Нрисимхатапани упанишада
nṛsiṃhatāpinyupaniṣat
yatturyoṅkārāgraparābhūmisthiravarāsanam |
pratiyogivinirmuktaturyaṃturyamahaṃ mahaḥ ||
OṂ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ |
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |
sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ |
vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ |
svasti na indro vṛddhaśravāḥ |
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ |
svasti no bṛhaspatirdadhātu |
OṂ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
OṂ āpo vā idamāsaṃstatsalilameva |
sa prajāpatirekaḥ puṣkaraparṇe samabhavat |
tasyāntarmanasi kāmaḥ samavartata idaṃ sṛjeyamiti |
tasmādyatpuruṣo manasābhigacchati tadvācā vadati
tatkarmaṇā karoti tadeṣabhyanūktā |
kāmastadagre samavartatādhi manaso retaḥ prathamaṃ yadāsīt |
sato bandhumasati niravindanhṛdi pratīṣyā kavayo manīṣeti upainaṃ tadupanamati yatkāmo bhavati ya evaṃ veda sa tapo'tapyata sa tapastaptvā sa etaṃ mantrarājaṃ ārasiṃhamānuṣṭabhamapaśyattena vai sarvamidamasṛjata
yadidaṃ kiñca | tasmātsarvamānuṣṭubhamityācakṣate yadidaṃ kiñca | anuṣṭubho vā imāni bhūtāni jāyante anuṣṭubhā jātāni jīvanti anuṣṭubhaṃ rayantyabhisaṃviśanti tasyaiṣā bhavati anuṣṭupprathamā bhavati anuṣṭubuttamā bhavati vāgvā anuṣṭup vācaiva prayanti vācodyanti paramā vā eṣā chandasāṃ yadanuṣṭubiti || 1||
sasāgarāṃ saparvatāṃ saptadvīpāṃ vasundharāṃ tatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ jānīyāt yakṣagandharvāpsarogaṇasevitamantarikṣaṃ tatsāmno dvitīyaṃ pādaṃ jānīyādvasurudrādityaiḥ sarvairdevaiḥ sevitaṃ divaṃ tatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ jānīyāt brahmasvarūpaṃ nirañjanaṃ paramavyomnikaṃ tatsāmnaścaturthaṃ pādaṃ jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati ṛgyajuḥsāmātharvāṇaścatvāro vedāḥ sāṅgāḥ saśākhāścatvāraḥ pādā bhavanti kiṃ dhyānaṃ kiṃ daivataṃ kānyaṅgāni kāni daivatāni kiṃ chandaḥ ka ṛṣiriti || 2||
sa hovāca prajāpatiḥ sa yo ha vai sāvitryasyāṣṭākṣaraṃ padaṃ śriyābhiṣiktaṃ tatsāmno'ṅgaṃ veda śriyā haivābhiṣicyate sarve vedāḥ praṇavādikāstaṃ praṇavaṃ tatsāmno'ṅgaṃ veda sa trīṃllokāñjayati caturviṃśatyakṣarā
mahālakṣmīryajustatsāmno'ṅgaṃ veda sa āyuryaśaḥkīrtijñāneiśvaryavānbhavati tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati sāvitrīṃ
praṇavaṃ yajurlakṣmīṃ strīśūdrāya necchanti dvātriṃśadakṣaraṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati sāvitrīṃ lakṣmīṃ yajuḥ praṇavaṃ
yadi jānīyāt strī śūdraḥ sa mṛto'dho gacchati tasmātsarvadā nācaṣṭe yadyācaṣṭe
sa ācāryastenaiva sa mṛto'dho gacchati || 3||
sa hovāca prajāpatiḥ agnirvai devā idaṃ sarvaṃ viśvā
bhūtāni prāṇā vā indriyāṇi paśavo'nnamabhṛtaṃ
samrāṭ svarāḍvirāṭ tatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ jānīyāt
ṛgyajuḥsāmātharvarūpaḥ sūryo'ntarāditye hiraṇmayaḥ
puruṣastatsāmno dvitīyaṃ pādaṃ jānīyāt ya oṣadhīnāṃ
prabhurbhavati tārādhipatiḥ somastatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ
jānīyāt sa brahmā sa śivaḥ sa hariḥ sendraḥ so'kṣaraḥ
paramaḥ svarāṭ tatsāmnaścaturthaṃ pādaṃ jānīyādyo jānīte
so'mṛtatvaṃ ca gacchati ugraṃ prathamasyādyaṃ jvalaṃ
dvitīyasyādyaṃ nṛsiṃhaṃ tṛtīyasyādyaṃ mṛtyuṃ
caturthasyādyaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca
gacchati tasmādidaṃ sāma yatra kutracinnācaṣṭe yadi
dātumapekṣate putrāya śuśrūṣave dāsyatyanyasmai
śiṣyāya vā ceti || 4||
sa hovāca prajāpatiḥ kṣīrodārṇavaśāyinaṃ nṛkesarivigrahaṃ
yogidhyeyaṃ paraṃ padaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ
ca gacchati vīraṃ prathamasyādyārdhāntyaṃ taṃ sa
dvitīyasyādyārdhāntyaṃ haṃ bhī tṛtīyasyādyārdhāntyaṃ
mṛtyuṃ caturthasyādyārdhāntyaṃ sāma tu jānīyādyo jānīte
variation found with syAdyArdhAntyam vs syArdhAntyam
so'mṛtatvaṃ ca gacchati tasmādidaṃ sāma yena
kenacidācāryamukhena yo jānīte sa tenaiva śarīreṇa
saṃsārānmucyate mocayati mumukṣurbhavati japāttenaiva śarīreṇa
devatādarśanaṃ karoti tasmādidameva mukhyadvāraṃ kalau
nānyeṣāṃ bhavati tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte
so'mṛtatvaṃ ca gacchati || 5||
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam |
ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ śaṅkaraṃ nīlalohitam ||
umāpatiḥ paśupatiḥ pinākī hyamitadyutiḥ |
īśānaḥ sarvavidyānāmīśvaraḥ sarvabhūtānāṃ
brahmādhipatirbrahmaṇo'dhipatiryo vai yajurvedavācyastaṃ
sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati
mahāprathamāntārdhasyādyantavato dvitīyāntārdhasyādyaṃ
ṣaṇaṃ tṛtīyāntārdhasyādyaṃ nāmā caturthāntārdhasyādyaṃ
sāma jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati tasmādidaṃ sāma
saccidānandamayaṃ paraṃ brahma tamevavaṃvidvānamṛta
iha bhavati tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte
so'mṛtatvaṃ ca gacchati || 6||
viśvasṛja etena vai viśvamidamasṛjanta yadviśvamasṛjanta
tasmādviśvasṛjo viśvamenānanu prajāyate brahmaṇaḥ
salokatāṃ sārṣṭitāṃ sāyujyaṃ yānti tasmādidaṃ
sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati
viṣṇuṃ prathamāntyaṃ mukhaṃ dvitīyāntyaṃ bhadraṃ
tṛtīyāntyaṃ myahaṃ caturthyāntaṃ sāma jānīyādyo
var chaturthasyAntaM
jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati strīpuṃsayorvā ihaiva
sthātumapekṣate tasmai sarvaiśvairyaṃ dadāti yatra kutrāpi
mriyate dehānte devaḥ paramaṃ brahma tārakaṃ vyācaṣṭe
yenāsāvamṛtībhūtvā so'mṛtatvaṃ ca gacchati
tasmādidaṃ sāma madhyagaṃ japati tasmādidaṃ sāmāṅgaṃ
prajāpatistasmādidaṃ sāmāṅgaṃ prajāpatirya evaṃ vedeti
mahopaniṣat | ya etāṃ mahopaniṣadaṃ veda sa
kṛtapuraścaraṇo mahāviṣṇurbhavati mahāviṣṇurbhavati || 7||
iti prathamopaniṣat || 1||
devā ha vai mṛtyoḥ pāpmabhyaḥ saṃsārācca bibhīyuste
prajāpatimupādhāvaṃstebhya etaṃ mantrarājaṃ
nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ prāyacchattena vai te mṛtyumajayan
pāpmānaṃ cātaransaṃsāraṃ cātaraṃstasmādyo mṛtyoḥ
pāpmabhyaḥ saṃsārācca bibhīyātsa etaṃ mantrarājaṃ
nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ pratigṛhṇīyātsa mṛtyuṃ tarati
sa pāpmānaṃ tarati sa saṃsāraṃ tarati tasya ha vai praṇavasya
yā pūrvā mātrā pṛthivyakāraḥ sa ṛgbhirṛgvedo brahmā
vasavo gāyatrī gārhapatyaḥ sā sāmnaḥ prathamaḥ pādo bhavati
dvitīyāntarikṣaṃ sa ukāraḥ sa yajurbhiryajurvedo viṣṇurudrā-
striṣṭubdakṣiṇāgniḥ sā sāmno dvitīyaḥ pādo bhavati
tṛtīyā dyauḥ sa makāraḥ sa sāmabhiḥ sāmavedo rudrā
ādityā jagatyāhavanīyaḥ sā sāmnastṛtīyaḥ pādo bhavati
yāvasāne'sya caturthyardhamātrā sa somaloka oṅkāraḥ
so'tharvaṇairmantrairatharvavedaḥ saṃvartako'gnirmaruto
virāḍekarṣirbhāsvatī smṛtā sā sāmnaścaturthaḥ
pādo bhavati || 1||
aṣṭākṣaraḥ prathamaḥ pādo bhavatyaṣṭākṣarāstrayaḥ
pādā bhavantyevaṃ dvātriṃśadakṣarāṇi sampadyante
dvātriṃśadakṣarā vā anuṣṭubbhavatyanuṣṭubhā
sarvamidaṃ sṛṣṭamanuṣṭubhā sarvamupasaṃhṛtaṃ
tasya haitasya pañcāṅgāni bhavanti catvāraḥ
pādāścatvāryaṅgāni bhavanti sapraṇavaṃ sarvaṃ
pañcamaṃ bhavati hṛdayāya namaḥ śirase svāhā
śikhāyai vaṣaṭ kavacāya huṃ astrāya phaḍiti
prathamaṃ prathamena saṃyujyate dvitīyaṃ dvitīyena
tṛtīyaṃ tṛtīyena caturthaṃ caturthena pañcamaṃ
pañcamena vyatiṣajati vyatiṣiktā vā ime
lokāstasmādvyatiṣiktānyaṅgāni bhavanti
omityetadakṣaramidaṃ sarvaṃ tasmātpratyakṣaramubhayata
oṅkāro bhavati akṣarāṇāṃ nyāsamupadiśanti
brahmavādinaḥ || 2||
tasya ha vā ugraṃ prathamaṃ sthānaṃ jānīyādyo
jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati vīraṃ dvitīyaṃ sthānaṃ
mahāviṣṇuṃ tṛtīyaṃ sthānaṃ jvalantaṃ caturthaṃ
sthānaṃ sarvatomukhaṃ pañcamaṃ sthānaṃ nṛsiṃhaṃ
ṣaṣṭhaṃ sthānaṃ bhīṣaṇaṃ saptamaṃ sthānaṃ
bhadramaṣṭamaṃ sthānaṃ mṛtyumṛtyuṃ navamaṃ sthānaṃ
namāmi daśamaṃ sthānamahamekādaśaṃ sthānaṃ
jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati ekādaśapadā
vā anuṣṭubbhavatyanuṣṭubhā sarvamidaṃ sṛṣṭamanuṣṭubhā
sarvamidamupasaṃhṛtaṃ tasmātsarvānuṣṭubhaṃ jānīyādyo
jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati || 3||
devā ha vai prajāpatimabruvannatha kasmāducyata
ugramiti sa hovāca prajāpatiryasmātsvamahimnā
sarvāꣳllokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi
bhūtānyudvṛhṇātyajasraṃ sṛjati visṛjati
vivāsayattyudgrāhyata udgṛhyate stuhi śrutaṃ gartasadaṃ
yuvānaṃ mṛgaṃ na bhīmamupahantumugraṃ
mṛḍājaritre rudrastavāno anyante asmannivapantu senāḥ
var siṃhastavāno
tasmāducyata ugramiti ||
atha kasmāducyate vīramiti yasmātsvamahimnā
sarvāꣳllokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi
bhūtāni viramati virāmayatyajasraṃ sṛjati visṛjati vāsayati
yato vīraḥ karmaṇyaḥ sudṛkṣo yuktagrāvā jāyate
devakāmastasmāducyate vīramiti ||
atha kasmāducyate mahāviṣṇumiti yasmātsvamahimnā
sarvāꣳllokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi
bhūtāni vyāpnoti vyāpayati sneho yathā
palalapiṇḍaṃ śāntamūlamotaṃ protamanuvyāsaṃ
variation palalapiṇḍamotaprotamanuprāptaṃ
vyatiṣikto vyāpayate
yasmānna jātaḥ paro anyo asti ya āviveśa bhuvanāni viśvā
prajāpatiḥ prajayā saṃvidānaḥ trīṇi jyotīṃṣi sacate
saṣoḍaśīṃ tasmāducyate mahāviṣṇumiti ||
var ṣoḍaśīti |
atha kasmāducyate jvalantamiti yasmātsvamahimnā
sarvāॅṃllokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi
svatejasā jvalati jvālayati jvālyate jvālayate savitā prasavitā
dīpto dīpayandīpyamānaḥ jvalaṃ jvalitā
tapanvitapantsaṃtapanrocano
rocamānaḥ śobhanaḥ śobhamānaḥ kalyāṇastasmāducyate
jvalantamiti ||
atha kasmāducyate sarvatomukhamiti yasmātsvamahimnā
sarvāꣳllokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi bhūtāni
svayamanindriyo'pi sarvataḥ paśyati sarvataḥ śaृṇoti
