Ригведа Веданга Джьотиша
pañcasaṁvatsaramayaṁ yugādhyakṣaṁ prajāpatim |
dinartvayanamāsāṅgaṁ praṇamya śirasā śuciḥ || 1
praṇamya śirasā kālam abhivādya sarasvatīm |
kālajñānaṁ pravakṣyāmi lagadhasya mahātmanaḥ || 2
jyotiṣām ayanaṁ kṛtsnaṁ pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ |
viprāṇāṁ saṁmataṁ loke yajñakālārthasiddhaye || 3
nirekaṁ dvādaśārdhābdaṁ dviguṇaṁ gatasaṁjñikam |
ṣaṣṭyā ṣaṣṭyā yutaṁ dvābhyāṁ parvaṇāṁ rāśir ucyate || 4
svar ākramete somārkau yadā sākaṁ savāsavau |
syāt tadādi yugaṁ māghas tapaḥ śuklo 'yanaṁ hy udak || 5
prapadyete śraviṣṭhādau sūryācandramasāv udak |
sārpārdhe dakṣiṇārkas tu māghaśrāvaṇayoḥ sadā || 6
gharmavṛddhir apāṁ prasthaḥ kṣapāhrāsa udaggatau |
dakṣiṇe tau viparyāsaḥ ṣaṇmuhūrtyayanena tu || 7
dviguṇaṁ saptamaṁ cāhur ayanādyaṁ trayodaśam |
caturthaṁ daśamaṁ ca dvir yugmādyaṁ bahule 'pyṛtau || 8
vasus tvaṣṭā bhavo 'jaś ca mitraḥ sarpāśvinau jalam |
dhātā kaścāyanādyāś cārthapañcamastv ṛtuḥ || 9
bhāṁśāḥ syur aṣṭakāḥ kāryāḥ pakṣadvādaśakodgatāḥ |
ekādaśaguṇaś conaḥ śukle 'rdhaṁ caindavā yadi || 10
kāryā bhāṁśāṣṭakasthāne kalā ekānnaviṁśatiḥ |
ūnasthāne trisaptatim udvaped ūnasaṁmitāḥ || 11
tryaṁśo bhaśeṣo divasāṁśabhāgaś caturdaśaś cāpy anīya bhinnam |
bhārdhe 'dhike cāpi gate paro 'ṁśo dvāv uttamaikaṁ pnavakairavedyam || 12
pakṣāt pañcadaśāc cordhvaṁ tadbhuktam iti nirdiśet |
navabhis tūdgato 'ṁśaḥ syād ūnāṁśadvyadhikena tu || 13
jau drā ghaḥ khe śve 'hī ro ṣā cin mū ṣa ṇyaḥ sū mā dhā ṇaḥ |
re mṛ ghrāḥ svā 'po 'jaḥ kṛ ṣyo ha jye ṣṭhā ittṛkṣā liṅgaiḥ || 14
jāvādyaṁśaiḥ samaṁ vidyāt pūrvārdhe parvasūttare |
bhādānaṁ syāt caturdaśyāṁ kāṣṭhānāṁ devinā kalāḥ || 15
kalā daśa saviṁśā syāt dve muhūrtasya nāḍike |
dyutriṁśat tatkalānāṁ tu ṣaṭchatī tryadhikaṁ bhavet || 16
nāḍike dve muhūrtas tu pañcāśatpalam āḍhakam |
āḍhakāt kumbhako droṇaḥ kuṭapair vardhate tribhiḥ || 17
sasaptakaṁ bhayuk somaḥ sūryo dyūni trayodaśa |
navabhāni ca pañcāhnaḥ kāṣṭhāḥ pañcākṣarāḥ smṛtāḥ || 18
śraviṣṭhāyāṁ gaṇābhyastān prāgvilagnān vinirdiśet |
staryān māsān ṣaḍabhyastān vidyāc cāndramasān ṛtun || 19
atītaparvabhāgebhyaḥ śodhayed dviguṇāṁ tithim |
teṣu maṇḍalabhāgeṣu tithiniṣṭhāṁgato raviḥ || 20
yāḥ parvabhādānakalās tāsu saptaguṇāṁ tithim |
prakṣipet tatsamūhas tu vidyād ādānikīḥ kalāḥ || 21
yad uttarasyāyanato gataṁ syāc cheṣaṁ tu yad dakṣiṇato 'yanasya |
tad ekaṣaṣṭyā dviguṇaṁ vibhaktaṁ sadvādaśaṁ syād divasapramāṇam || 22
yad ardhaṁ dinabhāgānāṁ sadā parvaṇi parvaṇi |
ṛtuśeṣaṁ tu tad vidyāt saṁkhyāya sahaparvaṇām || 23
ity upāyasamuddeśo bhūyo 'py ahnaḥ prakalpayet |
