Кшемендра (Поиск по тегам)

1. Все подобно отражению города в зеркале, чей облик суть себя. Из себя, вытканный на себе, прозрачный, создает на фоне собственного Атмана. От Земли, до Шивы. Постоянно пробужденная Богиня, которая всегда наблюдает силу мантры, Полная смыслов и множества звуков, чье сияние есть бесконечное чувство себя, побеждает в мире. Та сила колебания создает спокойствие.
sarvaṃ svātmasvarūpaṃ mukuranagaravatsvasvarūpātsvatantra-
svacchasvātmasvabhittau kalayati dharaṇītaḥ śivāntaṃ sadā yā।
dṛgdevī mantravīryaṃ satatasam uditā śabdarāśyātmapūrṇā-
hantānantasphurattā jayati jagati sā śāṅkarī spandaśaktiḥ ॥1॥


2. Суть Спанда карик не полностью разжевана в Спандасандохе.
В этом [комментарии] я совершаю усилие с целью их [полного] вкушения.
spandāmṛte carvite'pi spandasandohato manāk।
pūrṇastaccarvaṇābhogodyoga eṣa mayāśritaḥ ॥2॥


3. [Этот комментарий, который] полностью согласовывает сутры [Спанда карики], высшее постижение в сути, острое рассуждение с доводами, применение методов, понятное объяснение истинного смысла.
Если вы желаете постичь наставление о Шиве [относящееся к] благородной науке о Колебании.
О мудрые [читатели], здесь в ее комментарии вы обретете сосредоточенные мысли о его красоте.
samyaksūtrasamanvayaṃ parigatiṃ tattve parasminparāṃ
tīkṣṇāṃ yuktikathāmupāyaghaṭanāṃ spaṣṭārthasadvyākṛtim।
jñātuṃ vāñchatha cecchivopaniṣadaṃ śrīspandaśāstrasya tadvṛttāvatra dhiyaṃ nidhatta sudhiyaḥ spandaśriyaṃ prāpnuta॥3॥


Именно здесь достославный учитель Васугупта стремящийся к милости Шивы по божественной воле под горой Махадевы получил наставление во сне погрузившись в великого Шиву.
Обретя глубокие тайны Шива сутр, начертанные на поверхности великой скалы, составил ясную и глубокую 51 шлоку демонстрируя приведение к единству доказательства опыта авторитетных знаний.
iha hi śivānujighṛkṣāparaparamaśivāveśonmīlitamahimā svapnopalabdhopadeśaḥ śrīmān vasuguptācāryo mahādevaparvatādbhagavadicchayaiva mahāśilātalollikhitānyatirahasyāni śivasūtrāṇyāsādya prasannagambhorairekapañcāśatā ślokairāgamānubhavopapattyekīkāraṃ pradarśayansaṅgṛhītavān।


В нем описаны: 1) Колебание — исконная форма [Ишвары] — двадцати пятью [шлоками], 2) Естественное появление знания — семью [шлоками], 3) Колебание — потенциал — девятнадцатью [шлоками]. Так [изложено] учение о Колебании в трех потоках.
tatra pañcaviṃśatyā svarūpaspandaḥ saptabhiḥ sahajavidyodayaspandaḥ ekonaviṃśatyā vibhūtispanda uktaḥ — iti triniḥṣyandamidaṃ spandaśāstram ।


Первый поток (главу) тех [карик] предваряет восхваление [1.1] о смысле раздела, изложенное в стиле шлока.
tatra prathamaniḥṣyande'smin stutipūrvaṃ prakaraṇārthaḥ ślokenopakṣiptaḥ ।


Затем четырьмя шлоками [1.2 — 1.5] определено доказательство сущности Колебания.
tataścaturbhiḥ ślokaiḥ sopapattikaṃ spandatattvaṃ vyavasthāpitam ।


Затем шлоками [1.6, 1.7] вместе со знанием изложен метод его достижения.
tataḥ ślokābhyāṃ sābhijñānaṃ tatprāptāvupāya uktaḥ।


Шлокой [1.8] опровергнуто ошибочное понимание метода.
ślokenopāyavipratipattirnirastā।


Шлокой [1.9] разъясняется метод с помощью его соответствия достигаемой цели.
ślokenopāya evopeyaprāptyānurūpyakathanenopodvalitaḥ।


Затем одной [шлокой 1.10] демонстрируется достигаемое тем методом и какова природа [Колебания].
tata ekena tadupāyalabhyaṃ yādṛgupeyasya svarūpaṃ tadupadaśitam ।


Затем вследствие утверждения в ней (природе Колебания), шлокой [1.11] изложена [мысль] об отсутствии сансары [для утвердившихся].
tatastadavaṣṭambhātsaṃsārābhāvaḥ ślokenoktaḥ।


[Затем] двумя [шлоками 1.12, 1.13] отвергается учение сторонников небытия и его отличие от сущности Колебания.
dvayenābhāvavādimataṃ vyudasyatā tadvailakṣaṇyaṃ spandatattvasyoktam ।


Шлокой [1.14] названа его нерушимость даже если проявленный им результат разрушается.
ślokena tadullāsitasya kāryasya kṣayitve'pi tadakṣayamityākhyātam ।


Именно это, обосновав двумя шлоками [Васугупта] искоренил учение о небытии.
etadeva ślokābhyāmupapādyābhāvavāda evonmūlitaḥ ।


Поэтому одной [шлокой 1.15] было разъяснено, что у полностью пробужденного ее обретение [имеется] постоянно, однако [оно непостоянно] у пробужденного в начальной и конечной точке [состояний].
tata ekena suprabuddhasya sadaivaitatprāptiḥ prabuddhasya tu pūrvāparakoṭyorityāveditam ।


Одной [шлокой 1.16] изложено разделение объектов у обретшего полное пробуждение.
ekena suprabuddhasya pratīterviṣayavibhāga uktaḥ ।


Затем другой [шлокой 1.17] приведен аргумент об отсутствии пелены у полностью пробужденного.
tato'nyena suprabuddhasyāvaraṇābhāve yuktirūpakṣiptā ।


Шлокой [1.17] изложена сокрытость [различения] истинной природы у непробужденного.
ślokenāprabuddhasya sthagitasvarūpatoktā ।


Затем одной [шлокой 1.17???] изложена, что для обретения полной пробужденности следует непрерывно усердствовать.
tata ekena suprabuddhatālābhāya satatamudyantavyamityuktam ।


Одной шлокой [1.19] описываются некоторые состояния мирской деятельности, объекты деятельности — временные формы всех активностей отличных от него (Колебания).
ślokena vyavahārāvasthā eva kāścittaditarasakalavṛttikṣayarūpā udyogasya viṣayā ityāveditam ।


Затем пробужденному в целях полного пробуждения следует бодрствовать до [полного] разрушения пелены тамасичного сна подобающего йогину???, — так сказано тремя шлоками [1.1? -?]: начиная со [шлоки] «кто морганием растворяет...», заканчивая: "… пробуждается без пелены". Далее разъясняется смысл текста.
tato'pi prāptaprabodhena suprabuddhatāyai yogyucitasauṣuptatamovaraṇavidalane prajāgaritavyamityuktaṃ ślokatrayeṇa — iti yasyonmeṣa ityādeḥ prabuddhaḥ syādanāvṛta ityantasya tātparyam। atha granthārtho vyākhyāyate ।


Мы восхваляем Шанкару, тождественного своей сути, который успокаивает — милость, суть которой пробуждение, распространяющееся в собственном сознании состоящего из недвойственного блаженства в котором муки прекращены без остатка. В этом разделе будет наставлено о получении освобождения при жизни в которое мы войдем благодаря погружению в состояние познающего субъект и им созданные воображения (tatkḷptakalpita)??, постигая всё с помощью [этой] техники / превосходства??? (utkarṣitvena).
śam upaśāntāśeṣopatāpaparamānandādvayamayasvacaitanyasphārapratyabhijñāpanasvarūpamanugrahaṃ karoti yastamimaṃ svasvabhāvaṃ śaṅkaraṃ stumastaṃ viśvotkarṣitvena parāmṛśantastatkḷptakalpitapramātṛpadanimajjanena samāviśāmastatsamāveśa eva hi jīvanmuktiphala iha prakaraṇa upadeśyaḥ।

[Употребление] множественного числа — для выражения нераздельности всех достойных милости, [на которых снизошел] взгляд милости.
bahuvacanamanugrahadṛṣṭikaṭākṣitāśeṣānugrāhyābhedaprathanāya।

Словом «Его» дано понять, что ему не присуща общность. То разъясняется второй половиной [фразы], [начинающейся со слова] «которого».
tamityanena yadasya niḥsāmānyatvamapi dhvanitaṃ tatprathayati yasyetyardhena।


Здесь Верховный Владыка, Великий Господь, чья суть — сияние, поскольку [Он] сердцевина постижения полного эго, который по сути луч звука. Чья сущность полная свобода имеющая природу высшей Шакти, основа обоих творений, имеющая природу ghana? пульсации, которая всегда [является] блаженством. Именно поэтому у Блаженного Господа природа сознания неподвижна, хотя сила свободы воли нераздельна, она проявляет бесчисленную последовательность растворений мира на своей основе подобно [отражению] города в зеркале. Показывая их посредством надлежащей логики как бы избыточными, хотя они и не отличны [от Него], оно именуется Колебанием, поскольку согласуется со значением глагольного корня, указывающим на легкое движение. Поэтому Господь всегда тождествен сущности принципу колебания, а не является тем, чье колебание прекратилась.

iha parameśvaraḥ prakāśātmā mahādevaḥ śabdarāśiparamārthapūrṇāhantāparāmarśasāratvāt sadaivānandaghanasphurattātmakobhayavisargāraṇiparāśaktyātmakapūrṇasvātantryasvarūpastata eva citsvābhāvyādacalasyāpi śrībhagavataḥ svātantryaśaktiravibhaktāpyaśeṣasargasaṃhārādiparamparaṃ darpaṇanagaravatsvabhittāveva bhāviyuktyānadhikāmapyadhikāmiva darśayantī kiñcaccalattātmakadhātvarthānugamātspanda ityabhihitā tena bhagavānsadā spandatattvasatattvo na svaspandaḥ।


Как говорят некоторые, высшая сущность не колеблется.
yadāhuḥ kecidaspandaṃ paraṃ tattvamiti।


В таком случае, если его природа есть покой, оно оказалось бы без Господа.
evaṃ hi śāntasvarūpatvādanīśvaramevaitadbhavet।

sphurattāsāraspandaśaktimayaśaṅkarātmakasvasvabhāvapratipādanāyaiva cedaṃ śāstraṃ samucitaspandābhidhānaṃ mahāgurubhirnibaddham।

etacca vyaktībhaviṣyati।

sā caiṣā spandaśaktirgarbhīkṛtānantasargasaṃhāraikadhanāhantā camatkārānandarūpā niḥśeṣaśuddhāśuddharūpā mātṛmeyasaṅkocavikāsābhāsanasatattvā sarvopaniṣadupāsyā yugapadevonmeṣanimeṣamayī। tathā hi — śivādeḥ kṣityantasyāśeṣasya tattvagrāmasya prāksṛṣṭasya saṃhartṛrūpā yā nimeṣabhūrasāvevodbhaviṣyaddaśāpekṣayā sraṣṭṛrūponmeṣabhūmistathā viśvanimeṣabhūściddhanatonmeṣasārā ciddhanatānimajjanabhūmirapi viśvonmeṣarūpā। yadāgamaḥ

lelihānā sadā devī sadā pūrṇā ca bhāsate।
ūrmireṣā vibodhābdheḥ śaktiricchātmikā prabhoḥ॥

iti। śrīmānmaheśvaro hi svātantryaśaktyā śivamantramaheśvaramantreśvaramantravijñānākalapralayākalasakalāntāṃ pramātṛbhūmikāṃ tadvedyabhūmikāṃ ca gṛhṇānaḥ pūrvapūrvarūpatāṃ bhittibhūtatayā sthitāmapyantaḥ svarūpāvacchādanakrīḍayā nimeṣayannevonmeṣayati uttarottararūpatāmavarohakrameṇārohakrameṇa tūttarottararūpatāṃ nimeṣayanneva jñānayogināmunmeṣayati pūrvapūrvarūpatāmata evottaramuttaraṃ pūrvatra pūrvatra saṅkocātmatāṃ jahadbikasitattvenāsāvābhāsayati pūrvaṃ pūrvaṃ tu rūpaṃ yathottaraṃ vikasitatāṃ nimajjayan saṅkucitatvena darśayati। evaṃ ca sarvaṃ sarvamayameva prathayati kevalaṃ tadavabhāsitasaṅkocamātrata iyaṃ bhedapratipattiriva yaduddalanāyehatyopadeśa ityāstāṃ tāvadetat। nīlasukhādyābhāsonmeṣamayyapi ca saṃvitpramātrekātmakatatsvarūpanimeṣarūpāvabhātacarapītādyābhāsopasaṃhārarūpā ceti svasaṃvedanasiddhāmimāṃ yugapadevonmeṣanimeṣobhayarūpāṃ pratibhāṃ bhagavatīṃ vicinvantu mahādhiyaḥ saṃsāravicchedāya। ata vonmeṣanimeṣābhyāmityetatpadaṃ nijavṛttau bhaṭṭaśrīkallaṭena saṅkalpamātreṇa ityavibhaktamevecchāśaktirūpatayā vyākhyāyi। saṅgrahakṛtāpi

ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ।
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet॥

ityatra prārabdhacintāsaṃharaṇameva parasvarūpodayaheturunmeṣa ityabhidhāsyate। pravṛttacintāsaṃhāraṃ vinā parasvarūpodayābhāvāt। etacca tatraiva vitaniṣyāmaḥ।

parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ।
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ॥

ityatrāpyudayaḥ pralayaparamārtha iti spaṣṭameva vakṣyate।
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam।

ityatrāpi kṣobhapralayātmā nimeṣaḥ parapadonmeṣarūpa ityapi nirūpayiṣyate। tadevamekaivobhayarūpāpi śaktiḥ kadācidunmeṣapradhānatayā vyavahriyate kadācinnimeṣapradhānatayā। tataśca yasya sambandhinyāḥ svarūpanimeṣātmanaḥ kāryonmeṣapradhānāyāḥ śakterhetorjagato viśvasya śivāderdharaṇyantasyodayo'bhedasāratānimajjanasatattvo nānāvaicitryaśālī bhedarūpaḥ sargaḥ svarūponmeṣātmanaśca bāhyatānimeṣapradhānāyāḥ śakterjagataḥ pralayo'bhedamayatodayātmā vicitrabhedarūpatāsaṃhāra iti pralayo'pyudayarūpa udayo'pi ca pralayarūpa iti vyākhyeyam। vastutastu na kiñcidudeti vyayate vā kevalaṃ spandaśaktireva bhagavatyakramāpi tathātathābhāsarūpatayā sphurantyudetīva vyayata iva ceti darśayiṣyāmaḥ। sthitivilayānugrahāṇāṃ viśiṣṭapralayodayarūpatvānnādhikyamiti pralayodayābhyāmeva pañcavidhaṃ pārameśvaryaṃ kṛtyaṃ saṅgṛhītam। nirṇītaṃ caivamprāyaṃ mayaiva prathamasūtramātravivaraṇe spandasandohe। nanu śrīmanmahārthadṛṣṭyā sṛṣṭyādidevatābhireva vicitrā jagataḥ pralayodayāḥ sampādyante tatkathametaduktaṃ yasyetyādītyāśaṅkyāha — taṃ śakticakravibhavaprabhavamiti। śaktīnāṃ sṛṣṭiraktādimarīcidevīnāṃ cakraṃ dvādaśātmā samūhastasya yo vibhava udyogāvabhāsanacarvaṇavilāpanātmā krīḍāḍambarastasya prabhavaṃ hetum। etā hi devyaḥ śrīmanmanthānabhairavaṃ cakreśvaramāliṅgya sarvadaiva jagatsargādikrīḍāṃ sampādayantītyāmnāyaḥ। atha ca kasmātparameśvarasya jagatsargasaṃhārādihetutvamityāśaṅkāyāmetadevottaraṃ śakticakreti। yāvaddhi kiñcidviśvaṃ sambhavati tatprakāśamāntvena prakāśamayatvāt।

svāminaścātmasaṃsthasya bhāvajātasya bhāsanam।
astyeva na vinā tasmādicchāmarśaḥ pravartate॥

iti vipaścinniścitanītyā parameśvarasyāntaḥprakāśaikātmyena prakāśamānaṃ sthitaṃ sacchakticakramityucyate yataḥ parameśvarasyāgameṣvanantaśaktitvamuddhoṣyate tasya śakticakrasyābhāsaparamārthasya viśvasya yo vibhavaḥ parasparasaṃyojanāviyojanāvaicitryamanantaprakāraṃ tasya prabhavaṃ kāraṇam। sa eva hi bhagavānvijñānadehātmakānsvātmaikātmyena sthitānviśvānābhāsānanyonyaṃ nānāvaicitryeṇa saṃyojayanviyojayaṃśca viśvodayapralayahetuḥ। taduktaṃ śrībhaṭṭakallaṭṭena।

vijñānadehātmakasya śakticakraiśvaryasyotattihetutvāt।
utyetadvṛttyakṣarāṇāmatra vyākhyādvaye'pyānurūpyam। api ca
śaktayo'sya jagatkṛtsnam।

ityāgamadṛṣṭyā

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ।

itīhatyasthityā ca jagadātmanaḥ

tatkhecaryūrdhvamārgasthaṃ vyoma vāmeśīgocaram।

iti rahasyanītyā ca vāmeśvarīkhecarīgocarīdikcarībhūcarīrūpasya mayaiva spandasandoha samyaṅnirṇītasya

aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ।

ityatrahi nirṇeṣyamāṇasyaitadvyākhyādvayavyākhyātaśakticakraprapañcabhūtasya ca

yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam।
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ॥

iti sthityendriyagrāmātmanaḥ

tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ।
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām॥

iti nityamantrātmanaḥ
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām।
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ॥

iti nītyā brāhmyādidevatāsvabhāvasyaivamāderanantaprakārasyāpi mayaiva spandasandohe vitatya nirṇītasya śakticakrasya yo vibhavo māhātmyaṃ tatra prabhavatīti prabhavaṃ svatantraṃ na tu paśuvatparatantram। śakticakrasya raśmipuñjasya yo vibhavo'ntarmukho vikāsastataḥ prabhava udayo'bhivyaktiryasyeti bahuvrīhiṇā'ntarmukhatatsvarūpanibhālanādayatnena parameśvarasvarūpapratyabhijñānaṃ bhavatītyarthaḥ। kiñca yasya cidānandaghanasyātmana unmeṣanimeṣābhyāṃ svarūponmīlananimīlanābhyāṃ yadantastadvahiriti yuktyā jagataḥ śarīrarūpasya tadanuṣaṅgeṇa bāhyasyāpi viśvasya pralayodayau yathāsaṅkhyaṃ majjanonmajjane bhavatastaṃ śakticakravibhavasya parasaṃviddevatāsphārasya prabhavaṃ bhaktibhājāmetatsvarūpaprakāśakaṃ śaṅkaraṃ stumaḥ। tathā yasya svātmanaḥ sambandhino bahirmukhatāprasararūpādunmeṣājjagata udayo'ntarmukhatārūpācca nimeṣātpralayastaṃ viśvasargādikāryunmeṣādisvarūpasaṃviddevīmāhātmyasya hetuṃ śaṅkaraṃ stuma iti yathāsambhavamapi yojyam। dehādyāviṣṭo'pi parameśvaraḥ karaṇonmīlananimīlanābhyāṃ rūpādipañcakamayasya jagataḥ sargasaṃhārau karoti। yaduktaṃ rahasyatattvavidā

tadeva vyavahāre'pi prabhurdehādimāviśan।
bhāntamevāntarathau ghamicchayā bhāsayedvahiḥ॥

iti। evaṃvidhārthaparigrahāyāpi yasya svātantryaśaktyeti tyaktvā yasyonmeṣanimeṣābhyāmiti nyarūpi gurūṇā। atra ca śaṅkarastutiḥ samāveśarūpā prāpyatvenābhidheyā śakticakravibhavātprabhavo yasyeti bahuvrīhiṇā śakticakravikāsastatprāptāvupāya uktaḥ śakticakravibhavasya parasaṃviddevatāsphārasya bhaktibhājāṃ prabhavaṃ prakāśakamiti tatpuruṣeṇa phalamuktam। yadvakṣyati

tataścakreśvaro bhavet।
ityabhidheyopāyayorupāyopeyabhāvaḥ sambandha ityabhidheyopāyasambandhaprayojanānyanenaiva sūtreṇa sūtritāni॥1॥


nanvevambhūtaśaṅkarasvarūpasattāyāṃ kiṃ pramāṇaṃ kutaścopādānādihetuṃ vinā jagadasau janayati tasyaivopādānatve mṛtpiṇḍasyeva ghatena jagatā tirodhānaṃ kriyeta tirohitātirohitatāyāṃ ca bhagavataḥ svabhāvabhedaḥ syātpunarunmajjane ca hetuścintyo jagadudaye ca dvaitaprasaṅga ityetāḥ śaṅkā ekaprahāreṇāpahartumāha—

tasyāsya śaṅkarātmanaḥ prakāśānandaghanasya svasvabhāvasya na kutraciddeśe kāla ākāre vā nirodhaḥ prasarakhyāghāto'styanāvṛtarūpatvādasthagitasvabhāvatvāt। ayaṃ bhāvaḥ। iha yatkiñcitprāṇapuryaṣṭakasukhanīlādikaṃ citprakāśasyāvarakaṃ sambhāvyate tadyadi na prakāśate na kiñcitprakāśamānaṃ tu prakāśātmakaśaṅkarasvarūpameveti kiṃ kasya nirodhakaṃ ko vā nirodhārthaḥ। etadeva tasyetyetadviśeṣaṇena yatretyādinopapādayati। yatra yasmiṃścidrūpe svātmanīdaṃ mātṛmānameyātmakaṃ sarvaṃ jagatkāryaṃ sthitaṃ yatprakāśena prakāśamānaṃ satsthitiṃ labhate tasya kathaṃ tena nirodhaḥ śakyastannirodhe hi nirodhakābhimatameva na cakāsyādityāśayaśeṣaḥ। yathoktam

tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā।
ityajaḍapramātṛsiddhau। nanūtpannasya sthityātmā prakāśo bhavatyutpattireva tvasya kuta ityāha yasmācca nirgatamiti। smṛtisvapnasaṅkalpayoginirmāṇadṛṣṭyā citaḥ svānubhavasiddhaṃ jagatkāraṇatvamujjhatvāpramāṇakamanupapannaṃ ca pradhānaparamāṇvādīnāṃ na tatkalpayituṃ yujyate। kāryapadena cedameva dhvanitaṃ kartuḥ kriyayā niṣpādyaṃ hi kāryamucyate na tu jaḍakāraṇānantarabhāvi jaḍasya kāraṇatvānupapatterīśvarapratyabhijñoktanītyā। bhaviṣyati caitat

avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam।
ityatra। sarvaśabdenopādānādinairapekṣyaṃ karturdhvanitam। na ca kāryaṃ ghaṭādi kartuḥ kumbhakārādeḥ kadācitsvarūpaṃ tirodadhaddṛṣṭam। nanu nirgatiravasthitasya bhavati tatkimetatkvacidādāveva sthitaṃ nānyatra sthitamapi tu tatraiva cidātmanītyāha yatra sthitamiti। āvṛttyā caitadyojyam। ayamartho yadi cidātmani jagadahamprakāśābhedena na bhavettatkathamupādānādinirapekṣaṃ tata udiyāt। yatastu

yathā nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ।
tathā hṛdayabījasthaṃ jagadetaccarācaram॥

ityāmnāyasthityā
svāminaścātmasaṃsthasya।

iti pūrvoktayuktyā ca tatraitadabhedena sphuratsthitaṃ tato'yaṃ cidātmā bhagavānnijarasāśyānatārūpaṃ jagadunmajjayatīti yujyate। evaṃ ca yatra sthitameva sadyasmānnirgatamityatra yojanā jātā। ca evārthe bhinnakramaḥ। nanu yadi tasmātprakāśavapuṣa idaṃ jaganniryātaṃ tanna pratheta na hi prabhābāhyaṃ ca prathate ceti yuktamityāśaṅkya yasmānnirgatamapi sadyatra sthitamityāvṛttyā saṅgamanīyam। co'pyarthe bhinnakramaḥ। etaduktaṃ bhavati na prasevakādivākṣoṭādi tattasmānnirgatamapi tu sa eva bhagavānsvasvātantryādanatiriktāmapyatiriktāmiva jagadrūpatāṃ svabhittau darpaṇanagaravatprakāśayansthitaḥ। nanu ca bhavatvevaṃ sargasthityavasthayorjagatāsyāniruddhatvaṃ saṃhārāvasthayā tvabhāvātmanā suṣuptadeśīyayā jagataḥ sambandhinyā kathaṃ naitattirodhīyate nahi grāhyaṃ jagadvinā grāhakaścidātmā kaścidityāvṛttyaitadevottaraṃ yasmānnirgatamapi sadyatraiva sthitamutpannamapi jagatsaṃhārāvasthāyāṃ tadaikātmyenaivāste na tvasyānyaḥ kaściducchedaḥ śūnyarūpastasya vakṣyamāṇayuktyā prakāśaṃ bhittibhūtaṃ vinānupapatterityarthaḥ। yathoktaṃ śrīsvacchandaśāstre

aśūnyaṃ śūnyamityuktaṃ śūnyaṃ cābhāva ucyate।
devyabhāvaḥ sa vijñeyo yatra bhāvāḥ kṣayaṃ gatāḥ॥

iti। evaṃ sarvaṃ yasya kāryaṃ yatprakāśenaiva prakāśate saṃhṛtamapi ca sadyatprakāśaikātmyena tiṣṭhati na tasya deśakālākārādi kiñcinnirodhakaṃ yujyate — iti vyāpakaṃ nityaṃ viśvaśaktikhacitaṃ svaprakāśamādisiddhaṃ caitattattvamiti। nāsya saddhāvajñātārthaprakāśarūpaṃ pramāṇavarākamupapadyata upayujyate sambhavati vā pratyutaitattattvasiddhyadhīnā pramāṇādiviśvavastusiddhiḥ। taduktamasmadgurubhistantrāloke

pramāṇānyapi vastūnāṃ jīvitaṃ yāni tanvate।
teṣāmapi paro jīvaḥ sa eva parameśvaraḥ॥

iti। yasmānnirgatamapīdaṃ jagadyatra sthitaṃ yatprakāśena prakāśamānaṃ tathābhūtamapi yatra sthitaṃ yatprakāśaikarūpaṃ। yatprakāśa eva yasya siddhyai nyakṣeṇekṣyamāṇaṃ bhavati na tvanyajjagannāma kiñcit। atra yatra sthitamityāvartya dviryojyam। evaṃ ca svānubhavasiddhamevāsya tattvasya sṛṣṭisthitisaṃhāramelanāvabhāsino'tidurghaṭakāriṇaḥ sarvadā sarvatrāniruddhatvam। yathoktaṃ śrīmadutpaladevācāryaiḥ

parameśvaratā jayatyapūrvā tava sarveśa yadīśitavyaśūnyā।
aparāpi tathaiva te yathedaṃ jagadābhāti yathā tathā na bhāti॥

iti। atra hi bhāsamānameva jagadbhāsanaikaśeṣībhūtatvādbhāsanātiriktaṃ na kiñcidbhātītyarthaḥ। kiñca yatra sthitamityuktyopaśamapade yasmācca nirgatamiti prasarapade yato'sya na nirodhastato nimīlanonmīlanasamādhidvaye'pi yoginā svasvabhāvasamāveśapareṇaiva bhavitavyam। yadvakṣyate

yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam।

iti। tathā

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ।
ityapi ca। kutracidanātmavādini saugatādau pramātari kutracicca bādhakābhimate pramāṇe sati na tasya nirodhaḥ pratiṣedho'sti yato yastasya pratiṣedhako yacca tasya pratiṣedhakaṃ paramāṇaṃ tadyadi na siddhamabhittikametaccitraṃ siddhiścāsya prakāśata iti tatsiddhyaiva bhagavānādisiddhasvaprakāśamūrtirastītyetatpratiṣedhāyoditenāpyanakṣaramuktam। bhaviṣyati caitat

na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ।
ityatrāntare। evaṃ cānena viśvottīrṇaṃ viśvamayaṃ viśvasargasaṃhārādikāri śāṅkaraṃ svasvabhāvātmakaṃ tattvamityabhidadhatā sarveṣu pārameśvareṣu yadupāsyaṃ taditaḥ spandatattvānnādhikaṃ kevalametatsvātantryavaśenaiva tadupāsāvaicitryamābhāsyate। vastutastu etadvīryasāramevāśeṣam। yadvakṣyati

tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ।

ityetadapi bhaṅgyā pratipāditam। evaṃ ca na kaściduktacodyāvakāśaḥ। evametādṛśeṣu cintāratnaprāyeṣu śrīspandasūtreṣu yadanyaiḥ sarvairvivṛtikṛdbhirvyākhyāyi yaccāsmābhiḥ kiñcidvyākriyate tatrāntaramamatsarā anavaliptāśca svayameva vicinvantu sacetaso na tu tadasmābhirudghāṭya pratipadaṃ pradarśyate granthagauravāpatteḥ॥2॥


nanu jāgarādidaśāsvīdṛśaḥ svabhāvo nānubhūyate yadi cāyamuktayuktibhirna kenacinnirudhyate tajjāgarādyavasthāsu svayameva nirotsyate — iti śaṅkāta uktamapyarthamapratipadyamānaṃ pratibodhayannupadiśati—

jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati।
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ॥3॥

jāgarāparaparyāyo jāgracchabdaḥ śiṣṭaprayuktatvāt। lokaprasiddhe jāgratsvapnasuṣuptānāṃ bhede yogiprasiddhe'pi vā dhāraṇādhyānasamādhirūpe prasarpati— anyonyarūpe pravahati sati arthāttattattvaṃ nijādanapāyinaḥ sarvasyātmabhūtāccānubhavitṛrūpātsvabhāvānnaiva nivartate। yadi hi svayaṃ nivarteta tajjāgradādyapi tatprakāśāvinākṛtaṃ na kiñcitprakāśeta। upalabdhṛtā caitadīyā jāgarāsvapnayoḥ sarvasya svasaṃvedanasiddhā। sauṣupte yadyapi sā tathā na cetyate tathāpyauttarakālikasmṛtyanyathānupapattyā siddhā upalabdhṛta eva ca svabhāvānna nivartata upalabhyaṃ tvavasthādi tanmāhātmyānnivartatāṃ kāmaṃ kātra kṣatiḥ। evakāro'pyarthe bhinnakramastadabhāve'pi na nivartata ityarthaḥ। jāgarādivibhedasya viśeṣaṇadvāreṇa hetustadabhinna iti tasmācchivasvabhāvādabhedena prakāśamānatvātprakāśarūpa ityarthaḥ। yacca yadekātmakaṃ tatkathaṃ tannivṛttāvavatiṣṭhate। yadvā taditi kartṛpadam। abhinna iti tu kevalamabhinnatvaṃ jāgarādeḥ śivāpekṣameva। arthāttattattvaṃ jāgarādibhede'pi sati prasarpati prasarati vaicitryaṃ gṛhṇāti tannaiva svabhāvānnivartata iti yojyam। kiñcāyaṃ jāgradādibhedaḥ pariṇāmo vivarto veti yatsāṅkhyapāñcarātraśābdikādayo manyante tadvyudāsāyāpyuktaṃ tadabhinna iti। avasthāprapañco'pi yadi cinmātrātpariṇāmatayā manāgapyatiricyeta cidrūpaṃ vā tatpariṇatau manāgatiricyeta tanna kiñciccakāsyāditi tāvanna pariṇāmo'sti। yathoktam

pariṇāmo'cetanasya cetanasya na yujyate।

iti śrīkiraṇe। na ca bhāsamāno'sāvasatyo brahmatattvasyāpi tathātvāpatteḥ— ityasatyavibhaktānyarūpopagrāhitā vivarta ityapi na saṅgatam। anena cātidurghaṭakāritvameva bhagavato dhvanitam। yasmājjāgarādivibhedaṃ ca prakāśayati tatraiva ca svābhedamiti bhedātmanā tadabhedātmanobhayātmanā ca rupeṇāparāparāparāparāśaktitrayasvarūpeṇa sphuratītyanuttaraṣaḍardhatattvātmatayā bhagavāneva sphurati। ataśca jāgarādidaśāvasthito'pi evamimaṃ svasvabhāvaṃ pariśīlayan yaścinute sa śaṅkara evetyupadiṣṭaṃ bhavati॥3॥

atha ya ekamevedaṃ saṃvidrūpaṃ harṣaviṣādādyanekākāravivartaṃ paśyāma ityuktyā jñānasantāna eva tattvamiti saugatā manyante ye cāhampratītipratyeyaḥ sadaiva sukhādyupādhitiraskṛta ātmeti mīmāṃsakāḥ pratipannāstānekenaiva ślokenāpavadati

ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ।
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam॥4॥

ya evāhaṃ sukhī sa eva duḥkhī sukhānuśāyinā rāgeṇa yuktatvādrakto duḥkhānuśāyinā dveṣeṇa sambandhāddviṣṭaścetyādayaḥ saṃvido jñānāni tā anyatreti avasthātaryātmatattve vartante tatraivāntarmukhe viśrāmyanti sphuṭaṃ svasākṣikaṃ kṛtvā। anyathā kṣaṇikajñānānāṃ svātmamātrakṣīṇatvāttatsaṃskārajanmanāmapi vikalpānāmanubhavāgocare pravṛttyabhāvādanusandhānamidaṃ na ghaṭeta। cakārāstulyayogitāparā anusandhānaṃ dyotayanti। kīdṛśe'nyatra sukhādyavasthodayapralayinyo'nusyūtā— dṛbdhā yasmiṃstasminsukhādyavasthānusyūte'ntaḥsraksūtrakalpatayā sthite। tā ityanenānusandhīyamānāvasthānāṃ smaryamāṇatāmabhidadhatkṣaṇikajñānavādimate'nubhavasaṃskārotpannatvādarthākārārūpitatve'pi smṛteḥ kāmamanubhavasadṛśatvaṃ bhavatu na tvanubhavānubhūtātītakālāryavyavasthāpakatvaṃ ghaṭate sarvasaṃvidantarmukhe tu pramātari sati sarvaṃ yujyata iti sūcitavān — ityalaṃ sukumārahṛdayopadeśyajanavairasyadāyinībhirābhiḥ kathābhiḥ। etadarthibhiḥ pratyabhijñā parīkṣyā। granthakṛtaiva tu yata iha yuktirāsūtritā tato'smābhiḥ kiñcidudghāṭitamiti sacetobhirnāsmabhyamasūyayitavyam। mīmāṃsakaparihārāya tvetaditthaṃ vyākhyātavyam। ahaṃ sukhītyādisaṃvido yāstā anyatreti puryaṣṭakasvarūpe pramātari sukhādyavasthābhiranusyūta otaprotarūpe sphuṭaṃ lokapratītisākṣikaṃ vartante tiṣṭhanti na tvasmadabhyupagate'smiṃścidānandaghane śaṅkarātmani svasvabhāve— iti na sarvadā sukhādyupādhitiraskṛto'yamātmāpi tu cinmayaḥ। yadā tu nijāśuddhyā vakṣyamāṇayāyaṃ svasvarūpaṃ gūhayitvā tiṣṭhati tadā puryaṣṭakādyavasthāyāṃ sukhitvādirūpatāsya tatrāpi na nirodhastaiḥ sukhādibhirasyetyuktameveti na tattiraskṛto'yaṃ kadācidapi। ahaṃ kṛśo'haṃ sthūla ityādipratītiparihāreṇāhaṃ sukhī duḥkhītyādi vadato'yamāśayaḥ— sukhitvādipratītisambhinnāṃ puryaṣṭakabhūmimantarmukhe pade nimajjayaṃstadanuṣaṅgeṇa bāhyasyāpi dehaghaṭādergalanātpratyabhijānātyeva svaṃ śivasvabhāvatvamiti sarvathā puryaṣṭakaśamanāyaiva yatna āstheya iti॥4॥


uktopapattisiddhāṃ samastavādānāmanupapannatāmanuvadannupapattisiddhaṃ spandatattvamevāstīti pratijānāti yuktyanubhavāgamajño rahasyagurupravaraḥ

na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhakaṃ na ca।
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ॥5॥

iha yatkiñcidduḥkhasukhādyāntaraṃ nīlapītādikaṃ bāhyaṃ grāhyaṃ yaccaitadgrāhakaṃ puryaṣṭakaśarīrendriyādi tattāvatsauṣuptavadasañcetyamānaṃ spuṭameva nāstīti vaktuṃ śakyam। yadāpi tu sañcetyate tadā sañcetyamānasyāpyasya caitanyamayatvāccaitanyamevāstītyāyātam। yadāhuḥ

prakāśātmā prakāśyo'rtho nāprakāśaśca sidhyati।

iti rahasyatattvavido'smatparameṣṭhinaḥ śrīmadutpaladevapādāḥ śrīmadīśvarapratyabhijñāyām। ihāpi vakṣyate—

tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ

ityato duḥkhasukhādi nīlādi tadgrāhakaṃ ca yatra nāsti tatprakāśaikaghanaṃ tattvamasti। nanvevaṃ sarvagrāhyagrāhakocchede śūnyātmaiva tattvamityāyātaṃ netyāha na cāsti mūḍhabhāvo'pi iti। mūḍhabhāvo mūḍhatvaṃ śūnyarūpatāpi yatra nāsti so'pi hi na prathate kathamasti prathate cettarhi prathātmakatvānnāsau kaścitprathaivāsti na ca prathāyāḥ kadācidabhāvo bhavati tadabhāve prathābhāvasyāpyasiddheḥ। bhaviṣyati caitat

na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ।

ityatra। api mūḍhabhāva aiśvaryātmakavimarśaśūnyaprakāśamātratattvo brahmarūpo'pi yatra nāsti yacchrutyantavidaḥ pratipannāḥ vijñānaṃ brahma iti tasyāpi svātantryātmakaspandaśaktiṃ vinā jaḍatvāt। yathoktaṃ pratyabhijñāyām

svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā।
prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ॥

iti। bhaṭṭanāyakastotre'pi

napuṃsakamidaṃ nātha paraṃ brahma phaletkiyat।
tvatpauruṣī niyoktrī cenna syāttvacchaktisundarī॥

iti। evaṃ ca yatra sthitam ityataḥ prabhṛti yattattvaṃ vicāritaṃ tadevāsti taccāstyeva paramārthato yuktyanubhavāgamasiddhena rūpeṇa paramārthata eva cākalpitena pūrṇena rūpeṇāsti na tu nīlādivatkalpitena। yathoktaṃ mahāgurubhiḥ

evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī।
jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ॥

iti। tatrabhavadbhartṛhariṇāpi

yadādau ca yadante ca yanmadhye tasya satyatā।
na yadābhāsate yasya satyatvaṃ tāvadeva hi॥

iti। sāvadhāraṇatvātsarvavākyānāmevakāro'tra triryorjyaḥ। evamanena sūtreṇa sukhādyākārasaṃvitsantānavādināṃ sukhādikaluṣitapramātṛtattvavādināṃ grāhyagrāhakanānātvavādināṃ sarveṣāmabhāvavādināṃ niṣparāmarśaprakāśabrahmavādināṃ ca matamanupapannatvādasattvenānūdya pāramārthikaṃ spandaśaktirūpameva tattvamastīti pratijñātam। atha ca yasminnasmin sopadeśasāvadhānamahānubhāvapariśīlye sphurattāsāre spandatattve sphurati duḥkhasukhagrāhyagrāhakatadabhāvādikamidaṃ sadapi na kiñcideva sarvasyaitaccamatkāraikasāratvāttadevaitadastītyupadiṣṭam। yanmahāguravaḥ

duḥkhānyapi sukhāyante viṣamapyamṛtāyate।
mokṣāyate ca saṃsāro yatra mārgaḥ sa śāṅkaraḥ॥

iti। śāṅkaro mārgaḥ— śaṅkarātmasvabhāvaprāptihetuḥ parāśaktirūpaḥ prasaraḥ॥5॥


evamupapattiparighaṭitatattvapratyabhijñānāya sābhijñānamupāyaṃ nirūpayati

yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam।
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ॥6॥

labhate tatprayatnena parīkṣyaṃ tattvamādarāt।
yataḥ svatantratā tasya sarvatreyamakṛtrimā॥7॥

tannirṇītaṃ tattvamādarāt śraddhayā prayatnena ca

udyamo bhairavaḥ

iti śivasūtrapratipāditena sarvabhedopasaṃhārātmanā nijaujovṛttisphāraṇarūpeṇa paripūrṇāntarmukhasvarūpasevanātmanā bhairavarūpeṇodyamena parīkṣyam। yata iyamiti sarvasya svasaṃviditā tasya śaṅkarātmanaḥ svasvabhāvasyākṛtrimā sahajā spandatattvarūpā svatantratā sarvatra jaḍājaḍaviṣaye sphurantī sthiteti śeṣaḥ। kiṃ tattattvamityāha yata ityādi labhata ityantam। ayamiti lokaprasiddho golakādirūpo na tu śāstritastasya nityaparo'kṣatvenāyamiti nirdeśābhāvātkaraṇavargastrayodaśendriyāṇi viśeṣeṇa mūḍho māyāvaśājjaḍābhāsībhūto'ṇormūḍhādapyadhikaṃ mūḍhatvaṃ prāpto'mūḍhavaccetanavatsvayaṃ pravṛttisthitisaṃhṛtīrlabhate viṣayonmukhībhavati tatra rajyate tataśca nivartata ityarthaḥ। kathaṃ sahāntareṇa cakreṇa ihāntaraṃ cakraṃ karaṇeśvaryo nāntaḥkaraṇāni teṣāṃ vargaśabdena svīkārānna vaksyamāṇaṃ puryaṣṭakaṃ tatsthasyāntaḥkaraṇatrayasya vargaśabdenaiva gṛhītattvāttanmātrāṇāṃ ca vāsanāmātrarūpāṇāmupadeśyamayoginaṃ prati sākṣātpravṛttyādikartṛtvenāsiddheryoginastu sākṣātkṛtatanmātrasya svayameva paratattvapariśīlanāvahitasyopadeśyatvābhāvāttasmādetadekīyamatamasat। vimūḍho'mūḍhavadityanena karaṇavarga eva sambandhyo natvāntaramapi karaṇeśvarīcakraṃ tasya ciccamatkārarūpatvāt। evamabhidadhānasyāyamāśayo yadayaṃ śaṅkarātmā svasvabhāvo'tidurghaṭakāriṇaḥ svātantryādyugapadeva saṃvittisāraṃ ca karaṇeśvarīcakraṃ jaḍābhāsarūpaṃ ca karaṇavargamekatayaiva nirbhāsayan pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ kārayati yena bhagavatyaḥ karaṇeśvaryo yathā tattadbhāvasṛṣṭyādi vidadhati tathā karaṇavargo jaḍo'pi tatkārīva lakṣyate। yadyapi rahasyadṛṣṭau na kaścijjaḍaḥ karaṇavargo'styapitu vijñānadehāḥ karaṇeśvarya eva vijṛmbhante tathāpīha suprasiddhapratītyanusāreṇopadeśyaḥ krameṇa rahasyārthopadeśe'nupraveśya ityevamuktam। evaṃ ca golakādirūpakaraṇavargapravṛttyādikrameṇa tadadhiṣṭhātṛrūpaṃ nijamarīcicakraṃ cinvānenaiva tadubhayapracodakaṃ śrīmacchaṅkarātmakaṃ svasvarūpaṃ parīkṣaṇīyaṃ yatastatprāptau tadīyākṛtrimā svatantratāsya yoginaḥ syādityapyanenaivoktaṃ bhavati। tadetadeva parīkṣaṇārhaṃ paramopādeyatvādetadeva ca parīkṣituṃ śakyamuktayuktyā sukhopāyatvādata evādareṇābhilaṣitaviṣayopabhogānirodhātmanā bahumānena। atra parīkṣaṇasyehatyopadeśānusāreṇa prāptakālatā। yathoktaṃ rahasyagurubhiḥ

nijanijeṣu padeṣu patantvimāḥ karaṇavṛttaya ullasitā mama।
kṣaṇamapīśa manāgapi maiva bhūttvadavibhedarasakṣatisāhasam॥

iti। parīkṣyamityarhe śakye prāptakālatāyāṃ praiṣādau ca kṛtyaḥ। atha ca jaḍaḥ karaṇavargo yadbalādamūḍhavatpravṛttyādi labhata iti sarvasyānubhavasākṣikamabhidadhadindriyādicaitanyavādicārvākamatamapyanena vyudastavān॥7॥

atha kathamuktaṃ tatastattvāccetanatāmivāsādyendriyāṇi svayaṃ pravṛttyādi labhanta iti yāvatāyameva grāhaka icchayā dātrādīnīva karaṇāni prerayati। yadapyuktaṃ tattattvaṃ prayatnena parīkṣyamiti tadapi kathaṃ yato'smākamicchā bahirevānudhāvati na tu tattvaparīkṣāyāṃ pravartitumutsahata ityāśaṅkyāha

na hīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate।
api tvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet॥8॥

ayaṃ laukikaḥ puruṣa icchaiva nodanaṃ pratodastasya prerakatvena karaṇapravartanārthavyāpāraṇāya yasmānna pravartata api tvātmanaścidrūpasya yadbalaṃ spandatattvātmakaṃ tatsparśāttatkṛtātkiyanmātrādāveśāttatsamo bhavedahantārasavipruḍabhiṣekādacetano'pi cetanatāmāsādayatyeva। tatastattattvaṃ na kevalaṃ karaṇāni yāvattatprerakatvena śaṅkitaṃ kalpitamapi pramātāraṃ cetanīkṛtya svayaṃ pravṛttyādipātraṃ karoti yenāsyāyamabhimāno'haṃ karaṇāni prerayāmīti। spandatattvānuvedhaṃ vināpi tu sa eva na kiṅciditi karaṇānāṃ grāhakasya ca svaraśmicakraprasarānuvedhena cetanībhāvāpādakaṃ tattvaṃ parīkṣyamiti yuktameva। yadi punaricchākhyena pratodarūpeṇa karaṇāntareṇa karaṇāni prerayettadapīcchākhyaṃ karaṇaṃ preryatvātkaraṇāntaraṃ svapreraṇāyāpekṣeta tadapyanyadityanavasthā syāt। yattūktam asmākamicchā na tatra pravartitumutsahata iti tatrāpyādyaṃ ślokārdhamabhyupagamena paraṃ tūttaratayā yojyam। satyaṃ nāyaṃ puruṣastattvaparīkṣārthamicchāṃ pravartayituṃ śaknoti necchayā tattvaṃ viṣayīkartuṃ kṣamastasyāvikalpyatvādapi tu viṣayānanudhāvantīmicchāṃ tadupabhogapuraḥsaraṃ praśamayya yadā tvantarmukhamātmabalaṃ spandatattvaṃ svakaraṇānāṃ ca cetanāvahaṃ spṛśati tadā tatsamo bhavettatsamāveśāttadvatsarvatra svatantratāmāsādayatyeva yasmādevaṃ tasmāttattvaṃ parīkṣyamityarthaḥ। śaktibhūmeḥ sparśapradhānatvādātmabalasparśādityuktam॥8॥

nanu cāyaṃ kṣetrī parameśvaramayo'pi kiṃ na sadā pāripūrṇyena sphurati kasmādantarmukhātmabalasparśamapekṣata ityāśaṅkyāha

nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ।
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam॥9॥

nijā svātmīyā svasvātantryollāsitā yeyaṃ svarūpāvimarśasvabhāvā icchāśaktiḥ saṅkucitā satyapūrṇammanyatārūpā aśuddhirāṇavaṃ malaṃ tanmalotthitakañcukapañcakābilatvājjñānaśaktiḥ krameṇa bhedasarvajñatvakiñcijjñatvāntaḥkaraṇabuddhīndriyatāpattipūrvamatyantaṃ saṅkocagrahaṇena bhinnavedyaprathārūpaṃ māyīyaṃ malamaśuddhireva kriyāśaktiḥ krameṇa bhedasarvakartṛtvakiñcitkartṛtvakarmendriyarūpasaṅkocagrahaṇapūrvamatyantaṃ parimitatāṃ prāptā śubhāśubhānuṣṭhānamayaṃ kārmaṃ malamapyaśuddhiḥ tayāsamarthasya pūrṇajñatvakartṛtvavikalasya tata eva kartavyeṣu laukikaśāstrīyānuṣṭhāneṣvabhilāṣiṇo'bhīṣṭānavāpternityamabhilāṣavyākulasya tata eva kṣaṇamapyalabdhasvarūpaviśrānteryadā uktavakṣyamāṇopapattyanubhavāvaṣṭambhato'bhilāṣavivaśagrāhakābhimānātmā kṣobhaḥ pralīyeta anātmanyātmābhimānanivṛttipuraḥsaramātmanyanātmābhimānopaśāntiparyantena prakarṣeṇa līyeta tadā paramaṃ spandatattvātmakaṃ padaṃ syādasya pratyabhijñāviṣayatāṃ yāyādityarthaḥ। na tu tadaiva bhavati tasya nityatvāt। uktaṃ ca vijñānabhairave

mānasaṃ cetanā śaktirātmā ceti catuṣṭayam।
yadā priye parikṣīṇaṃ tadā tadbhairavaṃ vapuḥ॥

iti। nijāśuddhiśabdena malaṃ nāma dravyaṃ pṛthagbhūtamastīti ye pratipannāste dūṣyatvena kaṭākṣitāḥ॥9॥

nanu ca grāhakāhambhāvātmani kṣobhe kṣīṇe nistaraṅgajaladhiprakhyamaspandameva tattvaṃ prasaktamityāśaṅkāṃ śamayati

tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ।
yatastadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca॥10॥

tadetyupadeśyāpekṣayā akṛtrimaḥ sahajo dharmaḥ prāṅnirdiṣṭasvatantratārūpaḥ parameśvarasvabhāvo jñatvakartṛtve sāmarasyāvasthitaprakāśānandātmanī jñānakriye lakṣaṇamavyabhicāri svarūpaṃ yasya tādṛk tadā kṣobhopaśame'sya puruṣasya syādabhivyajyata ityarthaḥ। kuta etadabhivyajyata ityāha yatastadā paramapadapraveśasamaye sarvamīpsitamiti yadyajjijñāsitaṃ cikīrṣitaṃ vāsya tatpravivikṣāyāmabhūt tattajjānāti ca karoti ca। cakārāvatra yaugapadyamāhatuḥ na tu yathaike cakārābhyāṃ jñānakriyayoraikātmyaṃ sūcayatīti taddhi jñatvakartṛtvalakṣaṇa ityanenaivaikadharmaviśeṣaṇena sambandhinirdeśena vāstavasvarūpābhidhāyinoktam॥10॥

atha yataḥ karaṇeti nijāśuddhyeti sūtrapratipāditonmeṣakramasamādhānasākṣātkṛtasya spandatattvasya dṛḍhāvaṣṭambhādvyutthānamapi samādhyekarasaṃ kurvato bhavocchedo bhavatītyāha

tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan।
smayamāna ivāste yastasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ॥11॥

uktopapattyupalabdhyanuśīlanapratyabhijñātaṃ taṃ spandatattvātmakaṃ svabhāvamātmīyamādhiṣṭhātṛbhāvena vyutthānadaśāyāmapi vyāpnuvantamavalokayaṃścinvānaḥ

na vrajenna viśecchaktirmarudrūpā vikāsite।
nirvikalpatayā madhye tayā bhairavarūpatā॥

iti tathā

sarvāḥ śaktīścetasā darśanādyāḥ sve sve vedye yaugapadyena viṣvak।
kṣiptvā madhye hāṭakastambhabhūtastiṣṭhanviśvākāra eko'vabhāsi॥

iti śrīvijñānabhairavakakṣyāstotranirdiṣṭasampradāyayuktyā nimīlanonmīlanasamādhinā yugapadvyāpakamadhyabhūmyavaṣṭambhādadhyāsitaitadubhayavisargāraṇivigalitasakalavikalpo'kramasphāritakaraṇacakraḥ

antarlakṣyo bahirdṛṣṭirnimeṣonmeṣavarjitaḥ।
iyaṃ sā bhairavī mudrā sarvatantreṣu gopitā॥

ityāmnātabhagavadbhairavamudrānupraviṣṭo mukurāntarnimajjadunmajjannānāpratibimbakadambakalpamanalpaṃ bhāvarāśiṃ cidākāśa evoditamapi tatraiva vilīyamānaṃ paśyan janmasahasrāpūrvaparamānandaghanalokottarasvasvarūpapratyabhijñānājjhaṭiti truṭitasakalavṛttiḥ smayamāno vismayamudrānupraviṣṭa iva mahāvikāsāsādanācca sahasaiva samuditasamucitatāttvikasvabhāvo yo yogīndra āste tiṣṭhati na tvavaṣṭambhācchithilībhavati tasyeyamiti sakalajagatkampakāriṇī kutsitā jananamaraṇādiprabandharūpā sṛtiḥ pravṛttiḥ kuto nijāśuddhilakṣaṇasya taddhetorabhāvānnaiva bhavatītyarthaḥ। yathoktaṃ śrīpūrvaśāstre

tattve niścalacittastu bhuñjāno viṣayānapi।
naiva saṃspṛśyate doṣaiḥ padmapatramivāmbhasā॥

viṣāpahārimantrādisannaddho bhakṣayannapi।
viṣaṃ na muhyate tena tadvadyogī mahāmatiḥ॥

iti॥11॥

atha ye śrutyantavidakṣapādamādhyamikādayaḥ kṣobhapralaye viśvocchedarūpamabhāvātmakameva tattvamavaśiṣyata ityupādikṣaṃstānpratibodhayituṃ tadupagatatattvaprātipakṣyeṇa lokottaratāṃ prakaraṇaśarīrasya spandatattvasya nirūpayati

nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāstyamūḍhatā।
yato'bhiyogasaṃsparśāttadāsīditi niścayaḥ॥12॥

atastatkṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavatsadā।
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate॥13॥

asadevedamagra āsīt।

ityādyuktyā śrutyantavidādyabhimato'bhāvo bhāvyatāṃ naiti bhāvanāyā bhāvyavastuviṣayatvādabhāvasya na kiñcittvādbhāvyamānatāyāṃ vā kiñcittve satyabhāvatvābhāvātkiñca bhāvakasyāpi yatrābhāvaḥ sa viśvocchedaḥ kathaṃ bhāvanīyo bhāvakābhyupagame tu na viśvocchedo bhāvakasyāvaśiṣyamāṇatvāditi na viśvābhāva eva tattvam। atha kalpito'yaṃ bhāvako viśvocchedaṃ vikalpakalpyamānaṃ bhāvayan bhāvanāpariniṣpattau bhāvyatādātmyādabhāvarūpaḥ sampadyata iti pakṣaḥ। tatrocyate tatrābhāvabhāvanāyāṃ nāmūḍhatā na ca tatrāstyamūḍhatāpi tu moha evāsti

tasmādbhūtamabhūtaṃ vā yadyadevātibhāvyate।
bhāvanāpariniṣpattau tatsphuṭaṃ kalpadhīphalam॥

iti nyāyādviśvocchedātmanyabhāve bhāvyamāne na kadācitparamārthāptirbhavati। athocyate

sarvālambanadharmaiśca sarvatattvairaśeṣataḥ।
sarvakleśāśayaiḥ śūnyaṃ na śūnyaṃ paramārthataḥ॥

iti nāgārjunoktamīdṛśaṃ tacchūnyamiti। satyaṃ yadi cidānandaghanā svatantrā pāramārthikī bhittibhūtā bhūrabhyupeyate yathā vijñānabhairavādau pārameśvarīṃ

dikkālakalanātītā।

ityādinā pāramārthikīṃ bhittibhūtāṃ cidbhūmimavasthāpya śūnyabhāvanoktānyathā na śūnyamiti śūnyaiveyamuktiḥ yadyadevātibhāvyata iti pratipāditatvāt। yattu

sāvasthā kāpyavijñeyā mādṛśāṃ śūnyatocyate।
na punarlokarūḍhyeva nāstikyārthānupātinī॥

ityālokamālāyāmuktaṃ tattu satyaṃ tvādṛśāmavijñeyā avijñeyatvādvaktumaśakyetyucyatām śūnyateti tu kutaḥ śūnyatāpi ca yāvadbhāvyate tāvadvikalpollikhitatvādasau vijñeyaiva। yadi ca tvādṛśāṃ sā jñātumaśakyā tat tatpadasākṣātkārābhijñasadgurusaparyā kāryā na tu śūnyateti svamanīṣikayaiva vyavahṛtyātmā paraścāgādhe mahāmohe nikṣeptavya ityalam। atha kuto jñātaṃ tatra mūḍhatāstītyatrānenottaramāha yata iti। abhiyogaḥ samādhānotthitasya kīdṛgahamāsamiti tadavasthābhimukhavimarśātmābhilāpastatsaṃsparśāt tadvaśāddhetostadāsīditi yato niścayo gāḍhamūḍho'hamāsamiti yato'sti pratipattirato mohāvasthaiva sā kalpitā tathā smaryamāṇatvāt sā cānubhūyamānatvādanubhavituḥ pramāturavasthātṛrūpasya pratyuta sattāmāvedayate na tvabhāvamiti viśvābhāvāvasthāyāṃ cidrūpasyākhaṇḍitameva rūpaṃ tiṣṭhatīti nāmuṣyābhāvo jātucidvaktuṃ śakyata ityuktaṃ bhavati। nanu dṛṣṭaṃ niścitaṃ nīlādi smaryate na ca śūnyabhūtasya nyagbhūtabuddhivṛtterniścayo'sti tatkathamuktaṃ tadāsīdityauttarakālikānniścayānmūḍhatā seti। ucyate vedyasyaiṣā gatiryasmāttadidantāsāramidantayā yāvatpramātrā svātmopāroheṇa na niścitaṃ tāvanna smaryate vedakastu kalpitaśūnyādyavasthāsu saṅkucito'pyasāṅketikāhantāparamārtha eveti na tasya svātmani pṛthaktāstīti tanniścāyako vikalpaḥ— ityahaṃvimṛśyameva tadā svasaṃvedanenaiva siddhaṃ śūnyapramātṛrūpaṃ viśvapratiyogitvācca saṅkocasāraṃ saduttarakālaṃ smaryata iti na kācidanupapattiryasmādevamatastacchūnyātmakaṃ padaṃ kṛtrimam

tasmādbhūtamabhūtaṃ vā yadyadevātibhāvyate।

iti taduktayaiva nītyā abhūtabhāvanayaivotthāpitaṃ parameśvareṇaiva jñānagopanāyai mūḍhānāmupeyatayā tathā bhāsitamityarthaḥ। jñeyaṃ jñātavyaṃ jñeyarūpaṃ ca sadā suṣuptavaditi dṛṣṭāntaḥ। ayaṃ bhāvaḥ— sadā suṣuptaṃ moharūpamaprayāsasiddhaṃ sarvasyāstyeva tatkimanena samādhiprayatnopārjitenānyena śūnyena kṛtyaṃ dvayasyāpyavastutvāviśeṣāditi। prāyaścāsmiñcchūnye duruttare mahāmohārṇava eva vedāntavidakṣapādasāṅkhyasaugatādiprāyā bahavo'nupraviṣṭāḥ। spandatattvasamāvivikṣūṇāmapi ca śithilībhūtaprayatnānāṃ śūnyametadvighnabhūtam। yadvakṣyati

tadā tasminmahāvyomni।

ityārabhya

sauṣuptapadavanmūḍhaḥ...।

iti। ata etaducchede granthakārasya mahān saṃrambho lakṣyate। tathā ceha heyatayaiva tannirṇīyāpi punarapi nirṇeṣyate

kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ…

ityatra। tato'smābhiretaddūṣaṇārambhaḥ kṛta iti na naḥ kopaḥ kāryo'trabhavadbhirupadeśanibhālanadattakarṇaiḥ। saugateṣu dūṣiteṣu śrutyantavādādayo dūṣitā eva tulyanyāyatvāditi nābhyadhikamuktam। tadidānīṃ prakṛtameva brūmahe tattu spandākhyaṃ tattvamevamiti śūnyavanna smaryamāṇatvaṃ pratipadyate tasya sarvadānusyūtopalabdhrekarūpasya kadācidapyanupalabhyatvāyogāt। tathā cāhuḥ

vijñātāramare kena vijānīyāt।

iti। yadyapi ca samāveśadaśā vyutthitena prāṇādisaṃskāravaśātsmaryate tathāpi na tāvadeva spandatattvamapi tu sarvānusyūtānavacchinnaprakāśānandasāraparapramātṛrūpameva tat। yadvakṣyati

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ।

iti। ato'syānavacchinnacamatkārarūpasya na jātucitsmaryamāṇatvaṃ mūḍhatvaṃ vā। yastu tattattvamitīha tacchabdenāsya nirdeśaḥ kṛtaḥ sa

svātantryāmuktamātmānaṃ...।

iti śrīpratyabhijñākārikoktanītyā kalpitasyaivāpāramārthikasvarūpasya na tu tattvataḥ pāramārthikasya। na pratipadyata ityanenedamāha asya tattvasya smaryamāṇatvena pratītireva nāstīti॥13॥

nanu yatra sthitamityādau cidrūpasyaiva viśvakāryarūpatāgrāhitvamuktaṃ taddhānotthāpitaṃ kṛtrimamabhāvātmakaṃ rūpaṃ tenaiva gṛhītamiti kathamasyānavacchinnacamatkārarūpamamūḍhatvamityāśaṅkāyāmāha

avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam।
kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam॥14॥

kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so'tra lupyate।
tasmim̐llupte vilupto'smītyabudhaḥ pratipadyate॥15॥

na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam।
tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt॥16॥

atra spandatattve kāryatvaṃ kartṛtvamiti ca śabditaṃ śabdavyavahāramātreṇa bheditamavasthāyugalamasti vastuto hi tadekameva svatantraprakāśaghanaśaṅkararūpaṃ tattvaṃ kartṛsattvāvyatiriktayā prakāśātmanā kriyayā vypāptaṃ tadabhedena prakāśamānaṃ tattvabhuvanaśarīratadabhāvādirūpatvaṃ svīkurvatkāryamityucyate tadanyasya kasyāpi kāraṇatvāyogāt। yathoktaṃ śrīpratyabhijñāyām

jaḍasya tu na sā śaktiḥ sattā yadasataḥ sataḥ।
kartṛkarmatvatattvaiva kāryakāraṇatā tataḥ॥

iti। tasya cedameva kāryatvaṃ yadayaṃ vicitradeśakālādyābhāsasaṃyojanaviyojanakrameṇānantān dehanīlādyābhāsāṃścidātmanaḥ svarūpādanatiriktānapi mukurapratibimbavadatiriktānivābhāsayati yāvacca kiñcidābhāsayati tatsarvamābhāsyamānatvādeva bahirmukhena rūpeṇa kṣayadharmakaṃ kṣayaścāsyedantābhāsanimajjanenāhantārūpatayāvasthānamata eva dehādergrāhakasya yo vedyāṃśaḥ sa eva bhagavatā sṛjyate saṃhriyate ca na tvahantāprakāśātmakaṃ kartṛrūpaṃ tasya dehādyāveśe'pi bhagavadekarūpatvādatastatra tayoḥ kāryakartṛtvayormadhyātkāryatā kṣayiṇī kartṛtvaṃ citsvātantryarūpaṃ punarakṣayaṃ jagadudayāpāyayorapi tasya svabhāvādacalanāt। calane tu jagadudayāpāyāvapi na kauciccakāsyātāmiti mūḍhādyavasthāyāmapyakhaṇḍitacamatkārasāramamūḍhamevaitat। nanvabhāvasamādhānaniṣpattau suṣuptādau cāsya kartṛtvaṃ nopalabhāmahe kvacidapi pravṛttyadarśanāt। satyaṃ kāryonmukha indriyādipreraṇātmakavyāpārapravaṇo yaḥ prayatnaḥ saṃrambhaḥ so'tra kāryakṣayapade lupyate vicchidyate tasmim̐llupte satyabudho'bhāvasamādhyapahāritātmarūpo mūḍho vilupto'smīti manyate। yaḥ punarantarmukho'hantāprakāśarūpaḥ svabhāvo'ta eva sarvajñatvaguṇasyāspadamupalakṣaṇaṃ caitatsarvakartṛtvāderapi tasya lopo na kadācitsyādbhavatīti na kadācidapi sambhāvanīyo'nyasya tallopamupalabdhuḥ kasyāpyanupalambhādyadi sa kaścidupalabhyate sa evāsāvantarmukhaścidrūpo na cedupalabhyate tarhi sā lopadaśāstīti kuto niścayaḥ। atha cānyaḥ kaścittallopaṃ nopalabhate'apitu sa eva prakāśātmā tatkathaṃ tasyābhāvaḥ। evaṃ cānyasyānupalambhanādityatrānyakartṛkasyopalambhasyābhāvādityarthaḥ। atha ca ghaṭābhāvo yathā ghaṭaviviktabhūtalādyupalambhanānniścīyate tathaivātmābhāvo'pyātmaviviktasya kasyacidupalambhānniścīyeta tadupalambhakasattāvaśyaṃ bhāvinīti tadupalambhakasvātmanāstitā na sidhyati। yadi ca kāryonmukhaprayatnalope sa lupyeta tadottarakālamanyasya kasyāpyupalambho na bhavedanyopalambhābhāvaḥ prasajyetetyarthaḥ। api cānyasya bahirmukhasya prayatnasya sauṣuptādāvanupalambhātkathamantarmukhasya tattvasya vāliśairlopa āśaṅkito yato'nyasya lope'nyasya kiṃ vṛttam। atha cānyasya kāryonmukhaprayatnasyānupalambhādanupalambhaprakāśanānna kadācitprakāśātmano'ntarmukhasya tasyopalabdhurlopo yato'sāvantarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇasyāspadaṃ tāmapyabhāvadaśāṃ vettyevanyathā saiva na sidhyediti। anyasyeti kartari karmaṇi ca ṣaṣṭhī। antarmukhe kāryatvapratiyogitāmiva kartṛtvasya sambhāvyāvasthātvamuktaṃ vastutastūktayuktyā tasyāvasthātṛtvameva। antarmukha ityantaḥ pūrṇāhantātmakaṃ mukhaṃ pradhānaṃ yasyeti yogyam॥16॥


evamaprabuddho bahirmukhavyāpāranirodhe grāhakasyāpyātmano'nupapannamapyabhāvaṃ niścinuta iti pratipādya suprabuddhāprabuddhayoryādṛgātmopalambhastaṃ nirūpayati

tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī।
nityaṃ syātsuprabuddhasya tadādyante parasya tu॥17॥

tasya prākaraṇikasvabhāvasya yopalabdhiranavacchinnaḥ prakāśaḥ sā kathitayuktyavaṣṭambhātsuṣṭhu prabuddhasyāprabuddhatāsaṃskāreṇāpi śūnyasya satataṃ triṣvapi jāgarasvapnasauṣuptapadeṣu nityamiti ādau madhye'nte cāvyabhicāriṇyanapāyinī syādbhavatyeva sadāsau śaṅkarātmakasvasvabhāvatayā sphuratītyarthaḥ। parasyāprabuddhasya punastāsāṃ daśānāṃ svocitasaṃvidrūpāṇāṃ pratyekamādāvudbubhūṣāyāmante ca viśrāntyātmakāntarmukhatve na tu svocitārthāvabhāsāvasthitirūpe madhyapade। yaduktaṃ śrīśivadṛṣṭau

yāvatsamagrajñānāgrajñātṛsparśadaśāsvapi।
sthitaiva lakṣyate sā tu tadviśrāntyāthavā phale॥

iti। bhaṭṭalollaṭenāpi tadādyanta ityevameva vyākhyāyi svavṛttau। bhaṭṭaśrīkallaṭavṛttyakṣarāṇyapekṣya vayamapi tadvṛttyakṣarānurodhena sautramarthamativimalamapi kliṣṭakalpanayā vyākartumaśikṣitā yata evāsuprabuddhasya tadādyante'sti tadupalabdhirata evāyamihādhikārī spandopadeśaiḥ suprabuddhīkriyate। yadvakṣyati

ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye।

jāgrat...॥

ityādi

sauṣuptadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ।

iti

tathā svapne'pi

ityādi

prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhet।

ityādi ca। atra hi jāgarāditriṣu padeṣvādyantakoṭivanmadhyamapyarthāvasāyātmakaṃ padaṃ turyābhogamayaṃ kartuṃ prabuddhasya suprabuddhatāpādanāyopadeśaḥ pravṛtta etacca nirṇeṣyāmaḥ। tathā ca śivasūtram

jāgratsvapnasuṣuptabhede turyābhogasambhavaḥ।

iti। tathā

triṣu caturthaṃ tailavadāsecyam।

iti

tritayabhoktā vīreśaḥ।

iti॥17॥

suprabuddhasya triṣu padeṣu yādṛśyupalabdhistāṃ vibhāgena darśayati

jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ।
padadvaye vibhurbhāti tadanyatra tu cinmayaḥ॥18॥

suprabuddhasya bhūmnā jñānajñeyasvarūpayā madhyame pade jñānāgraparyantayostu svasvarūpayaiva spandatattvātmanā parāśaktyā yukto vibhuḥ śaṅkarātmā svabhāvo jāgarāsvapnarūpe padadvaye bhāti। tatra hi viśvamasau sadāśiveśvaravatsvāṅgavatpaśyati tadanyatra tu suṣupte na tu yathānye suṣuptaturyayoriti tripadāvyabhicāriṇīti prakrānte turyasyāprastutatvāt tadupalabdhereva ca turyarūpatvādasau vibhuścinmaya evāsya bhātyaśeṣavedyopaśamāt। ityetatsuprabuddhābhiprāyameva na tu vastuvṛttānusāreṇa tadanyatra tu cinmaya ityasyānupapannatvāpatterloke sauṣuptasya mohamayatvātśivāpekṣayā tu jāgratsvapnayorapi cinmayatvāt। evamapi ca prakṛtānupayuktatvāt। itaḥ prabhṛti prathamaniḥṣyandānto granthaḥ prabuddhasya suprabuddhatāyai sthito yathā ṭīkākārairna cetitastathā parīkṣyatāṃ svayameva kiyatpratipadaṃ likhāmaḥ॥18॥

yatheyaṃ jāgarādimadhyadaśāpi prabuddhaṃ na pratibadhnāti tathopapādayati

guṇādispandaniṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt।
labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ॥19॥

guṇāḥ sattvarajastamāṃsi yeṣāṃ prakṛtitattvaṃ vibhavabhūste māyātattvāvasthitā ihābhipretāḥ। yathoktaṃ śrīsvacchande māyāmasūrakavinyāse

adhaśchādanamūrdhvaṃ ca raktaṃ śuklaṃ vicintayet।
madhye tamo vijñānīyādguṇāstvete vyavasthitāḥ॥

iti। ta ādayo yeśāṃ kalādīnāṃ kṣityantānāṃ spandānāṃ viśeṣaprasarāṇāṃ teṣāṃ ye niḥṣyandāstanukaraṇabhuvanaprasarā nīlasukhādisaṃvidaśca tathā yogyapekṣayā bindunādādayaste satataṃ jñasya suprabuddhasya kasyacidevāpaścimajanmano'paripanthinaḥ svasvabhāvācchādakā na bhavantīti niścayo yataste sāmānyaspandamuktarūpamāśritya yatra sthitamityatra nirṇītadṛśā labdhātmalābhāstata evotpannāstanmayāścetyarthaḥ। tathāhi

svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānaṃ kriyā ca yā।
māyātṛtīye ta eva paśoḥ sattvaṃ rajastamaḥ॥

iti śrīpratyabhijñoktadṛśā citiśaktireva pārameśvarī jñānakriyāmāyāśaktitritayatayā śrīsadāśivādipade sphuritvā saṅkocaprakarātsattvarajastamorūpaṃ krīḍāśarīraṃ śrayati yato nijacicchaktisphāramayatvāttadadhiṣṭhitameva sarvadā sarvaṃ jānansuprabuddho guṇādiviśeṣaspandānanucchindannapi spandatattvāveśamaya eva॥19॥

yathā tvaprabuddhānbadhnantyete tatpratipādayati

aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ।
pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani॥20॥

aprabuddhadhiyaḥ prāyaḥ sarvānapratyabhijñātapārameśvarīśaktyātmakanijaspandatattvāndehātmamānino laukikānprāṇādyātmābhimāninaśca mitayoginastvete pūrvoktā guṇādispandaniḥṣyandāḥ svasyāḥ spandatattvātmanaḥ sthiteḥ sthaganāyodyatā nityaṃ tadudyamaikasārā duḥkhenottāryante'smāddaiśikairjantucakramiti duruttāre laṅghayitumaśakye ghore duḥkhamaye saṃsaraṇamārge pātayanti। yathoktaṃ śrīmālinīvijaye

viṣayeṣveva saṃlīnānadho'dhaḥ pātayantyaṇūn।
rudrāṇūnyāḥ samāliṅgya ghorataryo'parāḥ smṛtāḥ॥

iti। tathā hi pūrvaṃ pratipāditā yeyaṃ spandatattvātmā parāśaktiḥ saiva viśvasyāntarbahiśca vamanātsaṃsāravāmācāratvācca vāmeśvarīśaktiḥ। tadutthāpitāni tu khecarīgocarīdikcarībhūcarīrūpāṇi catvāri devatācakrāṇi suprabuddhasya parabhūmisañcārīṇyaprabuddhānāṃ tvadharādharasaraṇiprerakāṇi। tathā hi yā eva suprabuddhasya khe bodhagagane carantyaḥ khecaryo'kālakalitatvābhedasarvakartṛtvasarvajñatvapūrṇatvavyāpakatvaprathāhetavastā evāprabuddhasya śūnyapramātṛpadacāriṇyaḥ kañcukarūpatayā sthitāḥ kālakalitatvakiñcitkartṛtākiñcijjñatābhiṣvaṅganiyamahetavaḥ। gaurvāk tadupalakṣitāsu sañjalpamayīṣu buddhyahaṅkāramanobhūmiṣu carantyo gocaryaḥ suprabuddhasya svātmābhedamayādhyavasāyābhimānasaṅkalpāñjanayanti mūḍhānāṃ tu bhedaikasārān। dikṣu daśasu bāhyendriyabhūmiṣu carantyo dikcaryaḥ suprabuddhasyādvayaprathāsārā anyeṣāṃ dvayaprathāhetavaḥ। bhū rūpādipañcakātmakaṃ meyapadaṃ tatra carantyo bhūcaryastadābhogamayyā āśyānībhāvatayā tanmayatvamāpannā bhūcaryaḥ suprabuddhasya citprakāśaśarīratayātmānaṃ darśayantya itareṣāṃ sarvato'pyavacchinnatāṃ prathayantyaḥ sthitāḥ- ityevaṃ pramātrantaḥkaraṇabahiṣkaraṇaprameyarūpatayaiva tāni catvāri cakrāṇi guṇādispandamayānyaprabuddhabuddhīmllaukikāṃstathā bindunādādiprathāmātrasantuṣṭān yoginastattattvaprasararūpe saṃsāre pātayanti॥20॥

yata evam

ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye।
jāgradeva nijaṃ bhāvamacireṇādhigacchati॥21॥

uktavakṣyamāṇarūpasya spandatattvasya viviktaye vimarśanāya satatamudyuktaḥ

mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate।

iti gītoktadṛśā satatamevāntarmukhasvarūpanibhālanapravaṇo yaḥ sa jāgradeva jāgarāvasthāsthita eva nijamātmīyaṃ śaṅkarātmakaṃ svasvabhāvamacireṇādhigacchati tathāsya śaṅkarātmā āntaraḥ svabhāvaḥ svayamevonmajjati yena prabuddho nityoditasamāveśāsādanātsuprabuddho jīvanmukto bhavatītyarthaḥ॥21॥

yathāsyodyuktasya balavadālambanavaśoditānāyāsatadanyasakalavṛttikṣayamayīṣu niyatāsu yāsvavasthāsu spandanidhānamunmudritamabhimukhībhūtamāste tā etāḥ prathamamudyogasya viṣayā ityupadeṣṭumāha

atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan।
dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ॥22॥

sarvatra tāvadupayamārge samastetaravṛttipraśamapūrvamekāgrībhavanti yogina etāsvatikrodhādyavasthāsu svarasata eva samastāparavṛttikṣayamayīṣu yadi spandatattvaviviktaye satatamudyuktā jhaṭityantarmukhībhavanti yoginastatsamīhitamacireṇaiva labhante। ayoginastvatra mūḍhā eveti tātparyam। tathāhi samanantaravihitadāruṇopaghātaśatrudarśanānmarmasparśitattadvacanākarṇanādvā prathamamevonmiṣatsañjihīrṣādevatābalādantarmukhībhavadraśmicakro'tikruddhaściraprārthitaprāṇeśīvadanendudarśanādeva tatkṣaṇamevonmajjatpūrṇābhilāṣadevatāvaśavikāsitānudhāvatsamastakaraṇacakraḥ prahṛṣṭo vā balavadātatāyibalena sarvato valitatvātkāndiśīkaḥ kiṃ karomīti mṛśanvikalpayansaṃśayadhārādhirohātmani pade'nupraviṣṭaḥ kṣīṇasakalālambanavikasatsaṃśayasaṃvinnirālambanīkṛtavṛttiprasaro vā mattavāraṇādyanubadhyamāno dhāvañccharīranirapekṣameva svātmapravaṇīkṛtetaravṛttiprasaradudyogadevīpreraṇayātitvaritapalāyanakriyāviṣṭo vaivamanyāsvapyevamprāyāsu siṃhājagarādyavalokanajanitamahātrāsādyavasthāsu yadvṛttikṣayātmakaṃ padaṃ gacchedadhitiṣṭhetspandatattvaviviktaye satatamudyukto yo yogijanastasya tatra vṛttikṣayātmake pade'vasthāviśeṣe spandaḥ pratiṣṭhitaḥ spandatattvamabhimukhībhūtameva tiṣṭhati। tasmādetadvṛttikṣayapadaṃ sañcetya jhaṭiti kūrmāṅgasaṅkocayuktyā krodhasaṃśayavṛttīḥ praśamayya mahāvikāsavyāptiyuktyā vā praharṣadhāvanavṛttīrvisphāryābhimukhībhūtanijaspandaśaktivimarśavatā yoginā bhāvyam। yathoktaṃ śrīvijñānabhairave

kāmakrodhalobhamohamadamātsaryagocare।
buddhiṃ nistimitāṃ kṛtvā tattattvamavaśiṣyate॥

ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave cirāt।
ānandamudgataṃ dhyātvā tallayastanmanā bhavet॥

kṣudādyante bhaye śoke gahvare vāraṇadrute।
kutūhale kṣudhādyante brahmasattā samīpagā॥

iti॥22॥

evametāsvavasthāsūktayuktyā prathamaṃ spandaśaktiṃ pariśīlya tadanu tāmevānusandadhatsarvāsvavasthāsu taddārḍhyānupraveśamayīṃ jīvanmuktatāmāharetsatatodyukta ityupadiśati

yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ mama vakṣyati।
tadavaśyaṃ kariṣye'hamiti saṅkalpya tiṣṭhati॥23॥

tāmāśrityordhvamārgeṇa candrasūryāvubhāvapi।
sauṣumne'dhvanyastamito hitvā brahmāṇḍagocaram॥24॥

tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare।
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ॥25॥

ayaṃ śaṅkarātmā svabhāvo yanmama vakṣyatyabhivyaktaṃ sad yaccidānandaghanamanubhūtapūrvaṃ svarūpaṃ māṃ vimarśayiṣyati tadavaśyamahaṃ kariṣye bahirmukhatāṃ hitvā tatpravaṇa eva bhaviṣyāmīti saṅkalpya niścitya yāmatikrodhādyavasthāsvanubhūtacarīṃ cidānandaghanāṃ spandātmikāmavasthāmavalambya prāpyatvenābhisandhāya tiṣṭhati śamitavikalpagatimavikalpāmavasthāmavicalatvena bhajate yo yogī tadīyāṃ tāmavasthāṃ samāśritya candrasūryāvapānaḥ prāṇaścobhāvapi hṛdayabhūmau militvā yugapadeva sauṣumne'dhvani brahmanāḍyāmūrdhvamārgeṇodānapathenāstamitaḥ śāmyataḥ kathaṃ brahmāṇḍalakṣaṇaṃ gocaraṃ hitvā brahmabilādhiṣṭhātṛbrahmādhiṣṭhitamaṇḍaṃ muktvordhvakavāṭāntāṃ dehavyāptiṃ tyaktvā tadā collaṅghitadehavyāptike'ta eva prakarṣeṇa līnāvuktarūpau śaśibhāskarau yatra tasminmahāvyomni niḥśeṣavedyopaśamarūpe paramākāśe prāpte'pi yaḥ śithilaprayatnatayā khecaryādyātmanā guṇādispandaniḥṣyandena vyāmohitatvātsauṣuptapadavadbhavati sauṣuptena ca suptamapyupalakṣitaṃ tena ca svapnasuṣuptavad yaḥ śūnyādibhūmimevādhitiṣṭhati sa yogī samyaganabhivyaktasvasvabhāvo mūḍha ityucyate। yathoktaṃ śrībhaṭṭakallaṭena

yāṃ spandātmikāmavasthāmavalambya।

iti yoginaḥ। iti ca

yasya svasvabhāvābhivyaktirna samyagvṛttā sa svapnādinā muhyamāno'prabuddho niruddhaḥ syāt।

iti। yastu tatrāpi prayatnapāṭavādudyantṛtābalātkṣaṇamapi na śithilībhavati sa tamasānabhibhūtatvāccidākāśamayatvenaivāvasthitaḥ prabuddha ucyate'ta eva satatodyogavataiva yoginā bhavitavyam— ityādiṣṭaṃ gurubhiriti śivam॥25॥

iti śrīmahāmāheśvarācāryakṣemarājānakanirmite spandanirṇaye svarūpaspandaḥ prathamo niḥṣyandaḥ॥1॥

evaṃ prathamaniḥṣyandena svasvarūpātmakaṃ yuktyupapannaṃ sābhijñānaṃ nimīlanasamādhipratyabhijñeyaṃ spandatattvaṃ pratipādya yathā satataṃ tatsvarūpasamāsādanena suprabuddhatā prāksūcitā bhavati tathedānīṃ tasyaiva vaiśvātmyamunmīlanasamādhipratyabhijñeyaṃ yuktito'pi nirṇetuṃ sarvatra cidabhedaprakāśakaṃ sahajavidyodayākhyamimaṃ dvitīyaṃ niḥṣyandaṃ tadākramya ityādinā śivasadbhāvadāyinī ityantena ślokasaptakena nirūpayati। tatra viśvaṃ śuddhāśuddhabhedena dvidhā। tatra śuddhaṃ mantrādirūpaṃ tata evotpannaṃ tanmayaṃ tatraiva viśrāmyati— iti ślokadvayenoktam। aśuddhamapi tanmayameva— ityapareṇa ślokadvayenābhihitam। tatsaṃvedanādhirūḍho jīvanmuktaḥ— iti ślokenoktam। etattattvasamāsādanenaiva sādhakānāṃ sveṣṭasiddhiḥ— iti ślokadvayenābhihitamiti saṅkṣepaḥ।

atha grantho vyākhyāyate। yaduktam

yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam।

iti tatra śuddhaṃ tāvanmantrādirūpaṃ tadyathā tata evotpannaṃ tadvalenaiva prakāśamānaṃ tatraiva viśrāmyati tatprathamaniḥṣyandaparighaṭitadṛṣṭāntapuraḥsaraṃ nirūpayati

tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ।
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām॥1॥

tatraiva sampralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ।
sahārādhakacittena tenaite śivadharmiṇaḥ॥2॥

tat spandatattvātmakaṃ balaṃ prāṇarūpaṃ vīryamākramya abhedena āśrayatayā avaṣṭabhya bhagavanto'nantavyomavyāpyādayo mantrāḥ sarvajñabalena sarvajñatvādisāmarthyena ślāghamānā jṛmbhamāṇā adhikārāya dehināṃ pravartante sṛṣṭisaṃhāratirodhānānugrahādi kurvantītyarthaḥ। sarvajñaśabdo bhāvapradhānaḥ sarvakartṛtvādyupalakṣayati। yathā dehināṃ karaṇānyupapāditadṛśā tadbalamākramya viṣayaprakāśādau pravartanta iti dṛṣṭāntaḥ। tathā nirañjanāḥ kṛtakṛtyatvānnivṛttādhikāramalāḥ śāntaviśiṣṭavācakātmasvarūpāstatraiva spandātmake bale samyagabhedāpattyā prakarṣeṇāpunarāvṛttyā līyante'dhikāramalānmucyanta ārādhakacittenopāsakalokasaṃvedanena saha। yathoktam

anugṛhyāṇusaṅghātaṃ yātāḥ padamanāmayam।

iti। yataśca tata evoditāstadbalena visṛṣṭāstatraiva līyante tenaite mantramantreśvarādayaḥ śivasya parameśvarasya sambandhī dharmaḥ svabhāvo vidyate yeṣāṃ te tathā sāmānyaspandasārā ityarthaḥ। nanu karaṇānāṃ mantrāṇāṃ ca tata udayādau tulye kimiti karaṇāni na sarvajñādirūpāṇi। ucyate parameśvaro māyāśaktyā śarīrakaraṇāni bhedamayāni nirmimīte vidyāśaktyā tvākāśīyavicitravācakaparāmarśaśarīrānmantrān। vācakasya māyāpade'pi

ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī।
pareśaśaktirātmeva bhāsate na tvidantayā॥

iti pratyabhijñoktanītyā pramātṛbhūmyanatikrānterna śarīrapuryaṣṭakādivadbodhasaṅkocakatvamastīti yuktamevaiṣāṃ sarvajñatvādi। etacca

bhede tvekarase bhāte...॥

iti śrīpratyabhijñākārikāṭīkāyāṃ vitatya darśitam। evaṃ vidyāpadāvasthitasṛṣṭyādikāryanantabhaṭṭārakādyapekṣayaitadvyākhyeyam। tathā dīkṣādipravṛttānāmācāryādīnāṃ karaṇarūpāḥ sarve mantrāstatspandatattvarūpaṃ balamākramya anuprāṇakatvena avaṣṭabhya ācāryādīnāmeva sambandhinārādhakacittena saha mokṣabhogasādhanādyadhikārāya pravartante tatraiva śāntavācakaśabdātmakaśarīrarūpā ata eva ca nirañjanāḥ śuddhāḥ samyak pralīyante viśrāmyanti। atra vyākhyāne sahārādhakacitteneti pūrvaślokena yojyam। evaṃ ca mantrāṇāmudayapralayakoṭivyāpi pravṛttāvapi bhittibhūtamityabhihitam। evaṃ ca daśāṣṭādaśādibhedena bhinne śaive mantrānāṃ spandatattvasārataivetyuktaṃ bhavati॥2॥

evaṃ mantramantreśvarādirūpā śuddhābhimatā sṛṣṭiḥ śivasvabhāveti pratipādyādhunā aśuddhābhimatāpi sā māyādirūpā śivasvarūpaiva— ityupapādayañcchrīmataśāstrādirahasyadṛṣṭimapyupakṣipati

yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt।
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ॥3॥

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ।
bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ॥4॥

yato jīvo grāhakaḥ sarvamayaḥ śivavadviśvarūpastena hetunā śabdeṣu vācakeṣvartheṣu vācyeṣu cintāsu vikalpajñānādirūpāsvādimadhyāntarūpā sāvasthā nāsti yā śivo na bhavati sarvameva śivasvarūpamityarthaḥ। yataścaivamato bhoktaiva cidātmā grāhako bhogyabhāvena dehanīlādirūpeṇa sadā nityaṃ sarvatra vicitratattvabhuvanādipade samyaganūnādhikatayā sthito na tu bhogyaṃ nāma kiñcidbhokturbhinnamasti। jīva ityupakramya śiva ityupasaṃhāreṇa jīvaśivayorvāstavo na ko'pi bhedaḥ— iti dehādyavasthāsu na kāsucidapyapūrṇamanyatā mantavyāpi tu cidghanaśivasvabhāvataiveti bhaṅgyopadiśati। yathoktaṃ śarīramapi ye ṣaṭtriṃśattattvamayaṃ śivarūpatayā paśyantyarcayanti ca te siddhyanti ghaṭādikamapi tathābhiniviśya paśyantyarcayanti ca te'pīti nāstyatra vivāda iti śrīpratyabhijñāṭīkāyām। bhaṭṭaśrīvāmanenāpyuktam

ālambya saṃvidaṃ yasmātsaṃvedyaṃ na svabhāvataḥ।
tasmātsaṃviditaṃ sarvamiti saṃvinmayo bhavet॥

iti। kasmājjīvaḥ sarvamaya ityatra hetuḥ sarvabhāvānāṃ samudbhavādutpattihetutvādapādānabhāvapradhānaśca nirdeśaḥ।

pramātṛmitimānameyamayabhedajātasya te vihāra iha hetutāṃ samupayāti yasmāttvayi।
nivṛttavivṛttau kvacittadapayāti tenādhunā nayena punarīkṣyate jagati jātucitkenacit॥

iti śrījñānagarbhastotroktanītyā saṃvidyeva prasṛtāyāṃ jagataḥ sadbhāvātsarvabhāvasamudbhavatvaṃ jīvasya। yataśca jīvādevodayati viśvamato'yaṃ sarvamayo viśvaśaktiriti yāvat। nirṇītaṃ caitaddvitīyasūtravṛttau। sarvamayatve hetvantaramāha tatsaṃvedana ityardhena। tasya sarvasya nīlasukhāderyatsaṃvedanaṃ prakāśastena rūpeṇa svabhāvena tādatmyapratipatteḥ sarvamayatvasyopalambhāt। evamanena ślokadvayena rahasyacaryāḥ sarvabhedapādaponmūlanopapattiparighaṭitāśca jñānopadeśakathāḥ prathamacaramasūtrābhyāṃ mahārthatattvaṃ jāgradādisūtreṇa ṣaḍardhaparamārthastadākramya ityanena sarvopāsāsāratetyādyupakṣiptamiti spandatattvenaiva viśvopadeśāḥ svīkṛtāḥ॥4॥

athaitatpratipattisārataiva mokṣa ityādiśati

iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat।
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ॥5॥

vāśabdaḥ prathamaniḥṣyandoktanimīlanasamādhiprakāraṃ vikalpayan asyāḥ samāpatterdurlabhatāṃ dhvanayati। tenāyamarthaḥ— īdṛśī tāvatsaṃvittirdurlabhā yasya kasyacidevāpaścimajanmano bhavati so'khilaṃ jagatkrīḍātvena paśyan nijasaṃvidunmeṣanimeṣābhyāṃ sṛjan saṃharaṃśca

mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate।

iti sthityā satatasamāviṣṭo mahāyogī jīvanneva prāṇādimānapi vijñānāgninirdagdhāśeṣabandhano dehapāte tu śiva eva jīvaṃścedṛṅmukta eva na tu kathañcidapi baddhaḥ। na saṃśaya ityanenedaṃ dhvanayati dīkṣādinā gurupratyayato muktirīdṛśāttu jñānātsamācārādvā svapratyayata eveti॥5॥

iyameva mahāsamāpattiḥ sādhakācāryādīnāmabhīṣṭaprāptihetuḥ— iti ślokadvayenāha

ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi।
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā॥6॥

iyamevāmṛtaprāptirayamevātmano grahaḥ।
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadāyinī॥7॥

iha śivo bhūtvā śivaṃ yajediti yadudghoṣyate tatra dhyāyinaścetasi saṃvedane tasyeti na sāvasthā na yā śiva iti pratipāditaśivasvabhāvasya dhyeyasyānyasya vā kasyacittattatsiddhihetormantradevatāviśeṣasyāyamevodayaḥ prakaṭībhāvo yā sādhakasya dhyāturācāryādeḥ

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ।

iti pratipāditarūpā tadātmatāsamāpattiḥ śivaikyāveśo na tu pañcavaktrādervyatiriktasyākārasya darśanaṃ na tu niścayamātreṇa tadātmatāsamāpattirapi tvicchato'vikalpaviśvāhantātmakaśivaikyarūpecchāparāmarśādhirūḍhasya। etaduktaṃ bhavatyahameva tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattito viśvaśarīraścidānandaghanaḥ śiva iti saṅkalpo yasyāvikalpaśeṣībhūtatvena phalati tasya dhyeyamantradevatādi kiṃ na nāma abhimukhībhavati sarvasyaitadadvayaprathālagnatvāt। yathoktamasmatparameṣṭhipādhaiḥ

sākṣādbhavanmaye nātha sarvasminbhuvanāntare।
kiṃ na bhaktimatāṃ kṣetraṃ mantraḥ kvaiṣāṃ na sidhyati॥

iti। iyameva ca samāpattiḥ paramādvayarūpasyāmṛtasya prāptiranyasmim̐stvamṛte katipayakālaśarīradārḍhyadāyini prāpte'pi sādhakairmaraṇamavaśyamavāpyata evetyevakārāśayaḥ। evaṃ sarvatrānenaivāśayena śrīsvacchande sthūladṛṣṭyāmṛtaprāptiprakaraṇe

naiva cāmṛtayogena kālamṛtyujayo bhavet।

ityuktyopasaṃhṛtya tāttvikastatprāptiprakāraḥ

athavā paratattvasthaḥ sarvakālairna bādhyate॥

ityādinā

… sarvaṃ śivaśaktimayaṃ smaret।

iti madhyena

jīvanneva vimukto'sau yasyeyaṃ bhāvanā sadā।
yaḥ śivaṃ bhāvayennityaṃ na kālaḥ kalayettu tam।
yogī svacchandayogena svacchandagaticāriṇā।
sa svacchandapade yuktaḥ svacchandasamatāṃ vrajet।
svacchandaścaiva svacchandaḥ svacchando vicaretsadā॥

ityanena sahajasandarbheṇa sapraśaṃsaṃ paścādupadiṣṭaḥ। ayamevātmano graho jñānaṃ yaducyata ātmā jñātavya iti tatredameva sarvajñasarvakartṛsvatantraśivasvarūpatayā pratyabhijñānamātmano jñānaṃ na tu

puruṣa evedaṃ sarvam।

iti śrutyantaviduktaṃ

ta ātmopāsakāḥ sarve na gacchanti paraṃ padam।

ityāmnāyokteḥ। tathā dīkṣāvasare yojanikādyarthamayameva śiṣyātmano'nugraha imāmeva samāpattiṃ vidvānācāryaḥ śiṣyātmānaṃ śive yojayannācāryo bhavatītyarthaḥ। iyaṃ svapratyayasiddhā putrakādeḥ śivātmanaḥ sadbhāvasya pāramārthikasvarūpasya dāyinī nirvāṇadīkṣā। yathoktam

evaṃ yo veda tattvena tasya nirvāṇadāyinī।
dīkṣā bhavatyasandigdhā tilājyāhutivarjitā॥

iti। hautrī dīkṣāpi dīkṣaiva tatra mā bhūtkasyacidanāśvāsa ityāśayenātraivakāro na kṛtaḥ śrīmahāgurupravareṇeti śivam॥7॥

iti śrīmahāmāheśvarācāryakṣemarājānakanirmite spandanirṇaye sahajavidyodayaspando dvitīyo niḥṣyandaḥ॥2॥


evaṃ nimīlanonmīlanasamādhidvayasamādheya ubhayavisargāraṇībhūtaḥ suprabuddhatābhivyaktaye spandatattvasamāveśo niḥṣyandadvayena nirṇītaḥ। athedānīmetadavaṣṭabhyābhyāsena parāparavibhūtyudayo bhavatītyabhidhāya saṅkṣepeṇa bandhamokṣasvarūpaṃ nirūpya prathamopakrāntaṃ nigamayati— yathecchetyādibhiścakreśvaro bhavedityantairekonaviṃśatyā ślokairanena vibhūtispandākhyena tṛtīyaniḥṣyandena। tatra ślokadvayena jāgratsiddhasvātantryadṛṣṭāntapuraḥsaraṃ svapnasvātantryam। ekena tadviparyayamabhidadhatā satatodyuktataivāśrayaṇīyeti tātparyeṇoktam। dvitayenābhīṣṭavastujñānāvirbhāvaḥ। ekena kartṛśaktyāvirbhūtiḥ kṣudhādijayaśca। ekena sarvajñatāprāptiḥ। ekena glānināśaścetyaṣṭake nirūpitam। tataḥ spandātmana unmeṣasyaikena svarūpaṃ lakṣitam। ekena parasamādhivighnabhūtānāṃ siddhīnāṃ heyatoktā। ekena dvitīyaniḥṣyandanirṇītaviśvātmatāsvabhāvaḥ samāveśa uktaḥ। tataḥ samāviṣṭatālābhe yuktiruktaikena। trayeṇa paśupāśanirṇaya uktaḥ। ekena spandatattvasyaiva bandhamokṣobhayapadākrāntiruktā। dvayenocchedyatvena bandhasvarūpamanūditam। ekena taducchittyupāyamabhidadhatādisūtroktārtho nigamita iti saṅkṣepo niḥṣyandasya॥

atha grantho vyākhyāyate। yaduktaṃ suprabuddhasya satataṃ spandatattvopalabdhiriti। tatra ataḥ satatamudyukta ityanena jāgarāyāṃ tatpariśīlanena śikṣā prabuddhasya suprabuddhatāprāptyarthamuktā। yāmavasthāmityādinā pratipadopāyapariśīlanapāṭavena yogisuṣuptāvaraṇabhaṅga uktaḥ।

idāṇīṃ laukikasvapnasuṣuptavidalanena suprabuddhatāmeva sādhayituṃ svapnocitāṃ vibhūtimasya darśayitumāha

yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān hṛdi sthitān।
somasūryodayaṃ kṛtvā sampādayati dehinaḥ॥1॥

tathā svapne'pyabhīṣṭārthānpraṇayasyānatikramāt।
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet॥2॥

dhatte sarvamātmanīti dhātā śaṅkarātmā svabhāvaḥ। sa yathā jāgrato jāgarāyāmabhivyaktasvasvātantryasya dehino dehabhūmikāyāmeva prakaṭībhūtapiṇḍasthajñānasya yoginaḥ sambandhinyecchayābhyarthito'ntarmukhasvarūpavimarśabalena prasādito hṛdi cetasi sthitānarthāniti vindunādādijñānapuraḥsaraṃ kṣobhapratibhācālanabodhastobhajñānasañcārādiprayojanāni sampādayati। kathaṃ somasūryayorjñānakriyāśaktyorudayaṃ kṛtvā jñānaśaktyā bhāsyamānaṃ hi tattatkriyāśaktyonmīlyate। samāveśonmiṣatpratibhātmakamūlāvaṣṭambhayuktisphāritajñānakriyāvyāptisārasavyetaramarīcivisphāraṇakrameṇa tattadvedhasaṅkramaṇādi sampādayati yogiśarīrānupraviṣṭaḥ parameśvaraḥ। yathā caivaṃ tathā

anāgatāyāṃ nidrāyāṃ vinaṣṭe bāhyagocare।
sāvasthā manasā gamyā parā devī prakāśate॥

iti

pīnāṃ ca durbalāṃ śaktiṃ dhyatvā dvādaśagocare।
praviśya hṛdaye dhyāyan svapnasvātantryamāpnuyāt॥

iti sampradāyasthityā vamanagrāsasaktatadubhayavisargāraṇicitiśaktiparāmarśamukhena nityaṃ praṇayamanatikrāmato bhagavatprārthanāparasya yoganidrārūḍhasya sphuṭataramanācchāditarūpatayā madhye sauṣumnadhāmani sthito dhātā svapne'pyabhīṣṭānevāṇavaśāktaśāmbhavasamāveśādīnanyānapi samāveśābhyāsarasonmṛṣṭamatimukurasya jijñāsitānarthānnavaśyaṃ prakaṭīkaroti nāsya yoginaḥ svapnasuṣuptayorvyāmoho bhavatītyarthaḥ। svapnena sauṣuptamapyupalakṣitam। atrābhīṣṭārthaprakāśa āvṛttyā ayameva hetuḥ praṇayasya prārthanāyā antarmukhasvarūpapariśīlanopāsāsampādyasya māyākāluṣyopaśamalakṣaṇasya prasādasya bhagavatānatikramāt। parameśvaro hi cidātmā yadyantarmukhocitasevākrameṇārthyate tattatsampādayata eva jāgrataḥ— iti paratattve jāgarūkasya jāgarāvasthāsthasya ceti śleṣoktyā vyākhyeyam॥2॥

yadi punarevaṃ sāvadhāno na bhavati tadā nāsya yogitetyāha

anyathā tu svatantrā syātsṛṣṭistaddharmakatvataḥ।
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye॥3॥

yadyuktayuktyā nityaṃ nārādhyate dhātā tadā svasvarūpasthityabhāve satatampratyahaṃ laukikasyeva cāsya yogino'pi jāgarāyāṃ svapne ca sādhāraṇāsādhāraṇārthaprakāśanatanniścayanādisvabhāvā pārameśvarī sṛṣṭiḥ svatantrā syāllaukikavadyoginamapi saṃsārāvaṭa evāsau pātayedityarthaḥ। yathoktam

pravṛttirbhūtānāmaiśvarī।

iti। taddharmakatvata iti svapnajāgarādipadaprakāśane bhagavatsṛṣṭeḥ svātantryabhāvādityarthaḥ॥3॥

evaṃ svapnasauṣuptanirdalanopāyaṃ suprabuddhatāyai saṃsādhya spandatattvasamāveśopāyaṃ suprabuddhasya dṛṣṭāntayuktipūrvakaṃ nirūpayati jijñāsitārthajñaptirapītthaṃ bhavatītyādiśati

yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāno'pi cetasi।
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ॥4॥

tathā yatparamārthena yena yatra yathā sthitam।
tattathā balamākramya na cirātsampravartate॥5॥

hiśabdaḥ kilaśabdārthe। sāvadhāne'pi cetasi dūratvādidoṣairyathā kilārtho'sphuṭo dṛṣṭo bhūyo'dhyakṣanirīkṣaṇātmanā svabalodyogena bhāvito bhṛśamālokito na kevalaṃ sphuṭo yāvatsphuṭataro'pi bhāti tathā yatspandatattvātmakaṃ balaṃ yenānandaghanatātmanā paramārthena yatreti śaṅkarātmani svasvabhāve yathetyabhedavyāptyā sthitaṃ tatkartṛ tatheti svabalodyogenāntarmukhatadekātmatāpariśīlanaprayatnena sambhāvitaṃ śīghrameva sphuṭataratvena pravartata abhivyajyate। kathamākramyārādhakasya kalpitadehādipramātṛbhūmiṃ svātmanyeva nimagnāṃ kṛtvāthaca spandātmakaṃ balamākramya sthitasya kalpitadehabuddhipramātṛbhūmimasakṛduttejayataḥ sādhakasya yogino yajjijñāsitaṃ nidhānādi yatra deśādau yena hemādinā paramārthena yathā sanniveśena sthitaṃ tathā tadacirādeva prakāśate॥5॥

kartṛśaktyādirapyamuta eva balātprādurbhavatītyāha

durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate।
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo'tibubhukṣitaḥ॥6॥

yathā kṣīṇadhāturṛṣiprāyaḥ so'pi spandātmakaṃ balamākramya spandasamāveśabalena prāṇapramātṛbhūmimasakṛduttejya kārye'vaśyakartavye karmaṇi pravartate'śakyamapi vastu tadbalākramaṇenaiva karotītyarthaḥ। tathā yo'pyatibubhukṣitaḥ so'pi tadbalākrāntyā kṣutpipāsādi śamayati। nahi cidghanāṃ bhūmimanupraviṣṭasya dvandvābhibhavaḥ kaścitprāṇādibhuva eva tadāśrayatvāttasyāśceha cidbhūmau nimagnatvāt॥6॥

yata evamuktasūtropapattikramānusāreṇedṛksiddhisamudāyo'smādbhavatītyataḥ

anenādhiṣṭhite dehe yathā sarvajñatādayaḥ।
tathā svātmanyadhiṣṭhānātsarvatraivaṃ bhaviṣyati॥7॥

anena svasvabhāvātmanā spandatattvenādhiṣṭhite vyāpte dehe sati yathā tadavasthocitārthānubhavakaraṇādirūpāḥ sarvajñatāsarvakartṛtādayo dharmā āvirbhavanti dehinastathā yadyayaṃ kūrmāṅgasaṅkocavatsarvopasaṃhāreṇa mahāvikāsayuktyā vā svasminnanapāyinyātmani cidrūpe'dhiṣṭhānaṃ karotyuktābhijñānapratyabhijñāte tatraiva samāveśasthitiṃ badhnāti tadā sarvatreti śivādau kṣityanta evamiti śaṅkarataducitasarvajñatāsarvakartṛtādirūpo bhaviṣyati॥7॥

idamapyetatprasādenetyāha

glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ।
tadunmeṣaviluptaṃ cetkutaḥ sā syādahetukā॥8॥

dehe yā glānirarthāddehābhimāninaḥ puṃso yo harṣakṣayo'sau viluṇṭhikā parasaṃviddraviṇāpahāreṇa pārimityadaurgatyapradā tasyāśca glānerajñānataścidānandaghanasvasvarūpāpratyabhijñānātsṛtirudbhavo'vasthitiśca। tadajñānaṃ pradarśayiṣyamāṇasvarūpeṇonmeṣarūpeṇa cedviluptaṃ nikṛttaṃ tadāsau glānirajñānātmano hetorabhāvātkutaḥ syānna bhavedityarthaḥ। glānyabhāve ca dehe'vaśyaṃ bhāvinyo vyādhyādisantāpāvasthā api yathā yathā yogino'pakṛṣyante tathā tathā hemna ivātitāpyamānasya kālikāpagame svasvarūpaṃ dedīpyata eva। evaṃ ca dehāvasthitasyāpi sarvadā glānyabhāva eva parayogino vibhūtiḥ। yathoktaṃ paramayoginyā madālasayā bāladārakān prayogīkurvatyā

tvaṃ kañcuke śīryamāṇe nije'smindehe heye mūḍhatāṃ mā vrajethāḥ।
śubhāśubhaiḥ karmabhirdehametanmadādibhiḥ kañcukaste nibaddhaḥ॥

iti mitasiddhyabhilāṣiṇo yoginaḥ samāveśābhyāsarasena dehaṃ vidhyato valīpalitādivyādhijayo bhavatītyapi bhaṅgyānena pratipāditam॥8॥

atha yo'yamunmeṣaḥ sa kiṃsvarūpaḥ kimupāyalabhyaścetyākāṅkṣāyāmāha

ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ।
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet॥9॥

bhāve tyakte niruddhā cinnaiva bhāvāntaraṃ vrajet।
tadā tanmadhyabhāvena vikasatyati bhāvanā॥

iti nītyaikasyāṃ kasyāñcidālambanaviśeṣanibhṛtavikārātmikāyāṃ cintāyāṃ prasaktasyaikāgrībhūtasya yogino yata iti tadekāgratāprakarṣollasatsaṃvitsphāratastadālambananimīlanājjhaṭiti grastasamastacintāsantateragnīṣomāvibhedātmanaḥ spandatattvādapara evodayaściccamatkārātmānya eva lokottara ullāsaḥ syātsa taccamatkāronmeṣakatvādevonmeṣo vijñātavyo'nveṣaṇīya itthameva yoginā jñātuṃ śakyastataśca svayamiti idantāviṣayatvābhāvādakṛtakaprayatnātmanāvadhānenāhantayaivopetyātmani lakṣayedasādhāraṇena camatkarātmanā pratyabhijānīyāt। yata ekasyāṃ viṣayavicārādicintāyāṃ prasaktasyāparasyāścintāyā jhaṭityudayaḥ syātsa cintādvayavyāpaka unmeṣa ityanye॥9॥

idānīṃ mitayogijanaprayatnasādhyasvapi tāsu tāsu siddhiṣūnmeṣapariśīlanamātroditāsu parayogino heyatvameva mantavyamityādiśati

ato vindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ।
pravartante'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ॥10॥

ata unmeṣādupalakṣyamāṇādapralīyamānasthūlasūkṣmādidehāhambhāvasya yogino'cireṇaiva bhrūmadhyādau tārakāprakāśarūpo vinduraśeṣavedyasāmānyaprakāśātmā nādaḥ sakalavācakāvibhediśabdanarūpo'nāhatadhvanirūpo rūpamandhakāre'pi prakāśanaṃ tejo rasaśca rasanāgre lokottara āsvādaḥ kṣobhakatvena spandatattvasamāsādanavighnabhūtatāvatsantoṣapradatvena vartante। yadāhuḥ

te samādhāvupasargā vyutthāne siddhayaḥ।

iti। evamunmeṣanibhālanodyuktasyāpi dehātmamānino yogino vindunādādayaḥ kṣobhakā bhavantītyuktam॥10॥

idānīmatronmeṣātmani svabhāve dehapramātṛtāṃ nimajjayati tadākārāmapi parapramātṛtāṃ labhata ityāha

didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate।
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate॥11॥

yathā paśyantīrūpāvikalpakadidṛkṣāvasare didṛkṣito'rtho'ntarabhedena spurati tathaiva svacchandādyadhvaprakriyoktān dharādiśivāntāntarbhāvino'śeṣānarthān vyāpyeti sarvamahamiti sadāśivavat svavikalpānusandhānapūrvakamavikalpāntamabhedavimarśāntaḥkroḍīkareṇācchādya yadāvatiṣṭhata asyāḥ samāpatterna vicalati tāvadaśeṣavedyaikīkāreṇonmiṣattāvadvedyagrāsīkārimahāpramātṛtāsamāveśacamatkārarūpaṃ yatphalaṃ tatsvayamevāvabhotsyate svasaṃvidevānubhaviṣyati kimatra bahunā pratipāditena॥11॥

tasyopalabdhiḥ satatamiti pratijñāya tadanantaramupapāditamupāyajātaṃ pariśīlayataḥ satataṃ spandatattvasamāviṣṭatvaṃ suprabuddhasya bhavatīti tadanantaprameyasambhinnatvādupadeśyahṛdaye smārayannanupraveśayuktyupasaṃhārabhaṅgyāha

prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālokya gocaram।
ekatrāropayetsarvaṃ tato'nyena na pīḍyate॥12॥

sarvadā jāgarāsvapnasuṣuptasaṃvidādimadhyāntapadeṣu prabuddhastiṣṭhedunmīlitaspandatattvāvaṣṭambhadivyadṛṣṭiḥ suprabuddhatāmeva bhajeta। kathaṃ jñānena bahirmukhenāvabhāsena sarvaṃ gocaraṃ nīlasukhādirūpaṃ viṣayamālokya

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ

ityupapāditadṛśā vimṛśyaikatra sraṣṭari śaṅkarātmani svabhāve sarvamāropayennimīlanonmīlanadaśayostadabhedena jānīyātpūrvāparakoṭyavaṣṭambhadārḍhyānmadhyabhūmimapi cidrasāśyānatārūpatayaiva paśyedityarthaḥ। evaṃ ca na kenacidanyena vyatiriktena vastunā bādhyate sarvasmin svātmanaḥ svīkṛtatvāt। yathoktaṃ śrīpratyabhijñākāreṇa

yo'vikalpamidamarthamaṇḍalaṃ paśyatīśa nikhilaṃ bhavadvapuḥ।
svātmapakṣaparipūrite jagatyasya nityasukhinaḥ kuto bhayam॥

iti॥12॥

tato'nyena na pīḍyata iti yaduktaṃ tatra ko'sāvanyaḥ pīḍakaḥ kaśca pīḍyo yataḥ śivātmakameva viśvamuktamityāśaṅkya pāśānāṃ paśośca svarūpaṃ nirṇetumāha

śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām।
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ॥13॥

iha yo'yaṃ prakāśātmā svasvabhāvaḥ śāṅkara ukto'sau

vyavasthitaḥ karotyeṣa viśvakāraṇamīśvaraḥ।
sṛṣṭiṃ sthitiṃ ca saṃharaṃ tirodhānamanugraham॥

iti śrīsvacchandaśāstradṛṣṭyā nijaśaktyāśliṣṭaḥ sadā pañcavidhakṛtyakārī svatantraḥ spandalaliteśvarādiśabdairāgameṣūdghoṣyate। svātantryaśaktirevāsya sanātanī pūrṇāhantārūpā parā matsyodarī mahāsattā sphurattormiḥ sāraṃ hṛdayaṃ bhairavī devī śikhā ityādibhirasaṅkhyaiḥ prakāraistatra tatra nirucyate। pūrṇāhantaiva cāsyānuttarānāhataśaktisampuṭīkārasvīkṛtādikṣāntavarṇabhaṭṭārikā tata eva svīkṛtānantavācyavācakarūpaṣaḍadhvasphāramayāśeṣaśakticakrakroḍīkārāntaḥkṛtaniḥśeṣasargapralayādiparamparāpyakramavimarśarūpaiva nityoditānuccāryamahāmantramayī sarvajīvitabhūtā parā vāk। eṣaiva bhagavata iyadviśvavaicitryacalattāmiva svātmani prathayantī spandata ityarthānugamātspanda itīhocyate। evaṃ ceyadviśvaśaktikhacitaparāśaktisundarasya svātmanaḥ svarūpagopanakrīḍayā svātmabhittāvevāṃśāṃśikayā nirbhāsanaṃ bhagavān yāvaccikīrṣati tāvadekaivābhinnāpyasau tadīyā vimarśaśaktiricchātvaṃ pratipadya jñānakriyārūpatayā sthitvā śivaśaktiparāmarśātmakabījayonibhedena dvidhā bhūtvā vargabhedena tatkalābhedena ca navadhā pañcāśaddhā ca sphurantī tadvimarśasārairaghoraghoraghorataraiḥ saṃvittidevatātmabhī rūpaiḥ prathamānā bhagavataḥ pañcavidhakṛtyakāritāṃ nirvahati। yathoktaṃ śrīmālinīvijayottare

yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī।
icchātvaṃ tasya sā devī sisṛkṣoḥ pratipadyate॥

saikāpi satyanekatvaṃ yathā gacchati tacchṛṇu।
evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam॥

jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate।
evaṃ bhavatvidaṃ sarvamiti kāryonmukhī yadā॥

jātā tadaiva tadvastu kurvatyatra kriyocyate।
evameṣā dvirūpāpi punarbhedairanantatām॥

arthopādhivaśādyāti cintāmaṇiriveśvarī।
tatra tāvatsamāpannā mātṛbhāvaṃ vibhidyate॥

dvidhā ca navadhā caiva pañcāśaddhā ca mālinī।
bījayonyātmakādbhedāddvidhā bījaṃ svārā matāḥ॥

kādayaśca smṛtā yonirnavadhā vargabhedataḥ।
pṛthagvarṇavibhedena śatārdhakiraṇojjvalā॥

bījamatra śivaḥ śaktiryonirityabhidhīyate।
vargāṣṭakamiti jñeyamaghorādyamanukramāt॥

tadeva śaktibhedena māheśvaryādi cāṣṭakam।
śatārdhabhedabhinnā ca tatsaṅkhyānāṃ varānane॥

rudrāṇāṃ vācakatvena kalpitā parameṣṭhinā।
tadvadeva ca śaktīnāṃ tatsaṅkhyānāmanukramāt॥

ityādi। tathā

viṣayeṣveva saṃlīnānadho'dhaḥ pātayantyaṇūn।
rudrāṇūnyāḥ samāliṅgya ghorataryo'parāstu tāḥ॥

miśrakarmaphalāsaktiṃ pūrvavajjanayanti yāḥ।
muktimārganirodhinyastāḥ syurghorāḥ parāparāḥ॥

pūrvavajjantujātasya śivadhāmaphalapradāḥ।
parāḥ prakathitāstajjñairaghorāḥ śivaśaktayaḥ॥

iti। evaṃ śabdarāśeḥ samutthito varganavakarūpo yo brāhmyādidevatāvargaḥ śivasahitastasya bhogyatāṃ pāśyatāṃ gataḥ san sa eva śaṅkarātmā svabhāvaḥ paśuḥ smṛta āgameṣu tathoktaḥ। nanu kathaṃ bhoktā maheśvara imāmavasthāṃ prāpta ityāśaṅkāśāntyai viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha kalāviluptavibhava iti। kalayati bahiḥ kṣipati pārimityena paricchinattīti kalā māyāśaktistayā viluptavibhavaḥ svamāyayā gūhitaiśvaryaḥ sthita ityarthaḥ। atha ca kalayā kiñcitkartṛtvopodvalanātmanā śaktyā tadupalakṣitena kalāvidyākālaniyatirāgātmanā kañcukena viluptavibhavaḥ sthagitapūrṇatvakartṛtvādidharmaḥ। bhavatvevaṃ bhogyatāṃ tu kathamasau śaktivargasya gata ityatraitadevottaram। kalābhirakārādivargādhiṣṭhāyikābhirbrāhmyādibhistadvarṇabhaṭṭārakādhiṣṭhātṛbhūtābhiśca śrīmālinīvijayoktadevatārūpābhiḥ kalābhirakārādivarṇairviluptavibhavaḥ saṅkucito'smyapūrṇo'smi karavāṇi kiñcididamupādada idaṃ jahāmītyādi vicitravikalpakāvikalpakapratipattikadambakāntaranupraviṣṭasthūlasūkṣmaśabdānuvedhakadarthito harṣaśokādirūpatāṃ nenīyamāna iva kṣaṇamapi svarūpasthitiṃ na labhate yato'to'sāvuktarūpaḥ śaktivargeṇa bhujyamānaḥ paśuruktaḥ। kalayā akhyātyātmanāṃśena viluptavibhavaḥ saṅkucita iva na tu tattvataḥ śivātmā svabhāvo'sya kvāpi gatastadabhāve hi sa eva na sphuret। tathāvabhāsamanaireva kalābhiḥ saṅkucitaiḥ śabdairjñānaiśca viluptavibhavastathārūpamātmānaṃ na vimraṣṭuṃ kṣama ityarthaḥ॥13॥

adhunā paśuḥ saṅkucitadṛkchaktibādhyaḥ pāśyaścetyetadvibhajati

parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ।
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ॥14॥

tasya paśoryaḥ pratyayānāṃ laukikaśāstrīyavikalpānāṃ tadadhivāsitānāṃ bhinnārthajñānānāṃ vikalpānāmapyudbhavaḥ vināśāghrāta utpādaḥ sa parasyāmṛtarasasya cidghanasyānandaprasarasyāpāyo nimajjanam। uditeṣu bhinnārtheṣu pratyayeṣu cidbhūmiḥ sthitāpyaparāmṛśyamānatvādasthiteva lakṣyate tata evamuktam। tena ca pratyayodbhavenāyamasvatantratāmeti tadvaśaḥ sampadyate। yaduktaṃ śrīśivasūtreṣu jñānaṃ bandha iti। śrīmadvyāsamunināpi mātāpitṛmayo bālya iti। śrīmadālasayāpi

tāteti kiñcittanayeti kiñcidambeti kiñciddayiteti kiñcit।
mameti kiñcinna mameti kiñcidbhautaṃ saṅghaṃ bahudhā mā lapethāḥ॥

iti। pratyayasyodbhavastanmātrāṇi tīvrātīvrabhedasāmānyavṛttayo gocaro yasya tathābhūto bhinnavedyaviṣaya ityarthaḥ। anenedamāha yāvadiyaṃ bhinnavedyaprathā tāvadbaddha eva yadā tūktopadeśayuktyā sarvamātmamayamevāvicalapratipattyā pratipadyate tadā jīvanmukta iti। yathoktam iti vā yasya saṃvittirityādi। evaṃ ca yatpūrvamuktaṃ tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śiva ityādi na tena saha parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhava ityasya vaiṣamyaṃ kiñcit॥14॥

nanu yadi pratyayodbhavo'pyasya parāmṛtarasāpāyastatkathamuktaṃ śaktivargasya bhogyatāṃ gataḥ— ityāśaṅkāṃ pariharati

svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ।
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ॥15॥

caḥ śaṅkāṃ dyotayaṃstatparihārarūpaṃ prameyāntaraṃ samuccinoti। asya paśoḥ svasya śivātmano rūpasyāvaraṇe bhittibhūtatvena prathamānasyāpi samyagaparāmarśane tannimittaṃ vyākhyātarūpāḥ śaktayaḥ satatamutthitā yāvaddhi parāmṛtarasātmakasvasvarūpapratyabhijñānamasya na vṛttaṃ tāvadetāḥ svasvarūpāvaraṇāyodyacchantyeva। yato'sya yaḥ pratyayodbhavo vikalpakāvikalpakajñānaprasaraḥ sa śabdānuvedhena ahamidaṃ jānāmītyādinā sūkṣmāntaḥśabdānurañjanena sthūlābhilāpasaṃsargeṇa ca vinā na bhavati— iti tiraścāmapyasāṅketiko nirdeśaḥ prakhyaḥ svātmani ca śironirdeśaprakhyo'ntarabhyupagamarūpaḥ śabdanavimarśo'styevānyathā bālasya prathamasaṅketagrahaṇaṃ na ghaṭetāntarūhāpohātmakavimarśaśūnyatvāt। sthūlaśabdānuvedhamayastu vikalpaḥ sarvasya svānubhavasiddhaḥ॥15॥

ślokatrayoktamarthamupasaṃharanniyataḥ prameyasya sāmānyaspandatattvādabhinnatāṃ prāguktāmanubadhnaṃstatpratyabhijñānāpratyabhijñānamayau bandhamokṣāviti lakṣayati

seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī।
bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā॥16॥

seti ślokatrayanirṇītatvādiyamiti prameyaparyantena rūpeṇa sphurantī svasvabhāvarūpasya cidātmanaḥ śivasya sambandhinī spandatattvātmikā parābhaṭṭārikaiva viśvavaicitryāvasthitikāritvātkriyāśaktiḥ prāṅnirṇītadṛśā śiva eva gṛhītapaśubhūmike vartamānā prāṇapuryaṣṭakarūpamamuṃ kartṛtātmanāhantāvipruṣā prokṣitaṃ kurvāṇā tathārūpeṇāpratyabhijñāya svarūpāvārakatvāddhānādānādiparikleśahetutvācca bandhayitrī bhavati। yadā tu svasya śivātmano rūpasya yo mārgaḥ

śaktyavasthāṃ praviṣṭasya nirvibhāgena bhāvanā।
tadāsau śivarūpī syācchaivī mukhamihocyate॥

iti śrīvijñānabhaṭṭārakoktanītyā prāptyupāyaḥ parāśaktistadātmatayāsau kriyāśaktirjñāyate yoginā yadā vā vikalpakāvikalpakaprasare'pi śivasvarūpasya svātmanoṃ'śabhūtamevāśeṣavedyamanenekṣyate tadāsyāsau parānandamayīṃ parāṃ siddhimupapādayati॥16॥

itthaṃkāraṃ paśuratra badhyate vakṣyamāṇopāyapariśīlanena ca mucyata iti pratipādayan bandhasvarūpamucchedyatvenānuvadati

tanmātrodayarūpeṇa mano'hambuddhivartinā।
puryaṣṭakena saṃruddhastadutthaṃ pratyayodbhavam॥17॥

bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaredataḥ।
saṃsṛtipralayasyāsya kāraṇaṃ sampracakṣmahe॥18॥

puryaṣṭakotthitaṃ bhogaṃ bhuṅkte। yata eva pratyayeṣu sukhādipratyayodbhavo'ta evāsau pratyayodbhavātpaśuḥ paravaśaḥ śabdānuvedhakrameṇa pade pade brāhmyādidevībhirākṣipyamāṇo na tu suprabuddhavatsvatantraḥ। tasya puryaṣṭakasya bhāvādeva punaḥpunarudbodhitavicitravāsanaḥ saṃsarettattadbhogocitabhogāyatanāni śarīrāṇyarjayitvā gṛhṇāti cotsṛjati ca। yataścaivamato'sya puryaṣṭakasaṃruddhasya yā saṃsṛtistasyā yaḥ prakṛṣṭo layaḥ puryaṣṭakātmakamalocchedena vināśas tasya kāraṇaṃ samyak sukhopāyaṃ pracakṣmahe samanantarameva brūmastathā sampracakṣmahe prakaraṇe'smin svayaṃ pratipāditavantaḥ। vartamānasāmīpye vartamānavadveti vartamānaprayogaḥ॥18॥

etatpratipādayan ādyasūtroktamarthaṃ nigamayati

yadā tvekatra saṃrūḍhastadā tasya layodayau।
niyacchanbhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet॥19॥

yadā punarayamuktāḥ paratattvasamāveśopadeśayuktīḥ pariśīlayan ekatra pūrṇāhantātmani spandatattve samyagavicalatvena rūḍhaḥ samāviṣṭastanmayo bhavati tadā tasyeti pūrvasūtranirdiṣṭasya puryaṣṭakasya taddvāreṇaiva viśvasya nimīlanonmīlanasamāveśābhyāṃ layodayau niyacchan prathamasūtranirṇītadṛśaikasmādeva śaṅkarātmanaḥ svabhāvāt saṃhāraṃ sargaṃ ca kurvan bhoktṛtāmeti dharādiśivāntasamagrabhogyakavalanena paramapramātṛtāṃ satīmeva pratyabhijñānakrameṇāvalambate। tataśca prathamasūtranirṇītasya śakticakrasya svamarīcinicayasyeśvaro'dhipatirbhavet। anenaiva ca dehena maheśvaratvamavāpnotyeveti yāvat। evaṃ copakramopasaṃhārayormahārthasampuṭīkāraṃ darśayaṃstatsāratayā samastaśāṅkaropaniṣanmūrdhanyatāmasyāviṣkaroti śāstrasya śrīmādvasuguptācārya iti śivam॥19॥

iti śrīspandanirṇaye vibhūtispandastṛtīyo niḥṣyandaḥ samāptaḥ॥3॥

granthānte paramāṃ spandabhūmiṃ gurugiraṃ ca śleṣoktyā stauti

agādhasaṃśayāmbhodhisamuttaraṇatāriṇīm।
vande vicitrārthapadāṃ citrāṃ tāṃ gurubhāratīm॥1॥

tāmasāmānyāṃ bhagavatīṃ guruṃ śaivī mukhamihocyata iti sthityā śivadhāmaprāptihetutvādācāryarūpām। athaca guruṃ paśyantyādikroḍīkarānmahatīṃ bhāratīṃ parāṃ vācaṃ tathā gurorācāryasya sambandhinīmupadeṣṭrīṃ giraṃ citrāṃ lokottaracamatkārarūpāṃ vande sarvotkṛṣṭatvena samāviśāmi। atha ca sarvāvasthāsu sphuradrūpatvādabhivadantīmudyantṛtāprayatnenābhivādaye svarūpavimarśaniṣṭhāṃ tāṃ samāveṣṭuṃ sammukhīkaromi। kīdṛśīmagādho duruttaro yaḥ saṃśayaḥ pūrṇāhantāniścayābhāvātmā vicitraḥ śaṅkākalaṅkaḥ sa eva vitatatvenāmbhodhistasya samyaguttaraṇe yā tāriṇī nauriva tāmityubhayatrāpi yojyam। tathā vicitrārthāni nānācamatkāraprayojanāni padāni viśrāntayo yasyāṃ parasyāṃ vāci tāṃ vicitrāṇi ramyaracanānupraviṣṭānyarthapadāni vācyavācakāni yasyāṃ guruvāci tām॥1॥

prasiddhaprabhāvasvanāmodīraṇātsambhāvanāpratyayenārthinaḥ pravartayan gūhanīyatayā mahāphalatāmasya śāstrasya nirūpayati śāstrakāraḥ

labdhvāpyalabhyametajjñānadhanaṃ hṛdguhāntakṛtanihiteḥ।
vasuguptavacchivāya hi bhavati sadā sarvalokasya॥2॥

etacchāstroktametajjñānameva puruṣārthaprāptihetutvāddhanamalabhyamapi duṣprāpamapi labdhvā śaṅkarasvapnopadeśasāraṃ śilātalādavāpya prakāśavimarśātmakaṃ hṛdayameva viśvāntaḥpraveśāvakāśapradatvādguhā tasyāmantena niścayena kṛtā nihitiḥ sthāpanā yenārthāttasyaiva jñānadhanasya tasya svāminaḥ śrīvasuguptābhidhānasya guroryathaiva tacchivāya jātaṃ tadvadadhikāriniyamasaṅkocābhāvātsarvalokasyāpi hṛdguhāntakṛtanihiteryatnādasāmayikādgopayato dṛḍhapratipattyā ca svātmīkurvataḥ sadā śivāya bhavati nityaśaṅkarātmakasvasvabhāvasamāveśalābhāya sampadyata iti śivam॥2॥

sarvaṃ svātmasvarūpaṃ mukuranagaravatsvasvarūpātsvatantra-
svacchasvātmasvabhittau kalayati dharaṇītaḥ śivāntaṃ sadā yā।
dṛgdevī mantravīryaṃ satatasamuditā śabdarāśyātmapūrṇā-
hantānantasphurattā jayati jagati sā śāṅkarī spandaśaktiḥ॥1॥

spandāmṛte carvite'pi spandasandohato manāk।
pūrṇastaccarvaṇābhogodyoga eṣa mayāśritaḥ॥2॥

samyaksūtrasamanvayaṃ parigatiṃ tattve parasminparāṃ
tīkṣṇāṃ yuktikathāmupāyaghaṭanāṃ spaṣṭārthasadvyākṛtim।

jñātuṃ vāñchatha cecchivopaniṣadaṃ śrīspandaśāstrasya tadvṛttāvatra dhiyaṃ nidhatta sudhiyaḥ spandaśriyaṃ prāpnuta॥3॥

iha hi śivānujighṛkṣāparaparamaśivāveśonmīlitamahimā svapnopalabdhopadeśaḥ śrīmān vasuguptācāryo mahādevaparvatādbhagavadicchayaiva mahāśilātalollikhitānyatirahasyāni śivasūtrāṇyāsādya prasannagambhorairekapañcāśatā ślokairāgamānubhavopapattyekīkāraṃ pradarśayansaṅgṛhītavān।

tatra pañcaviṃśatyā svarūpaspandaḥ saptabhiḥ sahajavidyodayaspandaḥ ekonaviṃśatyā vibhūtispanda uktaḥ — iti triniḥṣyandamidaṃ spandaśāstram। tatra prathamaniḥṣyande'smin stutipūrvaṃ prakaraṇārthaḥ ślokenopakṣiptaḥ। tataścaturbhiḥ ślokaiḥ sopapattikaṃ spandatattvaṃ vyavasthāpitam। tataḥ ślokābhyāṃ sābhijñānaṃ tatprāptāvupāya uktaḥ। ślokenopāyavipratipattirnirastā। ślokenopāya evopeyaprāptyānurūpyakathanenopodvalitaḥ। tata ekena tadupāyalabhyaṃ yādṛgupeyasya svarūpaṃ tadupadaśitam। tatastadavaṣṭambhātsaṃsārābhāvaḥ ślokenoktaḥ। dvayenābhāvavādimataṃ vyudasyatā tadvailakṣaṇyaṃ spandatattvasyoktam। ślokena tadullāsitasya kāryasya kṣayitve'pi tadakṣayamityākhyātam। etadeva ślokābhyāmupapādyābhāvavāda evonmūlitaḥ। tata ekena suprabuddhasya sadaivaitatprāptiḥ prabuddhasya tu pūrvāparakoṭyorityāveditam। ekena suprabuddhasya pratīterviṣayavibhāga uktaḥ। tato'nyena suprabuddhasyāvaraṇābhāve yuktirūpakṣiptā। ślokenāprabuddhasya sthagitasvarūpatoktā। tata ekena suprabuddhatālābhāya satatamudyantavyamityuktam। ślokena vyavahārāvasthā eva kāścittaditarasakalavṛttikṣayarūpā udyogasya viṣayā ityāveditam। tato'pi prāptaprabodhena suprabuddhatāyai yogyucitasauṣuptatamovaraṇavidalane prajāgaritavyamityuktaṃ ślokatrayeṇa — iti yasyonmeṣa ityādeḥ prabuddhaḥ syādanāvṛta ityantasya tātparyam। atha granthārtho vyākhyāyate।

śam upaśāntāśeṣopatāpaparamānandādvayamayasvacaitanyasphārapratyabhijñāpanasvarūpamanugrahaṃ karoti yastamimaṃ svasvabhāvaṃ śaṅkaraṃ stumastaṃ viśvotkarṣitvena parāmṛśantastatkḷptakalpitapramātṛpadanimajjanena samāviśāmastatsamāveśa eva hi jīvanmuktiphala iha prakaraṇa upadeśyaḥ। bahuvacanamanugrahadṛṣṭikaṭākṣitāśeṣānugrāhyābhedaprathanāya। tamityanena yadasya niḥsāmānyatvamapi dhvanitaṃ tatprathayati yasyetyardhena। iha parameśvaraḥ prakāśātmā mahādevaḥ śabdarāśiparamārthapūrṇāhantāparāmarśasāratvāt sadaivānandaghanasphurattātmakobhayavisargāraṇiparāśaktyātmakapūrṇasvātantryasvarūpastata eva citsvābhāvyādacalasyāpi śrībhagavataḥ svātantryaśaktiravibhaktāpyaśeṣasargasaṃhārādiparamparaṃ darpaṇanagaravatsvabhittāveva bhāviyuktyānadhikāmapyadhikāmiva darśayantī kiñcaccalattātmakadhātvarthānugamātspanda ityabhihitā tena bhagavānsadā spandatattvasatattvo na svaspandaḥ। yadāhuḥ kecidaspandaṃ paraṃ tattvamiti। evaṃ hi śāntasvarūpatvādanīśvaramevaitadbhavet। sphurattāsāraspandaśaktimayaśaṅkarātmakasvasvabhāvapratipādanāyaiva cedaṃ śāstraṃ samucitaspandābhidhānaṃ mahāgurubhirnibaddham। etacca vyaktībhaviṣyati। sā caiṣā spandaśaktirgarbhīkṛtānantasargasaṃhāraikadhanāhantā camatkārānandarūpā niḥśeṣaśuddhāśuddharūpā mātṛmeyasaṅkocavikāsābhāsanasatattvā sarvopaniṣadupāsyā yugapadevonmeṣanimeṣamayī। tathā hi — śivādeḥ kṣityantasyāśeṣasya tattvagrāmasya prāksṛṣṭasya saṃhartṛrūpā yā nimeṣabhūrasāvevodbhaviṣyaddaśāpekṣayā sraṣṭṛrūponmeṣabhūmistathā viśvanimeṣabhūściddhanatonmeṣasārā ciddhanatānimajjanabhūmirapi viśvonmeṣarūpā। yadāgamaḥ

lelihānā sadā devī sadā pūrṇā ca bhāsate।
ūrmireṣā vibodhābdheḥ śaktiricchātmikā prabhoḥ॥

iti। śrīmānmaheśvaro hi svātantryaśaktyā śivamantramaheśvaramantreśvaramantravijñānākalapralayākalasakalāntāṃ pramātṛbhūmikāṃ tadvedyabhūmikāṃ ca gṛhṇānaḥ pūrvapūrvarūpatāṃ bhittibhūtatayā sthitāmapyantaḥ svarūpāvacchādanakrīḍayā nimeṣayannevonmeṣayati uttarottararūpatāmavarohakrameṇārohakrameṇa tūttarottararūpatāṃ nimeṣayanneva jñānayogināmunmeṣayati pūrvapūrvarūpatāmata evottaramuttaraṃ pūrvatra pūrvatra saṅkocātmatāṃ jahadbikasitattvenāsāvābhāsayati pūrvaṃ pūrvaṃ tu rūpaṃ yathottaraṃ vikasitatāṃ nimajjayan saṅkucitatvena darśayati। evaṃ ca sarvaṃ sarvamayameva prathayati kevalaṃ tadavabhāsitasaṅkocamātrata iyaṃ bhedapratipattiriva yaduddalanāyehatyopadeśa ityāstāṃ tāvadetat। nīlasukhādyābhāsonmeṣamayyapi ca saṃvitpramātrekātmakatatsvarūpanimeṣarūpāvabhātacarapītādyābhāsopasaṃhārarūpā ceti svasaṃvedanasiddhāmimāṃ yugapadevonmeṣanimeṣobhayarūpāṃ pratibhāṃ bhagavatīṃ vicinvantu mahādhiyaḥ saṃsāravicchedāya। ata vonmeṣanimeṣābhyāmityetatpadaṃ nijavṛttau bhaṭṭaśrīkallaṭena saṅkalpamātreṇa ityavibhaktamevecchāśaktirūpatayā vyākhyāyi। saṅgrahakṛtāpi

ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ।
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet॥

ityatra prārabdhacintāsaṃharaṇameva parasvarūpodayaheturunmeṣa ityabhidhāsyate। pravṛttacintāsaṃhāraṃ vinā parasvarūpodayābhāvāt। etacca tatraiva vitaniṣyāmaḥ।

parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ।
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ॥

ityatrāpyudayaḥ pralayaparamārtha iti spaṣṭameva vakṣyate।
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam।

ityatrāpi kṣobhapralayātmā nimeṣaḥ parapadonmeṣarūpa ityapi nirūpayiṣyate। tadevamekaivobhayarūpāpi śaktiḥ kadācidunmeṣapradhānatayā vyavahriyate kadācinnimeṣapradhānatayā। tataśca yasya sambandhinyāḥ svarūpanimeṣātmanaḥ kāryonmeṣapradhānāyāḥ śakterhetorjagato viśvasya śivāderdharaṇyantasyodayo'bhedasāratānimajjanasatattvo nānāvaicitryaśālī bhedarūpaḥ sargaḥ svarūponmeṣātmanaśca bāhyatānimeṣapradhānāyāḥ śakterjagataḥ pralayo'bhedamayatodayātmā vicitrabhedarūpatāsaṃhāra iti pralayo'pyudayarūpa udayo'pi ca pralayarūpa iti vyākhyeyam। vastutastu na kiñcidudeti vyayate vā kevalaṃ spandaśaktireva bhagavatyakramāpi tathātathābhāsarūpatayā sphurantyudetīva vyayata iva ceti darśayiṣyāmaḥ। sthitivilayānugrahāṇāṃ viśiṣṭapralayodayarūpatvānnādhikyamiti pralayodayābhyāmeva pañcavidhaṃ pārameśvaryaṃ kṛtyaṃ saṅgṛhītam। nirṇītaṃ caivamprāyaṃ mayaiva prathamasūtramātravivaraṇe spandasandohe। nanu śrīmanmahārthadṛṣṭyā sṛṣṭyādidevatābhireva vicitrā jagataḥ pralayodayāḥ sampādyante tatkathametaduktaṃ yasyetyādītyāśaṅkyāha — taṃ śakticakravibhavaprabhavamiti। śaktīnāṃ sṛṣṭiraktādimarīcidevīnāṃ cakraṃ dvādaśātmā samūhastasya yo vibhava udyogāvabhāsanacarvaṇavilāpanātmā krīḍāḍambarastasya prabhavaṃ hetum। etā hi devyaḥ śrīmanmanthānabhairavaṃ cakreśvaramāliṅgya sarvadaiva jagatsargādikrīḍāṃ sampādayantītyāmnāyaḥ। atha ca kasmātparameśvarasya jagatsargasaṃhārādihetutvamityāśaṅkāyāmetadevottaraṃ śakticakreti। yāvaddhi kiñcidviśvaṃ sambhavati tatprakāśamāntvena prakāśamayatvāt।

svāminaścātmasaṃsthasya bhāvajātasya bhāsanam।
astyeva na vinā tasmādicchāmarśaḥ pravartate॥

iti vipaścinniścitanītyā parameśvarasyāntaḥprakāśaikātmyena prakāśamānaṃ sthitaṃ sacchakticakramityucyate yataḥ parameśvarasyāgameṣvanantaśaktitvamuddhoṣyate tasya śakticakrasyābhāsaparamārthasya viśvasya yo vibhavaḥ parasparasaṃyojanāviyojanāvaicitryamanantaprakāraṃ tasya prabhavaṃ kāraṇam। sa eva hi bhagavānvijñānadehātmakānsvātmaikātmyena sthitānviśvānābhāsānanyonyaṃ nānāvaicitryeṇa saṃyojayanviyojayaṃśca viśvodayapralayahetuḥ। taduktaṃ śrībhaṭṭakallaṭṭena।

vijñānadehātmakasya śakticakraiśvaryasyotattihetutvāt।
utyetadvṛttyakṣarāṇāmatra vyākhyādvaye'pyānurūpyam। api ca
śaktayo'sya jagatkṛtsnam।

ityāgamadṛṣṭyā

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ।

itīhatyasthityā ca jagadātmanaḥ

tatkhecaryūrdhvamārgasthaṃ vyoma vāmeśīgocaram।

iti rahasyanītyā ca vāmeśvarīkhecarīgocarīdikcarībhūcarīrūpasya mayaiva spandasandoha samyaṅnirṇītasya

aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ।

ityatrahi nirṇeṣyamāṇasyaitadvyākhyādvayavyākhyātaśakticakraprapañcabhūtasya ca

yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam।
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ॥

iti sthityendriyagrāmātmanaḥ

tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ।
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām॥

iti nityamantrātmanaḥ
śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām।
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ॥

iti nītyā brāhmyādidevatāsvabhāvasyaivamāderanantaprakārasyāpi mayaiva spandasandohe vitatya nirṇītasya śakticakrasya yo vibhavo māhātmyaṃ tatra prabhavatīti prabhavaṃ svatantraṃ na tu paśuvatparatantram। śakticakrasya raśmipuñjasya yo vibhavo'ntarmukho vikāsastataḥ prabhava udayo'bhivyaktiryasyeti bahuvrīhiṇā'ntarmukhatatsvarūpanibhālanādayatnena parameśvarasvarūpapratyabhijñānaṃ bhavatītyarthaḥ। kiñca yasya cidānandaghanasyātmana unmeṣanimeṣābhyāṃ svarūponmīlananimīlanābhyāṃ yadantastadvahiriti yuktyā jagataḥ śarīrarūpasya tadanuṣaṅgeṇa bāhyasyāpi viśvasya pralayodayau yathāsaṅkhyaṃ majjanonmajjane bhavatastaṃ śakticakravibhavasya parasaṃviddevatāsphārasya prabhavaṃ bhaktibhājāmetatsvarūpaprakāśakaṃ śaṅkaraṃ stumaḥ। tathā yasya svātmanaḥ sambandhino bahirmukhatāprasararūpādunmeṣājjagata udayo'ntarmukhatārūpācca nimeṣātpralayastaṃ viśvasargādikāryunmeṣādisvarūpasaṃviddevīmāhātmyasya hetuṃ śaṅkaraṃ stuma iti yathāsambhavamapi yojyam। dehādyāviṣṭo'pi parameśvaraḥ karaṇonmīlananimīlanābhyāṃ rūpādipañcakamayasya jagataḥ sargasaṃhārau karoti। yaduktaṃ rahasyatattvavidā

tadeva vyavahāre'pi prabhurdehādimāviśan।
bhāntamevāntarathau ghamicchayā bhāsayedvahiḥ॥

iti। evaṃvidhārthaparigrahāyāpi yasya svātantryaśaktyeti tyaktvā yasyonmeṣanimeṣābhyāmiti nyarūpi gurūṇā। atra ca śaṅkarastutiḥ samāveśarūpā prāpyatvenābhidheyā śakticakravibhavātprabhavo yasyeti bahuvrīhiṇā śakticakravikāsastatprāptāvupāya uktaḥ śakticakravibhavasya parasaṃviddevatāsphārasya bhaktibhājāṃ prabhavaṃ prakāśakamiti tatpuruṣeṇa phalamuktam। yadvakṣyati

tataścakreśvaro bhavet।
ityabhidheyopāyayorupāyopeyabhāvaḥ sambandha ityabhidheyopāyasambandhaprayojanānyanenaiva sūtreṇa sūtritāni॥1॥


nanvevambhūtaśaṅkarasvarūpasattāyāṃ kiṃ pramāṇaṃ kutaścopādānādihetuṃ vinā jagadasau janayati tasyaivopādānatve mṛtpiṇḍasyeva ghatena jagatā tirodhānaṃ kriyeta tirohitātirohitatāyāṃ ca bhagavataḥ svabhāvabhedaḥ syātpunarunmajjane ca hetuścintyo jagadudaye ca dvaitaprasaṅga ityetāḥ śaṅkā ekaprahāreṇāpahartumāha—

tasyāsya śaṅkarātmanaḥ prakāśānandaghanasya svasvabhāvasya na kutraciddeśe kāla ākāre vā nirodhaḥ prasarakhyāghāto'styanāvṛtarūpatvādasthagitasvabhāvatvāt। ayaṃ bhāvaḥ। iha yatkiñcitprāṇapuryaṣṭakasukhanīlādikaṃ citprakāśasyāvarakaṃ sambhāvyate tadyadi na prakāśate na kiñcitprakāśamānaṃ tu prakāśātmakaśaṅkarasvarūpameveti kiṃ kasya nirodhakaṃ ko vā nirodhārthaḥ। etadeva tasyetyetadviśeṣaṇena yatretyādinopapādayati। yatra yasmiṃścidrūpe svātmanīdaṃ mātṛmānameyātmakaṃ sarvaṃ jagatkāryaṃ sthitaṃ yatprakāśena prakāśamānaṃ satsthitiṃ labhate tasya kathaṃ tena nirodhaḥ śakyastannirodhe hi nirodhakābhimatameva na cakāsyādityāśayaśeṣaḥ। yathoktam

tadātmanaiva tasya syātkathaṃ prāṇena yantraṇā।
ityajaḍapramātṛsiddhau। nanūtpannasya sthityātmā prakāśo bhavatyutpattireva tvasya kuta ityāha yasmācca nirgatamiti। smṛtisvapnasaṅkalpayoginirmāṇadṛṣṭyā citaḥ svānubhavasiddhaṃ jagatkāraṇatvamujjhatvāpramāṇakamanupapannaṃ ca pradhānaparamāṇvādīnāṃ na tatkalpayituṃ yujyate। kāryapadena cedameva dhvanitaṃ kartuḥ kriyayā niṣpādyaṃ hi kāryamucyate na tu jaḍakāraṇānantarabhāvi jaḍasya kāraṇatvānupapatterīśvarapratyabhijñoktanītyā। bhaviṣyati caitat

avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam।
ityatra। sarvaśabdenopādānādinairapekṣyaṃ karturdhvanitam। na ca kāryaṃ ghaṭādi kartuḥ kumbhakārādeḥ kadācitsvarūpaṃ tirodadhaddṛṣṭam। nanu nirgatiravasthitasya bhavati tatkimetatkvacidādāveva sthitaṃ nānyatra sthitamapi tu tatraiva cidātmanītyāha yatra sthitamiti। āvṛttyā caitadyojyam। ayamartho yadi cidātmani jagadahamprakāśābhedena na bhavettatkathamupādānādinirapekṣaṃ tata udiyāt। yatastu

yathā nyagrodhabījasthaḥ śaktirūpo mahādrumaḥ।
tathā hṛdayabījasthaṃ jagadetaccarācaram॥

ityāmnāyasthityā
svāminaścātmasaṃsthasya।

iti pūrvoktayuktyā ca tatraitadabhedena sphuratsthitaṃ tato'yaṃ cidātmā bhagavānnijarasāśyānatārūpaṃ jagadunmajjayatīti yujyate। evaṃ ca yatra sthitameva sadyasmānnirgatamityatra yojanā jātā। ca evārthe bhinnakramaḥ। nanu yadi tasmātprakāśavapuṣa idaṃ jaganniryātaṃ tanna pratheta na hi prabhābāhyaṃ ca prathate ceti yuktamityāśaṅkya yasmānnirgatamapi sadyatra sthitamityāvṛttyā saṅgamanīyam। co'pyarthe bhinnakramaḥ। etaduktaṃ bhavati na prasevakādivākṣoṭādi tattasmānnirgatamapi tu sa eva bhagavānsvasvātantryādanatiriktāmapyatiriktāmiva jagadrūpatāṃ svabhittau darpaṇanagaravatprakāśayansthitaḥ। nanu ca bhavatvevaṃ sargasthityavasthayorjagatāsyāniruddhatvaṃ saṃhārāvasthayā tvabhāvātmanā suṣuptadeśīyayā jagataḥ sambandhinyā kathaṃ naitattirodhīyate nahi grāhyaṃ jagadvinā grāhakaścidātmā kaścidityāvṛttyaitadevottaraṃ yasmānnirgatamapi sadyatraiva sthitamutpannamapi jagatsaṃhārāvasthāyāṃ tadaikātmyenaivāste na tvasyānyaḥ kaściducchedaḥ śūnyarūpastasya vakṣyamāṇayuktyā prakāśaṃ bhittibhūtaṃ vinānupapatterityarthaḥ। yathoktaṃ śrīsvacchandaśāstre

aśūnyaṃ śūnyamityuktaṃ śūnyaṃ cābhāva ucyate।
devyabhāvaḥ sa vijñeyo yatra bhāvāḥ kṣayaṃ gatāḥ॥

iti। evaṃ sarvaṃ yasya kāryaṃ yatprakāśenaiva prakāśate saṃhṛtamapi ca sadyatprakāśaikātmyena tiṣṭhati na tasya deśakālākārādi kiñcinnirodhakaṃ yujyate — iti vyāpakaṃ nityaṃ viśvaśaktikhacitaṃ svaprakāśamādisiddhaṃ caitattattvamiti। nāsya saddhāvajñātārthaprakāśarūpaṃ pramāṇavarākamupapadyata upayujyate sambhavati vā pratyutaitattattvasiddhyadhīnā pramāṇādiviśvavastusiddhiḥ। taduktamasmadgurubhistantrāloke

pramāṇānyapi vastūnāṃ jīvitaṃ yāni tanvate।
teṣāmapi paro jīvaḥ sa eva parameśvaraḥ॥