sarvato gacchati sarvata ādatte sarvagaḥ sarvagatastiṣṭhati |
ekaḥ purastādya idaṃ babhūva yato babhūva bhuvanasya gopāḥ |
yamapyeti bhuvanaṃ sāmparāye namāmi tamahaṃ
sarvatomukhamiti tasmāducyate sarvatomukhamiti ||
atha kasmāducyate nṛsiṃhamiti yasmātsarveṣāṃ bhūtānāṃ
nā vīryatamaḥ śreṣṭhatamaśca siṃho vīryatamaḥ
śreṣṭhatamaśca | tasmānnṛsiṃha āsītparameśvaro
jagaddhitaṃ vā etadrūpaṃ yadakṣaraṃ bhavati pratadviṣṇustavate
variation pratadviṣṇuḥ stavate
vīryāya mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ | yasyoruṣu
triṣu vikramaṇeṣvadhikṣiyanti bhuvanāni viśvā tasmāducyate
nṛsiṃhamiti ||
atha kasmāducyate bhīṣaṇamiti yasmādbhīṣaṇaṃ
yasya rūpaṃ dṛṣṭvā sarve lokāḥ sarve devāḥ
sarvāṇi bhūtāni bhītyā palāyante svayaṃ yataḥ kutaśca
na bibheti bhīṣāsmādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ
bhīṣāsmādagniścendraśca mṛtyurdhāvati pañcama
iti tasmāducyate bhīṣaṇamiti ||
atha kasmāducyate bhadramiti yasmātsvayaṃ bhadro bhūtvā
sarvadā bhadraṃ dadāti rocano rocamānaḥ śobhanaḥ
śobhamānaḥ kalyāṇaḥ | bhadraṃ karṇebhiḥ śaृṇuyāma
devāḥ bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ
sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhirvyaśema devahitaṃ
yadāyuḥ tasmāducyate bhadramiti ||
atha kasmāducyate mṛtyumṛtyumiti yasmātsvamahimnā
svabhaktānāṃ smṛta eva mṛtyumapamṛtyuṃ ca mārayati |
ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya
devāḥ yasya chāyāmṛtaṃ yo mṛtyumṛtyuḥ kasmai
devāya haviṣā vidhema tasmāducyate mṛtyumṛtyumiti ||
atha kasmāducyate namāmīti yasmādyaṃ sarve devā namanti
mumukṣavo brahmavādinaśca | pra nūnaṃ brahmaṇaspatirmantraṃ
vadatyukthyaṃ
variation vadatyukthaṃ
yasminnindro varuṇo mitro aryamā devā okāṃsi
cakrire tasmāducyate namāmīti ||
atha kasmāducyate'hamiti | ahamasmi prathamajā ṛtāsya
pūrvaṃ devebhyo amṛtasya nābhiḥ | variation nābhāyi
yo mā dadāti sa idevamāvāḥ ahamannamannamadantamadmi ahaṃ viśvaṃ
variation ahamannamannamadantamādyi
bhuvanamabhyabhavāṃ suvarṇajyotirya evaṃ vedeti mahopaniṣat || 4||
iti dvitīyopaniṣat || 2||
devā ha vai prajāpatimabruvannānuṣṭubhasya
mantrarājasya nārasiṃhasya śaktiṃ bījaṃ no
brūhi bhagavanniti sa hovāca prajāpatirmāyā vā
eṣā nārasiṃhī sarvamidaṃ sṛjati sarvamidaṃ rakṣati
sarvamidaṃ saṃharati tasmānmāyāmetāṃ śaktiṃ
vidyādya etāṃ māyāṃ śaktiṃ veda sa pāpmānaṃ
tarati sa mṛtyuṃ tarati sa saṃsāraṃ tarati so'mṛtatvaṃ
ca gacchati mahatīṃ śriyamaśnute mīmāṃsante
brahmavādino hrasvā dīrghā plutā ceti ||
yadi hrasvā bhavati sarvaṃ pāpmānaṃ dahatyamṛtatvaṃ
ca gacchati yadi dīrghā bhavati mahatīṃ
śriyamāpnotyamṛtatvaṃ ca gacchati yadi plutā bhavati
jñānavānbhavatyamṛtatvaṃ ca gacchati tadetadṛṣiṇoktaṃ
nidarśanaṃ sa īṃ pāhi ya ṛjīṣī tarutraḥ śriyaṃ
lakṣmīmaupalāmambikāṃ gāṃ ṣaṣṭhīṃ ca
yāmindrasenetyudāhuḥ tāṃ vidyāṃ brahmayoniṃ
sarūpāmihāyuṣe śaraṇamahaṃ prapadye sarveṣāṃ vā
variation sarūpāṃ tāmihāyuṣe
etadbhūtānāmākāśaḥ parāyaṇaṃ sarvāṇi ha vā imāni
bhūtānyākāśādeva jāyanta ākāśādeva jātāni
jīvantyākāśaṃ prayatyabhisaṃviśanti tasmādākāśaṃ
bījaṃ vidyāttadeva jyāyastadetadṛṣiṇoktaṃ nidarśanaṃ
haṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhotā
vediṣadatithirduroṇasat ||
nṛṣadvarasadṛtasadvyomasadabjāgojā ṛtajā adrijā
ṛtaṃ bṛhat ||
ya evaṃ vedeti mahopaniṣat ||
iti tṛtīyopaniṣat || 3||
devā ha vai prajāpatimabruvannanuṣṭubhasya
mantrarājasya nārasiṃhasyāṅgamantrānno
brūhi bhagava iti sa hovāca prajāpatiḥ praṇavaṃ
sāvitrīṃ yajurlakṣmīṃ nṛsiṃhagāyatrīmityaṅgāni
jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati || 1||
omityetadakṣaramidaṃ sarvaṃ tasyopavyākhyānaṃ
bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaditi sarvamoṅkāra eva
yaccānyattrikālātītaṃ tadapyoṅkāra eva sarvaṃ
hyetadbrahmāyamātmā brahma so'yamātmā
catuṣpājjāgaritasthāno bahiḥprajñaḥ saptāṅga
ekonaviṃśatimukhaḥ sthūlabhugvaiśvānaraḥ
prathamaḥ pādaḥ | svapnasthāne'ntaprajñaḥ
saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ praviviktabhuktaijaso
dvitīyaḥ pādaḥ | yatra supto na kañcana kāmaṃ
kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati tatsuṣuptaṃ
suṣuptasthāna ekībhūtaḥ prajñānaghana ekānandamayo
hyānandabhuk cetomukhaḥ prājñastṛtīyo pādaḥ |
eṣa sarveśvara eṣa sarvajña eṣo'ntaryāmyeṣa
yoniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi bhūtānāṃ
nāntaḥprajñaṃ na bahiḥprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ
na prajñaṃ nāprajñaṃ na prajñānaghanamadṛṣṭa-
mavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamavyapadeśya-
maikātmyapratyayasāraṃ prapañcopaśamaṃ śāntaṃ
śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa ātmā sa vijñeyaḥ || 2||
atha sāvitrī gāyatryā yajuṣā proktā tayā
sarvamidaṃ vyāptaṃ ghṛṇiriti dve akṣare sūrya
iti trīṇi etadvai sāvitrasyāṣṭākṣaraṃ padaṃ
śriyābhiṣiktaṃ ya evaṃ veda śriyā haivābhiṣicyate |
tadetadṛcābhyuktaṃ ṛco akṣare parame
vyomanyasmindevā adhiviśve niṣeduḥ | yastanna veda
kimṛcā kariṣyati ya ittadvidusta ime samāsata
iti na ha vā etasyarcā na yajuṣā na sāmnārtho'sti
yaḥ sāvitrīṃ vedeti | OṂ bhūrlakṣmīrbhuvarlakṣmīḥ
svarlakṣmīḥ kālakarṇī tanno mahālakṣmīḥ
pracodayāt ityeṣā vai mahālakṣmīryajurgāyatrī
caturviṃśatyakṣarā bhavati | gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ
yadidaṃ kiñca tasmādya etāṃ mahālakṣmīṃ
yājuṣīṃ veda mahatīṃ śriyamaśnute |
OṂ nṛsiṃhāya vidmahe vajranakhāya dhīmahi |
tannaḥ siṃhaḥ pracodayāt ityeṣā vai nṛsiṃhagāyatrī
devānāṃ vedānāṃ nidānaṃ bhavati ya evaṃ veda
nidānavānbhavati || 3||
devā ha vai prajāpatimabruvannatha kairmantraiḥ
stuto devaḥ prīto bhavati svātmānaṃ darśayati
tanno brūhi bhagavanniti sa hovāca prajāpatiḥ |
OṂ yo ha vai nṛsiṃho devo bhagavānyaśca
brahmā bhūrbhuvaḥ svastasmai vai namo namaḥ || 1||
[yathā prathamamantroktāvādyantau tathā
sarvamantreṣu draṣṭavyau]|| yaśca viṣṇuḥ || 2||
yaśca maheśvaraḥ || 3|| yaśca puruṣaḥ || 4||
yaśceśvaraḥ || 5|| yā sarasvatī || 6|| yā śrīḥ || 7||
yā gaurī || 8|| yā prakṛtiḥ || 9|| yā vidyā || 10||
yaścoṅkāraḥ || 11|| yāścatasro'rdhamātrāḥ || 12||
ye vedāḥ sāṅgāḥ saśākhāḥ setihāsāḥ || 13||
ye ca pañcāgnayaḥ || 14|| yāḥ sapta mahāvyāhṛtayaḥ || 15||
ye cāṣṭau lokapālāḥ || 16|| ye cāṣṭau vasavaḥ || 17||
ye caikādaśa rudrāḥ || 18|| ye ca dvādaśādityāḥ || 19||
ye cāṣṭau grahāḥ || 20|| yāni ca pañcamahābhūtāni || 21||
yaśca kālaḥ || 22|| yaśca manuḥ || 23|| yaśca mṛtyuḥ || 24||
yaśca yamaḥ || 25|| yaścāntakaḥ || 26|| yaśca prāṇaḥ || 27||
yaśca sūryaḥ || 28|| yaśca somaḥ || 29||
yaśca virāṭ puruṣaḥ || 30|| yaśca jīvaḥ || 31||
yacca sarvam || 32|| iti dvātriṃśat iti
tānprajāpatirabravīdetairmantrairnityaṃ devaṃ stuvadhvam |
tato devaḥ prīto bhavati svātmānaṃ darśayati tasmādya
etairmantrairnityaṃ devaṃ stauti sa devaṃ paśyati so'mṛtatvaṃ
ca gacchati ya evaṃ vedeti mahopaniṣat ||
iti caturthyupaniṣat || 4||
devā ha vai prajāpatimabruvannānuṣṭubhasya
mantrarājasya nārasiṃhasya mahācakraṃ nāma
cakraṃ no brūhi bhagava iti sārvakāmikaṃ mokṣadvāraṃ
yadyogina upadiśanti sa hovāca prajāpatiḥ ṣaḍakṣaraṃ
vā etatsudarśanaṃ mahācakraṃ tasmātṣaḍaraṃ
bhavati ṣaṭpatraṃ cakraṃ bhavati ṣaḍvā ṛtava ṛtubhiḥ
sammitaṃ bhavati madhye nābhirbhavati nābhyāṃ vā ete arāḥ
pratiṣṭhitā māyayā etatsarvaṃ veṣṭitaṃ bhavati
nātmānaṃ māyā spṛśati tasmānmāyayā bahirveṣṭitaṃ
bhavati | athāṣṭāramaṣṭapatraṃ cakraṃ bhavatyaṣṭākṣarā
vai gāyatrī gāyatryā sammitaṃ bhavati bahirmāyayā
veṣṭitaṃ bhavati kṣetraṃ kṣetraṃ vai māyaiṣā sampadyate |
atha dvādaśāraṃ dvādaśapatraṃ cakraṃ bhavati
dvādaśākṣarā vai jagatī jagatyā sammitaṃ bhavati
bahirmāyayā veṣṭitaṃ bhavati | atha ṣoḍaśāraṃ
ṣoḍaśapatraṃ cakraṃ bhavati ṣoḍaśakalo vai puruṣaḥ
puruṣa evedaṃ sarvaṃ puruṣeṇa sammitaṃ bhavati
māyayā bahirveṣṭitaṃ
bhavati | atha dvātriṃśadaraṃ dvātriṃśatpatraṃ cakraṃ
bhavati dvātriṃśadakṣarā vā anuṣṭubbhavatyanuṣṭubhā
sarvamidaṃ bhavati bahirmāyayā veṣṭitaṃ bhavatyarairvā
etatsubaddhaṃ bhavati vedā vā ete arāḥ patrairvā
etatsarvataḥ parikrāmati chandāṃsi vai patrāṇi || 1||
etatsudarśanaṃ mahācakraṃ tasya madhye nābhyāṃ
tārakaṃ yadakṣaraṃ nārasiṃhamekākṣaraṃ
tadbhavati ṣaṭsu patreṣu ṣaḍakṣaraṃ sudarśanaṃ
bhavatyaṣṭasu patreṣvaṣṭākṣaraṃ nārāyaṇaṃ
bhavati dvādaśasu patreṣu dvādaśākṣaraṃ vāsudevaṃ
bhavati ṣoḍaśasu patreṣu mātṛkādyāḥ sabindukāḥ
ṣoḍaśa svarā bhavanti dvātriṃśatsu patreṣu
dvātriṃśadakṣaraṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ
bhavati tadvā etatsudarśanaṃ nāma cakraṃ sārvakāmikaṃ
mokṣadvāramṛṅmayaṃ yajurmayaṃ sāmamayaṃ
brahmamayamamṛtamayaṃ bhavati tasya purastādvasava
āsate rudrā dakṣiṇata ādityāḥ paścādviśvedevā
uttarato brahmaviṣṇumaheśvarā nābhyāṃ sūryācandramasau
pārśvayostadetadṛcābhyuktam | ṛco akṣare parame
vyomanyasmindevā adhiviśve niṣeduḥ | yastanna veda
kimṛcā kariṣyati ya ittadvidusta ime samāsata iti
tadetatsudarśanaṃ mahācakraṃ bālo vā yuvā vā
veda sa mahānbhavati sa guruḥ sarveṣāṃ
mantrāṇāmupadeṣṭā bhavatyanuṣṭubhā homaṃ
kuryādanuṣṭubhārcanaṃ kuryāttadetadrakṣoghnaṃ
mṛtyutārakaṃ guruṇā labdhaṃ kaṇṭhe bāhau
śikhāyāṃ vā badhnīta saptadvīpavatī bhūmirdakṣiṇārthaṃ
nāvakalpate tasmācchraddhayā yāṃ kāñcidgāṃ
dadyātsa dakṣiṇā bhavati || 2||
devā ha vai prajāpatimabruvannānuṣṭubhasya
mantrarājasya nārasiṃhasya phalaṃ no brūhi
bhagava iti sa hovāca prajāpatirya etaṃ mantrarājaṃ
nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte so'gnipūto
bhavati sa vāyupūto bhavati sa ādityapūto bhavati
sa somapūto bhavati sa satyapūto bhavati sa brahmapūto
bhavati sa viṣṇupūto bhavati sa rudrapūto bhavati