jñeyarāśigatābhyastaṁ vibhajet jñānarāśinā || 24
agniḥ prajāpatiḥ somo rudro 'ditir bṛhaspatiḥ |
sarpāś ca pitaraś caiva bhagaś caivāryamāpi ca || 25
savitā tvaṣṭātha vāyuś cendrāgnī mitra eva ca |
indro niṛrtir āpo vai viśvedevās tathaiva ca || 26
viṣnur vasavo varuṇo 'ja ekapāt tathaiva ca |
ahirbudhnyas tathā pūṣā aśvinau yama eva ca || 27
nakṣatradevatā etā etābhir yajñakarmaṇi |
yajamānasya śāstrajñair nāma nakṣatrajaṁ smṛtam || 28
ity evaṁ māsavarṣāṇāṁ muhūrtodayaparvaṇām |
dinartvayanam āsāṅgaṁ vyākhyānaṁ lagadho 'bravīt || 29
somasūryastṛcaritaṁ lokaṁ loke ca sammatim |
somasūryastṛcaritaṁ vidvān vedavid aśnute || 30
viṣuvaṁ tadguṇaṁ dvābhyāṁ rūpahīnaṁ tu ṣaḍguṇam |
yal labdhaṁ tāni parvāṇi tathārdhaṁ sā tithir bhavet || 31
māghaśuklapravṛttasya pauṣakṛṣnasamāpinaḥ |
yugasya pañcavarṣasya kālajñānaṁ pracakṣate || 32
tṛtīyāṁ navamīṁ caiva paurṇamāsīm athāsite |
ṣaṣṭhīṁ ca viṣuvān prokto dvādaśīṁ ca samaṁ bhavet || 33
caturdaśīm upavasathas tathā bhaved yathodito dinam upaiti candramāḥ |
māghaśuklāhniko yuṅkte śraviṣṭhāyāṁ ca vārṣikīm || 34
yathā śikhā mayūrāṇāṁ nāgānāṁ maṇayo yathā |
tadvad vedāṅgaśāstrāṇāṁ jyotiṣaṁ mūrdhani sthitam || 35
vedā hi yajñārthamabhipravṛttāḥ kālānupūrvā vihitāśca yajñāḥ |
tasmādidaṁ kālavidhānaśāstraṁ yo jyotiṣaṁ veda sa veda yajñān || 36
dinartvayanamāsāṅgaṁ praṇamya śirasā śuciḥ || 1
praṇamya śirasā kālam abhivādya sarasvatīm |
kālajñānaṁ pravakṣyāmi lagadhasya mahātmanaḥ || 2
jyotiṣām ayanaṁ kṛtsnaṁ pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ |
viprāṇāṁ saṁmataṁ loke yajñakālārthasiddhaye || 3
nirekaṁ dvādaśārdhābdaṁ dviguṇaṁ gatasaṁjñikam |
ṣaṣṭyā ṣaṣṭyā yutaṁ dvābhyāṁ parvaṇāṁ rāśir ucyate || 4
svar ākramete somārkau yadā sākaṁ savāsavau |
syāt tadādi yugaṁ māghas tapaḥ śuklo 'yanaṁ hy udak || 5
prapadyete śraviṣṭhādau sūryācandramasāv udak |
sārpārdhe dakṣiṇārkas tu māghaśrāvaṇayoḥ sadā || 6
gharmavṛddhir apāṁ prasthaḥ kṣapāhrāsa udaggatau |
dakṣiṇe tau viparyāsaḥ ṣaṇmuhūrtyayanena tu || 7
dviguṇaṁ saptamaṁ cāhur ayanādyaṁ trayodaśam |
caturthaṁ daśamaṁ ca dvir yugmādyaṁ bahule 'pyṛtau || 8
vasus tvaṣṭā bhavo 'jaś ca mitraḥ sarpāśvinau jalam |
dhātā kaścāyanādyāś cārthapañcamastv ṛtuḥ || 9
bhāṁśāḥ syur aṣṭakāḥ kāryāḥ pakṣadvādaśakodgatāḥ |
ekādaśaguṇaś conaḥ śukle 'rdhaṁ caindavā yadi || 10
kāryā bhāṁśāṣṭakasthāne kalā ekānnaviṁśatiḥ |
ūnasthāne trisaptatim udvaped ūnasaṁmitāḥ || 11
tryaṁśo bhaśeṣo divasāṁśabhāgaś caturdaśaś cāpy anīya bhinnam |
bhārdhe 'dhike cāpi gate paro 'ṁśo dvāv uttamaikaṁ pnavakairavedyam || 12
pakṣāt pañcadaśāc cordhvaṁ tadbhuktam iti nirdiśet |