iti। yasmānnirgatamapīdaṃ jagadyatra sthitaṃ yatprakāśena prakāśamānaṃ tathābhūtamapi yatra sthitaṃ yatprakāśaikarūpaṃ। yatprakāśa eva yasya siddhyai nyakṣeṇekṣyamāṇaṃ bhavati na tvanyajjagannāma kiñcit। atra yatra sthitamityāvartya dviryojyam। evaṃ ca svānubhavasiddhamevāsya tattvasya sṛṣṭisthitisaṃhāramelanāvabhāsino'tidurghaṭakāriṇaḥ sarvadā sarvatrāniruddhatvam। yathoktaṃ śrīmadutpaladevācāryaiḥ

parameśvaratā jayatyapūrvā tava sarveśa yadīśitavyaśūnyā।
aparāpi tathaiva te yathedaṃ jagadābhāti yathā tathā na bhāti॥

iti। atra hi bhāsamānameva jagadbhāsanaikaśeṣībhūtatvādbhāsanātiriktaṃ na kiñcidbhātītyarthaḥ। kiñca yatra sthitamityuktyopaśamapade yasmācca nirgatamiti prasarapade yato'sya na nirodhastato nimīlanonmīlanasamādhidvaye'pi yoginā svasvabhāvasamāveśapareṇaiva bhavitavyam। yadvakṣyate

yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam।

iti। tathā

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ।
ityapi ca। kutracidanātmavādini saugatādau pramātari kutracicca bādhakābhimate pramāṇe sati na tasya nirodhaḥ pratiṣedho'sti yato yastasya pratiṣedhako yacca tasya pratiṣedhakaṃ paramāṇaṃ tadyadi na siddhamabhittikametaccitraṃ siddhiścāsya prakāśata iti tatsiddhyaiva bhagavānādisiddhasvaprakāśamūrtirastītyetatpratiṣedhāyoditenāpyanakṣaramuktam। bhaviṣyati caitat

na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ।
ityatrāntare। evaṃ cānena viśvottīrṇaṃ viśvamayaṃ viśvasargasaṃhārādikāri śāṅkaraṃ svasvabhāvātmakaṃ tattvamityabhidadhatā sarveṣu pārameśvareṣu yadupāsyaṃ taditaḥ spandatattvānnādhikaṃ kevalametatsvātantryavaśenaiva tadupāsāvaicitryamābhāsyate। vastutastu etadvīryasāramevāśeṣam। yadvakṣyati

tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ।

ityetadapi bhaṅgyā pratipāditam। evaṃ ca na kaściduktacodyāvakāśaḥ। evametādṛśeṣu cintāratnaprāyeṣu śrīspandasūtreṣu yadanyaiḥ sarvairvivṛtikṛdbhirvyākhyāyi yaccāsmābhiḥ kiñcidvyākriyate tatrāntaramamatsarā anavaliptāśca svayameva vicinvantu sacetaso na tu tadasmābhirudghāṭya pratipadaṃ pradarśyate granthagauravāpatteḥ॥2॥


nanu jāgarādidaśāsvīdṛśaḥ svabhāvo nānubhūyate yadi cāyamuktayuktibhirna kenacinnirudhyate tajjāgarādyavasthāsu svayameva nirotsyate — iti śaṅkāta uktamapyarthamapratipadyamānaṃ pratibodhayannupadiśati—

jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati।
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ॥3॥

jāgarāparaparyāyo jāgracchabdaḥ śiṣṭaprayuktatvāt। lokaprasiddhe jāgratsvapnasuṣuptānāṃ bhede yogiprasiddhe'pi vā dhāraṇādhyānasamādhirūpe prasarpati— anyonyarūpe pravahati sati arthāttattattvaṃ nijādanapāyinaḥ sarvasyātmabhūtāccānubhavitṛrūpātsvabhāvānnaiva nivartate। yadi hi svayaṃ nivarteta tajjāgradādyapi tatprakāśāvinākṛtaṃ na kiñcitprakāśeta। upalabdhṛtā caitadīyā jāgarāsvapnayoḥ sarvasya svasaṃvedanasiddhā। sauṣupte yadyapi sā tathā na cetyate tathāpyauttarakālikasmṛtyanyathānupapattyā siddhā upalabdhṛta eva ca svabhāvānna nivartata upalabhyaṃ tvavasthādi tanmāhātmyānnivartatāṃ kāmaṃ kātra kṣatiḥ। evakāro'pyarthe bhinnakramastadabhāve'pi na nivartata ityarthaḥ। jāgarādivibhedasya viśeṣaṇadvāreṇa hetustadabhinna iti tasmācchivasvabhāvādabhedena prakāśamānatvātprakāśarūpa ityarthaḥ। yacca yadekātmakaṃ tatkathaṃ tannivṛttāvavatiṣṭhate। yadvā taditi kartṛpadam। abhinna iti tu kevalamabhinnatvaṃ jāgarādeḥ śivāpekṣameva। arthāttattattvaṃ jāgarādibhede'pi sati prasarpati prasarati vaicitryaṃ gṛhṇāti tannaiva svabhāvānnivartata iti yojyam। kiñcāyaṃ jāgradādibhedaḥ pariṇāmo vivarto veti yatsāṅkhyapāñcarātraśābdikādayo manyante tadvyudāsāyāpyuktaṃ tadabhinna iti। avasthāprapañco'pi yadi cinmātrātpariṇāmatayā manāgapyatiricyeta cidrūpaṃ vā tatpariṇatau manāgatiricyeta tanna kiñciccakāsyāditi tāvanna pariṇāmo'sti। yathoktam

pariṇāmo'cetanasya cetanasya na yujyate।

iti śrīkiraṇe। na ca bhāsamāno'sāvasatyo brahmatattvasyāpi tathātvāpatteḥ— ityasatyavibhaktānyarūpopagrāhitā vivarta ityapi na saṅgatam। anena cātidurghaṭakāritvameva bhagavato dhvanitam। yasmājjāgarādivibhedaṃ ca prakāśayati tatraiva ca svābhedamiti bhedātmanā tadabhedātmanobhayātmanā ca rupeṇāparāparāparāparāśaktitrayasvarūpeṇa sphuratītyanuttaraṣaḍardhatattvātmatayā bhagavāneva sphurati। ataśca jāgarādidaśāvasthito'pi evamimaṃ svasvabhāvaṃ pariśīlayan yaścinute sa śaṅkara evetyupadiṣṭaṃ bhavati॥3॥

atha ya ekamevedaṃ saṃvidrūpaṃ harṣaviṣādādyanekākāravivartaṃ paśyāma ityuktyā jñānasantāna eva tattvamiti saugatā manyante ye cāhampratītipratyeyaḥ sadaiva sukhādyupādhitiraskṛta ātmeti mīmāṃsakāḥ pratipannāstānekenaiva ślokenāpavadati

ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ।
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam॥4॥

ya evāhaṃ sukhī sa eva duḥkhī sukhānuśāyinā rāgeṇa yuktatvādrakto duḥkhānuśāyinā dveṣeṇa sambandhāddviṣṭaścetyādayaḥ saṃvido jñānāni tā anyatreti avasthātaryātmatattve vartante tatraivāntarmukhe viśrāmyanti sphuṭaṃ svasākṣikaṃ kṛtvā। anyathā kṣaṇikajñānānāṃ svātmamātrakṣīṇatvāttatsaṃskārajanmanāmapi vikalpānāmanubhavāgocare pravṛttyabhāvādanusandhānamidaṃ na ghaṭeta। cakārāstulyayogitāparā anusandhānaṃ dyotayanti। kīdṛśe'nyatra sukhādyavasthodayapralayinyo'nusyūtā— dṛbdhā yasmiṃstasminsukhādyavasthānusyūte'ntaḥsraksūtrakalpatayā sthite। tā ityanenānusandhīyamānāvasthānāṃ smaryamāṇatāmabhidadhatkṣaṇikajñānavādimate'nubhavasaṃskārotpannatvādarthākārārūpitatve'pi smṛteḥ kāmamanubhavasadṛśatvaṃ bhavatu na tvanubhavānubhūtātītakālāryavyavasthāpakatvaṃ ghaṭate sarvasaṃvidantarmukhe tu pramātari sati sarvaṃ yujyata iti sūcitavān — ityalaṃ sukumārahṛdayopadeśyajanavairasyadāyinībhirābhiḥ kathābhiḥ। etadarthibhiḥ pratyabhijñā parīkṣyā। granthakṛtaiva tu yata iha yuktirāsūtritā tato'smābhiḥ kiñcidudghāṭitamiti sacetobhirnāsmabhyamasūyayitavyam। mīmāṃsakaparihārāya tvetaditthaṃ vyākhyātavyam। ahaṃ sukhītyādisaṃvido yāstā anyatreti puryaṣṭakasvarūpe pramātari sukhādyavasthābhiranusyūta otaprotarūpe sphuṭaṃ lokapratītisākṣikaṃ vartante tiṣṭhanti na tvasmadabhyupagate'smiṃścidānandaghane śaṅkarātmani svasvabhāve— iti na sarvadā sukhādyupādhitiraskṛto'yamātmāpi tu cinmayaḥ। yadā tu nijāśuddhyā vakṣyamāṇayāyaṃ svasvarūpaṃ gūhayitvā tiṣṭhati tadā puryaṣṭakādyavasthāyāṃ sukhitvādirūpatāsya tatrāpi na nirodhastaiḥ sukhādibhirasyetyuktameveti na tattiraskṛto'yaṃ kadācidapi। ahaṃ kṛśo'haṃ sthūla ityādipratītiparihāreṇāhaṃ sukhī duḥkhītyādi vadato'yamāśayaḥ— sukhitvādipratītisambhinnāṃ puryaṣṭakabhūmimantarmukhe pade nimajjayaṃstadanuṣaṅgeṇa bāhyasyāpi dehaghaṭādergalanātpratyabhijānātyeva svaṃ śivasvabhāvatvamiti sarvathā puryaṣṭakaśamanāyaiva yatna āstheya iti॥4॥


uktopapattisiddhāṃ samastavādānāmanupapannatāmanuvadannupapattisiddhaṃ spandatattvamevāstīti pratijānāti yuktyanubhavāgamajño rahasyagurupravaraḥ

na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhakaṃ na ca।
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ॥5॥

iha yatkiñcidduḥkhasukhādyāntaraṃ nīlapītādikaṃ bāhyaṃ grāhyaṃ yaccaitadgrāhakaṃ puryaṣṭakaśarīrendriyādi tattāvatsauṣuptavadasañcetyamānaṃ spuṭameva nāstīti vaktuṃ śakyam। yadāpi tu sañcetyate tadā sañcetyamānasyāpyasya caitanyamayatvāccaitanyamevāstītyāyātam। yadāhuḥ

prakāśātmā prakāśyo'rtho nāprakāśaśca sidhyati।

iti rahasyatattvavido'smatparameṣṭhinaḥ śrīmadutpaladevapādāḥ śrīmadīśvarapratyabhijñāyām। ihāpi vakṣyate—

tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ

ityato duḥkhasukhādi nīlādi tadgrāhakaṃ ca yatra nāsti tatprakāśaikaghanaṃ tattvamasti। nanvevaṃ sarvagrāhyagrāhakocchede śūnyātmaiva tattvamityāyātaṃ netyāha na cāsti mūḍhabhāvo'pi iti। mūḍhabhāvo mūḍhatvaṃ śūnyarūpatāpi yatra nāsti so'pi hi na prathate kathamasti prathate cettarhi prathātmakatvānnāsau kaścitprathaivāsti na ca prathāyāḥ kadācidabhāvo bhavati tadabhāve prathābhāvasyāpyasiddheḥ। bhaviṣyati caitat

na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ।

ityatra। api mūḍhabhāva aiśvaryātmakavimarśaśūnyaprakāśamātratattvo brahmarūpo'pi yatra nāsti yacchrutyantavidaḥ pratipannāḥ vijñānaṃ brahma iti tasyāpi svātantryātmakaspandaśaktiṃ vinā jaḍatvāt। yathoktaṃ pratyabhijñāyām

svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā।
prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ॥

iti। bhaṭṭanāyakastotre'pi

napuṃsakamidaṃ nātha paraṃ brahma phaletkiyat।
tvatpauruṣī niyoktrī cenna syāttvacchaktisundarī॥

iti। evaṃ ca yatra sthitam ityataḥ prabhṛti yattattvaṃ vicāritaṃ tadevāsti taccāstyeva paramārthato yuktyanubhavāgamasiddhena rūpeṇa paramārthata eva cākalpitena pūrṇena rūpeṇāsti na tu nīlādivatkalpitena। yathoktaṃ mahāgurubhiḥ

evamātmanyasatkalpāḥ prakāśasyaiva santyamī।
jaḍāḥ prakāśa evāsti svātmanaḥ svaparātmabhiḥ॥

iti। tatrabhavadbhartṛhariṇāpi

yadādau ca yadante ca yanmadhye tasya satyatā।
na yadābhāsate yasya satyatvaṃ tāvadeva hi॥

iti। sāvadhāraṇatvātsarvavākyānāmevakāro'tra triryorjyaḥ। evamanena sūtreṇa sukhādyākārasaṃvitsantānavādināṃ sukhādikaluṣitapramātṛtattvavādināṃ grāhyagrāhakanānātvavādināṃ sarveṣāmabhāvavādināṃ niṣparāmarśaprakāśabrahmavādināṃ ca matamanupapannatvādasattvenānūdya pāramārthikaṃ spandaśaktirūpameva tattvamastīti pratijñātam। atha ca yasminnasmin sopadeśasāvadhānamahānubhāvapariśīlye sphurattāsāre spandatattve sphurati duḥkhasukhagrāhyagrāhakatadabhāvādikamidaṃ sadapi na kiñcideva sarvasyaitaccamatkāraikasāratvāttadevaitadastītyupadiṣṭam। yanmahāguravaḥ

duḥkhānyapi sukhāyante viṣamapyamṛtāyate।
mokṣāyate ca saṃsāro yatra mārgaḥ sa śāṅkaraḥ॥

iti। śāṅkaro mārgaḥ— śaṅkarātmasvabhāvaprāptihetuḥ parāśaktirūpaḥ prasaraḥ॥5॥


evamupapattiparighaṭitatattvapratyabhijñānāya sābhijñānamupāyaṃ nirūpayati

yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam।
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ॥6॥

labhate tatprayatnena parīkṣyaṃ tattvamādarāt।
yataḥ svatantratā tasya sarvatreyamakṛtrimā॥7॥

tannirṇītaṃ tattvamādarāt śraddhayā prayatnena ca

udyamo bhairavaḥ

iti śivasūtrapratipāditena sarvabhedopasaṃhārātmanā nijaujovṛttisphāraṇarūpeṇa paripūrṇāntarmukhasvarūpasevanātmanā bhairavarūpeṇodyamena parīkṣyam। yata iyamiti sarvasya svasaṃviditā tasya śaṅkarātmanaḥ svasvabhāvasyākṛtrimā sahajā spandatattvarūpā svatantratā sarvatra jaḍājaḍaviṣaye sphurantī sthiteti śeṣaḥ। kiṃ tattattvamityāha yata ityādi labhata ityantam। ayamiti lokaprasiddho golakādirūpo na tu śāstritastasya nityaparo'kṣatvenāyamiti nirdeśābhāvātkaraṇavargastrayodaśendriyāṇi viśeṣeṇa mūḍho māyāvaśājjaḍābhāsībhūto'ṇormūḍhādapyadhikaṃ mūḍhatvaṃ prāpto'mūḍhavaccetanavatsvayaṃ pravṛttisthitisaṃhṛtīrlabhate viṣayonmukhībhavati tatra rajyate tataśca nivartata ityarthaḥ। kathaṃ sahāntareṇa cakreṇa ihāntaraṃ cakraṃ karaṇeśvaryo nāntaḥkaraṇāni teṣāṃ vargaśabdena svīkārānna vaksyamāṇaṃ puryaṣṭakaṃ tatsthasyāntaḥkaraṇatrayasya vargaśabdenaiva gṛhītattvāttanmātrāṇāṃ ca vāsanāmātrarūpāṇāmupadeśyamayoginaṃ prati sākṣātpravṛttyādikartṛtvenāsiddheryoginastu sākṣātkṛtatanmātrasya svayameva paratattvapariśīlanāvahitasyopadeśyatvābhāvāttasmādetadekīyamatamasat। vimūḍho'mūḍhavadityanena karaṇavarga eva sambandhyo natvāntaramapi karaṇeśvarīcakraṃ tasya ciccamatkārarūpatvāt। evamabhidadhānasyāyamāśayo yadayaṃ śaṅkarātmā svasvabhāvo'tidurghaṭakāriṇaḥ svātantryādyugapadeva saṃvittisāraṃ ca karaṇeśvarīcakraṃ jaḍābhāsarūpaṃ ca karaṇavargamekatayaiva nirbhāsayan pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ kārayati yena bhagavatyaḥ karaṇeśvaryo yathā tattadbhāvasṛṣṭyādi vidadhati tathā karaṇavargo jaḍo'pi tatkārīva lakṣyate। yadyapi rahasyadṛṣṭau na kaścijjaḍaḥ karaṇavargo'styapitu vijñānadehāḥ karaṇeśvarya eva vijṛmbhante tathāpīha suprasiddhapratītyanusāreṇopadeśyaḥ krameṇa rahasyārthopadeśe'nupraveśya ityevamuktam। evaṃ ca golakādirūpakaraṇavargapravṛttyādikrameṇa tadadhiṣṭhātṛrūpaṃ nijamarīcicakraṃ cinvānenaiva tadubhayapracodakaṃ śrīmacchaṅkarātmakaṃ svasvarūpaṃ parīkṣaṇīyaṃ yatastatprāptau tadīyākṛtrimā svatantratāsya yoginaḥ syādityapyanenaivoktaṃ bhavati। tadetadeva parīkṣaṇārhaṃ paramopādeyatvādetadeva ca parīkṣituṃ śakyamuktayuktyā sukhopāyatvādata evādareṇābhilaṣitaviṣayopabhogānirodhātmanā bahumānena। atra parīkṣaṇasyehatyopadeśānusāreṇa prāptakālatā। yathoktaṃ rahasyagurubhiḥ

nijanijeṣu padeṣu patantvimāḥ karaṇavṛttaya ullasitā mama।
kṣaṇamapīśa manāgapi maiva bhūttvadavibhedarasakṣatisāhasam॥

iti। parīkṣyamityarhe śakye prāptakālatāyāṃ praiṣādau ca kṛtyaḥ। atha ca jaḍaḥ karaṇavargo yadbalādamūḍhavatpravṛttyādi labhata iti sarvasyānubhavasākṣikamabhidadhadindriyādicaitanyavādicārvākamatamapyanena vyudastavān॥7॥

atha kathamuktaṃ tatastattvāccetanatāmivāsādyendriyāṇi svayaṃ pravṛttyādi labhanta iti yāvatāyameva grāhaka icchayā dātrādīnīva karaṇāni prerayati। yadapyuktaṃ tattattvaṃ prayatnena parīkṣyamiti tadapi kathaṃ yato'smākamicchā bahirevānudhāvati na tu tattvaparīkṣāyāṃ pravartitumutsahata ityāśaṅkyāha

na hīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate।
api tvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet॥8॥

ayaṃ laukikaḥ puruṣa icchaiva nodanaṃ pratodastasya prerakatvena karaṇapravartanārthavyāpāraṇāya yasmānna pravartata api tvātmanaścidrūpasya yadbalaṃ spandatattvātmakaṃ tatsparśāttatkṛtātkiyanmātrādāveśāttatsamo bhavedahantārasavipruḍabhiṣekādacetano'pi cetanatāmāsādayatyeva। tatastattattvaṃ na kevalaṃ karaṇāni yāvattatprerakatvena śaṅkitaṃ kalpitamapi pramātāraṃ cetanīkṛtya svayaṃ pravṛttyādipātraṃ karoti yenāsyāyamabhimāno'haṃ karaṇāni prerayāmīti। spandatattvānuvedhaṃ vināpi tu sa eva na kiṅciditi karaṇānāṃ grāhakasya ca svaraśmicakraprasarānuvedhena cetanībhāvāpādakaṃ tattvaṃ parīkṣyamiti yuktameva। yadi punaricchākhyena pratodarūpeṇa karaṇāntareṇa karaṇāni prerayettadapīcchākhyaṃ karaṇaṃ preryatvātkaraṇāntaraṃ svapreraṇāyāpekṣeta tadapyanyadityanavasthā syāt। yattūktam asmākamicchā na tatra pravartitumutsahata iti tatrāpyādyaṃ ślokārdhamabhyupagamena paraṃ tūttaratayā yojyam। satyaṃ nāyaṃ puruṣastattvaparīkṣārthamicchāṃ pravartayituṃ śaknoti necchayā tattvaṃ viṣayīkartuṃ kṣamastasyāvikalpyatvādapi tu viṣayānanudhāvantīmicchāṃ tadupabhogapuraḥsaraṃ praśamayya yadā tvantarmukhamātmabalaṃ spandatattvaṃ svakaraṇānāṃ ca cetanāvahaṃ spṛśati tadā tatsamo bhavettatsamāveśāttadvatsarvatra svatantratāmāsādayatyeva yasmādevaṃ tasmāttattvaṃ parīkṣyamityarthaḥ। śaktibhūmeḥ sparśapradhānatvādātmabalasparśādityuktam॥8॥

nanu cāyaṃ kṣetrī parameśvaramayo'pi kiṃ na sadā pāripūrṇyena sphurati kasmādantarmukhātmabalasparśamapekṣata ityāśaṅkyāha

nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ।
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam॥9॥

nijā svātmīyā svasvātantryollāsitā yeyaṃ svarūpāvimarśasvabhāvā icchāśaktiḥ saṅkucitā satyapūrṇammanyatārūpā aśuddhirāṇavaṃ malaṃ tanmalotthitakañcukapañcakābilatvājjñānaśaktiḥ krameṇa bhedasarvajñatvakiñcijjñatvāntaḥkaraṇabuddhīndriyatāpattipūrvamatyantaṃ saṅkocagrahaṇena bhinnavedyaprathārūpaṃ māyīyaṃ malamaśuddhireva kriyāśaktiḥ krameṇa bhedasarvakartṛtvakiñcitkartṛtvakarmendriyarūpasaṅkocagrahaṇapūrvamatyantaṃ parimitatāṃ prāptā śubhāśubhānuṣṭhānamayaṃ kārmaṃ malamapyaśuddhiḥ tayāsamarthasya pūrṇajñatvakartṛtvavikalasya tata eva kartavyeṣu laukikaśāstrīyānuṣṭhāneṣvabhilāṣiṇo'bhīṣṭānavāpternityamabhilāṣavyākulasya tata eva kṣaṇamapyalabdhasvarūpaviśrānteryadā uktavakṣyamāṇopapattyanubhavāvaṣṭambhato'bhilāṣavivaśagrāhakābhimānātmā kṣobhaḥ pralīyeta anātmanyātmābhimānanivṛttipuraḥsaramātmanyanātmābhimānopaśāntiparyantena prakarṣeṇa līyeta tadā paramaṃ spandatattvātmakaṃ padaṃ syādasya pratyabhijñāviṣayatāṃ yāyādityarthaḥ। na tu tadaiva bhavati tasya nityatvāt। uktaṃ ca vijñānabhairave

mānasaṃ cetanā śaktirātmā ceti catuṣṭayam।
yadā priye parikṣīṇaṃ tadā tadbhairavaṃ vapuḥ॥

iti। nijāśuddhiśabdena malaṃ nāma dravyaṃ pṛthagbhūtamastīti ye pratipannāste dūṣyatvena kaṭākṣitāḥ॥9॥

nanu ca grāhakāhambhāvātmani kṣobhe kṣīṇe nistaraṅgajaladhiprakhyamaspandameva tattvaṃ prasaktamityāśaṅkāṃ śamayati

tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ।
yatastadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca॥10॥

tadetyupadeśyāpekṣayā akṛtrimaḥ sahajo dharmaḥ prāṅnirdiṣṭasvatantratārūpaḥ parameśvarasvabhāvo jñatvakartṛtve sāmarasyāvasthitaprakāśānandātmanī jñānakriye lakṣaṇamavyabhicāri svarūpaṃ yasya tādṛk tadā kṣobhopaśame'sya puruṣasya syādabhivyajyata ityarthaḥ। kuta etadabhivyajyata ityāha yatastadā paramapadapraveśasamaye sarvamīpsitamiti yadyajjijñāsitaṃ cikīrṣitaṃ vāsya tatpravivikṣāyāmabhūt tattajjānāti ca karoti ca। cakārāvatra yaugapadyamāhatuḥ na tu yathaike cakārābhyāṃ jñānakriyayoraikātmyaṃ sūcayatīti taddhi jñatvakartṛtvalakṣaṇa ityanenaivaikadharmaviśeṣaṇena sambandhinirdeśena vāstavasvarūpābhidhāyinoktam॥10॥

atha yataḥ karaṇeti nijāśuddhyeti sūtrapratipāditonmeṣakramasamādhānasākṣātkṛtasya spandatattvasya dṛḍhāvaṣṭambhādvyutthānamapi samādhyekarasaṃ kurvato bhavocchedo bhavatītyāha

tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan।
smayamāna ivāste yastasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ॥11॥

uktopapattyupalabdhyanuśīlanapratyabhijñātaṃ taṃ spandatattvātmakaṃ svabhāvamātmīyamādhiṣṭhātṛbhāvena vyutthānadaśāyāmapi vyāpnuvantamavalokayaṃścinvānaḥ

na vrajenna viśecchaktirmarudrūpā vikāsite।
nirvikalpatayā madhye tayā bhairavarūpatā॥

iti tathā

sarvāḥ śaktīścetasā darśanādyāḥ sve sve vedye yaugapadyena viṣvak।
kṣiptvā madhye hāṭakastambhabhūtastiṣṭhanviśvākāra eko'vabhāsi॥

iti śrīvijñānabhairavakakṣyāstotranirdiṣṭasampradāyayuktyā nimīlanonmīlanasamādhinā yugapadvyāpakamadhyabhūmyavaṣṭambhādadhyāsitaitadubhayavisargāraṇivigalitasakalavikalpo'kramasphāritakaraṇacakraḥ

antarlakṣyo bahirdṛṣṭirnimeṣonmeṣavarjitaḥ।
iyaṃ sā bhairavī mudrā sarvatantreṣu gopitā॥

ityāmnātabhagavadbhairavamudrānupraviṣṭo mukurāntarnimajjadunmajjannānāpratibimbakadambakalpamanalpaṃ bhāvarāśiṃ cidākāśa evoditamapi tatraiva vilīyamānaṃ paśyan janmasahasrāpūrvaparamānandaghanalokottarasvasvarūpapratyabhijñānājjhaṭiti truṭitasakalavṛttiḥ smayamāno vismayamudrānupraviṣṭa iva mahāvikāsāsādanācca sahasaiva samuditasamucitatāttvikasvabhāvo yo yogīndra āste tiṣṭhati na tvavaṣṭambhācchithilībhavati tasyeyamiti sakalajagatkampakāriṇī kutsitā jananamaraṇādiprabandharūpā sṛtiḥ pravṛttiḥ kuto nijāśuddhilakṣaṇasya taddhetorabhāvānnaiva bhavatītyarthaḥ। yathoktaṃ śrīpūrvaśāstre

tattve niścalacittastu bhuñjāno viṣayānapi।
naiva saṃspṛśyate doṣaiḥ padmapatramivāmbhasā॥

viṣāpahārimantrādisannaddho bhakṣayannapi।
viṣaṃ na muhyate tena tadvadyogī mahāmatiḥ॥

iti॥11॥

atha ye śrutyantavidakṣapādamādhyamikādayaḥ kṣobhapralaye viśvocchedarūpamabhāvātmakameva tattvamavaśiṣyata ityupādikṣaṃstānpratibodhayituṃ tadupagatatattvaprātipakṣyeṇa lokottaratāṃ prakaraṇaśarīrasya spandatattvasya nirūpayati

nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāstyamūḍhatā।
yato'bhiyogasaṃsparśāttadāsīditi niścayaḥ॥12॥

atastatkṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavatsadā।
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate॥13॥

asadevedamagra āsīt।

ityādyuktyā śrutyantavidādyabhimato'bhāvo bhāvyatāṃ naiti bhāvanāyā bhāvyavastuviṣayatvādabhāvasya na kiñcittvādbhāvyamānatāyāṃ vā kiñcittve satyabhāvatvābhāvātkiñca bhāvakasyāpi yatrābhāvaḥ sa viśvocchedaḥ kathaṃ bhāvanīyo bhāvakābhyupagame tu na viśvocchedo bhāvakasyāvaśiṣyamāṇatvāditi na viśvābhāva eva tattvam। atha kalpito'yaṃ bhāvako viśvocchedaṃ vikalpakalpyamānaṃ bhāvayan bhāvanāpariniṣpattau bhāvyatādātmyādabhāvarūpaḥ sampadyata iti pakṣaḥ। tatrocyate tatrābhāvabhāvanāyāṃ nāmūḍhatā na ca tatrāstyamūḍhatāpi tu moha evāsti

tasmādbhūtamabhūtaṃ vā yadyadevātibhāvyate।
bhāvanāpariniṣpattau tatsphuṭaṃ kalpadhīphalam॥

iti nyāyādviśvocchedātmanyabhāve bhāvyamāne na kadācitparamārthāptirbhavati। athocyate

sarvālambanadharmaiśca sarvatattvairaśeṣataḥ।
sarvakleśāśayaiḥ śūnyaṃ na śūnyaṃ paramārthataḥ॥

iti nāgārjunoktamīdṛśaṃ tacchūnyamiti। satyaṃ yadi cidānandaghanā svatantrā pāramārthikī bhittibhūtā bhūrabhyupeyate yathā vijñānabhairavādau pārameśvarīṃ

dikkālakalanātītā।

ityādinā pāramārthikīṃ bhittibhūtāṃ cidbhūmimavasthāpya śūnyabhāvanoktānyathā na śūnyamiti śūnyaiveyamuktiḥ yadyadevātibhāvyata iti pratipāditatvāt। yattu

sāvasthā kāpyavijñeyā mādṛśāṃ śūnyatocyate।
na punarlokarūḍhyeva nāstikyārthānupātinī॥

ityālokamālāyāmuktaṃ tattu satyaṃ tvādṛśāmavijñeyā avijñeyatvādvaktumaśakyetyucyatām śūnyateti tu kutaḥ śūnyatāpi ca yāvadbhāvyate tāvadvikalpollikhitatvādasau vijñeyaiva। yadi ca tvādṛśāṃ sā jñātumaśakyā tat tatpadasākṣātkārābhijñasadgurusaparyā kāryā na tu śūnyateti svamanīṣikayaiva vyavahṛtyātmā paraścāgādhe mahāmohe nikṣeptavya ityalam। atha kuto jñātaṃ tatra mūḍhatāstītyatrānenottaramāha yata iti। abhiyogaḥ samādhānotthitasya kīdṛgahamāsamiti tadavasthābhimukhavimarśātmābhilāpastatsaṃsparśāt tadvaśāddhetostadāsīditi yato niścayo gāḍhamūḍho'hamāsamiti yato'sti pratipattirato mohāvasthaiva sā kalpitā tathā smaryamāṇatvāt sā cānubhūyamānatvādanubhavituḥ pramāturavasthātṛrūpasya pratyuta sattāmāvedayate na tvabhāvamiti viśvābhāvāvasthāyāṃ cidrūpasyākhaṇḍitameva rūpaṃ tiṣṭhatīti nāmuṣyābhāvo jātucidvaktuṃ śakyata ityuktaṃ bhavati। nanu dṛṣṭaṃ niścitaṃ nīlādi smaryate na ca śūnyabhūtasya nyagbhūtabuddhivṛtterniścayo'sti tatkathamuktaṃ tadāsīdityauttarakālikānniścayānmūḍhatā seti। ucyate vedyasyaiṣā gatiryasmāttadidantāsāramidantayā yāvatpramātrā svātmopāroheṇa na niścitaṃ tāvanna smaryate vedakastu kalpitaśūnyādyavasthāsu saṅkucito'pyasāṅketikāhantāparamārtha eveti na tasya svātmani pṛthaktāstīti tanniścāyako vikalpaḥ— ityahaṃvimṛśyameva tadā svasaṃvedanenaiva siddhaṃ śūnyapramātṛrūpaṃ viśvapratiyogitvācca saṅkocasāraṃ saduttarakālaṃ smaryata iti na kācidanupapattiryasmādevamatastacchūnyātmakaṃ padaṃ kṛtrimam

tasmādbhūtamabhūtaṃ vā yadyadevātibhāvyate।

iti taduktayaiva nītyā abhūtabhāvanayaivotthāpitaṃ parameśvareṇaiva jñānagopanāyai mūḍhānāmupeyatayā tathā bhāsitamityarthaḥ। jñeyaṃ jñātavyaṃ jñeyarūpaṃ ca sadā suṣuptavaditi dṛṣṭāntaḥ। ayaṃ bhāvaḥ— sadā suṣuptaṃ moharūpamaprayāsasiddhaṃ sarvasyāstyeva tatkimanena samādhiprayatnopārjitenānyena śūnyena kṛtyaṃ dvayasyāpyavastutvāviśeṣāditi। prāyaścāsmiñcchūnye duruttare mahāmohārṇava eva vedāntavidakṣapādasāṅkhyasaugatādiprāyā bahavo'nupraviṣṭāḥ। spandatattvasamāvivikṣūṇāmapi ca śithilībhūtaprayatnānāṃ śūnyametadvighnabhūtam। yadvakṣyati

tadā tasminmahāvyomni।

ityārabhya

sauṣuptapadavanmūḍhaḥ...।

iti। ata etaducchede granthakārasya mahān saṃrambho lakṣyate। tathā ceha heyatayaiva tannirṇīyāpi punarapi nirṇeṣyate

kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ…

ityatra। tato'smābhiretaddūṣaṇārambhaḥ kṛta iti na naḥ kopaḥ kāryo'trabhavadbhirupadeśanibhālanadattakarṇaiḥ। saugateṣu dūṣiteṣu śrutyantavādādayo dūṣitā eva tulyanyāyatvāditi nābhyadhikamuktam। tadidānīṃ prakṛtameva brūmahe tattu spandākhyaṃ tattvamevamiti śūnyavanna smaryamāṇatvaṃ pratipadyate tasya sarvadānusyūtopalabdhrekarūpasya kadācidapyanupalabhyatvāyogāt। tathā cāhuḥ

vijñātāramare kena vijānīyāt।

iti। yadyapi ca samāveśadaśā vyutthitena prāṇādisaṃskāravaśātsmaryate tathāpi na tāvadeva spandatattvamapi tu sarvānusyūtānavacchinnaprakāśānandasāraparapramātṛrūpameva tat। yadvakṣyati

