Авадха упанишада

अथ ह सांकृतिर्भगवन्तमवधूतं दत्तात्रेयं परिसमेत्य पप्रच्छ ।
भगवन्कोऽवधूतस्तस्य का स्थितिः किं लक्ष्म किं संसरणमिति ।
तं होवाच भगवो दत्तात्रेयः परमकारुणिकः ॥
अक्षरत्वाद्वरेण्यत्वाद्धूतसंसारबन्धनात्। तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वावधूत इतीर्यते ॥ ||१||
atha ha sāṃkṛtirbhagavantamavadhūtaṃ dattātreyaṃ parisametya papraccha ।
bhagavanko'vadhūtastasya kā sthitiḥ kiṃ lakṣma kiṃ saṃsaraṇamiti ।
taṃ hovāca bhagavo dattātreyaḥ paramakāruṇikaḥ ॥
akṣaratvādvareṇyatvāddhūtasaṃsārabandhanāt। tattvamasyādilakṣyatvāvadhūta itīryate ॥ ||1||

यो विलङ्घयाश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः सदा।
अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स कथ्यते ॥ ||२||
yo vilaṅghayāśramānvarṇānātmanyeva sthitaḥ sadā।
ativarṇāśramī yogī avadhūtaḥ sa kathyate ॥ ||2||

तस्य प्रियं शिरः कृत्वा मोदो दक्षिणपक्षकः ।
प्रमोद उत्तरः पक्ष आनन्दो गोष्पदायते ॥ ||३||
tasya priyaṃ śiraḥ kṛtvā modo dakṣiṇapakṣakaḥ ।
pramoda uttaraḥ pakṣa ānando goṣpadāyate ॥ ||3||

गोवालसदृशं शीर्षे नापि मध्ये न चाप्यधः।
ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति पुच्छाकारेण कारयेत् ।
एवं चतुष्पदं कृत्वा ते यान्ति परमां गतिम्॥ ||४||
govālasadṛśaṃ śīrṣe nāpi madhye na cāpyadhaḥ ।
brahma pucchaṃ pratiṣṭheti pucchākāreṇa kārayet ।
evaṃ catuṣpadaṃ kṛtvā te yānti paramāṃ gatim ॥ ||4||

न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ॥ ||५||
na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ ॥ ||5||

स्वैरं स्वैरविहरणं तसंसरणम् ।
साम्बरा वा दिगम्बरा वा ।
न तेषां धर्माधर्मौ न मेध्यामेध्यौ ।
सदा सांग्रहण्येष्ट्याश्वमेधमन्तर्यागं यजते ।
स महामखो महायोगः ॥ ||६||
svairaṃ svairaviharaṇaṃ tasaṃsaraṇam ।
sāmbarā vā digambarā vā ।
na teṣāṃ dharmādharmau na medhyāmedhyau ।
sadā sāṃgrahaṇyeṣṭyāśvamedhamantaryāgaṃ yajate ।
sa mahāmakho mahāyogaḥ ॥ ||6||

कृत्स्नमेतच्चित्रं कर्म ।
स्वैरं न विगायेत्तन्महाव्रतम् ।
न स मूढवल्लिप्यते ॥ ||७||
kṛtsnametaccitraṃ karma ।
svairaṃ na vigāyettanmahāvratam ।
na sa mūḍhavallipyate ॥ ||7||

यथा रविः सर्वरसान्प्रभुङ्क्ते हुताशनश्चापि हि सर्वभक्षः ।
तथैव योगी विषयान्प्रभुङ्क्ते न लिप्यते पुण्यपापैश्च शुद्धः ॥ ||८||
yathā raviḥ sarvarasānprabhuṅkte hutāśanaścāpi hi sarvabhakṣaḥ ।
tathaiva yogī viṣayānprabhuṅkte na lipyate puṇyapāpaiśca śuddhaḥ ॥ ||8||

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ ||९||
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat ।
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī ॥ ||9||

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।
न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ ||१०||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ ।
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā ॥ ||10||

ऐहिकामुष्मिकव्रातसिद्ध्यै मुक्तेश्च सिद्धये ।
बहुकृत्यं पुरा स्यान्मे तत्सर्वमधुना कृतम् ॥ ||११||
aihikāmuṣmikavrātasiddhyai mukteśca siddhaye ।
bahukṛtyaṃ purā syānme tatsarvamadhunā kṛtam ॥ ||11||