navabhis tūdgato 'ṁśaḥ syād ūnāṁśadvyadhikena tu || 13
jau drā ghaḥ khe śve 'hī ro ṣā cin mū ṣa ṇyaḥ sū mā dhā ṇaḥ |
re mṛ ghrāḥ svā 'po 'jaḥ kṛ ṣyo ha jye ṣṭhā ittṛkṣā liṅgaiḥ || 14
jāvādyaṁśaiḥ samaṁ vidyāt pūrvārdhe parvasūttare |
bhādānaṁ syāt caturdaśyāṁ kāṣṭhānāṁ devinā kalāḥ || 15
kalā daśa saviṁśā syāt dve muhūrtasya nāḍike |
dyutriṁśat tatkalānāṁ tu ṣaṭchatī tryadhikaṁ bhavet || 16
nāḍike dve muhūrtas tu pañcāśatpalam āḍhakam |
āḍhakāt kumbhako droṇaḥ kuṭapair vardhate tribhiḥ || 17
sasaptakaṁ bhayuk somaḥ sūryo dyūni trayodaśa |
navabhāni ca pañcāhnaḥ kāṣṭhāḥ pañcākṣarāḥ smṛtāḥ || 18
śraviṣṭhāyāṁ gaṇābhyastān prāgvilagnān vinirdiśet |
staryān māsān ṣaḍabhyastān vidyāc cāndramasān ṛtun || 19
atītaparvabhāgebhyaḥ śodhayed dviguṇāṁ tithim |
teṣu maṇḍalabhāgeṣu tithiniṣṭhāṁgato raviḥ || 20
yāḥ parvabhādānakalās tāsu saptaguṇāṁ tithim |
prakṣipet tatsamūhas tu vidyād ādānikīḥ kalāḥ || 21
yad uttarasyāyanato gataṁ syāc cheṣaṁ tu yad dakṣiṇato 'yanasya |
tad ekaṣaṣṭyā dviguṇaṁ vibhaktaṁ sadvādaśaṁ syād divasapramāṇam || 22
yad ardhaṁ dinabhāgānāṁ sadā parvaṇi parvaṇi |
ṛtuśeṣaṁ tu tad vidyāt saṁkhyāya sahaparvaṇām || 23
ity upāyasamuddeśo bhūyo 'py ahnaḥ prakalpayet |
jñeyarāśigatābhyastaṁ vibhajet jñānarāśinā || 24
agniḥ prajāpatiḥ somo rudro 'ditir bṛhaspatiḥ |
sarpāś ca pitaraś caiva bhagaś caivāryamāpi ca || 25
savitā tvaṣṭātha vāyuś cendrāgnī mitra eva ca |
indro niṛrtir āpo vai viśvedevās tathaiva ca || 26
viṣnur vasavo varuṇo 'ja ekapāt tathaiva ca |
ahirbudhnyas tathā pūṣā aśvinau yama eva ca || 27
nakṣatradevatā etā etābhir yajñakarmaṇi |
yajamānasya śāstrajñair nāma nakṣatrajaṁ smṛtam || 28
ity evaṁ māsavarṣāṇāṁ muhūrtodayaparvaṇām |
dinartvayanam āsāṅgaṁ vyākhyānaṁ lagadho 'bravīt || 29
somasūryastṛcaritaṁ lokaṁ loke ca sammatim |
somasūryastṛcaritaṁ vidvān vedavid aśnute || 30
viṣuvaṁ tadguṇaṁ dvābhyāṁ rūpahīnaṁ tu ṣaḍguṇam |
yal labdhaṁ tāni parvāṇi tathārdhaṁ sā tithir bhavet || 31
māghaśuklapravṛttasya pauṣakṛṣnasamāpinaḥ |
yugasya pañcavarṣasya kālajñānaṁ pracakṣate || 32
tṛtīyāṁ navamīṁ caiva paurṇamāsīm athāsite |
ṣaṣṭhīṁ ca viṣuvān prokto dvādaśīṁ ca samaṁ bhavet || 33
caturdaśīm upavasathas tathā bhaved yathodito dinam upaiti candramāḥ |
māghaśuklāhniko yuṅkte śraviṣṭhāyāṁ ca vārṣikīm || 34
yathā śikhā mayūrāṇāṁ nāgānāṁ maṇayo yathā |
tadvad vedāṅgaśāstrāṇāṁ jyotiṣaṁ mūrdhani sthitam || 35
vedā hi yajñārthamabhipravṛttāḥ kālānupūrvā vihitāśca yajñāḥ |
tasmādidaṁ kālavidhānaśāstraṁ yo jyotiṣaṁ veda sa veda yajñān || 36

Комментарии: Ригведа Веданга Джьотиша