasya bhāvo gacchati martyatām |
kṛtakenāmṛtastasya kathaṃ sthāsyati niścalaḥ || 3.22 ||
bhūtato'bhūtato vāpi sṛjyamāne samā śrutiḥ |
niścitaṃ yuktiyuktaṃ ca yattadbhavati netarat || 3.23 ||
neha nāneti cā''mnāyādindromāyābhirityapi |
ajāyamāno bahudhā māyayā jāyate tu saḥ || 3.24 ||
saṃbhūterapavādācca saṃbhavaḥ pratiṣidhyate |
ko nvenaṃ janayediti kāraṇaṃ pratiṣidhyate || 3.25 ||
sa eṣa neti netīti vyākhyātaṃ nihnute yataḥ |
sarvamagrāhyabhāvena hetunājaṃ prakāśate || 3.26 ||
sato hi māyayā janma yujyate na tu tattvataḥ |
tattvato jāyate yasya jātaṃ tasya hi jāyate || 3.27 ||
asato māyayā janma tattvato naiva yujyate |
vandhyāputro na tattvena māyayā vā'pi jāyate || 3.28 ||
yathā svapne dvayābhāsaṃ spandate māyayā manaḥ |
tathā jāgraddvayābhāsaṃ spandate māyayā manaḥ || 3.29 ||
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ manaḥ svapne na saṃśayaḥ |
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgranna saṃśayaḥ || 3.30 ||
manodṛśyamidaṃ dvaitaṃ yatkiṃcitsacarācaram |
manaso hyamanībhāve dvaitaṃ naivopalabhyate || 3.31 ||
ātmasatyānubodhena na saṃkalpayate yadā |
amanastāṃ tadā yāti grāhyābhāve tadagraham || 3.32 ||
akalpamajaṃ jñānaṃ jñeyābhinnaṃ pracakṣate |
brahmajñeyamajaṃ nityamajenājaṃ vibudhyate || 3.33 ||
nigṛhītasya manaso nirvikalpasya dhīmataḥ |
pracāraḥ sa tu vijñeyaḥ suṣupte'nyo na tatsamaḥ || 3.34 ||
līyate hi suṣupte tannigṛhītaṃ na līyate |
tadeva nirbhayaṃ brahma jñānalokaṃ samantataḥ || 3.35 ||
ajamanindramasvapnamanāmakamarūpakam |
sakṛdvibhātaṃ sarvajñaṃ nopacāraḥ kathaṃcana || 3.36 ||
sarvābhilāpavigataḥ sarvacintāsamutthitaḥ |
supraśāntaḥ sakṛjjyotiḥ samādhiracalo'bhayaḥ || 3.37 ||
graho na tatra notsargaścintā yatra na vidyate |
ātmasaṃsthaṃ tadā jñānamajāti samatāṃ gatam || 3.38 ||
asparśayogo vai nāma durdarśaḥ sarvayogibhiḥ |
yogino bibhyati hyasmādabhaye bhayadarśinaḥ || 3.39 ||
manaso nigrahāyattamabhayaṃ sarvayoginā(ṇā)m |
duḥkhakṣayaḥ prabodhaścāpyakṣayā śāntireva ca || 3.40 ||
utseka udadheryadvatkuśāgreṇaikabindunā |
manaso nigrahastadvadbhavedaparikhedataḥ || 3.41 ||
upāyena nigṛhṇīyādvikṣiptaṃ kāmabhogayoḥ |
suprasannaṃ laye caiva yathā kāmo layastathā || 3.42 ||
duḥkhaṃ sarvamanusmṛtya kāmabhogānnivartayet |
ajaṃ sarvamanusmṛtya jātaṃ naiva tu paśyati || 3.43 ||
laye saṃbodhayeccittaṃ vikṣiptaṃ śamayetpunaḥ |
sakaṣāyaṃ vijānīyātsamaprāptaṃ na cālayet || 3.44 ||
nā''svādayetsukhaṃ tatra niḥsaṅgaḥ prajñayā bhavet |
niścalaṃ niścaraccittamekīkuryātprayatnataḥ || 3.45 ||
yadā na līyate cittaṃ na ca vikṣipyate punaḥ |
aniṅganamanābhāsaṃ niṣpannaṃ brahma tattadā || 3.46 ||
svasthaṃ śāntaṃ sanirvāṇamakathyaṃ sukhamuttamam |
ajamajena jñeyena sarvajñaṃ paricakṣate || 3.47 ||
na kaścijjāyate jīvaḥ saṃbhavo'sya na vidyate |
etattaduttamaṃ satyaṃ yatra kiṃcinna jāyate || 3.48 ||
jñānenā''kāśakalpena dharmānyo gaganopamān |
jñeyābhinnena saṃbuddhastaṃ vande dvipadāṃ varam || 4.1 ||
asparśayogo vai nāma sarvasattvasukho hitaḥ |
avivādo'viruddhaśca deśitastaṃ namāmyaham || 4.2 ||
bhūtasya jātimicchanti vādinaḥ kecideva hi |
abhūtasyāpare dhīrā vivadantaḥ parasparam || 4.3 ||
bhūtaṃ na jāyate kiṃcidabhūtaṃ naiva jāyate |
vivadanto dvayā hyevamajātiṃ khyāpayanti te || 4.4 ||
khyāpyamānāmajātiṃ tairanumodāmahe vayam |
vivadāmo na taiḥ sārdhamavivādaṃ nibodhata || 4.5 ||
ajātasyaiva dharmasya jātimicchanti vādinaḥ |
ajāto hyamṛto dharmo martyatāṃ kathameṣyati || 4.6 ||
na bhavatyamṛtaṃ martyaṃ na martyamamṛtaṃ tathā |
prakṛteranyathābhāvo na kathaṃcidbhaviṣyati || 4.7 ||
svabhāvenāmṛto yasya dharmo gacchati martyatām |
kṛtakenāmṛtas tasya kathaṃsthāsyati niścalaḥ || 4.8 ||
sāṃsiddhikī svābhāvikī sahajā akṛtā ca yā |
prakṛtiḥ seti vijñeyā svabhāvaṃ na jahāti yā || 4.9 ||
jarāmaraṇanirmuktāḥ sarve dharmāḥ svabhāvataḥ |
jarāmaraṇamicchantaścyavante tanmanīṣayā || 4.10 ||
kāraṇaṃ yasya vai kāryaṃ kāraṇaṃ tasya jāyate |
jāyamānaṃ kathamajaṃ bhinnaṃ nityaṃ kathaṃ ca tat || 4.11 ||
kāraṇādyadyananyatvamataḥ kāryamajaṃ yadi |
jāyamānāddhi vai kāryātkāraṇaṃ te kathaṃ dhruvam || 4.12 ||
ajādvai jāyate yasya dṛṣṭāntastasya nāsti vai |
jātācca jāyāmānasya na vyavasthā prasajyate || 4.13 ||
hetorādiḥ phalaṃ yeṣāmādirhetuḥ phalasya ca |
hetoḥ phalasya cānādiḥ kathaṃ tairupavarṇyate || 4.14 ||
hetorādiḥ phalaṃ yeṣāmādirhetuḥ phalasya ca |
tathā janma bhavetteṣāṃ putrājjanma pituryathā || 4.15 ||
saṃbhave hetuphalayoreṣitavyaḥ kramastvayā |
yugapatsaṃbhave yasmādasaṃbandho viṣāṇavat || 4.16 ||
phalādutpadyamānassanna te hetuḥ prasidhyati |