sa sarvapūto bhavati sa sarvapūto bhavati || 3||
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ
nityamadhīte sa mṛtyuṃ tarati sa pāpmānaṃ tarati
sa bhrūṇahatyāṃ tarati sa vīrahatyāṃ tarati sa sarvahatyāṃ
tarati sa saṃsāraṃ tarati sa sarvaṃ tarati sa sarvaṃ tarati || 4||
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ
nityamadhīte so'gniṃ stambhayati sa vāyuṃ stambhayati
sa ādityaṃ stambhayati sa stomaṃ stambhayati sa udakaṃ
stambhayati sa sarvāndevānstambhayati sa
sarvāngrahānstambhayati sa viṣaṃ stambhayati
sa viṣaṃ stambhayati || 5||
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ
nityamadhīte sa devānākarṣayati sa yakṣānākarṣayati
sa nāgānākarṣayati sa grahānākarṣayati sa
manuṣyānākarṣayati sa sarvānākarṣayati sa
sarvānākarṣayati || 6||
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ
nityamadhīte sa bhūrlokaṃ jayati sa bhuvarlokaṃ jayati
sa svarlokaṃ jayati sa maharlokaṃ jayati sa janolokaṃ
jayati sa tapolokaṃ jayati sa satyalokaṃ jayati sa
sarvāṃllokāñjayati sa sarvāṃllokāñjayati || 7||
ya etaṃ mantrarājamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte
so'gniṣṭomena yajate sa ukthyena yajate sa ṣoḍaśinā
yajate sa vājapeyena yajate so'tirātreṇa yajate
so'ptoryāmeṇa yajate so'śvamedhena yajate sa sarvaiḥ
kratubhiryajate sa sarvaiḥ kratubhiryajate || 8||
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ
nityamadhīte sa ṛco'dhīte sa yajūṃṣyadhīte sa
sāmānyadhīte so'tharvaṇamadhīte so'ṅgirasamadhīte
sa śākhā adhīte sa purāṇānyadhīte sa kalpānadhīte
sa gāthāmadhīte sa nārāśaṃsīradhīte sa praṇavamadhīte
yaḥ praṇavamadhīte sa sarvamadhīte sa sarvamadhīte || 9||
anupanītaśatamekamekenopanītena tatsamamupanītaśatamekamekena
gṛhasthena tatsamaṃ gṛhasthaśatamekamekena
vānaprasthena tatsamaṃ vānaprasthaśatamekamekena
yatinā tatsamaṃ yatīnāṃ tu śataṃ pūrṇamekamekena
rudrajāpakena tatsamaṃ rudrajāpakaśatamekamekena-
atharvaśiraḥśikhādhyāpakena tatsamamatharvaśiraḥ-
śikhādhyāpakaśatamekamekena tāpanīyopaniṣada-
dhyāpakena tatsamaṃ tāpanīyopaniṣadadhyāpaka-
śatamekamekena mantrarājadhyāpakena tatsamaṃ tadvā
etatparamaṃ dhāma mantrarājādhyāpakasya yatra na
sūryastapati yatra na vāyurvāti yatra na candramā bhāti
yatra na nakṣatrāṇi bhānti yatra nāgnirdahati yatra na
mṛtyuḥ praviśati yatra na duḥkhaṃ sadānandaṃ
paramānandaṃ śāntaṃ śāśvataṃ sadāśivaṃ
brahmādivanditaṃ yogidhyeyaṃ paramaṃ padaṃ yatra
gatvā na nivartante yoginaḥ ||
tadetadṛcābhyuktam |
tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ |
divīva cakṣurātatam | tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ
samindhate | viṣṇoryatparamaṃ padam |
tadetanniṣkāmasya bhavati tadetanniṣkāmasya bhavati
ya evaṃ vedeti mahopaniṣat || 10||
iti pañcamopaniṣat || 5||
iti nṛsiṃhapūrvatāpinyupaniṣat ||
|| nṛsiṃhottaratāpinyupaniṣat ||
nṛsiṃhottaratāpinyāṃ turyaturyātmakaṃ mahaḥ |
paramādvaitasāmrājyaṃ pratyakṣamupalabhyate ||
OṂ devā ha vai prajāpatimabruvannaṇoraṇīyāṃ-
samimamātmānamoṅkāraṃ no vyācakṣveti
tathetyomityetadakṣaramidaṃ sarvaṃ tasyopavyākhyānaṃ
bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaditi sarvamoṅkāra eva
yaccānyattrikālātītaṃ tadapyoṅkāra eva sarvaṃ
hyetadbrahmāyamātmā brahma tametamātmānamomiti
brahmaṇaikīkṛtya brahma cātmānamomityekīkṛtya
tadekamajaramamṛtamabhayamomityanubhūya
tasminnidaṃ sarvaṃ triśarīramāropya tanmayaṃ hi
tadeveti saṃharedomiti taṃ vā etaṃ triśarīramātmānaṃ
triśarīraṃ paraṃ brahmānusandadhyātsthūlatvāt-
sthūlabhuktvācca sūkṣmatvātsūkṣmabhuktvā-
ccaikyādānandabhogācca so'yamātmā
catuṣpājjāgaritasthānaḥ sthūlaprajñaḥ saptāṅga
ekonaviṃśatimukhaḥ sthūlabhuk caturātmā viśvo
vaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ ||
svapnasthānaḥ sūkṣmaprajñaḥ saptāṅga
ekonaviṃśatimukhaḥ sūkṣmabhuk caturātmā
taijaso hiraṇyagarbho dvitīyaḥ pādaḥ ||
yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate na
kañcana svapnaṃ paśyati tatsuṣuptaṃ
suṣuptasthāna ekībhūtaḥ prajñānaghana
evānandamayo hyānandabhuk cetomukhaścaturātmā
prājña īśvarastṛtīyaḥ pādaḥ ||
eṣa sarveśvara eṣa sarvajña eṣo'ntaryāmeṣa
yoniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi bhūtānaṃ
trayamapyetatsuṣuptaṃ svapnaṃ māyāmātraṃ
cidekaraso hyayamātmātha turīyaścaturātmā
turīyāvasitatvādekaikasyotānujñātranujñāvikalpai-
strayamapyatrāpisuṣuptaṃ svapnaṃ māyāmātraṃ
cidekaraso hyayamātmāthāyamādeśo na
sthūlaprajñaṃ na sūkṣmaprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ
na prajñaṃ nāprajñaṃ na prajñānaghana-
madṛṣṭamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇa-
macintyamacintyamavyapadeśyamaikātmyapratyayasāraṃ
prapañcopaśamaṃ śivaṃ śāntamadvaitaṃ caturthaṃ
manyante sa ātmā sa vijñeya īśvaragrāsasturīyasturīyaḥ ||
iti prathamaḥ khaṇḍaḥ || 1||
taṃ vā etamātmānaṃ jāgratyasvapnamasuṣuptaṃ
svapne'jāgratamasuṣuptaṃ suṣupte'jāgratamasvapnaṃ
turīye'jāgratamasvapnamasuṣuptamavyabhicāriṇaṃ
nityānandaṃ sadekarasaṃ hyeva cakṣuṣo draṣṭā
śrotrasya draṣṭā vāco draṣṭā manaso draṣṭā
buddherdraṣṭā prāṇasya draṣṭā tamaso draṣṭā
sarvasya draṣṭā tataḥ sarvasmādanyo vilakṣaṇacakṣuṣaḥ
sākṣī śrotrasya sākṣī vācaḥ sākṣī manasaḥ sākṣīḥ
buddheḥ sākṣī prāṇasya sākṣī tamasaḥ sākṣī
sarvasya sākṣī tato'vikriyo mahācaitanyo'smātsarvasmātpriyatama
ānandaghanaṃ hyevamasmātsarvasmātpurataḥ
suvibhātamekarasamevājaramamṛtamabhayaṃ
brahmaivāpyajayainaṃ catuṣpādaṃ mātrābhiroṅkāreṇa
caikīkuryājjāgaritasthānaścaturātmā viśvo
vaiśvānaraścatūrūpoṅkāra eva catūrūpo var catūrūpo'kāra
hyayamakāraḥ sthūlasūkṣmabījasākṣibhirakārarūpai-
rāpterādimattvādvā sthūlatvātsūkṣmatvād-
bījatvātsākṣitvāccāpnoti ha vā idaṃ sarvamādiśca
bhavati ya evaṃ veda ||
svapnasthānaścaturātmā taijaso hiraṇyagarbhaścatūrūpa
ukāra eva catūrūpo hyayamukāraḥ sthūlasūkṣmabīja-
sākṣibhirukārarūpairutkarṣādubhayatvātsthūlatvāt-
sūkṣmatvādbījatvātsākṣitvāccotkarṣati ha vai
jñānasantatiṃ samānaśca bhavati ya evaṃ veda ||
suṣuptasthānaścaturātmā prājñaīśvaraścaturūpo
makāra eva catūrūpo hyayaṃ makāraḥ sthūlasūkṣma-
bījasākṣibhirmakārarūpairmiterapītervā sthūlatvāt-
sūkṣmatvādbījatvātsākṣitvācca minoti ha vā
idaṃ sarvamapītiśca bhavati ya evaṃ veda ||
mātrāmātrāḥ pratimātrāḥ kuryādatha turīya īśvaragrāsaḥ
sa svarāṭ svayamīśvaraḥ svaprakāśaścaturātmo-
tānujñātranujñāvikalpairoto hyayamātmā hyathaivedaṃ var yathedaṃ
sarvamantakāle kālāgniḥ sūrya usrairanujñāto hyayamātmā
hyasya sarvasya svātmānaṃ dadātīdaṃ sarvaṃ
svātmānameva karoti yathā tamaḥ savitan jñaikaraso
hyayamātmā cidrūpa eva yathā dāhyaṃ dagdhvāgniravikalpo
hyayamātmā vāṅmano'gocaratvāccidrūpaścatūrūpa
OṂkāra eva catūrūpo hyayamoṅkāra otānujñātranujñā-
vikalpairoṅkārarūpairātmaiva nāmarūpātmakaṃ hīdaṃ
sarvaṃ turīyatvāccidrūpatvāccotatvādanujñātṛtvāda-
nujñānatvādavikalparūpatvāccāvikalparūpaṃ hīdaṃ
sarvaṃ naiva tatra kācana bhidāstyatha var midāstyatha
tasyāyamādeśo'mātraścaturtho'vyavahāryaḥ prapañcopaśamaḥ
śivo'dvaita oṅkāra ātmaiva saṃviśatyātmanātmānaṃ
ya evaṃ vedaiṣa vīro nārasiṃhena vānuṣṭubhā
mantrarājena turīyaṃ vidyādeṣa hyātmānaṃ prakāśayati
sarvasaṃhārasamarthaḥ paribhavāsahaḥ prabhurvyāptaḥ
sadojjvalo'vidyātatkāryahīnaḥ svātmabandhaharaḥ sarvadā
dvaitarahita ānandarūpaḥ sarvādhiṣṭhānaḥ sanmātro
nirastāvidyātamomoho'hameveti tasmādevamevemamātmānaṃ
paraṃ brahmānusandadhyādeṣa vīro nṛsiṃha eveti ||
iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ || 2||
tasya ha vai praṇavasya yā pūrvā mātrā sā prathamaḥ
pādo bhavati dvitīyā dvitīyasya tṛtīyā tṛtīyasya
caturthyotānujñātranujñāvikalparūpā tayā turīyaṃ
caturātmānamanviṣya caturthapādena ca tayā
turīyeṇānucintayangrasettasya ha vā etasya praṇavasya
yā pūrvā mātrā sā pṛthivyakāraḥ sa ṛgbhirṛgvedo
brahmā vasavo gāyatrī gārhapatyaḥ sā prathamaḥ pādo
bhavati | bhavati ca sarveṣu pādeṣu caturātmā sthūlasūkṣma-
bījasākṣibhirdvitīyāntarikṣaṃ sa ukāraḥ sa yajurbhiryajurvedo
viṣṇurudrāstriṣṭubdakṣiṇāgniḥ sā dvitīyaḥ
pādo bhavati ca sarveṣu pādeṣu caturātmā
sthūlasūkṣmabījasākṣibhistṛtīyā dyauḥ sa makāraḥ
sa sāmabhiḥ sāmavedo rudrādityā jagatyāhavanīyaḥ sā
tṛtīyaḥ pādo bhavati | bhavati ca sarveṣu pādeṣu
caturātmā sthūlasūkṣmabījasākṣibhiryā'vasāne'sya
caturthyardhamātrā sā somaloka OṂkāraḥ sātharvaṇai-
rmantrairatharvavedaḥ saṃvartako'gnirmaruto virāḍekarṣirbhāsvatī
smṛtā sā caturthaḥ pādo bhavati | bhavati ca sarveṣu pādeṣu
caturātmā sthūlasūkṣmabījasākṣibhirmātrā mātrāḥ
pratimātrāḥ kṛtvotānujñātranujñāvikalparūpaṃ
cintayangrasejjño'mṛto hutasaṃvitkaḥ śuddhaḥ saṃviṣṭo
nirvighna imamasuniyame'nubhūyehedaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā sa
prapañcahīno'tha sakalaḥ sādhāro'mṛtamayaścaturātmātha
mahāpīṭhe saparivāraṃ tametaṃ catuḥsaptātmānaṃ
caturātmānaṃ mūlāgnāvagnirūpaṃ praṇavaṃ
sandadhyātsaptātmānaṃ caturātmānamakāraṃ rudraṃ
bhrūmadhye saptātmānaṃ caturātmānaṃ catuḥsaptātmānaṃ
caturātmānamoṅkāraṃ sarveśvaraṃ dvādaśānte
saptātmānaṃ caturātmānaṃ catuḥsaptātmānamoṅkāraṃ
turīyamānandāmṛtarūpaṃ ṣoḍaśānte'thānandāmṛtenai-
tāṃścaturdhā sampūjya tathā brahmāṇameva viṣṇumeva
rudrameva vibhaktāṃstrīnevāvibhaktāṃstrīneva liṅgarūpāneva
ca sampūjyopahāraiścaturdhātha liṅgātsaṃhṛtya var liṅgān
tejasā śarīratrayaṃ saṃvyāpya tadadhiṣṭhānamātmānaṃ
saṃjvālya tatteja ātmacaitanyarūpaṃ balamavaṣṭabhya
guṇairaikyaṃ sampādya mahāsthūlaṃ mahāsūkṣme
mahāsūkṣmaṃ mahākāraṇe ca saṃhṛtya mātrābhirotā-
nujñātranujñāvikalparūpaṃ cintayangraset ||
iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ || 3||
