Сита упанишада

सीतोपनिषत्
sītopaniṣat

इच्छाज्ञानक्रियाशक्तित्रयं यद्भावसाधनम् । icchājñānakriyāśaktitrayaṃ yadbhāvasādhanam ।
तद्ब्रह्मसत्तासामान्यं सीतातत्त्वमुपास्महे ॥ tadbrahmasattāsāmānyaṃ sītātattvamupāsmahe ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः । vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । svasti no bṛhaspatirdadhātu ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्का सीता किं रूपमिति । devā ha vai prajāpatimabruvankā sītā kiṃ rūpamiti ।
स होवाच प्रजापतिः सा सीतेति । sa hovāca prajāpatiḥ sā sīteti ।
मूलप्रकृतिरूपत्वात्सा सीता प्रकृतिः स्मृता । mūlaprakṛtirūpatvātsā sītā prakṛtiḥ smṛtā ।
प्रणवप्रकृतिरूपत्वात्सा सीता प्रकृतिरुच्यते । praṇavaprakṛtirūpatvātsā sītā prakṛtirucyate ।
सीता इति त्रिवर्णात्मा साक्षान्मायामयी भवेत् । sītā iti trivarṇātmā sākṣānmāyāmayī bhavet ।
विष्णुः प्रपञ्चबीजं च माया ईकार उच्यते । viṣṇuḥ prapañcabījaṃ ca māyā īkāra ucyate ।
सकारः सत्यममृतं प्राप्तिः सोमश्च कीर्त्यते । sakāraḥ satyamamṛtaṃ prāptiḥ somaśca kīrtyate ।
तकारस्तारलक्ष्म्या च वैराजः प्रस्तरः स्मृतः । takārastāralakṣmyā ca vairājaḥ prastaraḥ smṛtaḥ ।
ईकाररूपिणी सोमामृतावयवदिव्यालङ्कारस्रङ्मौक्तिकाद्याभरणलङ्कृता महामायाऽव्यक्तरूपिणी व्यक्ता भवति । īkārarūpiṇī somāmṛtāvayavadivyālaṅkārasraṅmauktikādyābharaṇalaṅkṛtā mahāmāyā'vyaktarūpiṇī vyaktā bhavati ।
प्रथमा शब्दब्रह्ममयी स्वाध्यायकाले प्रसन्ना उद्भावनकरी सात्मिका द्वितीया भूतले हलाग्रे समुत्पन्ना तृतीया ईकाररूपिणी अव्यक्तस्वरूपा भवतीति सीता इत्युदाहरन्ति । prathamā śabdabrahmamayī svādhyāyakāle prasannā udbhāvanakarī sātmikā dvitīyā bhūtale halāgre samutpannā tṛtīyā īkārarūpiṇī avyaktasvarūpā bhavatīti sītā ityudāharanti ।
शौनकीये । śaunakīye ।
श्रीरामसान्निध्यवशाज्जगदानन्दकारिणी । śrīrāmasānnidhyavaśājjagadānandakāriṇī ।
उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणी सर्वदेहिनाम् । utpattisthitisaṃhārakāriṇī sarvadehinām ।
सीता भगवती ज्ञेया मूलप्रकृतिसंज्ञिता । sītā bhagavatī jñeyā mūlaprakṛtisaṃjñitā ।
प्रणवत्वात्प्रकृरिति वदन्ति ब्रह्मवादिन इति । praṇavatvātprakṛriti vadanti brahmavādina iti ।
अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति च । athāto brahmajijñāseti ca ।