aprasiddhaḥ kathaṃ hetuḥ phalamutpādayiṣyati || 4.17 ||
yadi hetoḥ phalātsiddhiḥ phalasiddhiśca hetutaḥ |
kataratpūrvaniṣpannaṃ yasya siddhirapekṣayā || 4.18 ||
aśaktiraparijñānaṃ kramakopo'tha vā punaḥ |
evaṃ hi sarvathā buddhaiḥ ajātiḥ paridīpitā || 4.19 ||
bījāṅkurākhyo dṛṣṭāntaḥ sadā sādhyasamo hi sa |
na hi sādhyasamo hetuḥ siddhau sādhyasya yujyate || 4.20 ||
pūrvāparāparijñānam ajāteḥ paridīpakam |
jāyamānāddhi vai dharmāt kathaṃ pūrvaṃ na gṛhyate || 4.21 ||
svato vā parato vā'pi na kiṃcidvastu jāyate |
sadasatsadasadvā'pi na kiṃcidvastu jāyate || 4.22 ||
heturna jāyate'nādeḥ phalaṃ cāpi svabhāvataḥ |
ādirna vidyate yasya tasya hyādirna vidyate || 4.23 ||
prajñapteḥ sanimittatvamanyathā dvayanāśataḥ |
saṃkleśasyopalabdheśca paratantrāstitā matā || 4.24 ||
prajñapteḥ sanimittatvamiṣyate yuktidarśanāt |
nimittasyānimittatvam iṣyate bhūtadarśanāt || 4.25 ||
cittaṃ na saṃspṛśatyarthaṃ nārthābhāsaṃ tathaiva ca |
abhūto hi yataścārtho nārthābhāsastataḥ pṛthak || 4.26 ||
nimittaṃ na sadā cittaṃ saṃspṛśatyadhvasu triṣu |
animitto viparyāsaḥ kathaṃ tasya bhaviṣyati || 4.27 ||
tasmānna jāyate cittaṃ cittadṛśyaṃ na jāyate |
tasya paśyanti ye jātiṃ khe vai paśyanti te padam || 4.28 ||
ajātaṃ jāyate yasmāt ajātiḥ prakṛtistataḥ |
prakṛteranyathābhāvo na kathaṃcidbhaviṣyati || 4.29 ||
anāderantavattvaṃ ca saṃsārasya na setsyati |
anantatā cā''dimato mokṣasya na bhaviṣyati || 4.30 ||
ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā |
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo'vitathā iva lakṣitāḥ || 4.31 ||
saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate |
tasmādādyantavattvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ || 4.32 ||
sarve dharmā mṛṣā svapne kāyasyāntanidarśanāt |
saṃvṛtte'sminpradeśe vai bhūtānāṃ darśanaṃ kutaḥ || 4.33 ||
na yuktaṃ darśanaṃ gatvā kālasyāniyamādgatau |
pratibuddhaśca vai sarvastasmindeśe na vidyate || 4.34 ||
mitrādyaiḥ saha saṃmantrya saṃbuddhau na prapadyate |
gṛhītaṃ cāpi yatkiṃcit pratibuddho na paśyati || 4.35 ||
svapne cāvastukaḥ kāyaḥ pṛthaganyasya darśanāt |
yathā kāyastathā sarvaṃ cittadṛśyamavastukam || 4.36 ||
utpādasyāprasiddhatvādajaṃ sarvamudāhṛtam |
na ca bhūtādabhūtasya saṃbhavo'sti kathaṃcana || 4.38 ||
asajjāgarite dṛṣṭvā svapne paśyati tanmayaḥ |
asatsvapne'pi dṛṣṭvā ca pratibuddhau na paśyati || 4.39 ||
nāstyasaddhetukamasat sadasaddhetukaṃ tathā |
sacca saddhetukaṃ nāsti saddhetukamasatkutaḥ || 4.40 ||
viparyāsādyathā jāgradacintyānbhūtavatspṛśet |
tathā svapne viparyāsāt dharmāstatraiva paśyati || 4.41 ||
upalambhātsamācārāt astivastutvavādinām |
jātistu deśitā buddhair ajātestrasatāṃ sadā || 4.42 ||
ajātestrasatāṃ teṣāmupalambhādviyanti ye |
jātidoṣā na setsyanti doṣo'pyalpo bhaviṣyati || 4.43 ||
upalambhātsamācārānmāyāhastī yathocyate |
upalambhātsamācārādasti vastu tathocyate || 4.44 ||
jātyābhāsaṃ calābhāsaṃ vastvābhāsaṃ tathaiva ca |
ajācalamavastutvaṃ vijñānaṃ śāntamadvayam || 4.45 ||
evaṃ na jāyate cittamevaṃ dharmā ajāḥ smṛtāḥ |
evameva vijānanto na patanti viparyaye || 4.46 ||
ṛjuvakrādikābhāsamalātaspanditaṃ yathā |
grahaṇagrāhakābhāsaṃ vijñānaspanditaṃ tathā || 4.47 ||
aspandamānamalātamanābhāsamajaṃ yathā |
aspandamānaṃ vijñānamanābhāsamajaṃ tathā || 4.48 ||
alāte spandamāne vai nā''bhāsā anyatobhuvaḥ |
na tato'nyatra nispandānnālātaṃ praviśanti te || 4.49 ||
na nirgatā alātātte dravyatvābhāvayogataḥ |
vijñāne'pi tathaiva syurābhāsasyāviśeṣataḥ || 4.50 ||
vijñāne spandamāne vai nā''bhāsā anyatobhuvaḥ |
na tato'nyatra nispandānna vijñānaṃ viśanti te || 4.51 ||
na nirgatāste vijñānāddravyatvābhāvayogataḥ |
kāryakāraṇatābhāvādyato'cintyāḥ sadaiva te || 4.52 ||
dravyaṃ dravyasya hetuḥ syādanyadanyasya caiva hi |
dravyatvamanyabhāvo vā dharmāṇāṃ nopapadyate || 4.53 ||
evaṃ na cittajā dharmāścittaṃ vāpi na dharmajam |
evaṃ hetuphalājātiṃ praviśanti manīṣiṇaḥ || 4.54 ||
yāvaddhetuphalāveśastāvaddhetuphalodbhavaḥ |
kṣīṇe hetuphalāveśe nāsti hetuphalodbhavaḥ || 4.55 ||
yāvaddhetuphalāveśaḥ saṃsārastāvadāyataḥ |
kṣīṇe hetuphalāveśe saṃsāraṃ na prapadyate || 4.56 ||
saṃvṛtyā jāyate sarvaṃ śāśvataṃ nāsti tena vai |
sadbhāvena hyajaṃ sarvamucchedastena nāsti vai || 4.57 ||
dharmā ya iti jāyante jāyante te na tattvataḥ |
janma māyopamaṃ teṣāṃ sā ca māyā na vidyate || 4.58 ||
yathā māyāmayādbījājjāyate tanmayoṅkuraḥ |
nāsau nityo na cocchedī tadvaddharmeṣu yojanā || 4.59 ||
nājeṣu sarvadharmeṣu śāśvatāśāśvatābhidhā |
yatra varṇā na vartante vivekastatra nocyate || 4.60 ||