taṃ vā etamātmānaṃ paramaṃ brahmoṅkāraṃ
turīyoṅkārāgravidyotamanuṣṭubhā natvā prasādyomiti
saṃhṛtyāhamityanusandadhyādathaitamevātmānaṃ
paramaṃ brahmoṅkāraṃ turīyoṅkārāgravidyotamekā-
daśātmānaṃ nārasiṃhaṃ natvomiti saṃharannānusandadhyā-
dathaitamevamātmānaṃ paramaṃ brahmoṅkāraṃ
turīyoṅkārāgravidyotaṃ praṇavena saṃcintyānuṣṭubhā
natvā saccidānandapūrṇātmasu navātmakaṃ
saccidānandapūrṇātmānaṃ paraṃ brahma sambhāvyāha-
mityātmānamādāya manasā brahmaṇaikīkuryādyadanuṣṭubhaiva var namasā
vā eṣa upavasanneṣa hi sarvatra sarvadā sarvātmā san
sarvamatti nṛsiṃho'sau parameśvaro'sau hi sarvatra sarvadā
sarvātmā santsarvamatti nṛsiṃha evaikala eṣa turīya
eṣa evogra eṣa eva vīra eṣa eva mahāneṣa eva viṣṇureṣa
eva jvalanneṣa eva sarvatomukha eṣa eva nṛsiṃha eṣa eva
bhīṣaṇa eṣa eva bhadra eṣa eva mṛtyumṛtyureṣa eva
namāmyeṣa evāhamevaṃ yogārūḍho brahmaṇyevānuṣṭubhaṃ
sandadhyādoṅkāra iti || tadetau ślokau bhavataḥ ||
saṃstabhya siṃhaṃ svasutānguṇārthān-
saṃyojya śaृṅgairṛṣabhasya hatvā ||
vaśyāṃ sphurantīmasatīṃ nipīḍya
sambhakṣya siṃhena sa eṣa vīraḥ ||
śaृṅgaprotānpādānspṛṣṭvā hatvā tānagrasatsvayam |
natvā ca bahudhā dṛṣṭvā nṛsiṃhaḥ svayamudbabhāviti ||
iti caturthaḥ khaṇḍaḥ || 4||
athaiṣa u eva akāra āptatamārtha ātmanyeva
nṛsiṃhe deve brahmaṇi vartata eṣa hyevāptatama
eṣa hi sākṣyeṣa īśvarastatsarvagato na hīdaṃ
sarvameṣa hi vyāptatamaidaṃ sarvaṃ yadayamātmā
māyāmātra eṣa evogra eṣa hi vyāptatama eṣa
eva vīra eṣa hi vyāptatama eṣa eva mahāneṣa
hi vyāptatama eṣa eva viṣṇureṣa hi vyāptatama
eṣa eva jvalanneṣa hi vyāptatama eṣa eva
sarvatomukha eṣa hi vyāptatama eṣa eva nṛsiṃha
eṣa hi vyāptatama eṣa eva bhīṣaṇa eṣa hi
vyāptatama eṣa eva bhadra eṣa hi vyāptatama
eṣa eva mṛtyumṛtyureṣa hi vyāptatama eṣa
eva namāmyeṣa hi vyāptatama eṣa evāhameṣa
hi vyāptatama ātmaiva nṛsiṃho devo brahma bhavati
ya evaṃ veda so'kāmo niṣkāma āptakāma
ātmakāmena tasya prāṇā utkrāmantyatraiva
samavalīyante brahmaiva sanbrahmāpyetyathaiṣa
evoṅkāra utkṛṣṭatamārtha ātmanyeva nṛsiṃhe
deve brahmaṇi vartate tasmādeṣa satyasvarūpo na
hyanyadastyaprameyamanātmaprakāśameṣa hi
svaprakāśo'saṅgo'nyanna vīkṣata ātmāto
nānyathā prāptirātmamātraṃ hyetadutkṛṣṭameṣa
evogra eṣa hyevotkṛṣṭa eṣa eva viṣṇureṣa
hyevotkṛṣṭa eṣa eva jvalanneṣa hyevotkṛṣṭa
eṣa eva sarvatomukha eṣa hyevotkṛṣṭa eṣa eva
nṛsiṃha eṣa hyevotkṛṣṭa eṣa eva bhīṣaṇa
eṣa hyevotkṛṣṭa eṣa eva bhadra eṣa hyevotkṛṣṭa
eṣa eva mṛtyumṛtyureṣa hyevotkṛṣṭa eṣa
eva namāmyeṣa hyevotkṛṣṭa eṣa evāhameṣa
hyevotkṛṣṭastasmādātmānamevainaṃ jānīyādātmaiva
nṛsiṃho devo brahma bhavati ya evaṃ veda so'kāmo
niṣkāma āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā
utkrāmantyatraiva samavalīyante brahmaiva
sanbrahmāpyetyathaiṣa eva makāro mahāvibhūtyartha
ātmanyaiva nṛsiṃhe deve brahmaṇi vartate
tasmādayamanalpo'bhinnarūpaḥ svaprakāśo brahmaivāptatama
utkṛṣṭatama etadeva brahmāpi sarvajñaṃ mahāmāyaṃ
mahāvibhūtyetadevogrametaddhi mahāvibhūtyetadeva
vīrametaddhi mahāvibhūtyatadeva mahadetaddhi
mahāvibhūtyetadeva viṣṇvetaddhi mahāvibhūtyetadeva
jvaladetaddhi mahāvibhūtyetadeva sarvatomukhametaddhi
mahāvibhūtyetadeva nṛsiṃhametaddhi mahāvibhūtyetadeva
bhīṣaṇametaddhi mahāvibhūtyetadeva bhadrametaddhi
mahāvibhūtyetadeva mṛtyumṛtyvetaddhi mahāvibhūtyetadeva
namāmyetaddhi mahāvibhūtyetadevāhametaddhi mahāvibhūti
tasmādakārokārābhyāmimamātmānamāptatamamutkṛṣṭatamaṃ
cinmātraṃ sarvadraṣṭāraṃ sarvasākṣiṇaṃ sarvagrāsaṃ
sarvapremāspadaṃ saccidānandamātramekarasaṃ
purato'smātsarvasmātsuvibhātamanviṣyāptatamamutkṛṣṭatamaṃ
mahāmāyaṃ mahāvibhūti saccidānandamātramekarasaṃ
purameva brahma makāreṇa jānīyādātmaiva nṛsiṃho devaḥ var parameva
parameva brahma bhavati ya evaṃ veda so'kāmo niṣkāma
āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā utkrāmantyatraiva
samavalīyante brahmaiva sanbrahmāpyetīti ha prajāpatiruvāca
prajāpatiruvāca ||
iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ || 5||
te devā imamātmānaṃ jñātumaicchaṃstānhāsuraḥ
pāpmā parijagrāha ta aikṣantahantainamāsuraṃ
pāpmānaṃ grasāma ityetamevoṅkārāgravidyotaṃ
turīyaturīyamātmānamugramanugraṃ vīramavīraṃ
mahāntamamahāntaṃ viṣṇumaviṣṇuṃ
jvalantamajvalantaṃ sarvatomukhamasarvatomukhaṃ
nṛsiṃhamanṛsiṃhaṃ bhīṣaṇamabhīṣaṇaṃ
bhadramabhadraṃ mṛtyumṛtyumamṛtyumṛtyuṃ
namāmyanamāmyahamanahaṃ nṛsiṃhānuṣṭubhaiva
bubudhire tebhyo hāsāvāsuraḥ pāpmā
saccidānandaghanajyotirabhavattasmādapakvakaṣāya
imamevoṅkārāgravidyotaṃ turīyaturīyamātmānaṃ
nṛsiṃhānuṣṭubhaiva jānīyāttasyāsuraḥ pāpmā
saccidānandaghanajyotirbhavati te devā jyotiṣa uttitīrṣavo
dvitīyādbhayameva paśyanta imamevoṅkārāgravidyotaṃ
turīyaturīyamātmānamanuṣṭubhānviṣya praṇavenaiva
tasminnavasthitāstebhyastajjyotirasya sarvasya purataḥ
suvibhātamavibhātamadvaitamacintyamaliṅgaṃ
svaprakāśamānandaghanaṃ śūnyamabhavadevaṃvitsvaprakāśaṃ
parameva brahma bhavati te devāḥ putraiṣaṇāyāśca
vittaiṣaṇāyāśca lokaiṣaṇāyāśca sasādhanebhyo
vyutthāya nirākārā niṣparigrahā aśikhā ayajñopavītā
andhā badhirā mugdhāḥ klībā mūkā unmatta iva
parivartamānāḥ śāntā dāntā uparatāstitikṣavaḥ
samāhitā ātmarataya ātmakrīḍā ātmamithunā
ātmānandāḥ praṇavameva paraṃ brahmātmaprakāśaṃ
śūnyaṃ jānantastatraiva parisamāptāstasmāddevānāṃ
vratamācarannoṅkāre pare brahmaṇi paryavasito bhavetsa
ātmanyevātmānaṃ paraṃ brahma paśyati ||
tadeṣa ślokaḥ ||
śaृṅgeśvaśaृṅgaṃ saṃyojya siṃhaṃ śaृṅgeṣu yojayet |
śaृṅgābhyāṃ śaृṅgamābadhya trayo devā upāsata iti ||
iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ || 6||
devā ha vai prajāpatimabruvan bhūya eva no
bhagavānvijñāpayatviti tathetyajatvādamaratvāda-
jaratvādamṛtatvādaśokatvādamohatvādanaśanāyatvāda-
pipāsatvādadvaitatvāccākareṇemamātmāna-
manviṣyotkṛṣṭatvādutpādakatvādutpraveṣṭatvādu-
tthāpayitṛtvāduddraṣṭṛtvādutkartṛtvādutpatha-
vārakatvāddudgrāsatvādudbhrāntatvāduttīrṇavikṛtatvā-
ccoṅkāreṇemamātmānaṃ paramaṃ brahma
nṛsiṃhamanviṣyākāreṇemamātmānamukāraṃ
pūrvārdhamākṛṣya siṃhīkṛtyottarārdhena taṃ
siṃhamākṛṣya mahattvānmahastvānmānatvā-
nmuktatvānmahādevatvānmaheśvaratvānmahāsattvā-
nmahācittvānmahānandatvānmahāprabhutvācca
makārārdhenānenātmanaikīkuryādaśarīro
nirindriyo'prāṇo'tamāḥ saccidānandamātraḥ
sa svarāḍ bhavati ya evaṃ veda kastvamityahamiti
hovācaivamevedaṃ sarvaṃ tasmādahamiti sarvābhidhānaṃ
tasyādirayamakāraḥ sa eva bhavati | sarvaṃ hyayamātmāyaṃ
hi sarvāntaro na hīdaṃ sarvamahamiti hovācaiva
nirātmakamātmaivedaṃ sarvaṃ tasmātsarvātmakenākāreṇa
sarvātmakamātmānamanvicchedbrahmaivedaṃ sarvaṃ
saccidānandarūpaṃ saccidānandarūpamidaṃ sarvaṃ
saddhīdaṃ sarvaṃ satsaditi ciddhīdaṃ sarvaṃ kāśate
prakāśate ceti kiṃ saditīdamidaṃ netyanubhūtiriti
kaiṣetīyamiyaṃ netyavacanenaivānubhavannuvācaivameva
cidānandāvapyavacanenaivānubhavannuvāca sarvamanyaditi
sa paramānandasya brahmaṇo nāma brahmeti tasyāntyo'yaṃ
makāraḥ sa eva bhavati tasmānmakāreṇa paramaṃ
brahmānvicchetkimidamevamityukāra ityevāhāvicikitsan-
tasmādakāreṇemamātmānamanviṣya makāreṇa brahmaṇānu-
sandadhyādukāreṇāvicikitsannaśarīro'nindriyo'prāṇo'tamāḥ
saccidānandamātraḥ sa svarāḍ bhavati ya evaṃ veda
brahma vā idaṃ sarvamattṛtvādugratvādvīratvānmahatvād-
viṣṇutvājjvalatvātsarvatomukhatvānnṛsiṃhatvādbhīṣaṇatvā-
dbhadratvānmṛtyumṛtyutvānnamāmitvādahaṃtvāditi satataṃ
hyetadbrahmogratvādvīratvānmahattvādviṣṇutvājjvalatvā-
sarvatomukhatvānnṛsiṃhatvādbhīṣaṇatvādbhadratvā-
nmṛtyumṛtyutvānnamāmitvāditi tasmādakāreṇa paramaṃ
brahmānviṣya makāreṇa mana ādyavitāraṃ mana ādisākṣiṇa-
manvicchetsa yadaitatsarvamapekṣate tadaitatsarvamasminpraviśati
sa yadā pratibudhyate tadetatsarvamasmādevottiṣṭhati tadeva
tatsarvaṃ nirūhya pratyūhya sampīḍya saṃjvālya sambhakṣya
svātmānamevaiṣāṃ dadātyatyugro'tivīrotimahāniti
viṣṇuratijvalannatisarvatomukho'tinṛsiṃho'tibhīṣaṇo'ti-
bhadrotimṛtyumṛtyuratinamāmyatyahaṃ bhūtvā sve mahimni
sadā samāsate tasmādenamakārārthena pareṇa
brahmaṇaikīkuryādukāreṇāvicikitsannaśarīro
nirindriyo'prāṇo'manaḥ saccidānandamātraḥ sa svarāḍ bhavati
ya evaṃ veda ||
tadeṣa ślokaḥ ||
śaृṅgaṃ śaृṅgārdhamākṛṣya śaृṅgeṇānena yojayet |
śaृṅgamenaṃ pare śaृṅge tamanenāpi yojayet ||
iti saptamaḥ khaṇḍaḥ || 7||
atha turīyeṇotaśca protaśca hyayamātmā
nṛsiṃho'sminsarvamayaṃ sarvātmānaṃ hi
sarvaṃ naivāto'dvayo hyayamātmaikala evāvikalpo
na hi vastu sadayaṃ hyota iva sadghano'yaṃ cidghana
ānandaghana evaikaraso'vyavahāryaḥ kenacanādvitīya
otaśca protaścaiṣa oṅkāra evaṃ naivamiti pṛṣṭa
omityevāha vāgvā oṅkāro vāgevedaṃ sarvaṃ na
hyaśabdamivehāsti cinmayo hyayamoṅkāraścinmayamidaṃ
sarvaṃ tasmātparameśvara evaikameva tadbhavatyeta-
damṛtamayametadbrahmābhayaṃ vai brahma bhavati
ya evaṃ vedeti rahasyamanujñātā hyayamātmaiṣa
hyasya sarvasya svātmānamanujānāti na hīdaṃ sarvaṃ
svata ātmavinna hyayamoto nānujñātā'saṅgatvāda-
vikāritvādasattvādanyasyānujñātā hyayamoṅkāra
omiti hyanujānāti vāgvā oṅkāro vāgevedaṃ
sarvamanujānāti cinmayo hyayamoṅkāraściddhīdaṃ
sarvaṃ nirātmakamātmasātkaroti tasmātparameśvara
evaikameva tadbhavatyetadamṛtamabhayametadbrahmābhayaṃ
vai brahmābhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ vedeti
rahasyamanujñaikaraso hyayamātmā prajñānaghana
evāyaṃ yasmātsarvātpurataḥ suvibhāto'taścidghana
eva na hyayamoto nānujñātaitadātmyaṃ hīdaṃ sarvaṃ
sadevānujñaikaraso hyayamoṅkāra omiti hyevānujānāti
vāgvā oṅkāro vāgeva hyanujānāti cinmayo
hyayamoṅkāraścideva hyanujñā tasmātparameśvara
evaikameva tadbhavatyetadamṛtamabhayametadbrahmābhayaṃ