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ।

iti। ato'syānavacchinnacamatkārarūpasya na jātucitsmaryamāṇatvaṃ mūḍhatvaṃ vā। yastu tattattvamitīha tacchabdenāsya nirdeśaḥ kṛtaḥ sa

svātantryāmuktamātmānaṃ...।

iti śrīpratyabhijñākārikoktanītyā kalpitasyaivāpāramārthikasvarūpasya na tu tattvataḥ pāramārthikasya। na pratipadyata ityanenedamāha asya tattvasya smaryamāṇatvena pratītireva nāstīti॥13॥

nanu yatra sthitamityādau cidrūpasyaiva viśvakāryarūpatāgrāhitvamuktaṃ taddhānotthāpitaṃ kṛtrimamabhāvātmakaṃ rūpaṃ tenaiva gṛhītamiti kathamasyānavacchinnacamatkārarūpamamūḍhatvamityāśaṅkāyāmāha

avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam।
kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam॥14॥

kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so'tra lupyate।
tasmim̐llupte vilupto'smītyabudhaḥ pratipadyate॥15॥

na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam।
tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt॥16॥

atra spandatattve kāryatvaṃ kartṛtvamiti ca śabditaṃ śabdavyavahāramātreṇa bheditamavasthāyugalamasti vastuto hi tadekameva svatantraprakāśaghanaśaṅkararūpaṃ tattvaṃ kartṛsattvāvyatiriktayā prakāśātmanā kriyayā vypāptaṃ tadabhedena prakāśamānaṃ tattvabhuvanaśarīratadabhāvādirūpatvaṃ svīkurvatkāryamityucyate tadanyasya kasyāpi kāraṇatvāyogāt। yathoktaṃ śrīpratyabhijñāyām

jaḍasya tu na sā śaktiḥ sattā yadasataḥ sataḥ।
kartṛkarmatvatattvaiva kāryakāraṇatā tataḥ॥

iti। tasya cedameva kāryatvaṃ yadayaṃ vicitradeśakālādyābhāsasaṃyojanaviyojanakrameṇānantān dehanīlādyābhāsāṃścidātmanaḥ svarūpādanatiriktānapi mukurapratibimbavadatiriktānivābhāsayati yāvacca kiñcidābhāsayati tatsarvamābhāsyamānatvādeva bahirmukhena rūpeṇa kṣayadharmakaṃ kṣayaścāsyedantābhāsanimajjanenāhantārūpatayāvasthānamata eva dehādergrāhakasya yo vedyāṃśaḥ sa eva bhagavatā sṛjyate saṃhriyate ca na tvahantāprakāśātmakaṃ kartṛrūpaṃ tasya dehādyāveśe'pi bhagavadekarūpatvādatastatra tayoḥ kāryakartṛtvayormadhyātkāryatā kṣayiṇī kartṛtvaṃ citsvātantryarūpaṃ punarakṣayaṃ jagadudayāpāyayorapi tasya svabhāvādacalanāt। calane tu jagadudayāpāyāvapi na kauciccakāsyātāmiti mūḍhādyavasthāyāmapyakhaṇḍitacamatkārasāramamūḍhamevaitat। nanvabhāvasamādhānaniṣpattau suṣuptādau cāsya kartṛtvaṃ nopalabhāmahe kvacidapi pravṛttyadarśanāt। satyaṃ kāryonmukha indriyādipreraṇātmakavyāpārapravaṇo yaḥ prayatnaḥ saṃrambhaḥ so'tra kāryakṣayapade lupyate vicchidyate tasmim̐llupte satyabudho'bhāvasamādhyapahāritātmarūpo mūḍho vilupto'smīti manyate। yaḥ punarantarmukho'hantāprakāśarūpaḥ svabhāvo'ta eva sarvajñatvaguṇasyāspadamupalakṣaṇaṃ caitatsarvakartṛtvāderapi tasya lopo na kadācitsyādbhavatīti na kadācidapi sambhāvanīyo'nyasya tallopamupalabdhuḥ kasyāpyanupalambhādyadi sa kaścidupalabhyate sa evāsāvantarmukhaścidrūpo na cedupalabhyate tarhi sā lopadaśāstīti kuto niścayaḥ। atha cānyaḥ kaścittallopaṃ nopalabhate'apitu sa eva prakāśātmā tatkathaṃ tasyābhāvaḥ। evaṃ cānyasyānupalambhanādityatrānyakartṛkasyopalambhasyābhāvādityarthaḥ। atha ca ghaṭābhāvo yathā ghaṭaviviktabhūtalādyupalambhanānniścīyate tathaivātmābhāvo'pyātmaviviktasya kasyacidupalambhānniścīyeta tadupalambhakasattāvaśyaṃ bhāvinīti tadupalambhakasvātmanāstitā na sidhyati। yadi ca kāryonmukhaprayatnalope sa lupyeta tadottarakālamanyasya kasyāpyupalambho na bhavedanyopalambhābhāvaḥ prasajyetetyarthaḥ। api cānyasya bahirmukhasya prayatnasya sauṣuptādāvanupalambhātkathamantarmukhasya tattvasya vāliśairlopa āśaṅkito yato'nyasya lope'nyasya kiṃ vṛttam। atha cānyasya kāryonmukhaprayatnasyānupalambhādanupalambhaprakāśanānna kadācitprakāśātmano'ntarmukhasya tasyopalabdhurlopo yato'sāvantarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇasyāspadaṃ tāmapyabhāvadaśāṃ vettyevanyathā saiva na sidhyediti। anyasyeti kartari karmaṇi ca ṣaṣṭhī। antarmukhe kāryatvapratiyogitāmiva kartṛtvasya sambhāvyāvasthātvamuktaṃ vastutastūktayuktyā tasyāvasthātṛtvameva। antarmukha ityantaḥ pūrṇāhantātmakaṃ mukhaṃ pradhānaṃ yasyeti yogyam॥16॥


evamaprabuddho bahirmukhavyāpāranirodhe grāhakasyāpyātmano'nupapannamapyabhāvaṃ niścinuta iti pratipādya suprabuddhāprabuddhayoryādṛgātmopalambhastaṃ nirūpayati

tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī।
nityaṃ syātsuprabuddhasya tadādyante parasya tu॥17॥

tasya prākaraṇikasvabhāvasya yopalabdhiranavacchinnaḥ prakāśaḥ sā kathitayuktyavaṣṭambhātsuṣṭhu prabuddhasyāprabuddhatāsaṃskāreṇāpi śūnyasya satataṃ triṣvapi jāgarasvapnasauṣuptapadeṣu nityamiti ādau madhye'nte cāvyabhicāriṇyanapāyinī syādbhavatyeva sadāsau śaṅkarātmakasvasvabhāvatayā sphuratītyarthaḥ। parasyāprabuddhasya punastāsāṃ daśānāṃ svocitasaṃvidrūpāṇāṃ pratyekamādāvudbubhūṣāyāmante ca viśrāntyātmakāntarmukhatve na tu svocitārthāvabhāsāvasthitirūpe madhyapade। yaduktaṃ śrīśivadṛṣṭau

yāvatsamagrajñānāgrajñātṛsparśadaśāsvapi।
sthitaiva lakṣyate sā tu tadviśrāntyāthavā phale॥

iti। bhaṭṭalollaṭenāpi tadādyanta ityevameva vyākhyāyi svavṛttau। bhaṭṭaśrīkallaṭavṛttyakṣarāṇyapekṣya vayamapi tadvṛttyakṣarānurodhena sautramarthamativimalamapi kliṣṭakalpanayā vyākartumaśikṣitā yata evāsuprabuddhasya tadādyante'sti tadupalabdhirata evāyamihādhikārī spandopadeśaiḥ suprabuddhīkriyate। yadvakṣyati

ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye।

jāgrat...॥

ityādi

sauṣuptadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ।

iti

tathā svapne'pi

ityādi

prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhet।

ityādi ca। atra hi jāgarāditriṣu padeṣvādyantakoṭivanmadhyamapyarthāvasāyātmakaṃ padaṃ turyābhogamayaṃ kartuṃ prabuddhasya suprabuddhatāpādanāyopadeśaḥ pravṛtta etacca nirṇeṣyāmaḥ। tathā ca śivasūtram

jāgratsvapnasuṣuptabhede turyābhogasambhavaḥ।

iti। tathā

triṣu caturthaṃ tailavadāsecyam।

iti

tritayabhoktā vīreśaḥ।

iti॥17॥

suprabuddhasya triṣu padeṣu yādṛśyupalabdhistāṃ vibhāgena darśayati

jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ।
padadvaye vibhurbhāti tadanyatra tu cinmayaḥ॥18॥

suprabuddhasya bhūmnā jñānajñeyasvarūpayā madhyame pade jñānāgraparyantayostu svasvarūpayaiva spandatattvātmanā parāśaktyā yukto vibhuḥ śaṅkarātmā svabhāvo jāgarāsvapnarūpe padadvaye bhāti। tatra hi viśvamasau sadāśiveśvaravatsvāṅgavatpaśyati tadanyatra tu suṣupte na tu yathānye suṣuptaturyayoriti tripadāvyabhicāriṇīti prakrānte turyasyāprastutatvāt tadupalabdhereva ca turyarūpatvādasau vibhuścinmaya evāsya bhātyaśeṣavedyopaśamāt। ityetatsuprabuddhābhiprāyameva na tu vastuvṛttānusāreṇa tadanyatra tu cinmaya ityasyānupapannatvāpatterloke sauṣuptasya mohamayatvātśivāpekṣayā tu jāgratsvapnayorapi cinmayatvāt। evamapi ca prakṛtānupayuktatvāt। itaḥ prabhṛti prathamaniḥṣyandānto granthaḥ prabuddhasya suprabuddhatāyai sthito yathā ṭīkākārairna cetitastathā parīkṣyatāṃ svayameva kiyatpratipadaṃ likhāmaḥ॥18॥

yatheyaṃ jāgarādimadhyadaśāpi prabuddhaṃ na pratibadhnāti tathopapādayati

guṇādispandaniṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt।
labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ॥19॥

guṇāḥ sattvarajastamāṃsi yeṣāṃ prakṛtitattvaṃ vibhavabhūste māyātattvāvasthitā ihābhipretāḥ। yathoktaṃ śrīsvacchande māyāmasūrakavinyāse

adhaśchādanamūrdhvaṃ ca raktaṃ śuklaṃ vicintayet।
madhye tamo vijñānīyādguṇāstvete vyavasthitāḥ॥

iti। ta ādayo yeśāṃ kalādīnāṃ kṣityantānāṃ spandānāṃ viśeṣaprasarāṇāṃ teṣāṃ ye niḥṣyandāstanukaraṇabhuvanaprasarā nīlasukhādisaṃvidaśca tathā yogyapekṣayā bindunādādayaste satataṃ jñasya suprabuddhasya kasyacidevāpaścimajanmano'paripanthinaḥ svasvabhāvācchādakā na bhavantīti niścayo yataste sāmānyaspandamuktarūpamāśritya yatra sthitamityatra nirṇītadṛśā labdhātmalābhāstata evotpannāstanmayāścetyarthaḥ। tathāhi

svāṅgarūpeṣu bhāveṣu patyurjñānaṃ kriyā ca yā।
māyātṛtīye ta eva paśoḥ sattvaṃ rajastamaḥ॥

iti śrīpratyabhijñoktadṛśā citiśaktireva pārameśvarī jñānakriyāmāyāśaktitritayatayā śrīsadāśivādipade sphuritvā saṅkocaprakarātsattvarajastamorūpaṃ krīḍāśarīraṃ śrayati yato nijacicchaktisphāramayatvāttadadhiṣṭhitameva sarvadā sarvaṃ jānansuprabuddho guṇādiviśeṣaspandānanucchindannapi spandatattvāveśamaya eva॥19॥

yathā tvaprabuddhānbadhnantyete tatpratipādayati

aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ।
pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani॥20॥

aprabuddhadhiyaḥ prāyaḥ sarvānapratyabhijñātapārameśvarīśaktyātmakanijaspandatattvāndehātmamānino laukikānprāṇādyātmābhimāninaśca mitayoginastvete pūrvoktā guṇādispandaniḥṣyandāḥ svasyāḥ spandatattvātmanaḥ sthiteḥ sthaganāyodyatā nityaṃ tadudyamaikasārā duḥkhenottāryante'smāddaiśikairjantucakramiti duruttāre laṅghayitumaśakye ghore duḥkhamaye saṃsaraṇamārge pātayanti। yathoktaṃ śrīmālinīvijaye

viṣayeṣveva saṃlīnānadho'dhaḥ pātayantyaṇūn।
rudrāṇūnyāḥ samāliṅgya ghorataryo'parāḥ smṛtāḥ॥

iti। tathā hi pūrvaṃ pratipāditā yeyaṃ spandatattvātmā parāśaktiḥ saiva viśvasyāntarbahiśca vamanātsaṃsāravāmācāratvācca vāmeśvarīśaktiḥ। tadutthāpitāni tu khecarīgocarīdikcarībhūcarīrūpāṇi catvāri devatācakrāṇi suprabuddhasya parabhūmisañcārīṇyaprabuddhānāṃ tvadharādharasaraṇiprerakāṇi। tathā hi yā eva suprabuddhasya khe bodhagagane carantyaḥ khecaryo'kālakalitatvābhedasarvakartṛtvasarvajñatvapūrṇatvavyāpakatvaprathāhetavastā evāprabuddhasya śūnyapramātṛpadacāriṇyaḥ kañcukarūpatayā sthitāḥ kālakalitatvakiñcitkartṛtākiñcijjñatābhiṣvaṅganiyamahetavaḥ। gaurvāk tadupalakṣitāsu sañjalpamayīṣu buddhyahaṅkāramanobhūmiṣu carantyo gocaryaḥ suprabuddhasya svātmābhedamayādhyavasāyābhimānasaṅkalpāñjanayanti mūḍhānāṃ tu bhedaikasārān। dikṣu daśasu bāhyendriyabhūmiṣu carantyo dikcaryaḥ suprabuddhasyādvayaprathāsārā anyeṣāṃ dvayaprathāhetavaḥ। bhū rūpādipañcakātmakaṃ meyapadaṃ tatra carantyo bhūcaryastadābhogamayyā āśyānībhāvatayā tanmayatvamāpannā bhūcaryaḥ suprabuddhasya citprakāśaśarīratayātmānaṃ darśayantya itareṣāṃ sarvato'pyavacchinnatāṃ prathayantyaḥ sthitāḥ- ityevaṃ pramātrantaḥkaraṇabahiṣkaraṇaprameyarūpatayaiva tāni catvāri cakrāṇi guṇādispandamayānyaprabuddhabuddhīmllaukikāṃstathā bindunādādiprathāmātrasantuṣṭān yoginastattattvaprasararūpe saṃsāre pātayanti॥20॥

yata evam

ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye।
jāgradeva nijaṃ bhāvamacireṇādhigacchati॥21॥

uktavakṣyamāṇarūpasya spandatattvasya viviktaye vimarśanāya satatamudyuktaḥ

mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate।

iti gītoktadṛśā satatamevāntarmukhasvarūpanibhālanapravaṇo yaḥ sa jāgradeva jāgarāvasthāsthita eva nijamātmīyaṃ śaṅkarātmakaṃ svasvabhāvamacireṇādhigacchati tathāsya śaṅkarātmā āntaraḥ svabhāvaḥ svayamevonmajjati yena prabuddho nityoditasamāveśāsādanātsuprabuddho jīvanmukto bhavatītyarthaḥ॥21॥

yathāsyodyuktasya balavadālambanavaśoditānāyāsatadanyasakalavṛttikṣayamayīṣu niyatāsu yāsvavasthāsu spandanidhānamunmudritamabhimukhībhūtamāste tā etāḥ prathamamudyogasya viṣayā ityupadeṣṭumāha

atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan।
dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ॥22॥

sarvatra tāvadupayamārge samastetaravṛttipraśamapūrvamekāgrībhavanti yogina etāsvatikrodhādyavasthāsu svarasata eva samastāparavṛttikṣayamayīṣu yadi spandatattvaviviktaye satatamudyuktā jhaṭityantarmukhībhavanti yoginastatsamīhitamacireṇaiva labhante। ayoginastvatra mūḍhā eveti tātparyam। tathāhi samanantaravihitadāruṇopaghātaśatrudarśanānmarmasparśitattadvacanākarṇanādvā prathamamevonmiṣatsañjihīrṣādevatābalādantarmukhībhavadraśmicakro'tikruddhaściraprārthitaprāṇeśīvadanendudarśanādeva tatkṣaṇamevonmajjatpūrṇābhilāṣadevatāvaśavikāsitānudhāvatsamastakaraṇacakraḥ prahṛṣṭo vā balavadātatāyibalena sarvato valitatvātkāndiśīkaḥ kiṃ karomīti mṛśanvikalpayansaṃśayadhārādhirohātmani pade'nupraviṣṭaḥ kṣīṇasakalālambanavikasatsaṃśayasaṃvinnirālambanīkṛtavṛttiprasaro vā mattavāraṇādyanubadhyamāno dhāvañccharīranirapekṣameva svātmapravaṇīkṛtetaravṛttiprasaradudyogadevīpreraṇayātitvaritapalāyanakriyāviṣṭo vaivamanyāsvapyevamprāyāsu siṃhājagarādyavalokanajanitamahātrāsādyavasthāsu yadvṛttikṣayātmakaṃ padaṃ gacchedadhitiṣṭhetspandatattvaviviktaye satatamudyukto yo yogijanastasya tatra vṛttikṣayātmake pade'vasthāviśeṣe spandaḥ pratiṣṭhitaḥ spandatattvamabhimukhībhūtameva tiṣṭhati। tasmādetadvṛttikṣayapadaṃ sañcetya jhaṭiti kūrmāṅgasaṅkocayuktyā krodhasaṃśayavṛttīḥ praśamayya mahāvikāsavyāptiyuktyā vā praharṣadhāvanavṛttīrvisphāryābhimukhībhūtanijaspandaśaktivimarśavatā yoginā bhāvyam। yathoktaṃ śrīvijñānabhairave

kāmakrodhalobhamohamadamātsaryagocare।
buddhiṃ nistimitāṃ kṛtvā tattattvamavaśiṣyate॥

ānande mahati prāpte dṛṣṭe vā bāndhave cirāt।
ānandamudgataṃ dhyātvā tallayastanmanā bhavet॥

kṣudādyante bhaye śoke gahvare vāraṇadrute।
kutūhale kṣudhādyante brahmasattā samīpagā॥

iti॥22॥

evametāsvavasthāsūktayuktyā prathamaṃ spandaśaktiṃ pariśīlya tadanu tāmevānusandadhatsarvāsvavasthāsu taddārḍhyānupraveśamayīṃ jīvanmuktatāmāharetsatatodyukta ityupadiśati

yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ mama vakṣyati।
tadavaśyaṃ kariṣye'hamiti saṅkalpya tiṣṭhati॥23॥

tāmāśrityordhvamārgeṇa candrasūryāvubhāvapi।
sauṣumne'dhvanyastamito hitvā brahmāṇḍagocaram॥24॥

tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare।
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ॥25॥

ayaṃ śaṅkarātmā svabhāvo yanmama vakṣyatyabhivyaktaṃ sad yaccidānandaghanamanubhūtapūrvaṃ svarūpaṃ māṃ vimarśayiṣyati tadavaśyamahaṃ kariṣye bahirmukhatāṃ hitvā tatpravaṇa eva bhaviṣyāmīti saṅkalpya niścitya yāmatikrodhādyavasthāsvanubhūtacarīṃ cidānandaghanāṃ spandātmikāmavasthāmavalambya prāpyatvenābhisandhāya tiṣṭhati śamitavikalpagatimavikalpāmavasthāmavicalatvena bhajate yo yogī tadīyāṃ tāmavasthāṃ samāśritya candrasūryāvapānaḥ prāṇaścobhāvapi hṛdayabhūmau militvā yugapadeva sauṣumne'dhvani brahmanāḍyāmūrdhvamārgeṇodānapathenāstamitaḥ śāmyataḥ kathaṃ brahmāṇḍalakṣaṇaṃ gocaraṃ hitvā brahmabilādhiṣṭhātṛbrahmādhiṣṭhitamaṇḍaṃ muktvordhvakavāṭāntāṃ dehavyāptiṃ tyaktvā tadā collaṅghitadehavyāptike'ta eva prakarṣeṇa līnāvuktarūpau śaśibhāskarau yatra tasminmahāvyomni niḥśeṣavedyopaśamarūpe paramākāśe prāpte'pi yaḥ śithilaprayatnatayā khecaryādyātmanā guṇādispandaniḥṣyandena vyāmohitatvātsauṣuptapadavadbhavati sauṣuptena ca suptamapyupalakṣitaṃ tena ca svapnasuṣuptavad yaḥ śūnyādibhūmimevādhitiṣṭhati sa yogī samyaganabhivyaktasvasvabhāvo mūḍha ityucyate। yathoktaṃ śrībhaṭṭakallaṭena

yāṃ spandātmikāmavasthāmavalambya।

iti yoginaḥ। iti ca

yasya svasvabhāvābhivyaktirna samyagvṛttā sa svapnādinā muhyamāno'prabuddho niruddhaḥ syāt।

iti। yastu tatrāpi prayatnapāṭavādudyantṛtābalātkṣaṇamapi na śithilībhavati sa tamasānabhibhūtatvāccidākāśamayatvenaivāvasthitaḥ prabuddha ucyate'ta eva satatodyogavataiva yoginā bhavitavyam— ityādiṣṭaṃ gurubhiriti śivam॥25॥

iti śrīmahāmāheśvarācāryakṣemarājānakanirmite spandanirṇaye svarūpaspandaḥ prathamo niḥṣyandaḥ॥1॥

evaṃ prathamaniḥṣyandena svasvarūpātmakaṃ yuktyupapannaṃ sābhijñānaṃ nimīlanasamādhipratyabhijñeyaṃ spandatattvaṃ pratipādya yathā satataṃ tatsvarūpasamāsādanena suprabuddhatā prāksūcitā bhavati tathedānīṃ tasyaiva vaiśvātmyamunmīlanasamādhipratyabhijñeyaṃ yuktito'pi nirṇetuṃ sarvatra cidabhedaprakāśakaṃ sahajavidyodayākhyamimaṃ dvitīyaṃ niḥṣyandaṃ tadākramya ityādinā śivasadbhāvadāyinī ityantena ślokasaptakena nirūpayati। tatra viśvaṃ śuddhāśuddhabhedena dvidhā। tatra śuddhaṃ mantrādirūpaṃ tata evotpannaṃ tanmayaṃ tatraiva viśrāmyati— iti ślokadvayenoktam। aśuddhamapi tanmayameva— ityapareṇa ślokadvayenābhihitam। tatsaṃvedanādhirūḍho jīvanmuktaḥ— iti ślokenoktam। etattattvasamāsādanenaiva sādhakānāṃ sveṣṭasiddhiḥ— iti ślokadvayenābhihitamiti saṅkṣepaḥ।

atha grantho vyākhyāyate। yaduktam

yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam।

iti tatra śuddhaṃ tāvanmantrādirūpaṃ tadyathā tata evotpannaṃ tadvalenaiva prakāśamānaṃ tatraiva viśrāmyati tatprathamaniḥṣyandaparighaṭitadṛṣṭāntapuraḥsaraṃ nirūpayati

tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ।
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām॥1॥

tatraiva sampralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ।
sahārādhakacittena tenaite śivadharmiṇaḥ॥2॥

tat spandatattvātmakaṃ balaṃ prāṇarūpaṃ vīryamākramya abhedena āśrayatayā avaṣṭabhya bhagavanto'nantavyomavyāpyādayo mantrāḥ sarvajñabalena sarvajñatvādisāmarthyena ślāghamānā jṛmbhamāṇā adhikārāya dehināṃ pravartante sṛṣṭisaṃhāratirodhānānugrahādi kurvantītyarthaḥ। sarvajñaśabdo bhāvapradhānaḥ sarvakartṛtvādyupalakṣayati। yathā dehināṃ karaṇānyupapāditadṛśā tadbalamākramya viṣayaprakāśādau pravartanta iti dṛṣṭāntaḥ। tathā nirañjanāḥ kṛtakṛtyatvānnivṛttādhikāramalāḥ śāntaviśiṣṭavācakātmasvarūpāstatraiva spandātmake bale samyagabhedāpattyā prakarṣeṇāpunarāvṛttyā līyante'dhikāramalānmucyanta ārādhakacittenopāsakalokasaṃvedanena saha। yathoktam

anugṛhyāṇusaṅghātaṃ yātāḥ padamanāmayam।

iti। yataśca tata evoditāstadbalena visṛṣṭāstatraiva līyante tenaite mantramantreśvarādayaḥ śivasya parameśvarasya sambandhī dharmaḥ svabhāvo vidyate yeṣāṃ te tathā sāmānyaspandasārā ityarthaḥ। nanu karaṇānāṃ mantrāṇāṃ ca tata udayādau tulye kimiti karaṇāni na sarvajñādirūpāṇi। ucyate parameśvaro māyāśaktyā śarīrakaraṇāni bhedamayāni nirmimīte vidyāśaktyā tvākāśīyavicitravācakaparāmarśaśarīrānmantrān। vācakasya māyāpade'pi

ghaṭo'yamityadhyavasā nāmarūpātirekiṇī।
pareśaśaktirātmeva bhāsate na tvidantayā॥

iti pratyabhijñoktanītyā pramātṛbhūmyanatikrānterna śarīrapuryaṣṭakādivadbodhasaṅkocakatvamastīti yuktamevaiṣāṃ sarvajñatvādi। etacca

bhede tvekarase bhāte...॥

iti śrīpratyabhijñākārikāṭīkāyāṃ vitatya darśitam। evaṃ vidyāpadāvasthitasṛṣṭyādikāryanantabhaṭṭārakādyapekṣayaitadvyākhyeyam। tathā dīkṣādipravṛttānāmācāryādīnāṃ karaṇarūpāḥ sarve mantrāstatspandatattvarūpaṃ balamākramya anuprāṇakatvena avaṣṭabhya ācāryādīnāmeva sambandhinārādhakacittena saha mokṣabhogasādhanādyadhikārāya pravartante tatraiva śāntavācakaśabdātmakaśarīrarūpā ata eva ca nirañjanāḥ śuddhāḥ samyak pralīyante viśrāmyanti। atra vyākhyāne sahārādhakacitteneti pūrvaślokena yojyam। evaṃ ca mantrāṇāmudayapralayakoṭivyāpi pravṛttāvapi bhittibhūtamityabhihitam। evaṃ ca daśāṣṭādaśādibhedena bhinne śaive mantrānāṃ spandatattvasārataivetyuktaṃ bhavati॥2॥

evaṃ mantramantreśvarādirūpā śuddhābhimatā sṛṣṭiḥ śivasvabhāveti pratipādyādhunā aśuddhābhimatāpi sā māyādirūpā śivasvarūpaiva— ityupapādayañcchrīmataśāstrādirahasyadṛṣṭimapyupakṣipati

yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt।
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ॥3॥

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ।
bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ॥4॥

yato jīvo grāhakaḥ sarvamayaḥ śivavadviśvarūpastena hetunā śabdeṣu vācakeṣvartheṣu vācyeṣu cintāsu vikalpajñānādirūpāsvādimadhyāntarūpā sāvasthā nāsti yā śivo na bhavati sarvameva śivasvarūpamityarthaḥ। yataścaivamato bhoktaiva cidātmā grāhako bhogyabhāvena dehanīlādirūpeṇa sadā nityaṃ sarvatra vicitratattvabhuvanādipade samyaganūnādhikatayā sthito na tu bhogyaṃ nāma kiñcidbhokturbhinnamasti। jīva ityupakramya śiva ityupasaṃhāreṇa jīvaśivayorvāstavo na ko'pi bhedaḥ— iti dehādyavasthāsu na kāsucidapyapūrṇamanyatā mantavyāpi tu cidghanaśivasvabhāvataiveti bhaṅgyopadiśati। yathoktaṃ śarīramapi ye ṣaṭtriṃśattattvamayaṃ śivarūpatayā paśyantyarcayanti ca te siddhyanti ghaṭādikamapi tathābhiniviśya paśyantyarcayanti ca te'pīti nāstyatra vivāda iti śrīpratyabhijñāṭīkāyām। bhaṭṭaśrīvāmanenāpyuktam

ālambya saṃvidaṃ yasmātsaṃvedyaṃ na svabhāvataḥ।
tasmātsaṃviditaṃ sarvamiti saṃvinmayo bhavet॥

iti। kasmājjīvaḥ sarvamaya ityatra hetuḥ sarvabhāvānāṃ samudbhavādutpattihetutvādapādānabhāvapradhānaśca nirdeśaḥ।

pramātṛmitimānameyamayabhedajātasya te vihāra iha hetutāṃ samupayāti yasmāttvayi।
nivṛttavivṛttau kvacittadapayāti tenādhunā nayena punarīkṣyate jagati jātucitkenacit॥

iti śrījñānagarbhastotroktanītyā saṃvidyeva prasṛtāyāṃ jagataḥ sadbhāvātsarvabhāvasamudbhavatvaṃ jīvasya। yataśca jīvādevodayati viśvamato'yaṃ sarvamayo viśvaśaktiriti yāvat। nirṇītaṃ caitaddvitīyasūtravṛttau। sarvamayatve hetvantaramāha tatsaṃvedana ityardhena। tasya sarvasya nīlasukhāderyatsaṃvedanaṃ prakāśastena rūpeṇa svabhāvena tādatmyapratipatteḥ sarvamayatvasyopalambhāt। evamanena ślokadvayena rahasyacaryāḥ sarvabhedapādaponmūlanopapattiparighaṭitāśca jñānopadeśakathāḥ prathamacaramasūtrābhyāṃ mahārthatattvaṃ jāgradādisūtreṇa ṣaḍardhaparamārthastadākramya ityanena sarvopāsāsāratetyādyupakṣiptamiti spandatattvenaiva viśvopadeśāḥ svīkṛtāḥ॥4॥

athaitatpratipattisārataiva mokṣa ityādiśati

iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat।
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ॥5॥

vāśabdaḥ prathamaniḥṣyandoktanimīlanasamādhiprakāraṃ vikalpayan asyāḥ samāpatterdurlabhatāṃ dhvanayati। tenāyamarthaḥ— īdṛśī tāvatsaṃvittirdurlabhā yasya kasyacidevāpaścimajanmano bhavati so'khilaṃ jagatkrīḍātvena paśyan nijasaṃvidunmeṣanimeṣābhyāṃ sṛjan saṃharaṃśca

mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate।

iti sthityā satatasamāviṣṭo mahāyogī jīvanneva prāṇādimānapi vijñānāgninirdagdhāśeṣabandhano dehapāte tu śiva eva jīvaṃścedṛṅmukta eva na tu kathañcidapi baddhaḥ। na saṃśaya ityanenedaṃ dhvanayati dīkṣādinā gurupratyayato muktirīdṛśāttu jñānātsamācārādvā svapratyayata eveti॥5॥

iyameva mahāsamāpattiḥ sādhakācāryādīnāmabhīṣṭaprāptihetuḥ— iti ślokadvayenāha

ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi।
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā॥6॥

iyamevāmṛtaprāptirayamevātmano grahaḥ।
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadāyinī॥7॥

iha śivo bhūtvā śivaṃ yajediti yadudghoṣyate tatra dhyāyinaścetasi saṃvedane tasyeti na sāvasthā na yā śiva iti pratipāditaśivasvabhāvasya dhyeyasyānyasya vā kasyacittattatsiddhihetormantradevatāviśeṣasyāyamevodayaḥ prakaṭībhāvo yā sādhakasya dhyāturācāryādeḥ

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ।

iti pratipāditarūpā tadātmatāsamāpattiḥ śivaikyāveśo na tu pañcavaktrādervyatiriktasyākārasya darśanaṃ na tu niścayamātreṇa tadātmatāsamāpattirapi tvicchato'vikalpaviśvāhantātmakaśivaikyarūpecchāparāmarśādhirūḍhasya। etaduktaṃ bhavatyahameva tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattito viśvaśarīraścidānandaghanaḥ śiva iti saṅkalpo yasyāvikalpaśeṣībhūtatvena phalati tasya dhyeyamantradevatādi kiṃ na nāma abhimukhībhavati sarvasyaitadadvayaprathālagnatvāt। yathoktamasmatparameṣṭhipādhaiḥ

sākṣādbhavanmaye nātha sarvasminbhuvanāntare।
kiṃ na bhaktimatāṃ kṣetraṃ mantraḥ kvaiṣāṃ na sidhyati॥

iti। iyameva ca samāpattiḥ paramādvayarūpasyāmṛtasya prāptiranyasmim̐stvamṛte katipayakālaśarīradārḍhyadāyini prāpte'pi sādhakairmaraṇamavaśyamavāpyata evetyevakārāśayaḥ। evaṃ sarvatrānenaivāśayena śrīsvacchande sthūladṛṣṭyāmṛtaprāptiprakaraṇe

naiva cāmṛtayogena kālamṛtyujayo bhavet।

ityuktyopasaṃhṛtya tāttvikastatprāptiprakāraḥ

athavā paratattvasthaḥ sarvakālairna bādhyate॥

ityādinā

… sarvaṃ śivaśaktimayaṃ smaret।

iti madhyena

jīvanneva vimukto'sau yasyeyaṃ bhāvanā sadā।
yaḥ śivaṃ bhāvayennityaṃ na kālaḥ kalayettu tam।
yogī svacchandayogena svacchandagaticāriṇā।
sa svacchandapade yuktaḥ svacchandasamatāṃ vrajet।
svacchandaścaiva svacchandaḥ svacchando vicaretsadā॥

ityanena sahajasandarbheṇa sapraśaṃsaṃ paścādupadiṣṭaḥ। ayamevātmano graho jñānaṃ yaducyata ātmā jñātavya iti tatredameva sarvajñasarvakartṛsvatantraśivasvarūpatayā pratyabhijñānamātmano jñānaṃ na tu

puruṣa evedaṃ sarvam।

iti śrutyantaviduktaṃ

ta ātmopāsakāḥ sarve na gacchanti paraṃ padam।

ityāmnāyokteḥ। tathā dīkṣāvasare yojanikādyarthamayameva śiṣyātmano'nugraha imāmeva samāpattiṃ vidvānācāryaḥ śiṣyātmānaṃ śive yojayannācāryo bhavatītyarthaḥ। iyaṃ svapratyayasiddhā putrakādeḥ śivātmanaḥ sadbhāvasya pāramārthikasvarūpasya dāyinī nirvāṇadīkṣā। yathoktam

evaṃ yo veda tattvena tasya nirvāṇadāyinī।
dīkṣā bhavatyasandigdhā tilājyāhutivarjitā॥

iti। hautrī dīkṣāpi dīkṣaiva tatra mā bhūtkasyacidanāśvāsa ityāśayenātraivakāro na kṛtaḥ śrīmahāgurupravareṇeti śivam॥7॥

iti śrīmahāmāheśvarācāryakṣemarājānakanirmite spandanirṇaye sahajavidyodayaspando dvitīyo niḥṣyandaḥ॥2॥


evaṃ nimīlanonmīlanasamādhidvayasamādheya ubhayavisargāraṇībhūtaḥ suprabuddhatābhivyaktaye spandatattvasamāveśo niḥṣyandadvayena nirṇītaḥ। athedānīmetadavaṣṭabhyābhyāsena parāparavibhūtyudayo bhavatītyabhidhāya saṅkṣepeṇa bandhamokṣasvarūpaṃ nirūpya prathamopakrāntaṃ nigamayati— yathecchetyādibhiścakreśvaro bhavedityantairekonaviṃśatyā ślokairanena vibhūtispandākhyena tṛtīyaniḥṣyandena। tatra ślokadvayena jāgratsiddhasvātantryadṛṣṭāntapuraḥsaraṃ svapnasvātantryam। ekena tadviparyayamabhidadhatā satatodyuktataivāśrayaṇīyeti tātparyeṇoktam। dvitayenābhīṣṭavastujñānāvirbhāvaḥ। ekena kartṛśaktyāvirbhūtiḥ kṣudhādijayaśca। ekena sarvajñatāprāptiḥ। ekena glānināśaścetyaṣṭake nirūpitam। tataḥ spandātmana unmeṣasyaikena svarūpaṃ lakṣitam। ekena parasamādhivighnabhūtānāṃ siddhīnāṃ heyatoktā। ekena dvitīyaniḥṣyandanirṇītaviśvātmatāsvabhāvaḥ samāveśa uktaḥ। tataḥ samāviṣṭatālābhe yuktiruktaikena। trayeṇa paśupāśanirṇaya uktaḥ। ekena spandatattvasyaiva bandhamokṣobhayapadākrāntiruktā। dvayenocchedyatvena bandhasvarūpamanūditam। ekena taducchittyupāyamabhidadhatādisūtroktārtho nigamita iti saṅkṣepo niḥṣyandasya॥

atha grantho vyākhyāyate। yaduktaṃ suprabuddhasya satataṃ spandatattvopalabdhiriti। tatra ataḥ satatamudyukta ityanena jāgarāyāṃ tatpariśīlanena śikṣā prabuddhasya suprabuddhatāprāptyarthamuktā। yāmavasthāmityādinā pratipadopāyapariśīlanapāṭavena yogisuṣuptāvaraṇabhaṅga uktaḥ।

idāṇīṃ laukikasvapnasuṣuptavidalanena suprabuddhatāmeva sādhayituṃ svapnocitāṃ vibhūtimasya darśayitumāha

yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān hṛdi sthitān।
somasūryodayaṃ kṛtvā sampādayati dehinaḥ॥1॥

tathā svapne'pyabhīṣṭārthānpraṇayasyānatikramāt।
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet॥2॥

dhatte sarvamātmanīti dhātā śaṅkarātmā svabhāvaḥ। sa yathā jāgrato jāgarāyāmabhivyaktasvasvātantryasya dehino dehabhūmikāyāmeva prakaṭībhūtapiṇḍasthajñānasya yoginaḥ sambandhinyecchayābhyarthito'ntarmukhasvarūpavimarśabalena prasādito hṛdi cetasi sthitānarthāniti vindunādādijñānapuraḥsaraṃ kṣobhapratibhācālanabodhastobhajñānasañcārādiprayojanāni sampādayati। kathaṃ somasūryayorjñānakriyāśaktyorudayaṃ kṛtvā jñānaśaktyā bhāsyamānaṃ hi tattatkriyāśaktyonmīlyate। samāveśonmiṣatpratibhātmakamūlāvaṣṭambhayuktisphāritajñānakriyāvyāptisārasavyetaramarīcivisphāraṇakrameṇa tattadvedhasaṅkramaṇādi sampādayati yogiśarīrānupraviṣṭaḥ parameśvaraḥ। yathā caivaṃ tathā

anāgatāyāṃ nidrāyāṃ vinaṣṭe bāhyagocare।
sāvasthā manasā gamyā parā devī prakāśate॥

iti

pīnāṃ ca durbalāṃ śaktiṃ dhyatvā dvādaśagocare।
praviśya hṛdaye dhyāyan svapnasvātantryamāpnuyāt॥

iti sampradāyasthityā vamanagrāsasaktatadubhayavisargāraṇicitiśaktiparāmarśamukhena nityaṃ praṇayamanatikrāmato bhagavatprārthanāparasya yoganidrārūḍhasya sphuṭataramanācchāditarūpatayā madhye sauṣumnadhāmani sthito dhātā svapne'pyabhīṣṭānevāṇavaśāktaśāmbhavasamāveśādīnanyānapi samāveśābhyāsarasonmṛṣṭamatimukurasya jijñāsitānarthānnavaśyaṃ prakaṭīkaroti nāsya yoginaḥ svapnasuṣuptayorvyāmoho bhavatītyarthaḥ। svapnena sauṣuptamapyupalakṣitam। atrābhīṣṭārthaprakāśa āvṛttyā ayameva hetuḥ praṇayasya prārthanāyā antarmukhasvarūpapariśīlanopāsāsampādyasya māyākāluṣyopaśamalakṣaṇasya prasādasya bhagavatānatikramāt। parameśvaro hi cidātmā yadyantarmukhocitasevākrameṇārthyate tattatsampādayata eva jāgrataḥ— iti paratattve jāgarūkasya jāgarāvasthāsthasya ceti śleṣoktyā vyākhyeyam॥2॥

yadi punarevaṃ sāvadhāno na bhavati tadā nāsya yogitetyāha

anyathā tu svatantrā syātsṛṣṭistaddharmakatvataḥ।
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye॥3॥