yathā svapne dvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā |
tathā jāgraddvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā || 4.61 ||
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ cittaṃ svapne na saṃśayaḥ |
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgranna saṃśayaḥ || 4.62 ||
svapnadṛk pracaran svapne dikṣu vai daśasu sthitān |
aṇḍajān svedajānvā'pi jīvān paśyati yān || 4.63 ||
svapnadṛkcittadṛśyāste na vidyante tataḥ pṛthak |
tathā taddṛśyamevedaṃ svapnadṛkcittamiṣyate || 4.64 ||
caran jāgarite jāgraddikṣu vai daśasu sthitān |
aṇḍajān svedajānvā'pi jīvānpaśyati yānsadā || 4.65 ||
jāgraccittekṣaṇīyāste na vidyante tataḥ pṛthak |
tathā taddṛśyamevedaṃ jāgrataścittamiṣyate || 4.66 ||
ubhe hyanyonyadṛśye te kiṃ tadastīti nocyate |
lakṣaṇāśūnyamubhayaṃ tanmatenaiva gṛhyate || 4.67 ||
yathā svapnamayo jīvo jāyate mriyate'pi ca |
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca || 4.68 ||
yathā māyāmayo jīvo jāyate mriyate'pi ca |
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca || 4.69 ||
yathā nirmitako jīvo jāyate mriyate'pi ca |
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca || 4.70 ||
na kaścijjāyate jīvaḥ saṃbhavo'sya na vidyate |
etattaduttamaṃ satyaṃ yatra kiṃcinna jāyate || 4.71 ||
cittaspandikamevedaṃ grāhyagrāhakavaddvayam |
cittaṃ nirviṣayaṃ nityamasaṃgaṃ tena kīrtitam || 4.72 ||
yo'sti kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāstyasau |
paratantrābhisaṃvṛtyā syānnāsti paramārthataḥ || 4.73 ||
ajaḥ kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāpyajaḥ |
paratantrādiniṣpattyā saṃvṛtyā jāyate tu saḥ || 4.74 ||
abhūtābhiniveśo'sti dvayaṃ tatra na vidyate |
dvayābhāvaṃ sa buddhvaiva nirnimitto na jāyate || 4.75 ||
yadā na labhate hetūnuttamādhamamadhyamān |
tadā na jāyate cittaṃ hetvabhāve phalaṃ kutaḥ || 4.76 ||
animittasya cittasya yā'nutpattiḥ samā'dvayā |
ajātasyaiva sarvasya cittadṛśyaṃ hi tadyataḥ || 4.77 ||
buddhvā'nimittatāṃ satyāṃ hetuṃ pṛthaganāpnuvan |
vītaśokaṃ tathā kāmamabhayaṃ padamaśnute || 4.78 ||
abhūtābhiniveśāddhi sadṛśe tatpravartate |
vastvabhāvaṃ sa budhvaiva niḥsaṃgaṃ vinivartate || 4.79 ||
nivṛttasyāpravṛttasya niścalā hi tathā sthitiḥ |
viṣayaḥ sa hi buddhānāṃ tatsāmyamajamadvayam || 4.80 ||
ajamanidramasvapnaṃ prabhātaṃ bhavati svayam |
sakṛdvibhāto hyevaiṣa dharma dhātusvabhāvataḥ || 4.81 ||
sukhamāvriyate nityaṃ duḥkhaṃ vivriyate sadā |
yasya kasya ca dharmasya graheṇa bhagavānasau || 4.82 ||
asti nāstyasti nāstīti nāsti nāstīti vā punaḥ |
calasthirobhayābhāvairāvṛṇotyeva bāliśaḥ || 4.83 ||
koṭhyaścatasra etāstu grahairyāsāṃ sadā''vṛtaḥ |
bhagavānābhiraspṛṣṭo yena dṛṣṭaḥ sa sarvadṛk || 4.84 ||
prāpya sarvajñatāṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇyaṃ padamadvayam |
anāpannādimadhyāntaṃ kimataḥ paramīhate || 4.85 ||
viprāṇāṃ vinayo hyeṣa śamaḥ prākṛta ucyate |
damaḥ prakṛtidāntatvādevaṃ vidvāñśamaṃ vrajet || 4.86 ||
savastu sopalambhaṃ ca dvayaṃ laukikamiṣyate |
avastu sopalambhaṃ ca śuddhaṃ laukikamiṣyate || 4.87 ||
avastvanupalambhaṃ ca lokottaramiti smṛtam |
jñānaṃ jñeyaṃ ca vijñeyaṃ sadā buddhaiḥ prakīrtitam || 4.88 ||
jñāne ca trividhe jñeye krameṇa vidite svayam |
sarvajñatā hi sarvatra bhavatīha mahādhiyaḥ || 4.89 ||
heyajñeyāpyapākyāni vijñeyānyagrayāṇataḥ |
teṣāmanyatra vijñeyādupalambhastriṣu smṛtaḥ || 4.90 ||
prakṛtyā''kāśavajjñeyāḥ sarve dharmā anādayaḥ |
vidyate na hi nānātvaṃ teṣāṃ kvacana kiṃcanaḥ || 4.91 ||
ādibuddhāḥ prakṛtyaiva sarve dharmāḥ suniścitāḥ |
yasyaivaṃ bhavati kṣāntiḥ so'mṛtatvāya kalpate || 4.92 ||
ādiśāntā hyanutpannāḥ prakṛtyaiva sunirvṛtāḥ |
sarve dharmāḥ samābhinnā ajaṃ sāmyaṃ viśāradam || 4.93 ||
vaiśāradyaṃ tu vai nāsti bhede vicaratāṃ sadā |
bhedanimnāḥ pṛthagvādāstasmātte kṛpaṇāḥ smṛtāḥ || 4.94 ||
aje sāmye tu ye kecidbhaviṣyanti suniścitāḥ |
te hi loke mahājñānāstacca loko na gāhate || 4.95 ||
ajeṣvajamasaṃkrāntaṃ dharmeṣu jñānamiṣyate |
yato na kramate jñānamasaṃgaṃ tena kīrtitam || 4.96 ||
aṇumātre'pi vaidharmye jāyamāne'vipaścitaḥ |
asaṃgatā sadā nāsti kimutā''varaṇacyutiḥ || 4.97 ||
alabdhāvaraṇāḥ sarve dharmāḥ prakṛtinirmalāḥ |
ādau buddhāstathā muktā budhyanta iti nāyakāḥ || 4.98 ||
kramate na hi buddhasya jñānaṃ dharmeṣu tāpi (yi) naḥ |
sarve dharmāstathā jñānaṃ naitadbuddhena bhāṣitam || 4.99 ||
durdarśamatigambhīramajaṃ sāmyaṃ viśāradam |
buddhvā padamanānātvaṃ namaskurmo yathābalam || 4.100 ||
ghanaprajñastathā prājña eka eva tridhā smṛtaḥ || 1.1 ||
dakṣiṇākṣimukhe viśvo manasyantastu taijasaḥ |