vai brahmābhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ vedeti
rahasyamavikalpo hyayamātmā'dvitīyatvādavikalpo
hyayamoṅkāro'dvitīyatvādeva cinmayo hyayamoṅkāra-
stasmātparameśvara evaikameva tadbhavatyavikalpo'pi
nātra kācana bhidāsti naiva tatra kācana bhidāstyatra
hi bhidāmiva manyamānaḥ śatadhā sahasradhā bhinno
mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti tadetadadvayaṃ svaprakāśaṃ
mahānandamātmā evaitadamṛtamabhayametadbrahmābhayaṃ
vai brahmābhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ vedeti
rahasyam ||
ityaṣṭamaḥ khaṇḍaḥ || 8||
devā ha vai prajāpatimabruvannimameva no
bhagavannoṅkāramātmānamupadiśeti
tathetyupadraṣṭānumantaiṣa ātmā
nṛsiṃhaścidrūpa evāvikāro hyupalabdhaḥ
sarvasya sarvatra na hyasti dvaitasiddhirātmaiva
siddho'dvitīyo māyayā hyanyadiva sa vā eṣa
ātmā para eṣaiva sarvaṃ tathāhi prājñe saiṣā'vidyā
jagatsarvamātmā paramātmaiva
svaprakāśo'pyaviṣayajñānatvājjānanneva
hyanyatrānyanna vijānātyanubhūtermāyā ca var hyatra na
tamorūpānubhūtistadetajjaḍaṃ mohātmakama-
nantamidaṃ rūpasyāsya vyañjikā nityanivṛttāpi
mūḍhairātmeva dṛṣṭāsya sattvamasattvaṃ ca
darśayati siddhatvāsiddhatvābhyāṃ svatantrā-
svatantratvena saiṣā vaṭabījasāmānyavadaneka-
vaṭaśaktirekaiva | tadyathā vaṭabījasāmanyameka-
manekānsvāvyatiriktānvaṭānsabījānutpādya tatra
tatra pūrṇaṃ sattiṣṭhatyevamevaiṣā māyā
svāvyatiriktāni pūrṇāni kṣetrāṇi darśayitvā
jīveśāvabhāsena karoti māyā cāvidyā ca
svayameva bhavati saiṣā citrā sudṛḍhā
bahvaṅkurā svayaṃ guṇabhinnāṅkureṣvapi
guṇabhinnā sarvatra brahmaviṣṇuśivarūpiṇī
caitanyadīptā tasmādātmana eva traividhyaṃ
sarvatra yonitvamabhimantā jīvo niyanteśvaraḥ
sarvāhammānī hiraṇyagarbhastrirūpa īśvara-
vadvyaktacaitanyaḥsarvago hyeṣa īśvaraḥ
kriyājñānātmā sarvaṃ sarvamayaṃ sarve jīvāḥ
sarvamayāḥ sarvāsvavasthāsu tathāpyalpāḥ
sa vā eṣa bhūtānīndriyāṇi virājaṃ devatāḥ
kośāṃśca sṛṣṭvā praviśyāmūḍho
mūḍha iva vyavaharannāste māyayaiva tasmādadvaya
evāyamātmā sanmātro nityaḥ śuddho buddhaḥ
satyo mukto nirañjano vibhuradvayānandaḥ paraḥ
pratyagekarasaḥ pramāṇairetairavagataḥ sattāmātraṃ
hīdaṃ sarvaṃ sadeva purastātsiddhaṃ hi brahma na
hyatra kiñcānubhūyate nāvidyānubhavātmā
na svaprakāśe sarvasākṣiṇyavikriye'dvaye
paśyatehāpi sanmātramasadanyatsatyaṃ hītthaṃ
purastādayoni svātmasthamānandacidghanaṃ
siddhaṃ hyasiddhaṃ tadviṣṇurīśāno brahmānyadapi
sarvaṃ sarvagataṃ sarvamata eva śuddho'bādhyasvarūpo
buddhaḥ sukhasvarūpa ātmā na hyetannirātmakamapi
nātmā purato hi siddho na hīdaṃ sarvaṃ kadācidātmā
hi svamahimastho nirapekṣa eka eva sākṣī svaprakāśaḥ
kiṃ tannityamātmātra hyeva na vicikitsyametaddhīdaṃ
sarvaṃ sādhayati draṣṭā draṣṭuḥ sākṣyavikriyaḥ
siddho niravadyo bāhyābhyantaravīkṣaṇātsuvisphuṭatamaḥ
sa parastādbrūtaiṣa dṛṣṭo'dṛṣṭo'vyavahāryo'pyalpo
nālpaḥ sākṣyaviśeṣo'nanyo'sukhaduḥkho'dvayaḥ
paramātmā sarvajño'nanto'bhinno'dvayaḥ sarvadā
saṃvittirmāyayā nāsaṃvittiḥ svaprakāśe yūyameva
dṛṣṭāḥ kimadvayena dvitīyameva na yūyameva
brūhyeva bhagavanniti devā ūcuryūyameva dṛśyate
cennātmajñā asaṅgo hyayamātmā'to yūyameva
svaprakāśā idaṃ hi satsaṃvinmayatvādyūyameva
neti hocurhantāsaṅgā vayamiti hocuḥ kathaṃ
paśyantīti hovāca na vayaṃ vidma iti hocustato
yūyameva svaprakāśā iti hovāca na ca
satsaṃvinmāyā etau hi purastātsuvibhātamavyavahārya-
mevādvayaṃ jñāto naiṣa vijñāto viditāviditātpara
var for naiSha hyevaiṣa
iti hocuḥ sa hovāca tadvā etadbrahmādvayaṃ
brahmatvānnityaṃ śuddhaṃ buddhaṃ muktaṃ satyaṃ
sūkṣmaṃ paripūrṇamadvayaṃ sadānandacinmātra-
mātmaivāvyavahāryaṃ kena ca tattadetadātmāna-
momityapaśyantaḥ paśyata tadetatsatyamātmā
brahmaiva brahmātmaivātra hyeva na vicikitsyamityoṃ
satyaṃ tadetatpaṇḍitā eva paśyantyetaddhyaśabda-
masparśamarūpamarasamagandhamavaktavyamanā-
dātavyamagantavyamavisarjayitavyamanānandayitavya-
mamantavyamaboddhavyamamanahaṅkartayitavyama-
cetayitavyamaprāṇayitavyamanapānayitavyama-
vyānayitavyamanudānayitavyamasamānayitavyama-
nindriyamaviṣayamakaraṇamalakṣaṇamasaṅgama-
guṇamavikriyamavyapadeśyamasattvamaraskama-
tamaskamamāyamabhayamapyaupaniṣadameva
suvibhātaṃ sakṛdvibhātaṃ purato'smātsarvasmā-
tsuvibhātamadvayaṃ paśyata haṃsaḥ so'hamiti sa var paśyatāhaṃ sa
hovāca kimeṣa dṛṣṭo'dṛṣṭo veti dṛṣṭo
viditāviditātpara iti hocuḥ kvaiṣā kathamiti hocuḥ
kiṃ tena na kiṃcaneti hocuryūyamevāścaryarūpā
iti hovāca na cetyāhuromityanujānīdhvaṃ brūtainamiti
jñāto'jñātaśceti hocurnacainamiti hocuriti
brūtaivainamātmasiddhamiti hovāca paśyāma
eva bhagavo na ca vayaṃ paśyāmo naiva vayaṃ vaktuṃ
śaknumo namaste'stu bhagavan prasīdeti hocurna
bhetavyaṃ pṛcchateti hovāca kvaiṣanujñetyeṣa var kaiṣānujñetyeṣa
evātmeti hovāca te hocurnamastubhyaṃ vayaṃ ta iti ha
prajāpatirdevānanu śaśāsānuśaśāseti ||
tadeṣa ślokaḥ ||
otamotena jānīyādanujñātāramāntaram |
anujñāmadvayaṃ labdhvā upadraṣṭāramāvrajet ||
iti navamaḥ khaṇḍaḥ || 9||
OṂ bhadraṃ karṇebhiḥ śaृṇuyāma devāḥ |
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |
sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ |
vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ |
OṂ svasti na indro vṛddhaśravāḥ |
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ |
svasti no bṛhaspatirdadhātu ||
OṂ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
iti nṛsiṃhottaratāpinyupaniṣatsamāptā ||
yatturyoṅkārāgraparābhūmisthiravarāsanam |
pratiyogivinirmuktaturyaṃturyamahaṃ mahaḥ ||
OṂ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ |
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |
sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ |
vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ |
svasti na indro vṛddhaśravāḥ |
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ |
svasti no bṛhaspatirdadhātu |
OṂ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
OṂ āpo vā idamāsaṃstatsalilameva |
sa prajāpatirekaḥ puṣkaraparṇe samabhavat |
tasyāntarmanasi kāmaḥ samavartata idaṃ sṛjeyamiti |
tasmādyatpuruṣo manasābhigacchati tadvācā vadati
tatkarmaṇā karoti tadeṣabhyanūktā |
kāmastadagre samavartatādhi manaso retaḥ prathamaṃ yadāsīt |
sato bandhumasati niravindanhṛdi pratīṣyā kavayo manīṣeti upainaṃ tadupanamati yatkāmo bhavati ya evaṃ veda sa tapo'tapyata sa tapastaptvā sa etaṃ mantrarājaṃ ārasiṃhamānuṣṭabhamapaśyattena vai sarvamidamasṛjata
yadidaṃ kiñca | tasmātsarvamānuṣṭubhamityācakṣate yadidaṃ kiñca | anuṣṭubho vā imāni bhūtāni jāyante anuṣṭubhā jātāni jīvanti anuṣṭubhaṃ rayantyabhisaṃviśanti tasyaiṣā bhavati anuṣṭupprathamā bhavati anuṣṭubuttamā bhavati vāgvā anuṣṭup vācaiva prayanti vācodyanti paramā vā eṣā chandasāṃ yadanuṣṭubiti || 1||
sasāgarāṃ saparvatāṃ saptadvīpāṃ vasundharāṃ tatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ jānīyāt yakṣagandharvāpsarogaṇasevitamantarikṣaṃ tatsāmno dvitīyaṃ pādaṃ jānīyādvasurudrādityaiḥ sarvairdevaiḥ sevitaṃ divaṃ tatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ jānīyāt brahmasvarūpaṃ nirañjanaṃ paramavyomnikaṃ tatsāmnaścaturthaṃ pādaṃ jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati ṛgyajuḥsāmātharvāṇaścatvāro vedāḥ sāṅgāḥ saśākhāścatvāraḥ pādā bhavanti kiṃ dhyānaṃ kiṃ daivataṃ kānyaṅgāni kāni daivatāni kiṃ chandaḥ ka ṛṣiriti || 2||
sa hovāca prajāpatiḥ sa yo ha vai sāvitryasyāṣṭākṣaraṃ padaṃ śriyābhiṣiktaṃ tatsāmno'ṅgaṃ veda śriyā haivābhiṣicyate sarve vedāḥ praṇavādikāstaṃ praṇavaṃ tatsāmno'ṅgaṃ veda sa trīṃllokāñjayati caturviṃśatyakṣarā
mahālakṣmīryajustatsāmno'ṅgaṃ veda sa āyuryaśaḥkīrtijñāneiśvaryavānbhavati tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati sāvitrīṃ
praṇavaṃ yajurlakṣmīṃ strīśūdrāya necchanti dvātriṃśadakṣaraṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati sāvitrīṃ lakṣmīṃ yajuḥ praṇavaṃ
yadi jānīyāt strī śūdraḥ sa mṛto'dho gacchati tasmātsarvadā nācaṣṭe yadyācaṣṭe
sa ācāryastenaiva sa mṛto'dho gacchati || 3||
sa hovāca prajāpatiḥ agnirvai devā idaṃ sarvaṃ viśvā
bhūtāni prāṇā vā indriyāṇi paśavo'nnamabhṛtaṃ
samrāṭ svarāḍvirāṭ tatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ jānīyāt
ṛgyajuḥsāmātharvarūpaḥ sūryo'ntarāditye hiraṇmayaḥ
puruṣastatsāmno dvitīyaṃ pādaṃ jānīyāt ya oṣadhīnāṃ
prabhurbhavati tārādhipatiḥ somastatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ
jānīyāt sa brahmā sa śivaḥ sa hariḥ sendraḥ so'kṣaraḥ
paramaḥ svarāṭ tatsāmnaścaturthaṃ pādaṃ jānīyādyo jānīte
so'mṛtatvaṃ ca gacchati ugraṃ prathamasyādyaṃ jvalaṃ
dvitīyasyādyaṃ nṛsiṃhaṃ tṛtīyasyādyaṃ mṛtyuṃ
caturthasyādyaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca
gacchati tasmādidaṃ sāma yatra kutracinnācaṣṭe yadi
dātumapekṣate putrāya śuśrūṣave dāsyatyanyasmai
śiṣyāya vā ceti || 4||
sa hovāca prajāpatiḥ kṣīrodārṇavaśāyinaṃ nṛkesarivigrahaṃ
yogidhyeyaṃ paraṃ padaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ
ca gacchati vīraṃ prathamasyādyārdhāntyaṃ taṃ sa
dvitīyasyādyārdhāntyaṃ haṃ bhī tṛtīyasyādyārdhāntyaṃ
mṛtyuṃ caturthasyādyārdhāntyaṃ sāma tu jānīyādyo jānīte
variation found with syAdyArdhAntyam vs syArdhAntyam
so'mṛtatvaṃ ca gacchati tasmādidaṃ sāma yena
kenacidācāryamukhena yo jānīte sa tenaiva śarīreṇa
saṃsārānmucyate mocayati mumukṣurbhavati japāttenaiva śarīreṇa
devatādarśanaṃ karoti tasmādidameva mukhyadvāraṃ kalau
nānyeṣāṃ bhavati tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte
so'mṛtatvaṃ ca gacchati || 5||
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam |
ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ śaṅkaraṃ nīlalohitam ||