सा सर्ववेदमयी सर्वदेवमयी सर्वलोकमयी सर्वकीर्तिमयी सर्वधर्ममयी सर्वाधारकार्यकारणमयी महालक्ष्मीर्देवेशस्य भिन्नाभिन्नरूपा चेतनाचेतनात्मिका ब्रह्मस्थावरात्मा तद्गुणकर्मविभागभेदाच्छरीरूपा देवर्षिमनुष्यगन्धर्वरूपा असुरराक्षसभूतप्रेतपिशाचभूतादिभूतशरीरूपा भूतेन्द्रियमनःप्राणरूपेति च विज्ञायते । sā sarvavedamayī sarvadevamayī sarvalokamayī sarvakīrtimayī sarvadharmamayī sarvādhārakāryakāraṇamayī mahālakṣmīrdeveśasya bhinnābhinnarūpā cetanācetanātmikā brahmasthāvarātmā tadguṇakarmavibhāgabhedāccharīrūpā devarṣimanuṣyagandharvarūpā asurarākṣasabhūtapretapiśācabhūtādibhūtaśarīrūpā bhūtendriyamanaḥprāṇarūpeti ca vijñāyate ।
सा देवी त्रिविधा भवति शक्त्यासना इच्छाशक्तिः क्रियाशक्तिः साक्षाच्छक्तिरिति । sā devī trividhā bhavati śaktyāsanā icchāśaktiḥ kriyāśaktiḥ sākṣācchaktiriti ।
इच्छाशक्तिस्त्रिविधा भवति । icchāśaktistrividhā bhavati ।
श्रीभूमिनीलात्मिका भद्ररूपिणी प्रभावरूपिणी सोमसूर्याग्निरूपा भवति । śrībhūminīlātmikā bhadrarūpiṇī prabhāvarūpiṇī somasūryāgnirūpā bhavati ।
सोमात्मिका ओषधीनां प्रभवति कल्पवृक्षपुष्पफललतागुल्मात्मिका औषधभेषजात्मिका अमृतरूपा देवानां महस्तोमफलप्रदा अमृतेन तृप्तिं जनयन्ती देवानामन्नेन पशूनां तृणेन तत्तज्जीवानां सूर्यादिसकलभुवनप्रकाशिनी दिवा च रात्रिः कालकलानिमेषमारभ्य घटिकाष्टयामदिवस(वार)रात्रिभेदेन पक्षमासर्त्वयनसंवत्सरभेदेन मनुष्याणां शतायुःकल्पनया प्रकाशमाना चिरक्षिप्रव्यपदेशेन निमेषमारभ्य परार्धपर्यन्तं कालचक्रं जगच्चक्रमित्यादिप्रकारेण चक्रवत्परिवर्तमानाः सर्वस्यैतस्यैव कालस्य विभागविशेषाः प्रकाशरूपाः कालरूपा भवन्ति । somātmikā oṣadhīnāṃ prabhavati kalpavṛkṣapuṣpaphalalatāgulmātmikā auṣadhabheṣajātmikā amṛtarūpā devānāṃ mahastomaphalapradā amṛtena tṛptiṃ janayantī devānāmannena paśūnāṃ tṛṇena tattajjīvānāṃ sūryādisakalabhuvanaprakāśinī divā ca rātriḥ kālakalānimeṣamārabhya ghaṭikāṣṭayāmadivasa(vāra)rātribhedena pakṣamāsartvayanasaṃvatsarabhedena manuṣyāṇāṃ śatāyuḥkalpanayā prakāśamānā cirakṣipravyapadeśena nimeṣamārabhya parārdhaparyantaṃ kālacakraṃ jagaccakramityādiprakāreṇa cakravatparivartamānāḥ sarvasyaitasyaiva kālasya vibhāgaviśeṣāḥ prakāśarūpāḥ kālarūpā bhavanti ।
अग्निरूपा अन्नपानादिप्राणिनां क्षुत्तृष्णात्मिका देवानां मुखरूपा वनौषधीनां शीतोष्णरूपा काष्ठेष्वन्तर्बहिश्च नित्यानित्यरूपा भवति । agnirūpā annapānādiprāṇināṃ kṣuttṛṣṇātmikā devānāṃ mukharūpā vanauṣadhīnāṃ śītoṣṇarūpā kāṣṭheṣvantarbahiśca nityānityarūpā bhavati ।