ākāśe ca hydi prājñastridhā dehe vyavasthitaḥ || 1.2 ||
viśvo hi sthūlabhuṅnityaṃ taijasaḥ praviviktabhuk |
ānandabhuktathā prājñastridhā bhogaṃ nibodhata || 1.3 ||
sthūlaṃ tarpayate viśvaṃ praviviktaṃ tu taijasam |
ānandaśca tathā prājñaṃ tridhā tṛptiṃ nibodhata || 1.4 ||
triṣu dhāmasu yadbhojyaṃ bhoktā yaśca prakīrtitaḥ |
vedaitadubhayaṃ yastu sa bhuñjāno na lipyate || 1.5 ||
prabhavaḥ sarvabhāvānāṃ satāmiti viniścayaḥ |
sarvaṃ janayati prāṇaścetoṃśūnpuruṣaḥ pṛthak || 1.6 ||
vibhūtiṃ prasavaṃ tvanye manyante sṛṣṭicintakāḥ |
svapnamāyāsarūpeti sṛṣṭiranyairvikalpitā || 1.7 ||
icchāmātraṃ prabhoḥ sṛṣṭiriti sṛṣṭau viniścitāḥ |
kālātprasūtiṃ bhūtānāṃ manyante kālacintakāḥ || 1.8 ||
bhogārthaṃ sṛṣṭirityanye krīḍārthamiti cāpare |
devasyaiṣa svābhāvo'yamāptakāmasya kā spṛhā || 1.9 ||
nivṛtteḥ sarvaduḥkhānāmīśānaḥ prabhuravyayaḥ |
advaitaḥ sarvabhāvānāṃ devasturyo vibhuḥ smṛtaḥ || 1.10 ||
kāryakāraṇabaddhau tāviṣyete viśvataijasau |
prājñaḥ kāraṇabaddhastu dvau tau turye na siddhytaḥ || 1.11 ||
nā''tmānaṃ na paraṃścaiva na satyaṃ nāpi cānṛtam |
prājñaḥ kiṃcana saṃvetti turyaṃ tatsarvadṛksadā || 1.12 ||
dvaitasyāgrahaṇaṃ tulyamubhayoḥ prājñaturyayoḥ |
bījanidrāyutaḥ prājñaḥ sā ca turye na vidyate || 1.13 ||
svapnanidrāyutāvādyau prājñastvasvapnanidrayā |
na nidrāṃ naiva ca svapnaṃ turye paśyanti niścitāḥ || 1.14 ||
anyathā gṛhṇataḥ svapno nidrā tattvamajānataḥ |
viparyāse tayoḥ kṣīṇe turīyaṃ padamaśnute || 1.15 ||
anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate |
ajamanidramasvapnamadvaitaṃ budhyate tadā || 1.16 ||
prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ |
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ || 1.17 ||
vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit |
upadeśādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate || 1.18 ||
viśvasyātvavivakṣāyāmādisāmānyamutkaṭam |
mātrāsaṃpratipattau syādāptisāmānyameva ca || 1.19 ||
taijasasyotvavijñāna utkarṣo dṛśyate sphuṭam |
mātrāsaṃpratipattau syādubhayatvaṃ tathāvidham || 1.20 ||
makārabhāve prājñasya mānasāmānyamutkaṭam |
mātrāsaṃpratipattau tu layasāmānyameva ca || 1.21 ||
triṣu dhāmasu yastulyaṃ sāmānyaṃ vetti niścitaḥ |
sa pūjyaḥ sarvabhūtānāṃ vandyaścaiva mahāmuniḥ || 1.22 ||
akāro nayate viśvamukāraścāpi taijasam |
makāraśca punaḥ prājñaṃ nāmātre vidyate gatiḥ || 1.23 ||
oṃkāraṃ pādaśo vidyātpādā mātrā na saṃśayaḥ |
oṃkāraṃ pādaśo jñātvā na kiṃcidapi cintayet || 1.24 ||
yuñjīta praṇave cetaḥ praṇavo brahma nirbhayam |
praṇave nityayuktasya na bhayaṃ vidyate kvacit || 1.25 ||
praṇavo hyaparaṃ brahma praṇavaśca paraḥ smṛtaḥ |
apūrvo'nantaro'bāhyo'naparaḥ praṇavo'vyayaḥ || 1.26 ||
sarvasya praṇavo hyādirmadhyamantastathaiva ca |
evaṃ hi praṇavaṃ jñātvā vyaśnute tadanantaram || 1.27 ||
praṇavaṃ hīśvaraṃ vidyātsarvasya hṛdi saṃsthitam |
sarvavyāpinamoṃkāraṃ matvā dhīro na śocati || 1.28 ||
amātro'nantamātraśca dvaitasyopaśamaḥ śivaḥ |
oṃkāro vidito yena sa munirnetaro janaḥ || 1.29 ||
vaitathyaṃ sarvabhāvānāṃ svapna āhur manīṣiṇaḥ |
antaḥsthānāt tu bhāvānāṃ saṃvṛtatvena hetunā || 2.1 ||
adīrghatvācca kālasya gatvā deśānnapaśyati |
pratibuddhaśca vai sarvastasmindeśe na vidyate || 2.2 ||
abhāvaśca rathādīnāṃ śrūyate nyāyapūrvakam |
vaitathyaṃ tena vai prāptaṃ svapna āhuḥ prakāśitam || 2.3 ||
antaḥsthānāt tu bhāvānāṃ saṃvṛtatvena hetunā |
vaitathyaṃ sarvabhāvānāṃ svapna āhur manīṣiṇaḥ || 2.4 ||
svapnajāgaritasthāne hyekamāhurmanīṣiṇaḥ |
bhedānāṃ hi samatvena prasiddhenaiva hetunā || 2.5 ||
ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā |
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo'vitathā iva lakṣitāḥ || 2.6 ||
saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate |
tasmādādyantavatvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ || 2.7 ||
apūrvaṃ sthānidharmaḥ syād yathā svarga-nivāsinām |
tānayaṃ prekṣate gatvā yathaiveha suśikṣitaḥ || 2.8 ||
svapnavṛttāvapi tvantaścetasā kalpitaṃ tvasat |
bahiścetogṛhītaṃ sad dṛṣṭaṃ vaitathyametayoḥ || 2.9 ||
jāgradvṛttāvapi tvantaścetasā kalpitaṃ tvasat |
bahiścetogṛhītaṃ sad yuktaṃ vaitathyametayoḥ || 2.10 ||
ubhayorapi vai bhāvānāṃ spanditānāṃ ca darśanāt |
bhedānāṃ hi samatvena prasiddhenaiva hetunā || 2.11 ||
kalpayatyātmanā''tmānamātmā devaḥ svamāyayā |
sa eva budhyate bhedāniti vedāntaniścayaḥ || 2.12 ||
vikarotyaparānbhāvānantaścitte vyavasthitān |
niyatāṃśca bahiścitta evaṃ kalpayate prabhuḥ || 2.13 ||
cittakālā hi ye'ntastu dvayakālāśca ye bahiḥ |
kalpitā eva te sarve viśeṣo nānyahetukaḥ || 2.14 ||