umāpatiḥ paśupatiḥ pinākī hyamitadyutiḥ |
īśānaḥ sarvavidyānāmīśvaraḥ sarvabhūtānāṃ
brahmādhipatirbrahmaṇo'dhipatiryo vai yajurvedavācyastaṃ
sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati
mahāprathamāntārdhasyādyantavato dvitīyāntārdhasyādyaṃ
ṣaṇaṃ tṛtīyāntārdhasyādyaṃ nāmā caturthāntārdhasyādyaṃ
sāma jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati tasmādidaṃ sāma
saccidānandamayaṃ paraṃ brahma tamevavaṃvidvānamṛta
iha bhavati tasmādidaṃ sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte
so'mṛtatvaṃ ca gacchati || 6||
viśvasṛja etena vai viśvamidamasṛjanta yadviśvamasṛjanta
tasmādviśvasṛjo viśvamenānanu prajāyate brahmaṇaḥ
salokatāṃ sārṣṭitāṃ sāyujyaṃ yānti tasmādidaṃ
sāṅgaṃ sāma jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati
viṣṇuṃ prathamāntyaṃ mukhaṃ dvitīyāntyaṃ bhadraṃ
tṛtīyāntyaṃ myahaṃ caturthyāntaṃ sāma jānīyādyo
var chaturthasyAntaM
jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati strīpuṃsayorvā ihaiva
sthātumapekṣate tasmai sarvaiśvairyaṃ dadāti yatra kutrāpi
mriyate dehānte devaḥ paramaṃ brahma tārakaṃ vyācaṣṭe
yenāsāvamṛtībhūtvā so'mṛtatvaṃ ca gacchati
tasmādidaṃ sāma madhyagaṃ japati tasmādidaṃ sāmāṅgaṃ
prajāpatistasmādidaṃ sāmāṅgaṃ prajāpatirya evaṃ vedeti
mahopaniṣat | ya etāṃ mahopaniṣadaṃ veda sa
kṛtapuraścaraṇo mahāviṣṇurbhavati mahāviṣṇurbhavati || 7||
iti prathamopaniṣat || 1||
devā ha vai mṛtyoḥ pāpmabhyaḥ saṃsārācca bibhīyuste
prajāpatimupādhāvaṃstebhya etaṃ mantrarājaṃ
nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ prāyacchattena vai te mṛtyumajayan
pāpmānaṃ cātaransaṃsāraṃ cātaraṃstasmādyo mṛtyoḥ
pāpmabhyaḥ saṃsārācca bibhīyātsa etaṃ mantrarājaṃ
nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ pratigṛhṇīyātsa mṛtyuṃ tarati
sa pāpmānaṃ tarati sa saṃsāraṃ tarati tasya ha vai praṇavasya
yā pūrvā mātrā pṛthivyakāraḥ sa ṛgbhirṛgvedo brahmā
vasavo gāyatrī gārhapatyaḥ sā sāmnaḥ prathamaḥ pādo bhavati
dvitīyāntarikṣaṃ sa ukāraḥ sa yajurbhiryajurvedo viṣṇurudrā-
striṣṭubdakṣiṇāgniḥ sā sāmno dvitīyaḥ pādo bhavati
tṛtīyā dyauḥ sa makāraḥ sa sāmabhiḥ sāmavedo rudrā
ādityā jagatyāhavanīyaḥ sā sāmnastṛtīyaḥ pādo bhavati
yāvasāne'sya caturthyardhamātrā sa somaloka oṅkāraḥ
so'tharvaṇairmantrairatharvavedaḥ saṃvartako'gnirmaruto
virāḍekarṣirbhāsvatī smṛtā sā sāmnaścaturthaḥ
pādo bhavati || 1||
aṣṭākṣaraḥ prathamaḥ pādo bhavatyaṣṭākṣarāstrayaḥ
pādā bhavantyevaṃ dvātriṃśadakṣarāṇi sampadyante
dvātriṃśadakṣarā vā anuṣṭubbhavatyanuṣṭubhā
sarvamidaṃ sṛṣṭamanuṣṭubhā sarvamupasaṃhṛtaṃ
tasya haitasya pañcāṅgāni bhavanti catvāraḥ
pādāścatvāryaṅgāni bhavanti sapraṇavaṃ sarvaṃ
pañcamaṃ bhavati hṛdayāya namaḥ śirase svāhā
śikhāyai vaṣaṭ kavacāya huṃ astrāya phaḍiti
prathamaṃ prathamena saṃyujyate dvitīyaṃ dvitīyena
tṛtīyaṃ tṛtīyena caturthaṃ caturthena pañcamaṃ
pañcamena vyatiṣajati vyatiṣiktā vā ime
lokāstasmādvyatiṣiktānyaṅgāni bhavanti
omityetadakṣaramidaṃ sarvaṃ tasmātpratyakṣaramubhayata
oṅkāro bhavati akṣarāṇāṃ nyāsamupadiśanti
brahmavādinaḥ || 2||
tasya ha vā ugraṃ prathamaṃ sthānaṃ jānīyādyo
jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati vīraṃ dvitīyaṃ sthānaṃ
mahāviṣṇuṃ tṛtīyaṃ sthānaṃ jvalantaṃ caturthaṃ
sthānaṃ sarvatomukhaṃ pañcamaṃ sthānaṃ nṛsiṃhaṃ
ṣaṣṭhaṃ sthānaṃ bhīṣaṇaṃ saptamaṃ sthānaṃ
bhadramaṣṭamaṃ sthānaṃ mṛtyumṛtyuṃ navamaṃ sthānaṃ
namāmi daśamaṃ sthānamahamekādaśaṃ sthānaṃ
jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati ekādaśapadā
vā anuṣṭubbhavatyanuṣṭubhā sarvamidaṃ sṛṣṭamanuṣṭubhā
sarvamidamupasaṃhṛtaṃ tasmātsarvānuṣṭubhaṃ jānīyādyo
jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati || 3||
devā ha vai prajāpatimabruvannatha kasmāducyata
ugramiti sa hovāca prajāpatiryasmātsvamahimnā
sarvāꣳllokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi
bhūtānyudvṛhṇātyajasraṃ sṛjati visṛjati
vivāsayattyudgrāhyata udgṛhyate stuhi śrutaṃ gartasadaṃ
yuvānaṃ mṛgaṃ na bhīmamupahantumugraṃ
mṛḍājaritre rudrastavāno anyante asmannivapantu senāḥ
var siṃhastavāno
tasmāducyata ugramiti ||
atha kasmāducyate vīramiti yasmātsvamahimnā
sarvāꣳllokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi
bhūtāni viramati virāmayatyajasraṃ sṛjati visṛjati vāsayati
yato vīraḥ karmaṇyaḥ sudṛkṣo yuktagrāvā jāyate
devakāmastasmāducyate vīramiti ||
atha kasmāducyate mahāviṣṇumiti yasmātsvamahimnā
sarvāꣳllokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi
bhūtāni vyāpnoti vyāpayati sneho yathā
palalapiṇḍaṃ śāntamūlamotaṃ protamanuvyāsaṃ
variation palalapiṇḍamotaprotamanuprāptaṃ
vyatiṣikto vyāpayate
yasmānna jātaḥ paro anyo asti ya āviveśa bhuvanāni viśvā
prajāpatiḥ prajayā saṃvidānaḥ trīṇi jyotīṃṣi sacate
saṣoḍaśīṃ tasmāducyate mahāviṣṇumiti ||
var ṣoḍaśīti |
atha kasmāducyate jvalantamiti yasmātsvamahimnā
sarvāॅṃllokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi
svatejasā jvalati jvālayati jvālyate jvālayate savitā prasavitā
dīpto dīpayandīpyamānaḥ jvalaṃ jvalitā
tapanvitapantsaṃtapanrocano
rocamānaḥ śobhanaḥ śobhamānaḥ kalyāṇastasmāducyate
jvalantamiti ||
atha kasmāducyate sarvatomukhamiti yasmātsvamahimnā
sarvāꣳllokānsarvāndevānsarvānātmanaḥ sarvāṇi bhūtāni
svayamanindriyo'pi sarvataḥ paśyati sarvataḥ śaृṇoti
sarvato gacchati sarvata ādatte sarvagaḥ sarvagatastiṣṭhati |
ekaḥ purastādya idaṃ babhūva yato babhūva bhuvanasya gopāḥ |
yamapyeti bhuvanaṃ sāmparāye namāmi tamahaṃ
sarvatomukhamiti tasmāducyate sarvatomukhamiti ||
atha kasmāducyate nṛsiṃhamiti yasmātsarveṣāṃ bhūtānāṃ
nā vīryatamaḥ śreṣṭhatamaśca siṃho vīryatamaḥ
śreṣṭhatamaśca | tasmānnṛsiṃha āsītparameśvaro
jagaddhitaṃ vā etadrūpaṃ yadakṣaraṃ bhavati pratadviṣṇustavate
variation pratadviṣṇuḥ stavate
vīryāya mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ | yasyoruṣu
triṣu vikramaṇeṣvadhikṣiyanti bhuvanāni viśvā tasmāducyate
nṛsiṃhamiti ||
atha kasmāducyate bhīṣaṇamiti yasmādbhīṣaṇaṃ
yasya rūpaṃ dṛṣṭvā sarve lokāḥ sarve devāḥ
sarvāṇi bhūtāni bhītyā palāyante svayaṃ yataḥ kutaśca
na bibheti bhīṣāsmādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūryaḥ
bhīṣāsmādagniścendraśca mṛtyurdhāvati pañcama
iti tasmāducyate bhīṣaṇamiti ||
atha kasmāducyate bhadramiti yasmātsvayaṃ bhadro bhūtvā
sarvadā bhadraṃ dadāti rocano rocamānaḥ śobhanaḥ
śobhamānaḥ kalyāṇaḥ | bhadraṃ karṇebhiḥ śaृṇuyāma
devāḥ bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ
sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhirvyaśema devahitaṃ
yadāyuḥ tasmāducyate bhadramiti ||
atha kasmāducyate mṛtyumṛtyumiti yasmātsvamahimnā
svabhaktānāṃ smṛta eva mṛtyumapamṛtyuṃ ca mārayati |
ya ātmadā baladā yasya viśva upāsate praśiṣaṃ yasya
devāḥ yasya chāyāmṛtaṃ yo mṛtyumṛtyuḥ kasmai
devāya haviṣā vidhema tasmāducyate mṛtyumṛtyumiti ||
atha kasmāducyate namāmīti yasmādyaṃ sarve devā namanti
mumukṣavo brahmavādinaśca | pra nūnaṃ brahmaṇaspatirmantraṃ
vadatyukthyaṃ
variation vadatyukthaṃ
yasminnindro varuṇo mitro aryamā devā okāṃsi
cakrire tasmāducyate namāmīti ||
atha kasmāducyate'hamiti | ahamasmi prathamajā ṛtāsya
pūrvaṃ devebhyo amṛtasya nābhiḥ | variation nābhāyi
yo mā dadāti sa idevamāvāḥ ahamannamannamadantamadmi ahaṃ viśvaṃ
variation ahamannamannamadantamādyi
bhuvanamabhyabhavāṃ suvarṇajyotirya evaṃ vedeti mahopaniṣat || 4||
iti dvitīyopaniṣat || 2||
devā ha vai prajāpatimabruvannānuṣṭubhasya
mantrarājasya nārasiṃhasya śaktiṃ bījaṃ no
brūhi bhagavanniti sa hovāca prajāpatirmāyā vā
eṣā nārasiṃhī sarvamidaṃ sṛjati sarvamidaṃ rakṣati
sarvamidaṃ saṃharati tasmānmāyāmetāṃ śaktiṃ
vidyādya etāṃ māyāṃ śaktiṃ veda sa pāpmānaṃ
tarati sa mṛtyuṃ tarati sa saṃsāraṃ tarati so'mṛtatvaṃ
ca gacchati mahatīṃ śriyamaśnute mīmāṃsante
brahmavādino hrasvā dīrghā plutā ceti ||
yadi hrasvā bhavati sarvaṃ pāpmānaṃ dahatyamṛtatvaṃ
ca gacchati yadi dīrghā bhavati mahatīṃ
śriyamāpnotyamṛtatvaṃ ca gacchati yadi plutā bhavati
jñānavānbhavatyamṛtatvaṃ ca gacchati tadetadṛṣiṇoktaṃ
nidarśanaṃ sa īṃ pāhi ya ṛjīṣī tarutraḥ śriyaṃ
lakṣmīmaupalāmambikāṃ gāṃ ṣaṣṭhīṃ ca
yāmindrasenetyudāhuḥ tāṃ vidyāṃ brahmayoniṃ
sarūpāmihāyuṣe śaraṇamahaṃ prapadye sarveṣāṃ vā
variation sarūpāṃ tāmihāyuṣe
etadbhūtānāmākāśaḥ parāyaṇaṃ sarvāṇi ha vā imāni
bhūtānyākāśādeva jāyanta ākāśādeva jātāni
jīvantyākāśaṃ prayatyabhisaṃviśanti tasmādākāśaṃ
bījaṃ vidyāttadeva jyāyastadetadṛṣiṇoktaṃ nidarśanaṃ
haṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhotā
vediṣadatithirduroṇasat ||
nṛṣadvarasadṛtasadvyomasadabjāgojā ṛtajā adrijā
ṛtaṃ bṛhat ||
ya evaṃ vedeti mahopaniṣat ||
iti tṛtīyopaniṣat || 3||
devā ha vai prajāpatimabruvannanuṣṭubhasya
mantrarājasya nārasiṃhasyāṅgamantrānno
brūhi bhagava iti sa hovāca prajāpatiḥ praṇavaṃ
sāvitrīṃ yajurlakṣmīṃ nṛsiṃhagāyatrīmityaṅgāni
jānīyādyo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati || 1||
omityetadakṣaramidaṃ sarvaṃ tasyopavyākhyānaṃ
bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaditi sarvamoṅkāra eva
yaccānyattrikālātītaṃ tadapyoṅkāra eva sarvaṃ
hyetadbrahmāyamātmā brahma so'yamātmā
catuṣpājjāgaritasthāno bahiḥprajñaḥ saptāṅga
ekonaviṃśatimukhaḥ sthūlabhugvaiśvānaraḥ
prathamaḥ pādaḥ | svapnasthāne'ntaprajñaḥ
saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ praviviktabhuktaijaso
dvitīyaḥ pādaḥ | yatra supto na kañcana kāmaṃ
kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati tatsuṣuptaṃ
suṣuptasthāna ekībhūtaḥ prajñānaghana ekānandamayo
hyānandabhuk cetomukhaḥ prājñastṛtīyo pādaḥ |
eṣa sarveśvara eṣa sarvajña eṣo'ntaryāmyeṣa
yoniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi bhūtānāṃ
nāntaḥprajñaṃ na bahiḥprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ
na prajñaṃ nāprajñaṃ na prajñānaghanamadṛṣṭa-
mavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamavyapadeśya-
maikātmyapratyayasāraṃ prapañcopaśamaṃ śāntaṃ
śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa ātmā sa vijñeyaḥ || 2||
atha sāvitrī gāyatryā yajuṣā proktā tayā
sarvamidaṃ vyāptaṃ ghṛṇiriti dve akṣare sūrya
iti trīṇi etadvai sāvitrasyāṣṭākṣaraṃ padaṃ
śriyābhiṣiktaṃ ya evaṃ veda śriyā haivābhiṣicyate |
tadetadṛcābhyuktaṃ ṛco akṣare parame
vyomanyasmindevā adhiviśve niṣeduḥ | yastanna veda
kimṛcā kariṣyati ya ittadvidusta ime samāsata
iti na ha vā etasyarcā na yajuṣā na sāmnārtho'sti
yaḥ sāvitrīṃ vedeti | OṂ bhūrlakṣmīrbhuvarlakṣmīḥ
svarlakṣmīḥ kālakarṇī tanno mahālakṣmīḥ
pracodayāt ityeṣā vai mahālakṣmīryajurgāyatrī
caturviṃśatyakṣarā bhavati | gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ
yadidaṃ kiñca tasmādya etāṃ mahālakṣmīṃ
yājuṣīṃ veda mahatīṃ śriyamaśnute |
OṂ nṛsiṃhāya vidmahe vajranakhāya dhīmahi |
tannaḥ siṃhaḥ pracodayāt ityeṣā vai nṛsiṃhagāyatrī
devānāṃ vedānāṃ nidānaṃ bhavati ya evaṃ veda
nidānavānbhavati || 3||
devā ha vai prajāpatimabruvannatha kairmantraiḥ
stuto devaḥ prīto bhavati svātmānaṃ darśayati
tanno brūhi bhagavanniti sa hovāca prajāpatiḥ |
OṂ yo ha vai nṛsiṃho devo bhagavānyaśca
brahmā bhūrbhuvaḥ svastasmai vai namo namaḥ || 1||
[yathā prathamamantroktāvādyantau tathā
sarvamantreṣu draṣṭavyau]|| yaśca viṣṇuḥ || 2||
yaśca maheśvaraḥ || 3|| yaśca puruṣaḥ || 4||
yaśceśvaraḥ || 5|| yā sarasvatī || 6|| yā śrīḥ || 7||
yā gaurī || 8|| yā prakṛtiḥ || 9|| yā vidyā || 10||
yaścoṅkāraḥ || 11|| yāścatasro'rdhamātrāḥ || 12||
ye vedāḥ sāṅgāḥ saśākhāḥ setihāsāḥ || 13||
ye ca pañcāgnayaḥ || 14|| yāḥ sapta mahāvyāhṛtayaḥ || 15||
ye cāṣṭau lokapālāḥ || 16|| ye cāṣṭau vasavaḥ || 17||
ye caikādaśa rudrāḥ || 18|| ye ca dvādaśādityāḥ || 19||
ye cāṣṭau grahāḥ || 20|| yāni ca pañcamahābhūtāni || 21||
yaśca kālaḥ || 22|| yaśca manuḥ || 23|| yaśca mṛtyuḥ || 24||
yaśca yamaḥ || 25|| yaścāntakaḥ || 26|| yaśca prāṇaḥ || 27||
yaśca sūryaḥ || 28|| yaśca somaḥ || 29||
yaśca virāṭ puruṣaḥ || 30|| yaśca jīvaḥ || 31||
yacca sarvam || 32|| iti dvātriṃśat iti
tānprajāpatirabravīdetairmantrairnityaṃ devaṃ stuvadhvam |
tato devaḥ prīto bhavati svātmānaṃ darśayati tasmādya
etairmantrairnityaṃ devaṃ stauti sa devaṃ paśyati so'mṛtatvaṃ
ca gacchati ya evaṃ vedeti mahopaniṣat ||
iti caturthyupaniṣat || 4||
devā ha vai prajāpatimabruvannānuṣṭubhasya
mantrarājasya nārasiṃhasya mahācakraṃ nāma
cakraṃ no brūhi bhagava iti sārvakāmikaṃ mokṣadvāraṃ
yadyogina upadiśanti sa hovāca prajāpatiḥ ṣaḍakṣaraṃ
vā etatsudarśanaṃ mahācakraṃ tasmātṣaḍaraṃ
bhavati ṣaṭpatraṃ cakraṃ bhavati ṣaḍvā ṛtava ṛtubhiḥ
sammitaṃ bhavati madhye nābhirbhavati nābhyāṃ vā ete arāḥ
pratiṣṭhitā māyayā etatsarvaṃ veṣṭitaṃ bhavati
nātmānaṃ māyā spṛśati tasmānmāyayā bahirveṣṭitaṃ
bhavati | athāṣṭāramaṣṭapatraṃ cakraṃ bhavatyaṣṭākṣarā
vai gāyatrī gāyatryā sammitaṃ bhavati bahirmāyayā
veṣṭitaṃ bhavati kṣetraṃ kṣetraṃ vai māyaiṣā sampadyate |
atha dvādaśāraṃ dvādaśapatraṃ cakraṃ bhavati
dvādaśākṣarā vai jagatī jagatyā sammitaṃ bhavati
bahirmāyayā veṣṭitaṃ bhavati | atha ṣoḍaśāraṃ
ṣoḍaśapatraṃ cakraṃ bhavati ṣoḍaśakalo vai puruṣaḥ
puruṣa evedaṃ sarvaṃ puruṣeṇa sammitaṃ bhavati
māyayā bahirveṣṭitaṃ
bhavati | atha dvātriṃśadaraṃ dvātriṃśatpatraṃ cakraṃ
bhavati dvātriṃśadakṣarā vā anuṣṭubbhavatyanuṣṭubhā
sarvamidaṃ bhavati bahirmāyayā veṣṭitaṃ bhavatyarairvā
etatsubaddhaṃ bhavati vedā vā ete arāḥ patrairvā
etatsarvataḥ parikrāmati chandāṃsi vai patrāṇi || 1||
etatsudarśanaṃ mahācakraṃ tasya madhye nābhyāṃ
tārakaṃ yadakṣaraṃ nārasiṃhamekākṣaraṃ
tadbhavati ṣaṭsu patreṣu ṣaḍakṣaraṃ sudarśanaṃ
bhavatyaṣṭasu patreṣvaṣṭākṣaraṃ nārāyaṇaṃ
bhavati dvādaśasu patreṣu dvādaśākṣaraṃ vāsudevaṃ
bhavati ṣoḍaśasu patreṣu mātṛkādyāḥ sabindukāḥ
ṣoḍaśa svarā bhavanti dvātriṃśatsu patreṣu
dvātriṃśadakṣaraṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ
bhavati tadvā etatsudarśanaṃ nāma cakraṃ sārvakāmikaṃ
mokṣadvāramṛṅmayaṃ yajurmayaṃ sāmamayaṃ
brahmamayamamṛtamayaṃ bhavati tasya purastādvasava
āsate rudrā dakṣiṇata ādityāḥ paścādviśvedevā
uttarato brahmaviṣṇumaheśvarā nābhyāṃ sūryācandramasau
pārśvayostadetadṛcābhyuktam | ṛco akṣare parame
vyomanyasmindevā adhiviśve niṣeduḥ | yastanna veda
kimṛcā kariṣyati ya ittadvidusta ime samāsata iti
tadetatsudarśanaṃ mahācakraṃ bālo vā yuvā vā
veda sa mahānbhavati sa guruḥ sarveṣāṃ
mantrāṇāmupadeṣṭā bhavatyanuṣṭubhā homaṃ
kuryādanuṣṭubhārcanaṃ kuryāttadetadrakṣoghnaṃ
mṛtyutārakaṃ guruṇā labdhaṃ kaṇṭhe bāhau
śikhāyāṃ vā badhnīta saptadvīpavatī bhūmirdakṣiṇārthaṃ
nāvakalpate tasmācchraddhayā yāṃ kāñcidgāṃ
dadyātsa dakṣiṇā bhavati || 2||
devā ha vai prajāpatimabruvannānuṣṭubhasya
mantrarājasya nārasiṃhasya phalaṃ no brūhi
bhagava iti sa hovāca prajāpatirya etaṃ mantrarājaṃ
nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte so'gnipūto
bhavati sa vāyupūto bhavati sa ādityapūto bhavati
sa somapūto bhavati sa satyapūto bhavati sa brahmapūto
bhavati sa viṣṇupūto bhavati sa rudrapūto bhavati
sa sarvapūto bhavati sa sarvapūto bhavati || 3||
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ
nityamadhīte sa mṛtyuṃ tarati sa pāpmānaṃ tarati
sa bhrūṇahatyāṃ tarati sa vīrahatyāṃ tarati sa sarvahatyāṃ
tarati sa saṃsāraṃ tarati sa sarvaṃ tarati sa sarvaṃ tarati || 4||
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ
nityamadhīte so'gniṃ stambhayati sa vāyuṃ stambhayati
sa ādityaṃ stambhayati sa stomaṃ stambhayati sa udakaṃ
stambhayati sa sarvāndevānstambhayati sa
sarvāngrahānstambhayati sa viṣaṃ stambhayati
sa viṣaṃ stambhayati || 5||
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ
nityamadhīte sa devānākarṣayati sa yakṣānākarṣayati
sa nāgānākarṣayati sa grahānākarṣayati sa
manuṣyānākarṣayati sa sarvānākarṣayati sa
sarvānākarṣayati || 6||
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ
nityamadhīte sa bhūrlokaṃ jayati sa bhuvarlokaṃ jayati
sa svarlokaṃ jayati sa maharlokaṃ jayati sa janolokaṃ
jayati sa tapolokaṃ jayati sa satyalokaṃ jayati sa
sarvāṃllokāñjayati sa sarvāṃllokāñjayati || 7||
ya etaṃ mantrarājamānuṣṭubhaṃ nityamadhīte
so'gniṣṭomena yajate sa ukthyena yajate sa ṣoḍaśinā
yajate sa vājapeyena yajate so'tirātreṇa yajate
so'ptoryāmeṇa yajate so'śvamedhena yajate sa sarvaiḥ
kratubhiryajate sa sarvaiḥ kratubhiryajate || 8||
ya etaṃ mantrarājaṃ nārasiṃhamānuṣṭubhaṃ
nityamadhīte sa ṛco'dhīte sa yajūṃṣyadhīte sa
sāmānyadhīte so'tharvaṇamadhīte so'ṅgirasamadhīte
sa śākhā adhīte sa purāṇānyadhīte sa kalpānadhīte
sa gāthāmadhīte sa nārāśaṃsīradhīte sa praṇavamadhīte
yaḥ praṇavamadhīte sa sarvamadhīte sa sarvamadhīte || 9||
anupanītaśatamekamekenopanītena tatsamamupanītaśatamekamekena
gṛhasthena tatsamaṃ gṛhasthaśatamekamekena
vānaprasthena tatsamaṃ vānaprasthaśatamekamekena
yatinā tatsamaṃ yatīnāṃ tu śataṃ pūrṇamekamekena
rudrajāpakena tatsamaṃ rudrajāpakaśatamekamekena-
atharvaśiraḥśikhādhyāpakena tatsamamatharvaśiraḥ-
śikhādhyāpakaśatamekamekena tāpanīyopaniṣada-
dhyāpakena tatsamaṃ tāpanīyopaniṣadadhyāpaka-
śatamekamekena mantrarājadhyāpakena tatsamaṃ tadvā
etatparamaṃ dhāma mantrarājādhyāpakasya yatra na
sūryastapati yatra na vāyurvāti yatra na candramā bhāti
yatra na nakṣatrāṇi bhānti yatra nāgnirdahati yatra na
mṛtyuḥ praviśati yatra na duḥkhaṃ sadānandaṃ
paramānandaṃ śāntaṃ śāśvataṃ sadāśivaṃ
brahmādivanditaṃ yogidhyeyaṃ paramaṃ padaṃ yatra
gatvā na nivartante yoginaḥ ||
tadetadṛcābhyuktam |
tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ |
divīva cakṣurātatam | tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ
samindhate | viṣṇoryatparamaṃ padam |
tadetanniṣkāmasya bhavati tadetanniṣkāmasya bhavati
ya evaṃ vedeti mahopaniṣat || 10||
iti pañcamopaniṣat || 5||
iti nṛsiṃhapūrvatāpinyupaniṣat ||
|| nṛsiṃhottaratāpinyupaniṣat ||
nṛsiṃhottaratāpinyāṃ turyaturyātmakaṃ mahaḥ |
paramādvaitasāmrājyaṃ pratyakṣamupalabhyate ||
OṂ devā ha vai prajāpatimabruvannaṇoraṇīyāṃ-
samimamātmānamoṅkāraṃ no vyācakṣveti
tathetyomityetadakṣaramidaṃ sarvaṃ tasyopavyākhyānaṃ
bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaditi sarvamoṅkāra eva
yaccānyattrikālātītaṃ tadapyoṅkāra eva sarvaṃ
hyetadbrahmāyamātmā brahma tametamātmānamomiti
brahmaṇaikīkṛtya brahma cātmānamomityekīkṛtya
tadekamajaramamṛtamabhayamomityanubhūya
tasminnidaṃ sarvaṃ triśarīramāropya tanmayaṃ hi
tadeveti saṃharedomiti taṃ vā etaṃ triśarīramātmānaṃ
triśarīraṃ paraṃ brahmānusandadhyātsthūlatvāt-
sthūlabhuktvācca sūkṣmatvātsūkṣmabhuktvā-
ccaikyādānandabhogācca so'yamātmā
catuṣpājjāgaritasthānaḥ sthūlaprajñaḥ saptāṅga
ekonaviṃśatimukhaḥ sthūlabhuk caturātmā viśvo
vaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ ||
svapnasthānaḥ sūkṣmaprajñaḥ saptāṅga
ekonaviṃśatimukhaḥ sūkṣmabhuk caturātmā
taijaso hiraṇyagarbho dvitīyaḥ pādaḥ ||
yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate na
kañcana svapnaṃ paśyati tatsuṣuptaṃ
suṣuptasthāna ekībhūtaḥ prajñānaghana
evānandamayo hyānandabhuk cetomukhaścaturātmā
prājña īśvarastṛtīyaḥ pādaḥ ||
eṣa sarveśvara eṣa sarvajña eṣo'ntaryāmeṣa
yoniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi bhūtānaṃ
trayamapyetatsuṣuptaṃ svapnaṃ māyāmātraṃ
cidekaraso hyayamātmātha turīyaścaturātmā