तदेव कृतकृत्यत्वं प्रतियोगिपुर:सरम् ।
दुःखिनोऽज्ञाः संसरन्तु कामं पुत्राद्यपेक्षया ॥ ||१२||
tadeva kṛtakṛtyatvaṃ pratiyogipura:saram ।
duḥkhino'jñāḥ saṃsarantu kāmaṃ putrādyapekṣayā ॥ ||12||

परमानन्दपूर्णोऽहं संसरामि किमिच्छया ।
अनुतिष्ठन्तु कर्माणि परलोकयियासवः ॥ ||१३||
paramānandapūrṇo'haṃ saṃsarāmi kimicchayā ।
anutiṣṭhantu karmāṇi paralokayiyāsavaḥ ॥ ||13||

सर्वलोकात्मकः कस्मादनुतिष्ठामि किं कथम् ।
व्याचक्षतां ते शास्त्राणि वेदानध्यापयन्तु वा ॥ ||१४||
sarvalokātmakaḥ kasmādanutiṣṭhāmi kiṃ katham ।
vyācakṣatāṃ te śāstrāṇi vedānadhyāpayantu vā ॥ ||14||

येऽत्राधिकारिणो मे तु नाधिकारोऽक्रियत्वतः निद्राभिक्षे स्नानशौचे नेच्छामि न करोमि च ॥ ||१५||
ye'trādhikāriṇo me tu nādhikāro'kriyatvataḥ nidrābhikṣe snānaśauce necchāmi na karomi ca ॥ ||15||

द्रष्टारश्चेत्कल्पयन्तु किं मे स्यादन्यकल्पनात् ।
गुञ्जापुञ्जादि दह्येत नान्यारोपितवह्निना ॥
नान्यारोपितसंसार धर्मानेवमहं भजे ॥ ||१६||
draṣṭāraścetkalpayantu kiṃ me syādanyakalpanāt ।
guñjāpuñjādi dahyeta nānyāropitavahninā ॥
nānyāropitasaṃsāra dharmānevamahaṃ bhaje ॥ ||16||

शृण्वन्त्वज्ञाततत्त्वास्ते जानन्कस्माच्छृणोम्यहम् ।
मन्यन्तां संशयापन्ना न मन्येऽहमसंशयः ॥ ||१७||
śṛṇvantvajñātatattvāste jānankasmācchṛṇomyaham ।
manyantāṃ saṃśayāpannā na manye'hamasaṃśayaḥ ॥ ||17||

विपर्यस्तो निदिध्यासे किं ध्यानमविपर्यये ।
देहात्मत्वविपर्यास न कदाचिद्भजाम्यहम् ॥ ||१८||
viparyasto nididhyāse kiṃ dhyānamaviparyaye ।
dehātmatvaviparyāsa na kadācidbhajāmyaham ॥ ||18||

अहं मनुष्य इत्यादिव्यवहारो विनाप्यमुम् ।
विपर्यासं चिराभ्यस्तवासनातोऽवकल्पते ॥ ||१९||
ahaṃ manuṣya ityādivyavahāro vināpyamum ।
viparyāsaṃ cirābhyastavāsanāto'vakalpate ॥ ||19||

आरब्धकर्मणि क्षीणे व्यवहारो निवर्तते ।
कर्मक्षये त्वसौ नैव शाम्येयानसहस्त्रतः ॥ ||२०||
ārabdhakarmaṇi kṣīṇe vyavahāro nivartate ।
karmakṣaye tvasau naiva śāmyeyānasahastrataḥ ॥ ||20||

विरलत्वं व्यवहृतेरिष्टं चेद्ध्यानमस्तु ते ।
बाधिकर्मव्यवहृतिं पश्यन्ध्यायाम्यहं कुतः ॥ ||२१||
viralatvaṃ vyavahṛteriṣṭaṃ ceddhyānamastu te ।
bādhikarmavyavahṛtiṃ paśyandhyāyāmyahaṃ kutaḥ ॥ ||21||

विक्षेपो नास्ति यस्मान्मे न समाधिस्ततो मम ।
विक्षेपो वा समाधिर्वा मनसः स्याद्विकारिणः ॥ ||२२||
vikṣepo nāsti yasmānme na samādhistato mama ।
vikṣepo vā samādhirvā manasaḥ syādvikāriṇaḥ ॥ ||22||

नित्यानुभवरूपस्य को मेऽत्रानुभवः पृथक् कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः ॥ ||२३||
nityānubhavarūpasya ko me'trānubhavaḥ pṛthak kṛtaṃ kṛtyaṃ prāpaṇīyaṃ prāptamityeva nityaśaḥ ॥ ||23||