avyaktā eva ye'ntastu sphuṭā eva ca ye bahiḥ |
kalpitā eva te sarve viśeṣastvindriyāntare || 2.15 ||
jīvaṃ kalpayate pūrvaṃ vaco bhāvānpṛthagvidhān |
bāhyānādhyātmikāṃścaiva yathāvidyastathāsmṛtiḥ || 2.16 ||
aniścitā yathā rajjurandhakāre vikalpitā |
sarpadhārādibhirbhāvaistadvadātmā vikalpitaḥ || 2.17 ||
niścitāyāṃ yathā rajjvāṃ vikalpo vinivartate |
rajjureveti cādvaitaṃ tadvadātmaviniścayaḥ || 2.18 ||
prāṇādibhiranantaiśca bhāvairetairvikalpitaḥ |
māyaiṣā tasya devasya yayā saṃmohitaḥ svayam || 2.19 ||
prāṇa iti prāṇavido bhūtānīti ca tadvidaḥ |
guṇā iti guṇavidastattvānīti ca tadvidaḥ || 2.20 ||
pādā iti pādavido viṣayā iti tadvidaḥ |
lokā iti lokavido devā iti ca tadvidaḥ || 2.21 ||
vedā iti vedavido yajñā iti ca tadvidaḥ |
bhokteti ca bhoktṛvido bhojyamiti ca tadvidaḥ || 2.22 ||
sūkṣma iti sūkṣmavidaḥ sthūla iti ca tadvidaḥ |
mūrta iti mūrtavido'mūrta iti ca tadvidaḥ || 2.23 ||
kāla iti kālavido diśa iti ca tadvidaḥ |
vādā iti vādavido bhuvanānīti tadvidaḥ || 2.24 ||
mano iti manovido buddhiriti ca tadvidaḥ |
cittamiti ca cittajñā dharmādharmau ca tadvidaḥ || 2.25 ||
pañcaviṃśaka ityeke ṣaḍviṃśa iti cāpare |
ekatriṃśaka ityāhuḥ anantamiti cāpare || 2.26 ||
lokām̐llokavidaḥ prāhurāśramā iti tadvidaḥ |
strīpuṃnapuṃsakaṃ laiṅgāḥ parāparamathāpare || 2.27 ||
sṛṣṭiriti sṛṣṭivido laya iti ca tadvidaḥ |
sthitiriti sthitividaḥ sarve ceha tu sarvadā || 2.28 ||
yaṃ bhāvaṃ darśayed yasya taṃ bhāvaṃ sa tu paśyati |
taṃ cāvati sa bhūtvāsau tadgrahaḥ samupaiti tam || 2.29 ||
etaireṣo'pṛthagbhāvaiḥ pṛthageveti lakṣitaḥ |
evaṃ yo veda tattvena kalpayetso'viśaṅkitaḥ || 2.30 ||
svapnamāye yathā dṛṣṭaṃ gandharvanagaraṃ yathā |
tathā viśvamidaṃ dṛṣṭaṃ vedānteṣu vicakṣaṇaiḥ || 2.31 ||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 2.32 ||
bhāvair asadbhirevāyamadvayena ca kalpitaḥ |
bhāvā apyadvayenaiva tasmādadvayatā śivā || 2.33 ||
nā''tmabhāvena nānedaṃ na svenāpi kathaṃcana |
na pṛthaṅnāpṛthakkiṃcid iti tattvavido viduḥ || 2.34 ||
vītarāgabhayakrodhair munibhir vedapāragaiḥ |
nirvikalpo hyayaṃ dṛṣṭaḥ prapañcopaśamo'dvayaḥ || 2.35 ||
tasmādevaṃ viditvainam advaite yojayetsmṛtim |
advaitaṃ samanuprāpya jaḍavallokamācaret || 2.36 ||
niḥstutirnirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca |
calācalaniketaśca yatiryādṛcchiko bhavet || 2.37 ||
tattvamādhyātmikaṃ dṛṣṭvā tattvaṃ dṛṣṭvā tu bāhyataḥ |
tattvībhūtastadārāmaḥ tattvādapracyuto bhavet || 2.38 ||
upāsanāśrito dharmo jāte brahmaṇi vartate |
prāgutpatterajaṃ sarvaṃ tenāsau kṛpaṇaḥ smṛtaḥ || 3.1 ||
ato vakṣyāmyakārpaṇyamajāti samatāṃ gatam |
yathā na jāyate kiṃcit jāyamānaṃ samantataḥ || 3.2 ||
ātmā hyākāśavajjīvairghaṭākāśairivoditaḥ |
ghaṭādivacca saṃghātairjātāvetannidarśanam || 3.3 ||
ghaṭādiṣu pralīneṣu ghaṭākāśādayo yathā |
ākāśe saṃpralīyante tadvajjīvā ihātmani || 3.4 ||
yathaikasmiṅghāṭākāśe rajodhūmādibhiryute |
na sarve saṃprayujyante tadvajjīvāḥ sukhādibhiḥ || 3.5 ||
rūpakāryasamākhyāśca bhidyante tatra tatra vai |
ākāśasya na bhedo'sti tadvajjīveṣunirṇayaḥ || 3.6 ||
nā''kāśasya ghaṭākāśo vikārāvayavau yathā |
naivā''tmanaḥ sadā jīvo vikārāvayavau tathā || 3.7 ||
yathā bhavati bālānāṃ gaganaṃ malinaṃ malaiḥ |
tathā bhavatyabuddhānāmātmā'pi malino malaiḥ || 3.8 ||
maraṇe saṃbhave caiva gatyāgamanayor api |
sthitau sarvaśarīreṣu ākāśenāvilakṣaṇaḥ || 3.9 ||
saṃghātāḥ svapnavatsarve ātmamāyāvisarjitāḥ |
ādhikye sarvasāmye vā nopapattirhi vidyate || 3.10 ||
rasādayo hi ye kośā vyākhyātāstaittirīyake |
teṣāmātmā paro jīvaḥ khaṃ yathā saṃprakāśitaḥ || 3.11 ||
dvayordvayormadhujñāne paraṃ brahma prakāśitam |
pṛthivyāmudare caiva yathākāśaḥ prakāśitaḥ || 3.12 ||
jīvātmanorananyatvamabhedena praśasyate |
nānātvaṃ nindyate yacca tadevaṃ hi samañjasam || 3.13 ||
jīvātmanoḥ pṛthaktvaṃ yat prāgutpatteḥ prakīrtitam |
bhaviṣyadvṛtyā gauṇaṃ tanmukhyatvaṃ hi na yujyate || 3.14 ||
mṛllohavisphuliṅgādyaiḥ sṛṣṭiryā coditānyathā |
upāyaḥ so'vatārāya nāsti bhedaḥ kathaṃcana || 3.15 ||
āśramāstrividhā hīnamadhyamotkṛṣṭadṛṣṭayaḥ |
upāsanopadiṣṭeyaṃ tadarthamanukampayā || 3.16 ||
svasiddhāntavyavasthāsu dvaitino niścitā dṛḍham |
parasparaṃ virudhyante tairayaṃ na virudhyate || 3.17 ||
advaitaṃ paramārtho hi dvaitaṃ tadbheda ucyate |
teṣām ubhayathā dvaitaṃ tenāyaṃ na viruddhyate || 3.18 ||
māyayā bhidyate hyetannānyathā'jaṃ kathañcana |
tattvato bhidyamāne hi martyatāmamṛtaṃ vrajet || 3.19 ||
ajātasyaiva bhāvasya jātimicchanti vādinaḥ |
ajāto hyamṛto bhāvo martyatāṃ kathameṣyati || 3.20 ||
na bhavatyamṛtaṃ martyaṃ na martyamamṛtaṃ tathā |