yadyuktayuktyā nityaṃ nārādhyate dhātā tadā svasvarūpasthityabhāve satatampratyahaṃ laukikasyeva cāsya yogino'pi jāgarāyāṃ svapne ca sādhāraṇāsādhāraṇārthaprakāśanatanniścayanādisvabhāvā pārameśvarī sṛṣṭiḥ svatantrā syāllaukikavadyoginamapi saṃsārāvaṭa evāsau pātayedityarthaḥ। yathoktam

pravṛttirbhūtānāmaiśvarī।

iti। taddharmakatvata iti svapnajāgarādipadaprakāśane bhagavatsṛṣṭeḥ svātantryabhāvādityarthaḥ॥3॥

evaṃ svapnasauṣuptanirdalanopāyaṃ suprabuddhatāyai saṃsādhya spandatattvasamāveśopāyaṃ suprabuddhasya dṛṣṭāntayuktipūrvakaṃ nirūpayati jijñāsitārthajñaptirapītthaṃ bhavatītyādiśati

yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāno'pi cetasi।
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ॥4॥

tathā yatparamārthena yena yatra yathā sthitam।
tattathā balamākramya na cirātsampravartate॥5॥

hiśabdaḥ kilaśabdārthe। sāvadhāne'pi cetasi dūratvādidoṣairyathā kilārtho'sphuṭo dṛṣṭo bhūyo'dhyakṣanirīkṣaṇātmanā svabalodyogena bhāvito bhṛśamālokito na kevalaṃ sphuṭo yāvatsphuṭataro'pi bhāti tathā yatspandatattvātmakaṃ balaṃ yenānandaghanatātmanā paramārthena yatreti śaṅkarātmani svasvabhāve yathetyabhedavyāptyā sthitaṃ tatkartṛ tatheti svabalodyogenāntarmukhatadekātmatāpariśīlanaprayatnena sambhāvitaṃ śīghrameva sphuṭataratvena pravartata abhivyajyate। kathamākramyārādhakasya kalpitadehādipramātṛbhūmiṃ svātmanyeva nimagnāṃ kṛtvāthaca spandātmakaṃ balamākramya sthitasya kalpitadehabuddhipramātṛbhūmimasakṛduttejayataḥ sādhakasya yogino yajjijñāsitaṃ nidhānādi yatra deśādau yena hemādinā paramārthena yathā sanniveśena sthitaṃ tathā tadacirādeva prakāśate॥5॥

kartṛśaktyādirapyamuta eva balātprādurbhavatītyāha

durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate।
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo'tibubhukṣitaḥ॥6॥

yathā kṣīṇadhāturṛṣiprāyaḥ so'pi spandātmakaṃ balamākramya spandasamāveśabalena prāṇapramātṛbhūmimasakṛduttejya kārye'vaśyakartavye karmaṇi pravartate'śakyamapi vastu tadbalākramaṇenaiva karotītyarthaḥ। tathā yo'pyatibubhukṣitaḥ so'pi tadbalākrāntyā kṣutpipāsādi śamayati। nahi cidghanāṃ bhūmimanupraviṣṭasya dvandvābhibhavaḥ kaścitprāṇādibhuva eva tadāśrayatvāttasyāśceha cidbhūmau nimagnatvāt॥6॥

yata evamuktasūtropapattikramānusāreṇedṛksiddhisamudāyo'smādbhavatītyataḥ

anenādhiṣṭhite dehe yathā sarvajñatādayaḥ।
tathā svātmanyadhiṣṭhānātsarvatraivaṃ bhaviṣyati॥7॥

anena svasvabhāvātmanā spandatattvenādhiṣṭhite vyāpte dehe sati yathā tadavasthocitārthānubhavakaraṇādirūpāḥ sarvajñatāsarvakartṛtādayo dharmā āvirbhavanti dehinastathā yadyayaṃ kūrmāṅgasaṅkocavatsarvopasaṃhāreṇa mahāvikāsayuktyā vā svasminnanapāyinyātmani cidrūpe'dhiṣṭhānaṃ karotyuktābhijñānapratyabhijñāte tatraiva samāveśasthitiṃ badhnāti tadā sarvatreti śivādau kṣityanta evamiti śaṅkarataducitasarvajñatāsarvakartṛtādirūpo bhaviṣyati॥7॥

idamapyetatprasādenetyāha

glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ।
tadunmeṣaviluptaṃ cetkutaḥ sā syādahetukā॥8॥

dehe yā glānirarthāddehābhimāninaḥ puṃso yo harṣakṣayo'sau viluṇṭhikā parasaṃviddraviṇāpahāreṇa pārimityadaurgatyapradā tasyāśca glānerajñānataścidānandaghanasvasvarūpāpratyabhijñānātsṛtirudbhavo'vasthitiśca। tadajñānaṃ pradarśayiṣyamāṇasvarūpeṇonmeṣarūpeṇa cedviluptaṃ nikṛttaṃ tadāsau glānirajñānātmano hetorabhāvātkutaḥ syānna bhavedityarthaḥ। glānyabhāve ca dehe'vaśyaṃ bhāvinyo vyādhyādisantāpāvasthā api yathā yathā yogino'pakṛṣyante tathā tathā hemna ivātitāpyamānasya kālikāpagame svasvarūpaṃ dedīpyata eva। evaṃ ca dehāvasthitasyāpi sarvadā glānyabhāva eva parayogino vibhūtiḥ। yathoktaṃ paramayoginyā madālasayā bāladārakān prayogīkurvatyā

tvaṃ kañcuke śīryamāṇe nije'smindehe heye mūḍhatāṃ mā vrajethāḥ।
śubhāśubhaiḥ karmabhirdehametanmadādibhiḥ kañcukaste nibaddhaḥ॥

iti mitasiddhyabhilāṣiṇo yoginaḥ samāveśābhyāsarasena dehaṃ vidhyato valīpalitādivyādhijayo bhavatītyapi bhaṅgyānena pratipāditam॥8॥

atha yo'yamunmeṣaḥ sa kiṃsvarūpaḥ kimupāyalabhyaścetyākāṅkṣāyāmāha

ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ।
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet॥9॥

bhāve tyakte niruddhā cinnaiva bhāvāntaraṃ vrajet।
tadā tanmadhyabhāvena vikasatyati bhāvanā॥

iti nītyaikasyāṃ kasyāñcidālambanaviśeṣanibhṛtavikārātmikāyāṃ cintāyāṃ prasaktasyaikāgrībhūtasya yogino yata iti tadekāgratāprakarṣollasatsaṃvitsphāratastadālambananimīlanājjhaṭiti grastasamastacintāsantateragnīṣomāvibhedātmanaḥ spandatattvādapara evodayaściccamatkārātmānya eva lokottara ullāsaḥ syātsa taccamatkāronmeṣakatvādevonmeṣo vijñātavyo'nveṣaṇīya itthameva yoginā jñātuṃ śakyastataśca svayamiti idantāviṣayatvābhāvādakṛtakaprayatnātmanāvadhānenāhantayaivopetyātmani lakṣayedasādhāraṇena camatkarātmanā pratyabhijānīyāt। yata ekasyāṃ viṣayavicārādicintāyāṃ prasaktasyāparasyāścintāyā jhaṭityudayaḥ syātsa cintādvayavyāpaka unmeṣa ityanye॥9॥

idānīṃ mitayogijanaprayatnasādhyasvapi tāsu tāsu siddhiṣūnmeṣapariśīlanamātroditāsu parayogino heyatvameva mantavyamityādiśati

ato vindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ।
pravartante'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ॥10॥

ata unmeṣādupalakṣyamāṇādapralīyamānasthūlasūkṣmādidehāhambhāvasya yogino'cireṇaiva bhrūmadhyādau tārakāprakāśarūpo vinduraśeṣavedyasāmānyaprakāśātmā nādaḥ sakalavācakāvibhediśabdanarūpo'nāhatadhvanirūpo rūpamandhakāre'pi prakāśanaṃ tejo rasaśca rasanāgre lokottara āsvādaḥ kṣobhakatvena spandatattvasamāsādanavighnabhūtatāvatsantoṣapradatvena vartante। yadāhuḥ

te samādhāvupasargā vyutthāne siddhayaḥ।

iti। evamunmeṣanibhālanodyuktasyāpi dehātmamānino yogino vindunādādayaḥ kṣobhakā bhavantītyuktam॥10॥

idānīmatronmeṣātmani svabhāve dehapramātṛtāṃ nimajjayati tadākārāmapi parapramātṛtāṃ labhata ityāha

didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate।
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate॥11॥

yathā paśyantīrūpāvikalpakadidṛkṣāvasare didṛkṣito'rtho'ntarabhedena spurati tathaiva svacchandādyadhvaprakriyoktān dharādiśivāntāntarbhāvino'śeṣānarthān vyāpyeti sarvamahamiti sadāśivavat svavikalpānusandhānapūrvakamavikalpāntamabhedavimarśāntaḥkroḍīkareṇācchādya yadāvatiṣṭhata asyāḥ samāpatterna vicalati tāvadaśeṣavedyaikīkāreṇonmiṣattāvadvedyagrāsīkārimahāpramātṛtāsamāveśacamatkārarūpaṃ yatphalaṃ tatsvayamevāvabhotsyate svasaṃvidevānubhaviṣyati kimatra bahunā pratipāditena॥11॥

tasyopalabdhiḥ satatamiti pratijñāya tadanantaramupapāditamupāyajātaṃ pariśīlayataḥ satataṃ spandatattvasamāviṣṭatvaṃ suprabuddhasya bhavatīti tadanantaprameyasambhinnatvādupadeśyahṛdaye smārayannanupraveśayuktyupasaṃhārabhaṅgyāha

prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālokya gocaram।
ekatrāropayetsarvaṃ tato'nyena na pīḍyate॥12॥

sarvadā jāgarāsvapnasuṣuptasaṃvidādimadhyāntapadeṣu prabuddhastiṣṭhedunmīlitaspandatattvāvaṣṭambhadivyadṛṣṭiḥ suprabuddhatāmeva bhajeta। kathaṃ jñānena bahirmukhenāvabhāsena sarvaṃ gocaraṃ nīlasukhādirūpaṃ viṣayamālokya

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ

ityupapāditadṛśā vimṛśyaikatra sraṣṭari śaṅkarātmani svabhāve sarvamāropayennimīlanonmīlanadaśayostadabhedena jānīyātpūrvāparakoṭyavaṣṭambhadārḍhyānmadhyabhūmimapi cidrasāśyānatārūpatayaiva paśyedityarthaḥ। evaṃ ca na kenacidanyena vyatiriktena vastunā bādhyate sarvasmin svātmanaḥ svīkṛtatvāt। yathoktaṃ śrīpratyabhijñākāreṇa

yo'vikalpamidamarthamaṇḍalaṃ paśyatīśa nikhilaṃ bhavadvapuḥ।
svātmapakṣaparipūrite jagatyasya nityasukhinaḥ kuto bhayam॥

iti॥12॥

tato'nyena na pīḍyata iti yaduktaṃ tatra ko'sāvanyaḥ pīḍakaḥ kaśca pīḍyo yataḥ śivātmakameva viśvamuktamityāśaṅkya pāśānāṃ paśośca svarūpaṃ nirṇetumāha

śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām।
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ॥13॥

iha yo'yaṃ prakāśātmā svasvabhāvaḥ śāṅkara ukto'sau

vyavasthitaḥ karotyeṣa viśvakāraṇamīśvaraḥ।
sṛṣṭiṃ sthitiṃ ca saṃharaṃ tirodhānamanugraham॥

iti śrīsvacchandaśāstradṛṣṭyā nijaśaktyāśliṣṭaḥ sadā pañcavidhakṛtyakārī svatantraḥ spandalaliteśvarādiśabdairāgameṣūdghoṣyate। svātantryaśaktirevāsya sanātanī pūrṇāhantārūpā parā matsyodarī mahāsattā sphurattormiḥ sāraṃ hṛdayaṃ bhairavī devī śikhā ityādibhirasaṅkhyaiḥ prakāraistatra tatra nirucyate। pūrṇāhantaiva cāsyānuttarānāhataśaktisampuṭīkārasvīkṛtādikṣāntavarṇabhaṭṭārikā tata eva svīkṛtānantavācyavācakarūpaṣaḍadhvasphāramayāśeṣaśakticakrakroḍīkārāntaḥkṛtaniḥśeṣasargapralayādiparamparāpyakramavimarśarūpaiva nityoditānuccāryamahāmantramayī sarvajīvitabhūtā parā vāk। eṣaiva bhagavata iyadviśvavaicitryacalattāmiva svātmani prathayantī spandata ityarthānugamātspanda itīhocyate। evaṃ ceyadviśvaśaktikhacitaparāśaktisundarasya svātmanaḥ svarūpagopanakrīḍayā svātmabhittāvevāṃśāṃśikayā nirbhāsanaṃ bhagavān yāvaccikīrṣati tāvadekaivābhinnāpyasau tadīyā vimarśaśaktiricchātvaṃ pratipadya jñānakriyārūpatayā sthitvā śivaśaktiparāmarśātmakabījayonibhedena dvidhā bhūtvā vargabhedena tatkalābhedena ca navadhā pañcāśaddhā ca sphurantī tadvimarśasārairaghoraghoraghorataraiḥ saṃvittidevatātmabhī rūpaiḥ prathamānā bhagavataḥ pañcavidhakṛtyakāritāṃ nirvahati। yathoktaṃ śrīmālinīvijayottare

yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī।
icchātvaṃ tasya sā devī sisṛkṣoḥ pratipadyate॥

saikāpi satyanekatvaṃ yathā gacchati tacchṛṇu।
evametaditi jñeyaṃ nānyatheti suniścitam॥

jñāpayantī jagatyatra jñānaśaktirnigadyate।
evaṃ bhavatvidaṃ sarvamiti kāryonmukhī yadā॥

jātā tadaiva tadvastu kurvatyatra kriyocyate।
evameṣā dvirūpāpi punarbhedairanantatām॥

arthopādhivaśādyāti cintāmaṇiriveśvarī।
tatra tāvatsamāpannā mātṛbhāvaṃ vibhidyate॥

dvidhā ca navadhā caiva pañcāśaddhā ca mālinī।
bījayonyātmakādbhedāddvidhā bījaṃ svārā matāḥ॥

kādayaśca smṛtā yonirnavadhā vargabhedataḥ।
pṛthagvarṇavibhedena śatārdhakiraṇojjvalā॥

bījamatra śivaḥ śaktiryonirityabhidhīyate।
vargāṣṭakamiti jñeyamaghorādyamanukramāt॥

tadeva śaktibhedena māheśvaryādi cāṣṭakam।
śatārdhabhedabhinnā ca tatsaṅkhyānāṃ varānane॥

rudrāṇāṃ vācakatvena kalpitā parameṣṭhinā।
tadvadeva ca śaktīnāṃ tatsaṅkhyānāmanukramāt॥

ityādi। tathā

viṣayeṣveva saṃlīnānadho'dhaḥ pātayantyaṇūn।
rudrāṇūnyāḥ samāliṅgya ghorataryo'parāstu tāḥ॥

miśrakarmaphalāsaktiṃ pūrvavajjanayanti yāḥ।
muktimārganirodhinyastāḥ syurghorāḥ parāparāḥ॥

pūrvavajjantujātasya śivadhāmaphalapradāḥ।
parāḥ prakathitāstajjñairaghorāḥ śivaśaktayaḥ॥

iti। evaṃ śabdarāśeḥ samutthito varganavakarūpo yo brāhmyādidevatāvargaḥ śivasahitastasya bhogyatāṃ pāśyatāṃ gataḥ san sa eva śaṅkarātmā svabhāvaḥ paśuḥ smṛta āgameṣu tathoktaḥ। nanu kathaṃ bhoktā maheśvara imāmavasthāṃ prāpta ityāśaṅkāśāntyai viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha kalāviluptavibhava iti। kalayati bahiḥ kṣipati pārimityena paricchinattīti kalā māyāśaktistayā viluptavibhavaḥ svamāyayā gūhitaiśvaryaḥ sthita ityarthaḥ। atha ca kalayā kiñcitkartṛtvopodvalanātmanā śaktyā tadupalakṣitena kalāvidyākālaniyatirāgātmanā kañcukena viluptavibhavaḥ sthagitapūrṇatvakartṛtvādidharmaḥ। bhavatvevaṃ bhogyatāṃ tu kathamasau śaktivargasya gata ityatraitadevottaram। kalābhirakārādivargādhiṣṭhāyikābhirbrāhmyādibhistadvarṇabhaṭṭārakādhiṣṭhātṛbhūtābhiśca śrīmālinīvijayoktadevatārūpābhiḥ kalābhirakārādivarṇairviluptavibhavaḥ saṅkucito'smyapūrṇo'smi karavāṇi kiñcididamupādada idaṃ jahāmītyādi vicitravikalpakāvikalpakapratipattikadambakāntaranupraviṣṭasthūlasūkṣmaśabdānuvedhakadarthito harṣaśokādirūpatāṃ nenīyamāna iva kṣaṇamapi svarūpasthitiṃ na labhate yato'to'sāvuktarūpaḥ śaktivargeṇa bhujyamānaḥ paśuruktaḥ। kalayā akhyātyātmanāṃśena viluptavibhavaḥ saṅkucita iva na tu tattvataḥ śivātmā svabhāvo'sya kvāpi gatastadabhāve hi sa eva na sphuret। tathāvabhāsamanaireva kalābhiḥ saṅkucitaiḥ śabdairjñānaiśca viluptavibhavastathārūpamātmānaṃ na vimraṣṭuṃ kṣama ityarthaḥ॥13॥

adhunā paśuḥ saṅkucitadṛkchaktibādhyaḥ pāśyaścetyetadvibhajati

parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ।
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ॥14॥

tasya paśoryaḥ pratyayānāṃ laukikaśāstrīyavikalpānāṃ tadadhivāsitānāṃ bhinnārthajñānānāṃ vikalpānāmapyudbhavaḥ vināśāghrāta utpādaḥ sa parasyāmṛtarasasya cidghanasyānandaprasarasyāpāyo nimajjanam। uditeṣu bhinnārtheṣu pratyayeṣu cidbhūmiḥ sthitāpyaparāmṛśyamānatvādasthiteva lakṣyate tata evamuktam। tena ca pratyayodbhavenāyamasvatantratāmeti tadvaśaḥ sampadyate। yaduktaṃ śrīśivasūtreṣu jñānaṃ bandha iti। śrīmadvyāsamunināpi mātāpitṛmayo bālya iti। śrīmadālasayāpi

tāteti kiñcittanayeti kiñcidambeti kiñciddayiteti kiñcit।
mameti kiñcinna mameti kiñcidbhautaṃ saṅghaṃ bahudhā mā lapethāḥ॥

iti। pratyayasyodbhavastanmātrāṇi tīvrātīvrabhedasāmānyavṛttayo gocaro yasya tathābhūto bhinnavedyaviṣaya ityarthaḥ। anenedamāha yāvadiyaṃ bhinnavedyaprathā tāvadbaddha eva yadā tūktopadeśayuktyā sarvamātmamayamevāvicalapratipattyā pratipadyate tadā jīvanmukta iti। yathoktam iti vā yasya saṃvittirityādi। evaṃ ca yatpūrvamuktaṃ tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śiva ityādi na tena saha parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhava ityasya vaiṣamyaṃ kiñcit॥14॥

nanu yadi pratyayodbhavo'pyasya parāmṛtarasāpāyastatkathamuktaṃ śaktivargasya bhogyatāṃ gataḥ— ityāśaṅkāṃ pariharati

svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ।
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ॥15॥

caḥ śaṅkāṃ dyotayaṃstatparihārarūpaṃ prameyāntaraṃ samuccinoti। asya paśoḥ svasya śivātmano rūpasyāvaraṇe bhittibhūtatvena prathamānasyāpi samyagaparāmarśane tannimittaṃ vyākhyātarūpāḥ śaktayaḥ satatamutthitā yāvaddhi parāmṛtarasātmakasvasvarūpapratyabhijñānamasya na vṛttaṃ tāvadetāḥ svasvarūpāvaraṇāyodyacchantyeva। yato'sya yaḥ pratyayodbhavo vikalpakāvikalpakajñānaprasaraḥ sa śabdānuvedhena ahamidaṃ jānāmītyādinā sūkṣmāntaḥśabdānurañjanena sthūlābhilāpasaṃsargeṇa ca vinā na bhavati— iti tiraścāmapyasāṅketiko nirdeśaḥ prakhyaḥ svātmani ca śironirdeśaprakhyo'ntarabhyupagamarūpaḥ śabdanavimarśo'styevānyathā bālasya prathamasaṅketagrahaṇaṃ na ghaṭetāntarūhāpohātmakavimarśaśūnyatvāt। sthūlaśabdānuvedhamayastu vikalpaḥ sarvasya svānubhavasiddhaḥ॥15॥

ślokatrayoktamarthamupasaṃharanniyataḥ prameyasya sāmānyaspandatattvādabhinnatāṃ prāguktāmanubadhnaṃstatpratyabhijñānāpratyabhijñānamayau bandhamokṣāviti lakṣayati

seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī।
bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā॥16॥

seti ślokatrayanirṇītatvādiyamiti prameyaparyantena rūpeṇa sphurantī svasvabhāvarūpasya cidātmanaḥ śivasya sambandhinī spandatattvātmikā parābhaṭṭārikaiva viśvavaicitryāvasthitikāritvātkriyāśaktiḥ prāṅnirṇītadṛśā śiva eva gṛhītapaśubhūmike vartamānā prāṇapuryaṣṭakarūpamamuṃ kartṛtātmanāhantāvipruṣā prokṣitaṃ kurvāṇā tathārūpeṇāpratyabhijñāya svarūpāvārakatvāddhānādānādiparikleśahetutvācca bandhayitrī bhavati। yadā tu svasya śivātmano rūpasya yo mārgaḥ

śaktyavasthāṃ praviṣṭasya nirvibhāgena bhāvanā।
tadāsau śivarūpī syācchaivī mukhamihocyate॥

iti śrīvijñānabhaṭṭārakoktanītyā prāptyupāyaḥ parāśaktistadātmatayāsau kriyāśaktirjñāyate yoginā yadā vā vikalpakāvikalpakaprasare'pi śivasvarūpasya svātmanoṃ'śabhūtamevāśeṣavedyamanenekṣyate tadāsyāsau parānandamayīṃ parāṃ siddhimupapādayati॥16॥

itthaṃkāraṃ paśuratra badhyate vakṣyamāṇopāyapariśīlanena ca mucyata iti pratipādayan bandhasvarūpamucchedyatvenānuvadati

tanmātrodayarūpeṇa mano'hambuddhivartinā।
puryaṣṭakena saṃruddhastadutthaṃ pratyayodbhavam॥17॥

bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaredataḥ।
saṃsṛtipralayasyāsya kāraṇaṃ sampracakṣmahe॥18॥

puryaṣṭakotthitaṃ bhogaṃ bhuṅkte। yata eva pratyayeṣu sukhādipratyayodbhavo'ta evāsau pratyayodbhavātpaśuḥ paravaśaḥ śabdānuvedhakrameṇa pade pade brāhmyādidevībhirākṣipyamāṇo na tu suprabuddhavatsvatantraḥ। tasya puryaṣṭakasya bhāvādeva punaḥpunarudbodhitavicitravāsanaḥ saṃsarettattadbhogocitabhogāyatanāni śarīrāṇyarjayitvā gṛhṇāti cotsṛjati ca। yataścaivamato'sya puryaṣṭakasaṃruddhasya yā saṃsṛtistasyā yaḥ prakṛṣṭo layaḥ puryaṣṭakātmakamalocchedena vināśas tasya kāraṇaṃ samyak sukhopāyaṃ pracakṣmahe samanantarameva brūmastathā sampracakṣmahe prakaraṇe'smin svayaṃ pratipāditavantaḥ। vartamānasāmīpye vartamānavadveti vartamānaprayogaḥ॥18॥

etatpratipādayan ādyasūtroktamarthaṃ nigamayati

yadā tvekatra saṃrūḍhastadā tasya layodayau।
niyacchanbhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet॥19॥

yadā punarayamuktāḥ paratattvasamāveśopadeśayuktīḥ pariśīlayan ekatra pūrṇāhantātmani spandatattve samyagavicalatvena rūḍhaḥ samāviṣṭastanmayo bhavati tadā tasyeti pūrvasūtranirdiṣṭasya puryaṣṭakasya taddvāreṇaiva viśvasya nimīlanonmīlanasamāveśābhyāṃ layodayau niyacchan prathamasūtranirṇītadṛśaikasmādeva śaṅkarātmanaḥ svabhāvāt saṃhāraṃ sargaṃ ca kurvan bhoktṛtāmeti dharādiśivāntasamagrabhogyakavalanena paramapramātṛtāṃ satīmeva pratyabhijñānakrameṇāvalambate। tataśca prathamasūtranirṇītasya śakticakrasya svamarīcinicayasyeśvaro'dhipatirbhavet। anenaiva ca dehena maheśvaratvamavāpnotyeveti yāvat। evaṃ copakramopasaṃhārayormahārthasampuṭīkāraṃ darśayaṃstatsāratayā samastaśāṅkaropaniṣanmūrdhanyatāmasyāviṣkaroti śāstrasya śrīmādvasuguptācārya iti śivam॥19॥

iti śrīspandanirṇaye vibhūtispandastṛtīyo niḥṣyandaḥ samāptaḥ॥3॥

granthānte paramāṃ spandabhūmiṃ gurugiraṃ ca śleṣoktyā stauti

agādhasaṃśayāmbhodhisamuttaraṇatāriṇīm।
vande vicitrārthapadāṃ citrāṃ tāṃ gurubhāratīm॥1॥

tāmasāmānyāṃ bhagavatīṃ guruṃ śaivī mukhamihocyata iti sthityā śivadhāmaprāptihetutvādācāryarūpām। athaca guruṃ paśyantyādikroḍīkarānmahatīṃ bhāratīṃ parāṃ vācaṃ tathā gurorācāryasya sambandhinīmupadeṣṭrīṃ giraṃ citrāṃ lokottaracamatkārarūpāṃ vande sarvotkṛṣṭatvena samāviśāmi। atha ca sarvāvasthāsu sphuradrūpatvādabhivadantīmudyantṛtāprayatnenābhivādaye svarūpavimarśaniṣṭhāṃ tāṃ samāveṣṭuṃ sammukhīkaromi। kīdṛśīmagādho duruttaro yaḥ saṃśayaḥ pūrṇāhantāniścayābhāvātmā vicitraḥ śaṅkākalaṅkaḥ sa eva vitatatvenāmbhodhistasya samyaguttaraṇe yā tāriṇī nauriva tāmityubhayatrāpi yojyam। tathā vicitrārthāni nānācamatkāraprayojanāni padāni viśrāntayo yasyāṃ parasyāṃ vāci tāṃ vicitrāṇi ramyaracanānupraviṣṭānyarthapadāni vācyavācakāni yasyāṃ guruvāci tām॥1॥

prasiddhaprabhāvasvanāmodīraṇātsambhāvanāpratyayenārthinaḥ pravartayan gūhanīyatayā mahāphalatāmasya śāstrasya nirūpayati śāstrakāraḥ

labdhvāpyalabhyametajjñānadhanaṃ hṛdguhāntakṛtanihiteḥ।
vasuguptavacchivāya hi bhavati sadā sarvalokasya॥2॥

etacchāstroktametajjñānameva puruṣārthaprāptihetutvāddhanamalabhyamapi duṣprāpamapi labdhvā śaṅkarasvapnopadeśasāraṃ śilātalādavāpya prakāśavimarśātmakaṃ hṛdayameva viśvāntaḥpraveśāvakāśapradatvādguhā tasyāmantena niścayena kṛtā nihitiḥ sthāpanā yenārthāttasyaiva jñānadhanasya tasya svāminaḥ śrīvasuguptābhidhānasya guroryathaiva tacchivāya jātaṃ tadvadadhikāriniyamasaṅkocābhāvātsarvalokasyāpi hṛdguhāntakṛtanihiteryatnādasāmayikādgopayato dṛḍhapratipattyā ca svātmīkurvataḥ sadā śivāya bhavati nityaśaṅkarātmakasvasvabhāvasamāveśalābhāya sampadyata iti śivam॥2॥

Спанда карики

spandakārikā

1. Колебание — исконная форма [Ишвары]

svarūpaspanda

1.1 Кто морганием растворяет и создает вселенную,
кто создатель спокойствия [и] причина проявления цикла сил, того мы восхваляем.

yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau ।
taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṅkaraṃ stumaḥ ॥1॥

1.2 В котором находится все это творение и из которого [он] происходит.
Форма которого проявлена и [у него] не существует каких-либо ограничений.

yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam ।
tasyānāvṛtarūpatvānna nirodho'sti kutracit ॥2॥

1.3 Даже в различных состояниях начиная с бодрствования [все] пронизано его нераздельностью.
[Он никогда] не отклоняется от собственной сути наблюдателя.

jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati ।
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ ॥3॥

1.4 Я и счастье и несчастье и вовлечение и другое…
Эти ощущения начиная с счастья определенно пребывают в ином.

ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ ।
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam ॥4॥

1.5 В котором нет несчастья и счастья ни объекта, ни субъекта восприятия.
И даже не существует состояния омрачения, Он есть высшая истина.

na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhakaṃ na ca ।
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ ॥5॥

1.6 У которого органы чувств и действий [не взаимодействуют с каким-либо] омрачением, с самим собой подобен просветлению.
Благодаря внутреннему циклу [осуществляет] зарождение, поддержание и разрушение.

yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam ।
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ ॥6॥

1.7 Понимание принципа [колебания] достигается усилием [совершенным] с почтением.
Потому что его независимость повсюду как плато.

labhate tatprayatnena parīkṣyaṃ tattvamādarāt ।
yataḥ svatantratā tasya sarvatreyamakṛtrimā ॥7॥

1.8 Ведь этот [Пуруша] не имеет свойство возбуждать импульс желания.
Однако от контакта самости с силой Пуруша может стать подобным тому.

na hīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate ।
api tvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet ॥8॥

1.9 У неспособного из-за собственной нечистоты, [а также] у занятого делами,
Когда беспокойство растворено, тогда наступает высшее состояние.

nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ ।
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam ॥9॥

1.10 Тогда [проявляется] его естественное состояние, отличающееся [абсолютными] знанием и могуществом,
Поскольку от знает и может все, что пожелает.

tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ ।
yatastadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca ॥10॥

1.11 Тот, кто в качестве надзирающего наблюдает за собственной сутью,
Который находится словно с улыбкой, откуда у него порочность?

tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan ।
smayamāna ivāste yastasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ ॥11॥

1.12 Небытие не переходит в бытие и в нем отсутствует омрачение.
Поскольку от касания с вышедшим из самадхи [возникает] определенность «Это случилось».

nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāstyamūḍhatā ।
yato'bhiyogasaṃsparśāttadāsīditi niścayaḥ ॥12॥

1.13 Поэтому то следует знать как созданное, подобное состоянию глубокого сна.
Однако воспоминание не приводит к Его свойствам.

atastatkṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavatsadā ।
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate ॥13॥

1.14 У него сочетаются два состояния: называемые деятелем и деятельностью.
Деятельность — непостонна, а деятель — нерушим.

avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam ।
kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam ॥14॥

1.15 Направленный на деятельность, усилие которого только прекращается,
В том прекращенном он приходит к мысли «Я исчез».

kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so'tra lupyate ।
tasmiṃllupte vilupto'smītyabudhaḥ pratipadyate ॥15॥

1.16 Ведь существует только субъект, который повернут внутрь с качеством всезнания.
Он всегда скрыт, а иное не может быть постигнуто.

na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam ।
tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt ॥16॥

1.17 Пробужденный постоянно воспринимает все три состояния того как непрерывное, вечное, а иной (непробужденный) — в их начале и конце.

tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī ।
nityaṃ syātsuprabuddhasya tadādyante parasya tu ॥17॥

1.18 Наделенный высшей силой, суть [которой быть] субъектом и объектом, Господь проявляется в двух состояниях, но не в них [он] Чистое сознание.

jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ ।
padadvaye vibhurbhāti tadanyatra tu cinmayaḥ ॥18॥

1.19 Излучение колебаний начиная с гун происходят из общего колебания.
Они всегда опираются на собственную основу. Для мудреца [они] не являются препятствием.

guṇādispandaniṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt ।
labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ ॥19॥

1.20 Однако тот, чей разум не пробужден, двигается к пребыванию в своем состоянии.
Они впадают в ужасный, трудно преодолимый круговорот сансары.

aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ ।
pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani ॥20॥

1.21 Поэтому постоянно устремленные к различению сущности колебаний даже в бодрствовании вскоре приходят к истинной сути.

ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye ।
jāgradeva nijaṃ bhāvamacireṇādhigacchati ॥21॥

1.22 Размышляя [над вопросами о себе:] я крайне гневлив или крайне восторжен или что я делаю или [к чему] стремлюсь, в каком бы состоянии он ни пребывал. Основой [всего является] Колебание.

atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan ।
dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ ॥22॥

1.23 Утвердившись в состоянии того, все что он мне сообщит,
То я обязательно сделаю. [С таким] намерением он стоит [твердо].

yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ mama vakṣyati ।
tadavaśyaṃ kariṣye'hamiti saṅkalpya tiṣṭhati ॥23॥

1.24 Благодаря восхождению наверх опираясь на него, Луна (ida) и Солнце (piṅgala) попадают в канал, происходящий из сушумны и покидают область вселенной.

tāmāśrityordhvamārgeṇa candrasūryāvubhāvapi ।
sauṣumne'dhvanyastamito hitvā brahmāṇḍagocaram ॥24॥

1.25 Тогда в том пространстве Луна и Солнце растворяются, подобно состоянию, происходящему от глубокого сна и невежда становится пробужденным без пелены.

tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare ।
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ ॥25॥

2. Естественное появление знания

sahajavidyodaya

2.1 [Когда] мантры подходят к той силе, [они] начинают наделяться силой всезнания.
Подобно надзирателю (интеллекту и) органам чувств в телах.

tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ ।
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām ॥1॥

2.2 В том самом месте они умиротворенные и неокрашенные растворяются вместе, благодаря сознанию практикующего. Они становятся Шивой.

tatraiva sampralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ ।
sahārādhakacittena tenaite śivadharmiṇaḥ ॥2॥

2.3 Живое состоит из всего, поскольку происходит от всего сущего.
С помощью ее (спанды) познания постигается принадлежность Атману.

yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt।
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ ॥3॥

2.4 Поэтому в размышлениях о словах и их значениях нет такого состояния, которое не [было бы] Шивой.
Именно благодаря состоянию субъекта и объекта [спанда] пребывает всегда и везде.

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ ।
bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ ॥4॥

2.5 Или у которого вся вселенная воспринимается подобно игре.
Тот созерцающий, [который] непрерывно сосредоточен [на этом], без сомнений освобожден при жизни.

iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat ।
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ ॥5॥

2.6 Именно это [состояние] появляется у того, кто созерцает в сознании созерцателя.
Тот, кто стремится в практиках, приходит к тождеству с ним.

ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi ।
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā ॥6॥

2.7 Именно это — достижение бессмертия, это постижение [истинного] Я.
Это достижение безмятежности, которая дает истинное состояние Шивы.

iyamevāmṛtaprāptirayamevātmano grahaḥ ।
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadāyinī ॥7॥

3 Колебание — потенциал

vibhūtispanda

3.1 Как Творец, [которого] просят о желании исполняет цели, [которые] находятся в сердце бодрствующего воплощенного, осуществив восход Луны и Солнца.

yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān hṛdi sthitān ।
somasūryodayaṃ kṛtvā sampādayati dehinaḥ ॥1॥

3.2 Так и во сне он являет объекты желаний из-за постоянства навящевости,
сам непрерывно пребывая более ясным в центре.

tathā svapne'pyabhīṣṭārthānpraṇayasyānatikramāt ।
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet ॥2॥

3.3 Но иначе из-за этого свойства акт творения будет самостоятельным.
Как у человека непрерывно [сменяются] два состояния — бедствование и сновидения.

anyathā tu svatantrā syātsṛṣṭistaddharmakatvataḥ ।
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye ॥3॥

3.4 Как увиденный объект [сначала] неясный, но при сосредоточении на нем
Становится более ясным благодаря направлению внимания собственной силы (способности).

yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāno'pi cetasi ।
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ ॥4॥

3.5 Так и которое [понятно] благодаря высшей реальности, каким бы образом, в каком бы месте и в каком бы качестве оно ни находилось,
Опирается на ту силу, проявляется незамедлительно.

tathā yatparamārthena yena yatra yathā sthitam ।
tattathā balamākramya na cirātsampravartate ॥5॥

3.6 Даже немощный одолев ее, приступает к тому, что должно быть сделано.
И может скрыть голод, если сильно голоден.

durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate ।
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo'tibubhukṣitaḥ ॥6॥

3.7 Как в контролируемом теле с помощью нее [появляется] всезнание и др. [способности],
Также от наблюдения за своей сутью [колебание] будет [видно] во всем.

anenādhiṣṭhite dehe yathā sarvajñatādayaḥ ।
tathā svātmanyadhiṣṭhānātsarvatraivaṃ bhaviṣyati ॥7॥

3.8 Истощение — [результат] ограбления тела. Оно возникает от неведения.
Если оно пропадает от озарения, по какой же причине оно может возникнуть?

glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ ।
tadunmeṣaviluptaṃ cetkutaḥ sā syādahetukā ॥8॥

3.9 Откуда у того, кто занят одной мыслью может быть появление другого?
И озарение об этом познаваемо. [Практикующий] сам распознает это.

ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ ।
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet ॥9॥

3.10 Из этого возникают: винду(бинду), звук, образ, вкус.
[Они] мгновенно вызывают реакцию у имеющего тело.

ato vindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ ।
pravartante'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ ॥10॥

3.11 Когда [мудрец] пребывает [в состоянии абсолютного] присутствия, желая видеть все вещи.
Тогда зачем многословие, если он сам все познает.

didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate ।
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate ॥11॥

3.12 [Мудрец] постоянно должен пребывать пробужденным. Благодаря знанию увидев [любой] объект пусть сведет все к единому и поэтому от иного не страдает.

prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālokya gocaram ।
ekatrāropayetsarvaṃ tato'nyena na pīḍyate ॥12॥

3.13 Проживающий опыт групп сил возникших из множества звуков,
Могущество которого уничтожено временем, известен как ставший зависимым.

śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām ।
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ ॥13॥

3.14 У него исчезает вкус высшего нектара и возникает сознательная деятельность.
Из-за этого появляется зависимость и он вовлекается в объекты чувств (танматры).

parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ ।
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ ॥14॥

3.15 В сокрытии его исконного облика силы постоянно активны,
Поскольку при проникновении звука (слова) невозможно [остановить] возникновение сознательной деятельности.

svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ ।
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ ॥15॥

3.16 Та, сущность которой действие — Шакти, у Шивы разворачивается в зависимых существах.
Связывающая, пребывающая на своем пути, познаваемая, дающая достижения.

seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī ।
bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā ॥16॥

3.17 Благодаря акту в уме, эго и интеллекте, возникшего из танматр,
Возникает сознательная деятельность, ограниченная этими восемью составляющими, происходящая из той (Спанды).

tanmātrodayarūpeṇa mano'hambuddhivartinā ।
puryaṣṭakena saṃruddhastadutthaṃ pratyayodbhavam ॥17॥

3.18 Он проживает опыт [находясь под] властью другого. Вследствие этого состояния он [блуждает] в сансаре.
Поэтому мы разъясняем причину этого прекращения сансары.

bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaredataḥ ।
saṃsṛtipralayasyāsya kāraṇaṃ sampracakṣmahe ॥18॥

3.19 Когда [мудрец] сосредоточен на едином [принципе Колебания], тогда у него возникает растворение.
Он достигает контроля проживания опыта и затем становится Владыкой всех событий.

yadā tvekatra saṃrūḍhastadā tasya layodayau ।
niyacchanbhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet ॥19॥

4.1 Я почитаю речь Гуру, состоящую из блистательных слов и их смыслов, [которые] переправляют через бездонный океан сомнений.

agādhasaṃśayāmbhodhisamuttaraṇatāriṇīm ।
vande vicitrārthapadāṃ citrāṃ tāṃ gurubhāratīm ॥1॥

4.2 Получив же это труднодостижимое знание-сокровище, тот, кто открыл [его] в глубине своего сердца,
всегда действует для блага всего мира подобно Васугупте.

labdhvāpyalabhyametajjñānadhanaṃ hṛdguhāntakṛtanihiteḥ ।
vasuguptavacchivāya hi bhavati sadā sarvalokasya ॥2॥

spandakārikā

svarūpaspanda

yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau ।
taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṅkaraṃ stumaḥ ॥1॥

yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam ।
tasyānāvṛtarūpatvānna nirodho'sti kutracit ॥2॥

jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati ।
nivartate nijānnaiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ ॥3॥

ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ ।
sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam ॥4॥

na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhakaṃ na ca ।
na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ ॥5॥

yataḥ karaṇavargo'yaṃ vimūḍho'mūḍhavatsvayam ।
sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ ॥6॥

labhate tatprayatnena parīkṣyaṃ tattvamādarāt ।
yataḥ svatantratā tasya sarvatreyamakṛtrimā ॥7॥

na hīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate ।
api tvātmabalasparśātpuruṣastatsamo bhavet ॥8॥

nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ ।
yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam ॥9॥

tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ ।
yatastadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca ॥10॥

tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan ।
smayamāna ivāste yastasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ ॥11॥

nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāstyamūḍhatā ।
yato'bhiyogasaṃsparśāttadāsīditi niścayaḥ ॥12॥

atastatkṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavatsadā ।
na tvevaṃ smaryamāṇatvaṃ tattattvaṃ pratipadyate ॥13॥

avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam ।
kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam ॥14॥

kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so'tra lupyate ।
tasmim̐llupte vilupto'smītyabudhaḥ pratipadyate ॥15॥

na tu yo'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam ।
tasya lopaḥ kadācitsyādanyasyānupalambhanāt ॥16॥

tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī ।
nityaṃ syātsuprabuddhasya tadādyante parasya tu ॥17॥

jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ ।
padadvaye vibhurbhāti tadanyatra tu cinmayaḥ ॥18॥

guṇādispandaniṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt ।
labdhātmalābhāḥ satataṃ syurjñasyāparipanthinaḥ ॥19॥

aprabuddhadhiyastvete svasthitisthaganodyatāḥ ।
pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani ॥20॥

ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye ।
jāgradeva nijaṃ bhāvamacireṇādhigacchati ॥21॥

atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan ।
dhāvanvā yatpadaṃ gacchettatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ ॥22॥

yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ mama vakṣyati ।
tadavaśyaṃ kariṣye'hamiti saṅkalpya tiṣṭhati ॥23॥

tāmāśrityordhvamārgeṇa candrasūryāvubhāvapi ।
sauṣumne'dhvanyastamito hitvā brahmāṇḍagocaram ॥24॥

tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare ।
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ prabuddhaḥ syādanāvṛtaḥ ॥25॥

sahajavidyodaya

tadākramya balaṃ mantrāḥ sarvajñabalaśālinaḥ ।
pravartante'dhikārāya karaṇānīva dehinām ॥1॥

tatraiva sampralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ ।
sahārādhakacittena tenaite śivadharmiṇaḥ ॥2॥

yasmātsarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt।
tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ॥3॥

tasmācchabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ ।
bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ ॥4॥

iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat ।
sa paśyansatataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ ॥5॥

ayamevodayastasya dhyeyasya dhyāyicetasi ।
tadātmatāsamāpattiricchataḥ sādhakasya yā ॥6॥

iyamevāmṛtaprāptirayamevātmano grahaḥ ।
iyaṃ nirvāṇadīkṣā ca śivasadbhāvadāyinī ॥7॥

vibhūtispanda

yathecchābhyarthito dhātā jāgrato'rthān hṛdi sthitān ।
somasūryodayaṃ kṛtvā sampādayati dehinaḥ ॥1॥

tathā svapne'pyabhīṣṭārthānpraṇayasyānatikramāt ।
nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito'vaśyaṃ prakāśayet ॥2॥

anyathā tu svatantrā syātsṛṣṭistaddharmakatvataḥ ।
satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye ॥3॥

yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāno'pi cetasi ।
bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ ॥4॥

tathā yatparamārthena yena yatra yathā sthitam ।
tattathā balamākramya na cirātsampravartate ॥5॥

durbalo'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate ।
ācchādayedbubhukṣāṃ ca tathā yo'tibubhukṣitaḥ ॥6॥

anenādhiṣṭhite dehe yathā sarvajñatādayaḥ ।
tathā svātmanyadhiṣṭhānātsarvatraivaṃ bhaviṣyati ॥7॥

glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ ।
tadunmeṣaviluptaṃ cetkutaḥ sā syādahetukā ॥8॥

ekacintāprasaktasya yataḥ syādaparodayaḥ ।
unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tamupalakṣayet ॥9॥

ato vindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ ।
pravartante'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ ॥10॥

didṛkṣayeva sarvārthānyadā vyāpyāvatiṣṭhate ।
tadā kiṃ bahunoktena svayamevāvabhotsyate ॥11॥

prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhejjñānenālokya gocaram ।
ekatrāropayetsarvaṃ tato'nyena na pīḍyate ॥12॥

śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām ।
kalāviluptavibhavo gataḥ sansa paśuḥ smṛtaḥ ॥13॥

parāmṛtarasāpāyastasya yaḥ pratyayodbhavaḥ ।
tenāsvatantratāmeti sa ca tanmātragocaraḥ ॥14॥

svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ ।
yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ ॥15॥

seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī ।
bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā ॥16॥

tanmātrodayarūpeṇa mano'hambuddhivartinā ।
puryaṣṭakena saṃruddhastadutthaṃ pratyayodbhavam ॥17॥

bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvātsaṃsaredataḥ ।
saṃsṛtipralayasyāsya kāraṇaṃ sampracakṣmahe ॥18॥

yadā tvekatra saṃrūḍhastadā tasya layodayau ।
niyacchanbhoktṛtāmeti tataścakreśvaro bhavet ॥19॥



agādhasaṃśayāmbhodhisamuttaraṇatāriṇīm ।
vande vicitrārthapadāṃ citrāṃ tāṃ gurubhāratīm ॥1॥

labdhvāpyalabhyametajjñānadhanaṃ hṛdguhāntakṛtanihiteḥ ।
vasuguptavacchivāya hi bhavati sadā sarvalokasya ॥2॥

Напиток бессмертия
śrī lābha subhagaḥ satyāsaktaḥsvargāpavargadaḥ |
jayatāt trijagatpūjyaḥ sadācāra ivācyutaḥ ||
Ведущий на небо, добрейший и праведный нрав,
Почтенный во многих мирах,
Как Вишну сам, счастливо Шри обладающий,
Победным пусть будет в делах!
Кшемендра. «Чару-чарья-шатака» 1.
Пер. С Санскрита М. И. Михайлов.
yenedaṃ svecchayā sarvaṃ māyayā mohitaṃ jagat |
sa jayatyajitaḥ śrīmān kāyasthaḥ parameśvaraḥ ||
Да восторжествует непобедимый, величайший и благославленнейший Господь,
желанием и мудростью которого создан этот омраченный заблуждением мир.
Кшемендра. Нармамала 1.1. Перевод Леонченко В.В.

Ничто не вечно в этом подлунном царстве: люди, вещи, города, государства, цивилизации- всё это лишь блики на воде великого, вечного океана времен и событий, существующего по своим, не очевидным и непонятным для нас законам. Этот умозрительный образ, возникая в мыслях мудреца, заставляет его задумываться о месте человека и человечества в этой вселенной, искать цели и направления, опору и основу, искать то, что не подвержено изменениям, то, к чему следует стремиться. Философия пытается найти таковую основу и опору, однако ее методы, логические конструкты, постулаты и прочие категории доступны для понимания далеко не каждому, тогда как мы живем в обычном, кажущемся понятным, мире, ходим по этой Земле, мыслим обычными категориями и точно также как и великие мыслители хотим понимать правила и законы этой жизни, не обращая своего взора на то, что трава под нашими ногами подобна ресницам давно ушедших в мир иной красавиц как бы выразился средневековый персидский ученый и поэт Омар Хайям. Земное существование человека- это именно тот путь, который здесь и сейчас простирается перед ним и ему важна система мер, которой можно именно этот путь измерить- система нравственных принципов, которая позволила бы ему и всем, кто окружает его, прожить эту жизнь счастливо, которая бы позволила сделать счастливыми его потомков, город, в котором он живет, государство, страну, цивилизацию. На каждом этапе развития человечества эти принципы отличаются, но бесспорно одно- без них общество любого типа не в состоянии не только развиваться, но и существовать. Вся история пропитана попытками поиска универсального свода правил, ценностей, принципов, которые бы обеспечивали стабильность и поступательное развития. Религия, философия, наука- все эти социальные столпы порождают свои, порой противоречащие друг другу, правила и нормы поведения человека в этом мире. Поиск универсальной этической модели продолжается постоянно, поскольку в динамически развивающейся вселенной универсализация этики — крайне сложная задача.
В этой статье речь пойдет о том какая морально-нравственная система была идеалом для средневековой Индии X-XV веков- в период расцвета наук, искусств, литературы.
На ряду с трудами многих известных ученых, философов, поэтов того времени выделяются труды Кшемендры- кашмирского ученого и поэта X-XI веков н.э. и был учеником великого Абхинавагупты, а также Гангаки и Вириабхадры, знатока буддизма. Также Кшемендра известен под псевдонимом Вьясадаса и, вероятно, Кшемараджа. Под именем Кшемараджа им был создан ряд научно-философских трактатов. Он был сыном Пракашендры, щедрого покровителя брахманов, внуком Синдху и потомком Нарендры- министра правителя Джаяпиды. Кшемендра является отцом Сомендры; учитель Бхатты Удаясимхи и принца Лакшманадитьи. Ему покровительствовали царь Ананта (1029-64 гг. н.э., прославленный в «Кантхабхарана», «Самаяматрике» и «Сувриттатилаке») и его сын и преемник Калаша (до 1088 г. н. э.).
Кшемендра известен сатирическими поэмами, лирическими стихами, обработкой сюжетов Рамаяны и Махабхараты, трудами по теории стихосложения, философскими комментариями, трудами в области математики. Кшемендра написал не менее 30 произведени, самыми известными из которых являются:
• «Брихат-катха-манджари» — переложение сказочного эпоса «Брихат-катха» Гунадхьи на языке пайшачи.
• «Дашаватара-чарита»— поэма о десяти аватарах Вишну;
• «Авадана-кальпа-лата»—обработка традиционных сюжетов о прошлых рождениях Будды;
• «Бхарата-манджари» и «Рамаяна-манджари»— краткие стихотворные пересказы Махабхараты и Рамаяны;
• трактаты об искусстве поэзии «Кави-кантха-бхарана» и «Аучитья-вичара-чарча»;
• сочинения дидактико-сатирического характера «Самая-матрика», «Кала-виласа», «Дарпадалана», «Нарма-мала».
Эти произведения существуют и в переводе на русский язык, выполненным
беларусским индологом Михайловым Михаилом Ивановичем, изданном в 1999 году под названием «Основы истинного добронравия» Орша. 1999. Материалы из этой книги послужили основой для написания данной статьи.
Чем же так замечательна поэзия Кшемендры, что же особенного в его трудах на фоне великого множества прекрасных работ его современников? Для ответа на этот вопрос обратимся к его произведениям, в частности к одному малозаметному, на первый взгляд, тексту под названием Чару-чарья-шатака, которое сложно отыскать в каталогах санскритской литературы среди множества сборников и антологий, куда оно включается вместе с остальными небольшими текстами.
Чару-чарья-шатака — «Сотня чарующих строф о благонравии», обладает примечательной структурой: стремясь привлечь внимание как можно большего количества читателей, Кшемендра обращается к широкому пласту мифологических, легендарных образов, персонажей, опираясь на самые известные и популярные тексты как священные, так и светские, среди которых Махабхарата и ее обработки, различные редакции Рамаяны, пураны, и другое. Произведение написано в светском стихотворном размере «шлока» (изредка встречаются строфы в размере «ануштубх»), что делает его звучание приятным, а смысл- легко воспринимаемым. Первая часть строфы представляет собой наставление или призыв, тогда как последняя- пример из авторитетных источников ведизма, шиваизма. вишнуизма или будизма.
«Чару-чарья-шатака» снискала любовь читателей и разошлась на цитаты. Значительная чавсть строф произведения вошла в состав сборников санскритской поэзии, таких как анталогия санскритских стихов Шарнгадхарападдхати; Субхашитаратнакоша буддийского монаха Видьякары Субхашитамуктавали Джалханы; Садуктикарнамрита Шридхарадасы;
Субхашитавали Валлабхадевы;
сборник стихов Харикави (XVII в.);
Дашаватара-стотра и, Стотра-ратна, написанные на Хинди в конце XVI века Тулсидасом, и др…
Кшемендра уверенно обращается с мифологией и религиозными догмами, что является отражением духовной свободы, существовавшей в Кашмире тех лет. Будучи знатоком всех существовавших в то время религиозно-философских течений, он добивается предельной точности, выразительности и лаконичности иллюстрирующих правила и наставления примеров, что позволяет ему заострять образы и ситуации так, что ссылки эти часто становятся ироничными, насмешливыми, язвительными и разоблачающими, словно поэт желает не покровительства божеств, а добивается их свержения. Ссылки на мифологических персонажей порой напоминают риторические аллегории, иносказания (апрастута-прашанса — восхваление того, что не имеют в виду, аньёкти, аньяпадеша — иносказание). Поэт не только дает советы, как себя вести, но, скорее, создает широкое полотно жизни по мотивам священных преданий.
Кшемендра не идеализирует этот мир, в его произведениях можно увидеть суровую реальность с лицемерием, жадностью, невежеством, жестокостью, насилием гордыней и прочими пороками, которые, захлестывают своей откровенностью.
В настоящие дни, средневековую и древнюю индию часто превозносят, ставят ее в пример, и эти идеи ложатся в основу новой синтетической мифологии, совершенно оторванной от той реальности. Да, была великая ученость, великий духовный подъем, расцвет литературы и прочих искусств, но, как и во все времена, были и воры, мошенники, пьяницы и гуляки, лжепророки и шарлатаны.
Не может вызывать сочувствия страдание от постоянной ненасытности сребролюбца и еще большее страдание отрекшегося от мира и предавшегося самоистязанию полного сил человека; самого горького сожаления достойна беспечность и вероломство правителей, подлость и пьянство брахманов, ослушничество и непочтительность к родителям детей, грубость по отношению к людям и животным, кощунство и святотатство, невежество и предательство. Все эти и многие другие пороки должны были быть очень
широко распространены, если они, что изобличено Кшемендрой, присущи самим богам, небожителям, т. е. стали архетипами не только земного, но и небесного поведения, хотя они совершенно несовместимы с началами нравственности.
• Царь справедливости, воплощение бога нравственности, Юдхиштхира,
солгал;
• совершил прегрешение Карна, сын Солнца;
• Джанамеджая был проклят за шалость;
• царь Парикшит — за дерзость;
• Небесные божества, дэвы и данавы, по злобе начали войну;
• царь Дашаратха, отец славного Рамы, из страсти подчинился одной из
своих жен;
• царь Яяти лишился всего из-за гордости;
• Сурья и Чандра, родоначальники двух славных родов небожителей, несут вечный позор доносчиков;
• даже Брахма-творец, возвеститель вед, позволил себе непочтительность
по отношению к святому;
• Подвижник и царственный мудрец Вишвамитра коварно отнял корову у мудреца Васиштхи;
• славный Рама не только совершает бесчестное убийство врага, но и изгоняет чистую и безвинную супругу, поверив сплетням;
• отшельник попадает в сети девицы;
• правитель совершает подлоги, беспричинно заточает в острог любимого
советника;
• царь богов грубо стегает мудреца;
• мудрец злословит, поносит старика, проявляет алчность, унижается до вымогательства
• доблестные сыны Притхи (Кунти), Арджуна и его братья, забывают учение «Бхагавад-гиты», требующее самообладания, сдержанности, ссорятся и утрачивают покой души;
• славный царь Дхритараштра подчиняется своими детьми.
На земле и на небе — произвол, злодейство, преступления против общества и совести не имеют оправдания и заслуживают презрения. Не всегда их можно предупредить, исправить и наказать, но всегда следует знать, что — добро, а что — зло.
Царский суд не всемудр, да и суд небесный подвержен ошибке, но совесть человека видит даже те преступления, которые еще не совершились, но только наметились в воображении.
Во всех своих трудах Кшемендра следует принципу «аучитья» — сообразности, соответствия, он стремится гармонично соединить все важнейшие течения древнеиндийской мысли: локаяту, буддизм, вишнуизма, тантризм, шиваизм и др… поэт выделяет из тьмы нравоучений и заповедей те, которые могут быть внутренне согласованы и могут служить общечеловеческими нравственными ориентирами. Вместе с тем он стремится очистить современное общественное сознание от ряда предрассудков и суеверий. Признавая самолюбие, гордость непосредственным источником миропроявления. Кшемендра разделяет учение санкхьи о девятиступенчатости восхождения к счастью, подчеркивает необходимость естественности (сообразности с природой, наклонностями, возрастом, обстоятельствами, здравым умом, усилиями, своевременностью, везением, подчинению воле пяти восприятий (света, звука, тепла, вкуса, запаха), отмечая дурные последствия, проистекающие из чрезмерности усилий, несвоевременности, неуместности и неразумности. Не оспаривая основные устои брахманского образа жизни, узаконенные в дхарма-артха- кама-мокша шастрах, Кшемендра неоднократно предостерегает против слепого и прямолинейного подхода и понимания их частных положений. Так, признавая правомерность деления человеческой жизни на четыре отрезка: (ученичество, домоводство, лесное отшельничество и последние скитания), он обращает внимание не на значение и важность той или иной ступени, а на строгость возрастной последовательности: смешон царь, задерживающийся на престоле в погоне за наслаждениями юности, но нелеп и юноша, приосанившийся как святой отшельник. Признавая поэт и оправданность деления граждан на четыре класса и 64 под класса, Кшемендра отмечает, что мудрые люди встречаются даже в самых низких сословиях, а злые и глупые — в самых высоких.
Кшемендра разделяет и брахманское учение о совершенстве, выраженное в санкхье в виде восьми достижений (сиддхи): совершенный разум, совершенный учитель, полное изучение вед, общение с добродетельными и святыми, освобождение от телесных, нервных и душевных недугов.
Он старательно перечисляет 10 основных законов добродетельной жизни (целомудрие, жалость, терпение, милосердие правдивость, нелицемерность, невредительство, неворовство, вежливость, самообладание. Поэт не ограничивается перечислением нравственных достоинств и их пояснением на примерах, он определяет суть мирского, земного существования. В духе Артха-шастры приветствует он приобретение богатства, советует не чураться никакой, даже самой низкой работы неприкасаемого, заниматься ремеслами и искусствами, не бояться странствий и разлуки с близкими, бережливо сохранять приобретенное. Но при этом он неоднократно обращает внимание читателя на летучесть богатства, на превратности судьбы, своенравие удачи, и говорит не столько о приобретении и сохранении, сколько о щедрости и благотворительности.
Кшемендра не отрицает мокшу и нравственные ценности йоги, но считает их обязательными исключительно для людей, стоящих на последней ступени жизни. При этом
он выделяет и подробно описывает нравственные и духовные стороны самопознания, предупреждая от крайностей «жара подвижничества» (тапаса), изнурения ума и тела, но главное — от преждевременности занятий для достижения конечного внутреннего озарения
и освобождения. В заключительных стихах Чару-чарья-шатаки, описывающих долг последних двух ступеней жизни, Кшемендра подчеркивает, что именно, состарившись, человек должен обратиться к духовному знанию, к внутреннему свету и йоге.
Перейдем теперь к самой Чару-чарья-шатаке, некоторые стихи из которой в художественном переводе М.И. Михайлова и комментариями автора статьи приведены ниже.

1. Ведущий на небо, добрейший и праведный нрав, почтенный во многих мирах, Как Вишну сам, счастливо Шри обладающий, победным пусть будет в делах!
2. В час Брахмы (утром) Бодрее расстанься со сном; вступает Шри в цветок зари, наполненный добром!
3 Пусть будет тело всегда вне зла и пыли; Ведь все грехи Убийцы Вритры, Водою смыты были!
Миф, на который ссылается Кшемендра, повествует об убийстве Вритры- знаменитого и добродетельного асура, Индрой- главой дэвов. Это один из самых древний мифов, упоминаемый еще в Ригведе. Индра, из не совсем ясных побуждений, по поводу которых ведется до сих пор спор среди комментаторов и исследователей, путем вероломства и обмана убил своего супротивника, с которым, на момент убийства, был заключен мирный договор. Вероятно, у Индры и Вритры были, по мнению Топорова А.И. и Лосева П.С. даже родственные отношения. Во всяком случае, этот поступок был трактован священными текстами не однозначно, а грех, совершенный царем дэвов был неоспорим. Однако же, через некоторое время, даже такое преступление было прощено Индре путем покаяния, совершения различных ритуалов и омовения водой.
Кшемендра иронизирует здесь, указывая на применение двойных стандартов морали в отношении Индры.
5. Служенья предкам в шастрах указан способ человеку; Комочек риса Бхишма клал
не в руку Шантану, а в Реку!
Здесь имеется ввиду, что Бхишма вначале почтил свою мать- Гангу, но не отца Шантану, что указывает на первенство матери для сына перед отцом, что было во времена, которые уже для Кшемендры были древними.
6. Во сне класть на север и запад чело нам негоже; расщеплен был Индрой плод Дити, неверно лежавшей на ложе!
А здесь скрыта очень интересная ссылка на восьмилетний согласовательный цикл Венеры! Этот календарный согласовательный цикл использовался во многих странах древнего мира, включая даже календарь индейцев центральной Америки. Суть данного явления заключается в следующем: Вспомним, что у Дану, сестры-близнеца Дити, беременной в одно и тоже время с ней, родилось 50 сыновей, а у Дити, после того, как зародыш в ее теле был расщеплен Индрой- 49 сыновей. Если Дити легла спать головой на Запад, то Дану, значит, спала правильно,- головой на Восток. Если предположить, что Индра- полная Луна, которая встает на Востоке. то ее свет как раз попадал в её лоно. Отсюда следует, что «сыновья» Дити- потомки Индры, кстати как и сыновья Дану, у которой родились 50 сыновей. 49+50 = 99. Если предположить, что «сыновья» полной Луны это также полнолуния, повторяющиеся через 29,5322 суток, то 99 таких полнолуний — синодических лунных месяцев, будут составлять 99*29,5322= 2 923,7 суток. Дити и Дану- сестры-близнецы, одна из которых уснула головой на Восток, к другая- на Запад. Отцом Дити и Дану был Шукра или Дакша. Шукра- название планеты Венера в древнеиндийской астрономии. Отсюда можно сопоставить Дити и Дану с вечерней и утренней Венерой соответственно (утренняя Венера появляется на Востоке, а вечерняя- на Западе). Синодический период Венеры составляет приблизительно 584 земных суток. Поделим 2923,7 на 584 и получим 5,006. теперь поделим 2923,7 на 365,25 (продолжительность года в сутках) и получим 8,004. следовательно 8 солнечных лет равны 5 синодических периодов Венеры или 99 синодическим лунным месяцам.
9. Не странствуйте ночью,
Уймите сомненья; Посажен был на кол, как вор, Мандавья по подозренью!
За предупреждением «не странствовать ночью» скрывается наставление совсем иного рода. В детстве Мандавья любил играть с насекомыми, вставляя в них травинку и отпуская на волю. Некоторые собиратели дикого меда поступают так с дикими пчелами, дабы те, с травинкой, которая не позволяет им быстро лететь и теряться среди растительности, указали путь собирателю к тому месту, где хранится их мед. Несчастное насекомое, вероятно испытывает серьезные муки. Мандавья вырос и стал мудрецом, и вот, однажды он, занимаясь духовной практикой, принял обет молчания. Соблюдая его, он решил как-то прогуляться вечером. В это время, воры украли вещи у его соседа и спрятали их в доме ушедшего на ночную прогулку мудреца. Воров не нашли, но нашли украденные вещи именно в доме Мандавьи. Его призвали к ответу, но, поскольку тот не мог нарушить обета молчания, то его признали виновным и, как преступника, казнили посадив на кол. Мудрец не умер сразу и дождался, пока проходящий мимо него царь, решил простить его и приказал срубить тот кол, на который тот был посажен, обрубок же кола остался внутри его тела… Таким образом, Кшемендра как бы маскирует одно наставление за другим.
10. Чужой жены не ищи, Не смей и своей доверяться; Погиб из-за Ситы так Равана,
Был предан женой Видуратха!
12. Зародыш склоки — злоба, а корень счастья жалость; испил проклятье Джанамеджая За гнев и шалость!
15. Дружи со святыми, Беги от злодеев лукавых; Вибхишана подданных, царство обрел, Сдружившись с Рагхавой!
17. Послушный сын и юность рад отдать отцу; Так, царь Яяти, взяв у сына, вернул красу!
18. Без мук сожаленья, приветливо надо давать подаянье; вкушающий жертву погибнет в презреньи, Чисты же остатки даянья!
19. Награды всяк жажду уйми, храни чистоту в отреченьи; сережки даря, но копье вымогая, сам Карна погряз в прегрешеньи!
21. Плачевен конец обманом ведущихся дел; забылись все Карной приёмы стрельбы,
Какими он хитростью овладел!
23. Чужую всяк жизнь защищай, других, как себя самого, возлюбя; ценою аж плоти своей от сокола спас Шиби голубя!
В Махабхарате есть такая история4: однажды Шиби спас голубя, на которого нападал сокол. Тогда сокол обратился к нему и сказал: ты оставил меня без пищи, как мне теперь быть? Тогда Шиби сказал: прилетай ко мне каждый день и выклевывай из моей плоти столько мяса, сколько вмещается в голубе. И Сокол в течение месяца прилетал за своей порцией мяса, а плоть Шиби вырастала каждый раз после того, как сокол забирал часть ее себе. Через месяц оба они — сокол и голубь явились к нему. Сокол превратился в Индру, а голубь- в Агни. Они сообщили, что таким образом испытывали подвижника… подобная история есть в древнегреческих мифах- вспомните о страданиях Прометея, похитившего огонь у богов Олимпа и расплачивавшегося за это адскими муками, когда коршун ежедневно клевал его печень, которая затем отрастала вновь. У этого мифа есть параллели и в других мифологиях.
26. Увлекшись сильной страстью, опутан будешь женской властью; женою сломлен Дашаратха- сражён злосчастьем!
27. Не славь сам себя, пыхтя самохвальством; Яяти лишился небес, Ослепленный зазнайством!
28) Отринь и охотой кровавое увлеченье; навлёк на себя так проклятие Панду —
а с ним и кончины мученье!
30. Доносы на милых владыке посеют и скорбь, и вражду; доносчики Солнце и Месяц
для Раху собою являют еду!
Солнечные или лунные затмения происходят в точках пересечения воображаемых орбит Солнца и Луны. Эти точки (восходящий и нисходящий «узлы» назывались в индийской астрономии Раху и Кету. Будучи персонифицированы в виде демон6ов, они в урочный час «проглатывают» Солнце или Луну).

33. Друзей, свояков не гони: опасно над ними глумленье; разрушил всё пиршество Дакши бог Шива, снеся оскорбленье!
34. Не спорь и не слепни от гнева запала; Был Кришной лишён головы гневливый и злой Шишупала.
35. Великих же честь возвышай хвалой их заслуг; не славивши Раму, не снесть б Хануману Служения мук.
36. Почтенье согласно заслугам — не роду — даруется мудрыми; сын Дроны, достигший брахманства, способный Видура по роду являются шудрами!
37. Подстёгивать алчность мудрейший не должен; Познали так дэвы, что в море Помимо сокровищ и яд Калакута заложен!
39. Не верьте своим ни очам, ни ушам при чувств напряженьи; так Менаку сам Вишвамитра прижал в вожделеньи!
40. Отринь печаль, будь тверд в разлуке; «Убит ваш сын!» — Пал Дрона-вождь при этом слухе!
43. Любимых, добрейших, безгрешных и верных как можно изгнать?! Изгнавшему Ситу святую, пришлось даже Раме боль скорби познать!
44. Учителя радуй служеньем, терпеньем и к ведам влеченьем; стерпел все тела мучения Кача, Увлекшись сверхтайным ученьем!
45. Для славы честь, как жизнь для тела — так, вечно думай о ней; встарь в рай Индрадьюмну вернула благая память людей!
46. Как алчно не прячь, «Лакшми» не сберечь; богатство от Индрадатты и Вьяди
царь Нанда не смог устеречь!
49. Величьем гордясь, не смейсь над врагом; брахманской приязни лишась,
Сам Рама захвачен был в плен малышом!
50. Грабеж и враждебность, насилье над миром Не делай забавой;
На две половины раздвоен был злодей Джарасандха Пандавом!
51. Из выгоды не идите нечестным путем; Победа над Бали с уловкой Легла на честь Рамы пятном!
55. Не верьте царям: их милость — морока; любимейший Нанды советник Вкусил нестерпимые муки острога!
60. Богатая пища рождает и вялость, и боль; насытившись маслом, ослаб сам Огонь!
Богатство следует накапливать, но им нужно пользоваться- деньги должны работать, там, в ином мире, они не принесут пользы.
61. Усильем порок изводи, не тело — суровым обетом; Себя обуздав, Кумбхакарна
уснул, невменяем от бреда!
62. Не вечно все: и старь, и новь, и явь; куда девались Рама, Рагху, Шиби, Панду,
Другие все, как их не славь?!
63. Насмешкой не тронь стариковских движений, поступков, лица; Шри-Сута лишился красы, когда осмеял мудреца!
67. С любовью и верой служите учителю, выказуя все лучшее; был Рамой почтен Вишвамитра — доверил ему всё оружие!
68. Зачем принужденье, что должно, богатство отдайте то сами; Под натиском Дроны Друпада весь сдал Удел Апанхави!
69. Ищи триединых «державы», любви и богатства; как Сагара, будешь достоин
всемирного царства!
70. Сторонников честь не роняй, будь равным иль важным; с расцветом лишь рода Рагхавов сам Рама стал важным!
72. В годину несчастья трудись соответственно; так сам Венценосец в хоромах Вираты Учителем пляски нанялся за плату!
74. Из жадности к дурню идя в услуженье, становится лёгок и «грузный» учитель;
позарясь на место Самварты, презренье снискал Брихаспати-проситель!
В переводе с Санскрита слово «гуру» также имеет значение «грузный», «тяжелый».
76. Не будь пристращён к переборам на вине, беспечные сладкие песни не пой; Удаяна-царь был похищен, увлекшись на вине игрой!
77. Кувшиночку будто, супругу тревожить жестоко не смей; чтоб страхи жены уничтожить, Сам Сурья погас перед ней!
80. Не делай всю власть, просвещённый, зависимой от детей; травинкою стал Дхрита-раштра в руках сыновей!
82. Хозяина ласку снискав, опираться нельзя на былые заслуги; Муж Ночи у Шивы в кудрях Обязан сносить похудания муки!
Месяц, изображаемый в кудрях Шивы- супруг Ночи, эпитет Индры- напившись Сомы и раздобрев благодаря былым заслугам, каждые две недели вынужден худеть и чахнуть, пока совсем не исчезнет в новолуние.
86. Оставьте с мечтой о богатстве к неравному браку порыв; проклятие Шукры испил царь Яяти, его дочь полюбив!
89. Другим помогать всяк обязан святой — вот сущность сей жизни земной; блаженства исполненный Будда направил к всеобщему счастью взор свой!
90. Щадите родных в нищете, друзьям помогайте в беде; стал Бали сам «Древом желаний», друзей и родных приглашавши к еде!
92. Учащийся, муж, а потом уж отшельник, скиталец — таков очеред; Яяти, другие вожди все Порядок «пристанищ» блюли, продвигаясь вперед!
93. Своею рукой расточай большие сокровища; другими истрачено злато, проглоченного Агастьей чудовища!
94 Чего устыдишься в конце, Не делай сначала; последний лик Десятиглава вспомянул страданье, что Рамы жена испытала!
95. Волос серебро примечая, в священные кущи стремитесь уйти, в леса уходили мудрейшие Куру, Земли повелители, на исходе пути!
96. Всяк в старости должен познать приём пресечения плача «второго рождения»;
Видура в сиянье познанья подверг «второго рождения семя» сожженью!
98. Потомков обретшие славных, и жизнь потеряв, не умрут; и днесь «воплощения славы», Мандхатри и Сукхи, живут!
100) Святых изучив и обдумав ученье, служитель преславного Вьясы —
Кшемендра — вот вкратце сие

Подводя краткий итог можно сказать следующее:
• не склоняясь ни к одной из многих религиозно-философских систем, процветавших в Кашмире XI века, Кшемендра пропагандирует естественные общечеловеческие ценности, такие как честность, щедрость, забота о ближнем, ненасилие, своевременность образа жизни и мысли, терпение к грешникам, но не терпение к порокам, среди которых он выделяет гордость, гневливость, жадность, глупость, высокомерие, беспечность, пьянство, похоть, тщеславие неумеренность и др.;
• для поэта нет непререкаемых авторитетов ни на земле, ни на небе; он видит или подразумевает наличие «пятен» на совести даже самых положительных персонажей, примеры из жизни которых он приводит;
• именно совесть Кшемендра считает мерилом оценки правильного добронравного поведения, которое он и воспевает не только в Чару-чарья-шатаке, но и в других произведениях, именно совесть подобна яду калакута, выпитому Шивой в начале времен, той ложке дегтя в бочке меда мирских удовольствий, которая, в тоже время, подобна и исцеляющей амрите- напитку бессмертия, способному воскресить к жизни не только конкретную личность, но и общество в целом;
• на каждом этапе жизни человек должен соответствовать роду занятий, предписанному ему на этом этапе: получив обучение, человек должен создать семью; создав же семью, он должен трудиться не чураясь любой доступной работы; имея богатство, человек должен пользоваться им в этой жизни, а не хранить под замком; вырастив потомков, и дав им толчок для дальнейшей самостоятельной жизни, человек должен уйти из этого мира в лесную обитель для изучения законов природы, получения знаний философско-религиозного характера высшего уровня; почувствовав свой приближающийся конец он, будучи тренированным и сведущим в учении йоги, должен покинуть и эту обитель, дабы отправиться в свой последний путь, не останавливаясь уже нигде до тех пор, пока не совершит он свой последний шаг; и человек не должен менять последовательность этих этапов.
Для своего времени такая жизненная позиция была своего рода новаторской ибо ставила во главу угла именно человека с его достоинствами и недостатками, выражала отношение к общественному устройству, порицая те его устои, которые противоречили логике, элементарным понятиям о добре и зле. Некоторые исследователи трудов ученого причисляют его к последователям Буддизма, тем более что буддисты были среди его наставников, однако это не совсем так: Кшемендра старался найти лучшее в любом мировоззрении: он рекомендует изучать Веды (к которым Буддизм относится прохладно), советует почитать индуистских богов, уважать джайнский аскетизм- быть честным и Зрячим членом общества, морально и нравственно устойчивым, быть полноценной, счастливой личностью.