व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वाऽन्यथापि वा ।
ममाकर्तुरलेपस्य यथारखधं प्रवर्तताम्॥ ||२४||
vyavahāro laukiko vā śāstrīyo vā'nyathāpi vā ।
mamākarturalepasya yathārakhadhaṃ pravartatām॥ ||24||

अथवा कृतकृत्योऽपि लोकानुग्रहकाम्यया।शास्त्रीयेणैव मार्गेण वर्तेऽहं मम का क्षतिः ॥ ||२५||
athavā kṛtakṛtyo'pi lokānugrahakāmyayā।śāstrīyeṇaiva mārgeṇa varte'haṃ mama kā kṣatiḥ ॥ ||25||

देवार्चनस्नानशौचभिक्षादौ वर्ततां वपुः ।
तारं जपतु वाक्तद्वत्पठत्वाम्नायमस्तकम्॥ ||२६||
devārcanasnānaśaucabhikṣādau vartatāṃ vapuḥ ।
tāraṃ japatu vāktadvatpaṭhatvāmnāyamastakam॥ ||26||

विष्णुं ध्यायतु धीर्यद्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् ।
साक्ष्यहं किंचिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये ॥ ||२७||
viṣṇuṃ dhyāyatu dhīryadvā brahmānande vilīyatām ।
sākṣyahaṃ kiṃcidapyatra na kurve nāpi kāraye ॥ ||27||

कृतकृत्यतया तृप्तः प्राप्तप्राप्यतया पुनः ।
तृप्यन्नेवं स्वमनसा मन्यतेऽसौ निरन्तरम् ॥ ||२८||
kṛtakṛtyatayā tṛptaḥ prāptaprāpyatayā punaḥ ।
tṛpyannevaṃ svamanasā manyate'sau nirantaram ॥ ||28||

धन्योऽहं धन्योऽहं नित्यं स्वात्मानमञ्जसा वेद्मि।
धन्योऽहं धन्योऽहं ब्रह्मानन्दो विभाति मे स्पष्टम्॥ ||२९||
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ nityaṃ svātmānamañjasā vedmi।
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ brahmānando vibhāti me spaṣṭam॥ ||29||

धन्योऽहं धन्योऽहं दुःखं सांसारिकं न वीक्षेऽद्य ।
धन्योऽहं धन्योऽहं स्वस्याज्ञानं पलायितं क्वापि ॥ ||३०||
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ duḥkhaṃ sāṃsārikaṃ na vīkṣe'dya ।
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ svasyājñānaṃ palāyitaṃ kvāpi ॥ ||30||

धन्योऽहं धन्योऽहं कर्तव्यं मे न विद्यते किंचित् ।
धन्योऽहं धन्योऽहं प्राप्तव्यं सर्वमत्र संपन्नम्॥ ||३१||
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ kartavyaṃ me na vidyate kiṃcit ।
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ prāptavyaṃ sarvamatra saṃpannam॥ ||31||

धन्योऽहं धन्योऽहं तृप्तेर्मे कोपमा भवेल्लोके ।
धन्योऽहं धन्योऽहं धन्यो धन्यः पुनः पुनर्धन्यः ॥ ||३२||
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ tṛpterme kopamā bhavelloke ।
dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ dhanyo dhanyaḥ punaḥ punardhanyaḥ ॥ ||32||

अहो पुण्यमहो पुण्यं फलितं फलितं दृढम् ।
अस्य पुण्यस्य संपत्तेरहो वयमहो वयम्॥ ||३३||
aho puṇyamaho puṇyaṃ phalitaṃ phalitaṃ dṛḍham ।
asya puṇyasya saṃpatteraho vayamaho vayam॥ ||33||

अहो ज्ञानमहो ज्ञानमहो सुखमहो सुखम् ।
अहो शास्त्रमहो शास्त्रमहो गुरुहो गुरुः ॥ ||३४||
aho jñānamaho jñānamaho sukhamaho sukham ।
aho śāstramaho śāstramaho guruho guruḥ ॥ ||34||

इति य इदमधीते सोऽपि कृतकृत्यो भवति ।
सुरापानात्पूतो भवति ।
स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति ।
ब्रह्महत्यात्पूतो भवति ।
कृत्याकृत्यात्पूतो भवति ।
एवं विदित्वा स्वेच्छाचारपरो भूयादोंसत्यमित्युपनिषत् ॥ ||३५||
iti ya idamadhīte so'pi kṛtakṛtyo bhavati ।
surāpānātpūto bhavati ।
svarṇasteyātpūto bhavati ।
brahmahatyātpūto bhavati।
kṛtyākṛtyātpūto bhavati ।
evaṃ viditvā svecchācāraparo bhūyādoṃsatyamityupaniṣat ॥ ||35||