prakṛteranyathābhāvo na kathaṃcidbhaviṣyati || 3.21 ||
svabhāvenāmṛto yasya bhāvo gacchati martyatām |
kṛtakenāmṛtastasya kathaṃ sthāsyati niścalaḥ || 3.22 ||
bhūtato'bhūtato vāpi sṛjyamāne samā śrutiḥ |
niścitaṃ yuktiyuktaṃ ca yattadbhavati netarat || 3.23 ||
neha nāneti cā''mnāyādindromāyābhirityapi |
ajāyamāno bahudhā māyayā jāyate tu saḥ || 3.24 ||
saṃbhūterapavādācca saṃbhavaḥ pratiṣidhyate |
ko nvenaṃ janayediti kāraṇaṃ pratiṣidhyate || 3.25 ||
sa eṣa neti netīti vyākhyātaṃ nihnute yataḥ |
sarvamagrāhyabhāvena hetunājaṃ prakāśate || 3.26 ||
sato hi māyayā janma yujyate na tu tattvataḥ |
tattvato jāyate yasya jātaṃ tasya hi jāyate || 3.27 ||
asato māyayā janma tattvato naiva yujyate |
vandhyāputro na tattvena māyayā vā'pi jāyate || 3.28 ||
yathā svapne dvayābhāsaṃ spandate māyayā manaḥ |
tathā jāgraddvayābhāsaṃ spandate māyayā manaḥ || 3.29 ||
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ manaḥ svapne na saṃśayaḥ |
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgranna saṃśayaḥ || 3.30 ||
manodṛśyamidaṃ dvaitaṃ yatkiṃcitsacarācaram |
manaso hyamanībhāve dvaitaṃ naivopalabhyate || 3.31 ||
ātmasatyānubodhena na saṃkalpayate yadā |
amanastāṃ tadā yāti grāhyābhāve tadagraham || 3.32 ||
akalpamajaṃ jñānaṃ jñeyābhinnaṃ pracakṣate |
brahmajñeyamajaṃ nityamajenājaṃ vibudhyate || 3.33 ||
nigṛhītasya manaso nirvikalpasya dhīmataḥ |
pracāraḥ sa tu vijñeyaḥ suṣupte'nyo na tatsamaḥ || 3.34 ||
līyate hi suṣupte tannigṛhītaṃ na līyate |
tadeva nirbhayaṃ brahma jñānalokaṃ samantataḥ || 3.35 ||
ajamanindramasvapnamanāmakamarūpakam |
sakṛdvibhātaṃ sarvajñaṃ nopacāraḥ kathaṃcana || 3.36 ||
sarvābhilāpavigataḥ sarvacintāsamutthitaḥ |
supraśāntaḥ sakṛjjyotiḥ samādhiracalo'bhayaḥ || 3.37 ||
graho na tatra notsargaścintā yatra na vidyate |
ātmasaṃsthaṃ tadā jñānamajāti samatāṃ gatam || 3.38 ||
asparśayogo vai nāma durdarśaḥ sarvayogibhiḥ |
yogino bibhyati hyasmādabhaye bhayadarśinaḥ || 3.39 ||
manaso nigrahāyattamabhayaṃ sarvayoginā(ṇā)m |
duḥkhakṣayaḥ prabodhaścāpyakṣayā śāntireva ca || 3.40 ||
utseka udadheryadvatkuśāgreṇaikabindunā |
manaso nigrahastadvadbhavedaparikhedataḥ || 3.41 ||
upāyena nigṛhṇīyādvikṣiptaṃ kāmabhogayoḥ |
suprasannaṃ laye caiva yathā kāmo layastathā || 3.42 ||
duḥkhaṃ sarvamanusmṛtya kāmabhogānnivartayet |
ajaṃ sarvamanusmṛtya jātaṃ naiva tu paśyati || 3.43 ||
laye saṃbodhayeccittaṃ vikṣiptaṃ śamayetpunaḥ |
sakaṣāyaṃ vijānīyātsamaprāptaṃ na cālayet || 3.44 ||
nā''svādayetsukhaṃ tatra niḥsaṅgaḥ prajñayā bhavet |
niścalaṃ niścaraccittamekīkuryātprayatnataḥ || 3.45 ||
yadā na līyate cittaṃ na ca vikṣipyate punaḥ |
aniṅganamanābhāsaṃ niṣpannaṃ brahma tattadā || 3.46 ||
svasthaṃ śāntaṃ sanirvāṇamakathyaṃ sukhamuttamam |
ajamajena jñeyena sarvajñaṃ paricakṣate || 3.47 ||
na kaścijjāyate jīvaḥ saṃbhavo'sya na vidyate |
etattaduttamaṃ satyaṃ yatra kiṃcinna jāyate || 3.48 ||
jñānenā''kāśakalpena dharmānyo gaganopamān |
jñeyābhinnena saṃbuddhastaṃ vande dvipadāṃ varam || 4.1 ||
asparśayogo vai nāma sarvasattvasukho hitaḥ |
avivādo'viruddhaśca deśitastaṃ namāmyaham || 4.2 ||
bhūtasya jātimicchanti vādinaḥ kecideva hi |
abhūtasyāpare dhīrā vivadantaḥ parasparam || 4.3 ||
bhūtaṃ na jāyate kiṃcidabhūtaṃ naiva jāyate |
vivadanto dvayā hyevamajātiṃ khyāpayanti te || 4.4 ||
khyāpyamānāmajātiṃ tairanumodāmahe vayam |
vivadāmo na taiḥ sārdhamavivādaṃ nibodhata || 4.5 ||
ajātasyaiva dharmasya jātimicchanti vādinaḥ |
ajāto hyamṛto dharmo martyatāṃ kathameṣyati || 4.6 ||
na bhavatyamṛtaṃ martyaṃ na martyamamṛtaṃ tathā |
prakṛteranyathābhāvo na kathaṃcidbhaviṣyati || 4.7 ||
svabhāvenāmṛto yasya dharmo gacchati martyatām |
kṛtakenāmṛtas tasya kathaṃsthāsyati niścalaḥ || 4.8 ||
sāṃsiddhikī svābhāvikī sahajā akṛtā ca yā |
prakṛtiḥ seti vijñeyā svabhāvaṃ na jahāti yā || 4.9 ||
jarāmaraṇanirmuktāḥ sarve dharmāḥ svabhāvataḥ |
jarāmaraṇamicchantaścyavante tanmanīṣayā || 4.10 ||
kāraṇaṃ yasya vai kāryaṃ kāraṇaṃ tasya jāyate |
jāyamānaṃ kathamajaṃ bhinnaṃ nityaṃ kathaṃ ca tat || 4.11 ||
kāraṇādyadyananyatvamataḥ kāryamajaṃ yadi |
jāyamānāddhi vai kāryātkāraṇaṃ te kathaṃ dhruvam || 4.12 ||
ajādvai jāyate yasya dṛṣṭāntastasya nāsti vai |
jātācca jāyāmānasya na vyavasthā prasajyate || 4.13 ||
hetorādiḥ phalaṃ yeṣāmādirhetuḥ phalasya ca |
hetoḥ phalasya cānādiḥ kathaṃ tairupavarṇyate || 4.14 ||
hetorādiḥ phalaṃ yeṣāmādirhetuḥ phalasya ca |
tathā janma bhavetteṣāṃ putrājjanma pituryathā || 4.15 ||
saṃbhave hetuphalayoreṣitavyaḥ kramastvayā |
yugapatsaṃbhave yasmādasaṃbandho viṣāṇavat || 4.16 ||