श्रीदेवी त्रिविधं रूपं कृत्वा भगवत्सङ्कल्पानुगुण्येन लोकरक्षणार्थं रूपं धारयति । śrīdevī trividhaṃ rūpaṃ kṛtvā bhagavatsaṅkalpānuguṇyena lokarakṣaṇārthaṃ rūpaṃ dhārayati ।
श्रीरिति लक्ष्मीरिति लक्ष्यमाणा भवतीति विज्ञायते । śrīriti lakṣmīriti lakṣyamāṇā bhavatīti vijñāyate ।
भूदेवी ससागरांभःसप्तद्वीपा वसुन्धरा भूरादिचतुर्दशभुवनानामाधाराधेया प्रणवात्मिका भवति । bhūdevī sasāgarāṃbhaḥsaptadvīpā vasundharā bhūrādicaturdaśabhuvanānāmādhārādheyā praṇavātmikā bhavati ।
नीला च मुखविद्युन्मालिनी सर्वौषधीनां सर्वप्राणिनां पोषणार्थं सर्वरूपा भवति । nīlā ca mukhavidyunmālinī sarvauṣadhīnāṃ sarvaprāṇināṃ poṣaṇārthaṃ sarvarūpā bhavati ।
समस्तभुवनस्याधोभागे जलाकारात्मिका मण्डूकमयेति भुवनाधारेति विज्ञायते ॥ samastabhuvanasyādhobhāge jalākārātmikā maṇḍūkamayeti bhuvanādhāreti vijñāyate ॥

क्रियाशक्तिस्वरूपं हरेर्मुखान्नादः । kriyāśaktisvarūpaṃ harermukhānnādaḥ ।
तन्नादाद्बिन्दुः । tannādādbinduḥ ।
बिन्दोरोङ्कारः । bindoroṅkāraḥ ।
ओङ्कारात्परतो राम वैखानसपर्वतः । oṅkārātparato rāma vaikhānasaparvataḥ ।
तत्पर्वते कर्मज्ञानमयीभिर्बहुशाखा भवन्ति । tatparvate karmajñānamayībhirbahuśākhā bhavanti ।
तत्र त्रयीमयं शास्त्रमाद्यं सर्वार्थदर्शनम् । tatra trayīmayaṃ śāstramādyaṃ sarvārthadarśanam ।
ऋग्यजुःसामरूपत्वात्त्रयीति परिकीर्तिता । ṛgyajuḥsāmarūpatvāttrayīti parikīrtitā ।
कार्यसिद्धेन चतुर्धा परिकीर्तिता । kāryasiddhena caturdhā parikīrtitā ।
ऋचो यजूंषि सामानि अथर्वाङ्गिरसस्तथा । ṛco yajūṃṣi sāmāni atharvāṅgirasastathā ।
चातुर्होत्रप्रधानत्वाल्लिङ्गादित्रितयं त्रयी । cāturhotrapradhānatvālliṅgāditritayaṃ trayī ।
अथर्वाङ्गिरसं रूपं सामऋग्यजुरात्मकम् । atharvāṅgirasaṃ rūpaṃ sāmaṛgyajurātmakam ।
तथा दिशन्त्याभिचारसामान्येन पृथक्पृथक् । tathā diśantyābhicārasāmānyena pṛthakpṛthak ।
एकविंशतिशाखायामृग्वेदः परिकीर्तितः । ekaviṃśatiśākhāyāmṛgvedaḥ parikīrtitaḥ ।
शतं च नवशाखासु यजुषामेव जन्मनाम् । śataṃ ca navaśākhāsu yajuṣāmeva janmanām ।
साम्नः सहस्रशाखाः स्युः पञ्चशाखा अथर्वणः । sāmnaḥ sahasraśākhāḥ syuḥ pañcaśākhā atharvaṇaḥ ।
वैखानसमतस्तस्मिन्नादौ प्रत्यक्षदर्शनम् । vaikhānasamatastasminnādau pratyakṣadarśanam ।
स्मर्यते मुनिभिर्नित्यं वैखानसमतः परम् । smaryate munibhirnityaṃ vaikhānasamataḥ param ।
कल्पो व्याकरणं शिक्षा निरुक्तं ज्योतिषं छन्द एतानि षडङ्गानि ॥ kalpo vyākaraṇaṃ śikṣā niruktaṃ jyotiṣaṃ chanda etāni ṣaḍaṅgāni ॥

उपाङ्गमयनं चैव मीमांसान्यायविस्तरः । upāṅgamayanaṃ caiva mīmāṃsānyāyavistaraḥ ।