phalādutpadyamānassanna te hetuḥ prasidhyati |
aprasiddhaḥ kathaṃ hetuḥ phalamutpādayiṣyati || 4.17 ||
yadi hetoḥ phalātsiddhiḥ phalasiddhiśca hetutaḥ |
kataratpūrvaniṣpannaṃ yasya siddhirapekṣayā || 4.18 ||
aśaktiraparijñānaṃ kramakopo'tha vā punaḥ |
evaṃ hi sarvathā buddhaiḥ ajātiḥ paridīpitā || 4.19 ||
bījāṅkurākhyo dṛṣṭāntaḥ sadā sādhyasamo hi sa |
na hi sādhyasamo hetuḥ siddhau sādhyasya yujyate || 4.20 ||
pūrvāparāparijñānam ajāteḥ paridīpakam |
jāyamānāddhi vai dharmāt kathaṃ pūrvaṃ na gṛhyate || 4.21 ||
svato vā parato vā'pi na kiṃcidvastu jāyate |
sadasatsadasadvā'pi na kiṃcidvastu jāyate || 4.22 ||
heturna jāyate'nādeḥ phalaṃ cāpi svabhāvataḥ |
ādirna vidyate yasya tasya hyādirna vidyate || 4.23 ||
prajñapteḥ sanimittatvamanyathā dvayanāśataḥ |
saṃkleśasyopalabdheśca paratantrāstitā matā || 4.24 ||
prajñapteḥ sanimittatvamiṣyate yuktidarśanāt |
nimittasyānimittatvam iṣyate bhūtadarśanāt || 4.25 ||
cittaṃ na saṃspṛśatyarthaṃ nārthābhāsaṃ tathaiva ca |
abhūto hi yataścārtho nārthābhāsastataḥ pṛthak || 4.26 ||
nimittaṃ na sadā cittaṃ saṃspṛśatyadhvasu triṣu |
animitto viparyāsaḥ kathaṃ tasya bhaviṣyati || 4.27 ||
tasmānna jāyate cittaṃ cittadṛśyaṃ na jāyate |
tasya paśyanti ye jātiṃ khe vai paśyanti te padam || 4.28 ||
ajātaṃ jāyate yasmāt ajātiḥ prakṛtistataḥ |
prakṛteranyathābhāvo na kathaṃcidbhaviṣyati || 4.29 ||
anāderantavattvaṃ ca saṃsārasya na setsyati |
anantatā cā''dimato mokṣasya na bhaviṣyati || 4.30 ||
ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā |
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo'vitathā iva lakṣitāḥ || 4.31 ||
saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate |
tasmādādyantavattvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ || 4.32 ||
sarve dharmā mṛṣā svapne kāyasyāntanidarśanāt |
saṃvṛtte'sminpradeśe vai bhūtānāṃ darśanaṃ kutaḥ || 4.33 ||
na yuktaṃ darśanaṃ gatvā kālasyāniyamādgatau |
pratibuddhaśca vai sarvastasmindeśe na vidyate || 4.34 ||
mitrādyaiḥ saha saṃmantrya saṃbuddhau na prapadyate |
gṛhītaṃ cāpi yatkiṃcit pratibuddho na paśyati || 4.35 ||
svapne cāvastukaḥ kāyaḥ pṛthaganyasya darśanāt |
yathā kāyastathā sarvaṃ cittadṛśyamavastukam || 4.36 ||
utpādasyāprasiddhatvādajaṃ sarvamudāhṛtam |
na ca bhūtādabhūtasya saṃbhavo'sti kathaṃcana || 4.38 ||
asajjāgarite dṛṣṭvā svapne paśyati tanmayaḥ |
asatsvapne'pi dṛṣṭvā ca pratibuddhau na paśyati || 4.39 ||
nāstyasaddhetukamasat sadasaddhetukaṃ tathā |
sacca saddhetukaṃ nāsti saddhetukamasatkutaḥ || 4.40 ||
viparyāsādyathā jāgradacintyānbhūtavatspṛśet |
tathā svapne viparyāsāt dharmāstatraiva paśyati || 4.41 ||
upalambhātsamācārāt astivastutvavādinām |
jātistu deśitā buddhair ajātestrasatāṃ sadā || 4.42 ||
ajātestrasatāṃ teṣāmupalambhādviyanti ye |
jātidoṣā na setsyanti doṣo'pyalpo bhaviṣyati || 4.43 ||
upalambhātsamācārānmāyāhastī yathocyate |
upalambhātsamācārādasti vastu tathocyate || 4.44 ||
jātyābhāsaṃ calābhāsaṃ vastvābhāsaṃ tathaiva ca |
ajācalamavastutvaṃ vijñānaṃ śāntamadvayam || 4.45 ||
evaṃ na jāyate cittamevaṃ dharmā ajāḥ smṛtāḥ |
evameva vijānanto na patanti viparyaye || 4.46 ||
ṛjuvakrādikābhāsamalātaspanditaṃ yathā |
grahaṇagrāhakābhāsaṃ vijñānaspanditaṃ tathā || 4.47 ||
aspandamānamalātamanābhāsamajaṃ yathā |
aspandamānaṃ vijñānamanābhāsamajaṃ tathā || 4.48 ||
alāte spandamāne vai nā''bhāsā anyatobhuvaḥ |
na tato'nyatra nispandānnālātaṃ praviśanti te || 4.49 ||
na nirgatā alātātte dravyatvābhāvayogataḥ |
vijñāne'pi tathaiva syurābhāsasyāviśeṣataḥ || 4.50 ||
vijñāne spandamāne vai nā''bhāsā anyatobhuvaḥ |
na tato'nyatra nispandānna vijñānaṃ viśanti te || 4.51 ||
na nirgatāste vijñānāddravyatvābhāvayogataḥ |
kāryakāraṇatābhāvādyato'cintyāḥ sadaiva te || 4.52 ||
dravyaṃ dravyasya hetuḥ syādanyadanyasya caiva hi |
dravyatvamanyabhāvo vā dharmāṇāṃ nopapadyate || 4.53 ||
evaṃ na cittajā dharmāścittaṃ vāpi na dharmajam |
evaṃ hetuphalājātiṃ praviśanti manīṣiṇaḥ || 4.54 ||
yāvaddhetuphalāveśastāvaddhetuphalodbhavaḥ |
kṣīṇe hetuphalāveśe nāsti hetuphalodbhavaḥ || 4.55 ||
yāvaddhetuphalāveśaḥ saṃsārastāvadāyataḥ |
kṣīṇe hetuphalāveśe saṃsāraṃ na prapadyate || 4.56 ||
saṃvṛtyā jāyate sarvaṃ śāśvataṃ nāsti tena vai |
sadbhāvena hyajaṃ sarvamucchedastena nāsti vai || 4.57 ||
dharmā ya iti jāyante jāyante te na tattvataḥ |
janma māyopamaṃ teṣāṃ sā ca māyā na vidyate || 4.58 ||
yathā māyāmayādbījājjāyate tanmayoṅkuraḥ |
nāsau nityo na cocchedī tadvaddharmeṣu yojanā || 4.59 ||
nājeṣu sarvadharmeṣu śāśvatāśāśvatābhidhā |