धर्मज्ञसेवितार्थं च वेदवेदोऽधिकं तथा । dharmajñasevitārthaṃ ca vedavedo'dhikaṃ tathā ।
निबन्धाः सर्वशाखा च समयाचारसङ्गतिः । nibandhāḥ sarvaśākhā ca samayācārasaṅgatiḥ ।
धर्मशास्त्रं महर्षिणामन्तःकरणसम्भृतम् । dharmaśāstraṃ maharṣiṇāmantaḥkaraṇasambhṛtam ।
इतिहासपुराणाख्यमुपाङ्गं च प्रकीर्तितम् । itihāsapurāṇākhyamupāṅgaṃ ca prakīrtitam ।
वास्तुवेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्च तथा मुने । vāstuvedo dhanurvedo gāndharvaśca tathā mune ।
आयुर्वेदश्च पञ्चैते उपवेदाः प्रकीर्तिताः । āyurvedaśca pañcaite upavedāḥ prakīrtitāḥ ।
दण्डो नीतिश्च वार्ता च विद्या वायुजयः परः । daṇḍo nītiśca vārtā ca vidyā vāyujayaḥ paraḥ ।
एकविंशतिभेदोऽयं स्वप्रकाशः प्रकीर्तितः । ekaviṃśatibhedo'yaṃ svaprakāśaḥ prakīrtitaḥ ।
वैखानसऋषेः पूर्वं विष्णोर्वाणी समुद्भवेत् । vaikhānasaṛṣeḥ pūrvaṃ viṣṇorvāṇī samudbhavet ।
त्रयीरूपेण सङ्कल्प्य वैखानसऋषेः पुरा । trayīrūpeṇa saṅkalpya vaikhānasaṛṣeḥ purā ।
उदितो यादृशः पूर्वं तादृशं श‍ृणु मेऽखिलम् । udito yādṛśaḥ pūrvaṃ tādṛśaṃ śa‍ṛṇu me'khilam ।
शश्वद्ब्रह्ममयं रूपं क्रियाशक्तिरुदाहृता । śaśvadbrahmamayaṃ rūpaṃ kriyāśaktirudāhṛtā ।
साक्षाच्छक्तिर्भगवतः स्मरणमात्ररूपाविर्भावप्रादुर्भावात्मिका निग्रहानुग्रहरूपा भगवत्सहचारिणी अनपायिनी अनवरतसहाश्रयिणी दितानुदिताकारा निमेषोन्मेषसृष्टिस्थितिसंहारतिरोधानानुग्रहादिसर्वशक्तिसामर्थ्यात्साक्षाच्छक्तिरिति गीयते । sākṣācchaktirbhagavataḥ smaraṇamātrarūpāvirbhāvaprādurbhāvātmikā nigrahānugraharūpā bhagavatsahacāriṇī anapāyinī anavaratasahāśrayiṇī ditānuditākārā nimeṣonmeṣasṛṣṭisthitisaṃhāratirodhānānugrahādisarvaśaktisāmarthyātsākṣācchaktiriti gīyate ।
इच्छाशक्तिस्त्रिविधा प्रलयावस्थायां विश्रमणार्थं भगवतो दक्षिणवक्षःस्थले श्रीवत्साकृतिर्भूत्वा विश्राम्यतीति सा योगशक्तिः । icchāśaktistrividhā pralayāvasthāyāṃ viśramaṇārthaṃ bhagavato dakṣiṇavakṣaḥsthale śrīvatsākṛtirbhūtvā viśrāmyatīti sā yogaśaktiḥ ।
भोगशक्तिर्भोगरूपा कल्पवृक्षकामधेनुचिन्तामणिशङ्खपद्मनिध्यादिनवनिधिसमाश्रिता भगवदुपासकानां कामनया अकामनया वा भक्तियुक्ता नरं bhogaśaktirbhogarūpā kalpavṛkṣakāmadhenucintāmaṇiśaṅkhapadmanidhyādinavanidhisamāśritā bhagavadupāsakānāṃ kāmanayā akāmanayā vā bhaktiyuktā naraṃ
नित्यनैमित्तिककर्मभिरग्निहोत्रादिभिर्वा यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारध्यानधारणासमाधिभिर्वालमणन्वपि गोपुरप्राकारादिभिर्विमानादिभिः सह भगवद्विग्रहार्चापूजोपकरणैरर्चनैः स्नानाधिपर्वा पितृपूजादिभिरन्नपानादिभिर्वा भगवत्प्रीत्यर्थमुक्त्वा सर्वं क्रियते । nityanaimittikakarmabhiragnihotrādibhirvā yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhyānadhāraṇāsamādhibhirvālamaṇanvapi gopuraprākārādibhirvimānādibhiḥ saha bhagavadvigrahārcāpūjopakaraṇairarcanaiḥ snānādhiparvā pitṛpūjādibhirannapānādibhirvā bhagavatprītyarthamuktvā sarvaṃ kriyate ।
अथातो वीरशक्तिश्चतुर्भुजाऽभयवरदपद्मधरा किरीटाभरणयुता सर्वदेवैः परिवृता कल्पतरुमूले चतुर्भिर्गजै रत्नघटैरमृतजलैरभिषिच्यमाना सर्वदैवतैर्ब्रह्मादिभिर्वन्द्यमाना अणिमाद्यष्टैश्वर्ययुता संमुखे कामधेनुना स्तूयमाना वेदशास्त्रादिभिः स्तूयमाना जयाद्यप्सरस्स्त्रीभिः परिचर्यमाणा आदित्यसोमाभ्यां दीपाभ्यां प्रकाश्यमाना तुम्बुरुनारदादिभिर्गायमाना राकासिनीवालीभ्यां छत्रेण ह्लादिनीमायाभ्यां चामरेण स्वाहास्वधाभ्यां व्यजनेन भृगुपुणादिभिरभ्यर्च्यमाना देवी दिव्यसिंहासने पद्मासनरूढा सकलकारणकार्यकरी लक्ष्मीर्देवस्य पृथग्भवनकल्पना । athāto vīraśaktiścaturbhujā'bhayavaradapadmadharā kirīṭābharaṇayutā sarvadevaiḥ parivṛtā kalpatarumūle caturbhirgajai ratnaghaṭairamṛtajalairabhiṣicyamānā sarvadaivatairbrahmādibhirvandyamānā aṇimādyaṣṭaiśvaryayutā saṃmukhe kāmadhenunā stūyamānā vedaśāstrādibhiḥ stūyamānā jayādyapsarasstrībhiḥ paricaryamāṇā ādityasomābhyāṃ dīpābhyāṃ prakāśyamānā tumburunāradādibhirgāyamānā rākāsinīvālībhyāṃ chatreṇa hlādinīmāyābhyāṃ cāmareṇa svāhāsvadhābhyāṃ vyajanena bhṛgupuṇādibhirabhyarcyamānā devī divyasiṃhāsane padmāsanarūḍhā sakalakāraṇakāryakarī lakṣmīrdevasya pṛthagbhavanakalpanā ।
अलंचकार स्थिरा प्रसन्नलोचना सर्वदेवतैः पूज्यमाना वीरलक्ष्मीरिति विज्ञायत इत्युपनिषत् ॥ alaṃcakāra sthirā prasannalocanā sarvadevataiḥ pūjyamānā vīralakṣmīriti vijñāyata ityupaniṣat ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः श‍ृणुयाम देवाः । oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śa‍ṛṇuyāma devāḥ ।
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ ।
व्यशेम देवहितं यदायुः । vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । svasti na indro vṛddhaśravāḥ ।
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ ।
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ svasti no bṛhaspatirdadhātu ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

इति सीतोपनिषत्समाप्ता ॥ iti sītopaniṣatsamāptā ॥