yatra varṇā na vartante vivekastatra nocyate || 4.60 ||
yathā svapne dvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā |
tathā jāgraddvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā || 4.61 ||
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ cittaṃ svapne na saṃśayaḥ |
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgranna saṃśayaḥ || 4.62 ||
svapnadṛk pracaran svapne dikṣu vai daśasu sthitān |
aṇḍajān svedajānvā'pi jīvān paśyati yān || 4.63 ||
svapnadṛkcittadṛśyāste na vidyante tataḥ pṛthak |
tathā taddṛśyamevedaṃ svapnadṛkcittamiṣyate || 4.64 ||
caran jāgarite jāgraddikṣu vai daśasu sthitān |
aṇḍajān svedajānvā'pi jīvānpaśyati yānsadā || 4.65 ||
jāgraccittekṣaṇīyāste na vidyante tataḥ pṛthak |
tathā taddṛśyamevedaṃ jāgrataścittamiṣyate || 4.66 ||
ubhe hyanyonyadṛśye te kiṃ tadastīti nocyate |
lakṣaṇāśūnyamubhayaṃ tanmatenaiva gṛhyate || 4.67 ||
yathā svapnamayo jīvo jāyate mriyate'pi ca |
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca || 4.68 ||
yathā māyāmayo jīvo jāyate mriyate'pi ca |
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca || 4.69 ||
yathā nirmitako jīvo jāyate mriyate'pi ca |
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca || 4.70 ||
na kaścijjāyate jīvaḥ saṃbhavo'sya na vidyate |
etattaduttamaṃ satyaṃ yatra kiṃcinna jāyate || 4.71 ||
cittaspandikamevedaṃ grāhyagrāhakavaddvayam |
cittaṃ nirviṣayaṃ nityamasaṃgaṃ tena kīrtitam || 4.72 ||
yo'sti kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāstyasau |
paratantrābhisaṃvṛtyā syānnāsti paramārthataḥ || 4.73 ||
ajaḥ kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāpyajaḥ |
paratantrādiniṣpattyā saṃvṛtyā jāyate tu saḥ || 4.74 ||
abhūtābhiniveśo'sti dvayaṃ tatra na vidyate |
dvayābhāvaṃ sa buddhvaiva nirnimitto na jāyate || 4.75 ||
yadā na labhate hetūnuttamādhamamadhyamān |
tadā na jāyate cittaṃ hetvabhāve phalaṃ kutaḥ || 4.76 ||
animittasya cittasya yā'nutpattiḥ samā'dvayā |
ajātasyaiva sarvasya cittadṛśyaṃ hi tadyataḥ || 4.77 ||
buddhvā'nimittatāṃ satyāṃ hetuṃ pṛthaganāpnuvan |
vītaśokaṃ tathā kāmamabhayaṃ padamaśnute || 4.78 ||
abhūtābhiniveśāddhi sadṛśe tatpravartate |
vastvabhāvaṃ sa budhvaiva niḥsaṃgaṃ vinivartate || 4.79 ||
nivṛttasyāpravṛttasya niścalā hi tathā sthitiḥ |
viṣayaḥ sa hi buddhānāṃ tatsāmyamajamadvayam || 4.80 ||
ajamanidramasvapnaṃ prabhātaṃ bhavati svayam |
sakṛdvibhāto hyevaiṣa dharma dhātusvabhāvataḥ || 4.81 ||
sukhamāvriyate nityaṃ duḥkhaṃ vivriyate sadā |
yasya kasya ca dharmasya graheṇa bhagavānasau || 4.82 ||
asti nāstyasti nāstīti nāsti nāstīti vā punaḥ |
calasthirobhayābhāvairāvṛṇotyeva bāliśaḥ || 4.83 ||
koṭhyaścatasra etāstu grahairyāsāṃ sadā''vṛtaḥ |
bhagavānābhiraspṛṣṭo yena dṛṣṭaḥ sa sarvadṛk || 4.84 ||
prāpya sarvajñatāṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇyaṃ padamadvayam |
anāpannādimadhyāntaṃ kimataḥ paramīhate || 4.85 ||
viprāṇāṃ vinayo hyeṣa śamaḥ prākṛta ucyate |
damaḥ prakṛtidāntatvādevaṃ vidvāñśamaṃ vrajet || 4.86 ||
savastu sopalambhaṃ ca dvayaṃ laukikamiṣyate |
avastu sopalambhaṃ ca śuddhaṃ laukikamiṣyate || 4.87 ||
avastvanupalambhaṃ ca lokottaramiti smṛtam |
jñānaṃ jñeyaṃ ca vijñeyaṃ sadā buddhaiḥ prakīrtitam || 4.88 ||
jñāne ca trividhe jñeye krameṇa vidite svayam |
sarvajñatā hi sarvatra bhavatīha mahādhiyaḥ || 4.89 ||
heyajñeyāpyapākyāni vijñeyānyagrayāṇataḥ |
teṣāmanyatra vijñeyādupalambhastriṣu smṛtaḥ || 4.90 ||
prakṛtyā''kāśavajjñeyāḥ sarve dharmā anādayaḥ |
vidyate na hi nānātvaṃ teṣāṃ kvacana kiṃcanaḥ || 4.91 ||
ādibuddhāḥ prakṛtyaiva sarve dharmāḥ suniścitāḥ |
yasyaivaṃ bhavati kṣāntiḥ so'mṛtatvāya kalpate || 4.92 ||
ādiśāntā hyanutpannāḥ prakṛtyaiva sunirvṛtāḥ |
sarve dharmāḥ samābhinnā ajaṃ sāmyaṃ viśāradam || 4.93 ||
vaiśāradyaṃ tu vai nāsti bhede vicaratāṃ sadā |
bhedanimnāḥ pṛthagvādāstasmātte kṛpaṇāḥ smṛtāḥ || 4.94 ||
aje sāmye tu ye kecidbhaviṣyanti suniścitāḥ |
te hi loke mahājñānāstacca loko na gāhate || 4.95 ||
ajeṣvajamasaṃkrāntaṃ dharmeṣu jñānamiṣyate |
yato na kramate jñānamasaṃgaṃ tena kīrtitam || 4.96 ||
aṇumātre'pi vaidharmye jāyamāne'vipaścitaḥ |
asaṃgatā sadā nāsti kimutā''varaṇacyutiḥ || 4.97 ||
alabdhāvaraṇāḥ sarve dharmāḥ prakṛtinirmalāḥ |
ādau buddhāstathā muktā budhyanta iti nāyakāḥ || 4.98 ||
kramate na hi buddhasya jñānaṃ dharmeṣu tāpi (yi) naḥ |
sarve dharmāstathā jñānaṃ naitadbuddhena bhāṣitam || 4.99 ||
durdarśamatigambhīramajaṃ sāmyaṃ viśāradam |
buddhvā padamanānātvaṃ namaskurmo yathābalam || 4.100 ||

Комментарии: Мандукья карика Гаудапады