turīyāvasitatvādekaikasyotānujñātranujñāvikalpai-
strayamapyatrāpisuṣuptaṃ svapnaṃ māyāmātraṃ
cidekaraso hyayamātmāthāyamādeśo na
sthūlaprajñaṃ na sūkṣmaprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ
na prajñaṃ nāprajñaṃ na prajñānaghana-
madṛṣṭamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇa-
macintyamacintyamavyapadeśyamaikātmyapratyayasāraṃ
prapañcopaśamaṃ śivaṃ śāntamadvaitaṃ caturthaṃ
manyante sa ātmā sa vijñeya īśvaragrāsasturīyasturīyaḥ ||
iti prathamaḥ khaṇḍaḥ || 1||
taṃ vā etamātmānaṃ jāgratyasvapnamasuṣuptaṃ
svapne'jāgratamasuṣuptaṃ suṣupte'jāgratamasvapnaṃ
turīye'jāgratamasvapnamasuṣuptamavyabhicāriṇaṃ
nityānandaṃ sadekarasaṃ hyeva cakṣuṣo draṣṭā
śrotrasya draṣṭā vāco draṣṭā manaso draṣṭā
buddherdraṣṭā prāṇasya draṣṭā tamaso draṣṭā
sarvasya draṣṭā tataḥ sarvasmādanyo vilakṣaṇacakṣuṣaḥ
sākṣī śrotrasya sākṣī vācaḥ sākṣī manasaḥ sākṣīḥ
buddheḥ sākṣī prāṇasya sākṣī tamasaḥ sākṣī
sarvasya sākṣī tato'vikriyo mahācaitanyo'smātsarvasmātpriyatama
ānandaghanaṃ hyevamasmātsarvasmātpurataḥ
suvibhātamekarasamevājaramamṛtamabhayaṃ
brahmaivāpyajayainaṃ catuṣpādaṃ mātrābhiroṅkāreṇa
caikīkuryājjāgaritasthānaścaturātmā viśvo
vaiśvānaraścatūrūpoṅkāra eva catūrūpo var catūrūpo'kāra
hyayamakāraḥ sthūlasūkṣmabījasākṣibhirakārarūpai-
rāpterādimattvādvā sthūlatvātsūkṣmatvād-
bījatvātsākṣitvāccāpnoti ha vā idaṃ sarvamādiśca
bhavati ya evaṃ veda ||
svapnasthānaścaturātmā taijaso hiraṇyagarbhaścatūrūpa
ukāra eva catūrūpo hyayamukāraḥ sthūlasūkṣmabīja-
sākṣibhirukārarūpairutkarṣādubhayatvātsthūlatvāt-
sūkṣmatvādbījatvātsākṣitvāccotkarṣati ha vai
jñānasantatiṃ samānaśca bhavati ya evaṃ veda ||
suṣuptasthānaścaturātmā prājñaīśvaraścaturūpo
makāra eva catūrūpo hyayaṃ makāraḥ sthūlasūkṣma-
bījasākṣibhirmakārarūpairmiterapītervā sthūlatvāt-
sūkṣmatvādbījatvātsākṣitvācca minoti ha vā
idaṃ sarvamapītiśca bhavati ya evaṃ veda ||
mātrāmātrāḥ pratimātrāḥ kuryādatha turīya īśvaragrāsaḥ
sa svarāṭ svayamīśvaraḥ svaprakāśaścaturātmo-
tānujñātranujñāvikalpairoto hyayamātmā hyathaivedaṃ var yathedaṃ
sarvamantakāle kālāgniḥ sūrya usrairanujñāto hyayamātmā
hyasya sarvasya svātmānaṃ dadātīdaṃ sarvaṃ
svātmānameva karoti yathā tamaḥ savitan jñaikaraso
hyayamātmā cidrūpa eva yathā dāhyaṃ dagdhvāgniravikalpo
hyayamātmā vāṅmano'gocaratvāccidrūpaścatūrūpa
OṂkāra eva catūrūpo hyayamoṅkāra otānujñātranujñā-
vikalpairoṅkārarūpairātmaiva nāmarūpātmakaṃ hīdaṃ
sarvaṃ turīyatvāccidrūpatvāccotatvādanujñātṛtvāda-
nujñānatvādavikalparūpatvāccāvikalparūpaṃ hīdaṃ
sarvaṃ naiva tatra kācana bhidāstyatha var midāstyatha
tasyāyamādeśo'mātraścaturtho'vyavahāryaḥ prapañcopaśamaḥ
śivo'dvaita oṅkāra ātmaiva saṃviśatyātmanātmānaṃ
ya evaṃ vedaiṣa vīro nārasiṃhena vānuṣṭubhā
mantrarājena turīyaṃ vidyādeṣa hyātmānaṃ prakāśayati
sarvasaṃhārasamarthaḥ paribhavāsahaḥ prabhurvyāptaḥ
sadojjvalo'vidyātatkāryahīnaḥ svātmabandhaharaḥ sarvadā
dvaitarahita ānandarūpaḥ sarvādhiṣṭhānaḥ sanmātro
nirastāvidyātamomoho'hameveti tasmādevamevemamātmānaṃ
paraṃ brahmānusandadhyādeṣa vīro nṛsiṃha eveti ||
iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ || 2||
tasya ha vai praṇavasya yā pūrvā mātrā sā prathamaḥ
pādo bhavati dvitīyā dvitīyasya tṛtīyā tṛtīyasya
caturthyotānujñātranujñāvikalparūpā tayā turīyaṃ
caturātmānamanviṣya caturthapādena ca tayā
turīyeṇānucintayangrasettasya ha vā etasya praṇavasya
yā pūrvā mātrā sā pṛthivyakāraḥ sa ṛgbhirṛgvedo
brahmā vasavo gāyatrī gārhapatyaḥ sā prathamaḥ pādo
bhavati | bhavati ca sarveṣu pādeṣu caturātmā sthūlasūkṣma-
bījasākṣibhirdvitīyāntarikṣaṃ sa ukāraḥ sa yajurbhiryajurvedo
viṣṇurudrāstriṣṭubdakṣiṇāgniḥ sā dvitīyaḥ
pādo bhavati ca sarveṣu pādeṣu caturātmā
sthūlasūkṣmabījasākṣibhistṛtīyā dyauḥ sa makāraḥ
sa sāmabhiḥ sāmavedo rudrādityā jagatyāhavanīyaḥ sā
tṛtīyaḥ pādo bhavati | bhavati ca sarveṣu pādeṣu
caturātmā sthūlasūkṣmabījasākṣibhiryā'vasāne'sya
caturthyardhamātrā sā somaloka OṂkāraḥ sātharvaṇai-
rmantrairatharvavedaḥ saṃvartako'gnirmaruto virāḍekarṣirbhāsvatī
smṛtā sā caturthaḥ pādo bhavati | bhavati ca sarveṣu pādeṣu
caturātmā sthūlasūkṣmabījasākṣibhirmātrā mātrāḥ
pratimātrāḥ kṛtvotānujñātranujñāvikalparūpaṃ
cintayangrasejjño'mṛto hutasaṃvitkaḥ śuddhaḥ saṃviṣṭo
nirvighna imamasuniyame'nubhūyehedaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā sa
prapañcahīno'tha sakalaḥ sādhāro'mṛtamayaścaturātmātha
mahāpīṭhe saparivāraṃ tametaṃ catuḥsaptātmānaṃ
caturātmānaṃ mūlāgnāvagnirūpaṃ praṇavaṃ
sandadhyātsaptātmānaṃ caturātmānamakāraṃ rudraṃ
bhrūmadhye saptātmānaṃ caturātmānaṃ catuḥsaptātmānaṃ
caturātmānamoṅkāraṃ sarveśvaraṃ dvādaśānte
saptātmānaṃ caturātmānaṃ catuḥsaptātmānamoṅkāraṃ
turīyamānandāmṛtarūpaṃ ṣoḍaśānte'thānandāmṛtenai-
tāṃścaturdhā sampūjya tathā brahmāṇameva viṣṇumeva
rudrameva vibhaktāṃstrīnevāvibhaktāṃstrīneva liṅgarūpāneva
ca sampūjyopahāraiścaturdhātha liṅgātsaṃhṛtya var liṅgān
tejasā śarīratrayaṃ saṃvyāpya tadadhiṣṭhānamātmānaṃ
saṃjvālya tatteja ātmacaitanyarūpaṃ balamavaṣṭabhya
guṇairaikyaṃ sampādya mahāsthūlaṃ mahāsūkṣme
mahāsūkṣmaṃ mahākāraṇe ca saṃhṛtya mātrābhirotā-
nujñātranujñāvikalparūpaṃ cintayangraset ||
iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ || 3||
taṃ vā etamātmānaṃ paramaṃ brahmoṅkāraṃ
turīyoṅkārāgravidyotamanuṣṭubhā natvā prasādyomiti
saṃhṛtyāhamityanusandadhyādathaitamevātmānaṃ
paramaṃ brahmoṅkāraṃ turīyoṅkārāgravidyotamekā-
daśātmānaṃ nārasiṃhaṃ natvomiti saṃharannānusandadhyā-
dathaitamevamātmānaṃ paramaṃ brahmoṅkāraṃ
turīyoṅkārāgravidyotaṃ praṇavena saṃcintyānuṣṭubhā
natvā saccidānandapūrṇātmasu navātmakaṃ
saccidānandapūrṇātmānaṃ paraṃ brahma sambhāvyāha-
mityātmānamādāya manasā brahmaṇaikīkuryādyadanuṣṭubhaiva var namasā
vā eṣa upavasanneṣa hi sarvatra sarvadā sarvātmā san
sarvamatti nṛsiṃho'sau parameśvaro'sau hi sarvatra sarvadā
sarvātmā santsarvamatti nṛsiṃha evaikala eṣa turīya
eṣa evogra eṣa eva vīra eṣa eva mahāneṣa eva viṣṇureṣa
eva jvalanneṣa eva sarvatomukha eṣa eva nṛsiṃha eṣa eva
bhīṣaṇa eṣa eva bhadra eṣa eva mṛtyumṛtyureṣa eva
namāmyeṣa evāhamevaṃ yogārūḍho brahmaṇyevānuṣṭubhaṃ
sandadhyādoṅkāra iti || tadetau ślokau bhavataḥ ||
saṃstabhya siṃhaṃ svasutānguṇārthān-
saṃyojya śaृṅgairṛṣabhasya hatvā ||
vaśyāṃ sphurantīmasatīṃ nipīḍya
sambhakṣya siṃhena sa eṣa vīraḥ ||
śaृṅgaprotānpādānspṛṣṭvā hatvā tānagrasatsvayam |
natvā ca bahudhā dṛṣṭvā nṛsiṃhaḥ svayamudbabhāviti ||
iti caturthaḥ khaṇḍaḥ || 4||
athaiṣa u eva akāra āptatamārtha ātmanyeva
nṛsiṃhe deve brahmaṇi vartata eṣa hyevāptatama
eṣa hi sākṣyeṣa īśvarastatsarvagato na hīdaṃ
sarvameṣa hi vyāptatamaidaṃ sarvaṃ yadayamātmā
māyāmātra eṣa evogra eṣa hi vyāptatama eṣa
eva vīra eṣa hi vyāptatama eṣa eva mahāneṣa
hi vyāptatama eṣa eva viṣṇureṣa hi vyāptatama
eṣa eva jvalanneṣa hi vyāptatama eṣa eva
sarvatomukha eṣa hi vyāptatama eṣa eva nṛsiṃha
eṣa hi vyāptatama eṣa eva bhīṣaṇa eṣa hi
vyāptatama eṣa eva bhadra eṣa hi vyāptatama
eṣa eva mṛtyumṛtyureṣa hi vyāptatama eṣa
eva namāmyeṣa hi vyāptatama eṣa evāhameṣa
hi vyāptatama ātmaiva nṛsiṃho devo brahma bhavati
ya evaṃ veda so'kāmo niṣkāma āptakāma
ātmakāmena tasya prāṇā utkrāmantyatraiva
samavalīyante brahmaiva sanbrahmāpyetyathaiṣa
evoṅkāra utkṛṣṭatamārtha ātmanyeva nṛsiṃhe
deve brahmaṇi vartate tasmādeṣa satyasvarūpo na
hyanyadastyaprameyamanātmaprakāśameṣa hi
svaprakāśo'saṅgo'nyanna vīkṣata ātmāto
nānyathā prāptirātmamātraṃ hyetadutkṛṣṭameṣa
evogra eṣa hyevotkṛṣṭa eṣa eva viṣṇureṣa
hyevotkṛṣṭa eṣa eva jvalanneṣa hyevotkṛṣṭa
eṣa eva sarvatomukha eṣa hyevotkṛṣṭa eṣa eva
nṛsiṃha eṣa hyevotkṛṣṭa eṣa eva bhīṣaṇa
eṣa hyevotkṛṣṭa eṣa eva bhadra eṣa hyevotkṛṣṭa
eṣa eva mṛtyumṛtyureṣa hyevotkṛṣṭa eṣa
eva namāmyeṣa hyevotkṛṣṭa eṣa evāhameṣa
hyevotkṛṣṭastasmādātmānamevainaṃ jānīyādātmaiva
nṛsiṃho devo brahma bhavati ya evaṃ veda so'kāmo
niṣkāma āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā
utkrāmantyatraiva samavalīyante brahmaiva
sanbrahmāpyetyathaiṣa eva makāro mahāvibhūtyartha
ātmanyaiva nṛsiṃhe deve brahmaṇi vartate
tasmādayamanalpo'bhinnarūpaḥ svaprakāśo brahmaivāptatama
utkṛṣṭatama etadeva brahmāpi sarvajñaṃ mahāmāyaṃ
mahāvibhūtyetadevogrametaddhi mahāvibhūtyetadeva
vīrametaddhi mahāvibhūtyatadeva mahadetaddhi
mahāvibhūtyetadeva viṣṇvetaddhi mahāvibhūtyetadeva
jvaladetaddhi mahāvibhūtyetadeva sarvatomukhametaddhi
mahāvibhūtyetadeva nṛsiṃhametaddhi mahāvibhūtyetadeva
bhīṣaṇametaddhi mahāvibhūtyetadeva bhadrametaddhi
mahāvibhūtyetadeva mṛtyumṛtyvetaddhi mahāvibhūtyetadeva
namāmyetaddhi mahāvibhūtyetadevāhametaddhi mahāvibhūti
tasmādakārokārābhyāmimamātmānamāptatamamutkṛṣṭatamaṃ
cinmātraṃ sarvadraṣṭāraṃ sarvasākṣiṇaṃ sarvagrāsaṃ
sarvapremāspadaṃ saccidānandamātramekarasaṃ
purato'smātsarvasmātsuvibhātamanviṣyāptatamamutkṛṣṭatamaṃ
mahāmāyaṃ mahāvibhūti saccidānandamātramekarasaṃ
purameva brahma makāreṇa jānīyādātmaiva nṛsiṃho devaḥ var parameva
parameva brahma bhavati ya evaṃ veda so'kāmo niṣkāma
āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā utkrāmantyatraiva
samavalīyante brahmaiva sanbrahmāpyetīti ha prajāpatiruvāca
prajāpatiruvāca ||
iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ || 5||
te devā imamātmānaṃ jñātumaicchaṃstānhāsuraḥ
pāpmā parijagrāha ta aikṣantahantainamāsuraṃ
pāpmānaṃ grasāma ityetamevoṅkārāgravidyotaṃ
turīyaturīyamātmānamugramanugraṃ vīramavīraṃ
mahāntamamahāntaṃ viṣṇumaviṣṇuṃ
jvalantamajvalantaṃ sarvatomukhamasarvatomukhaṃ
nṛsiṃhamanṛsiṃhaṃ bhīṣaṇamabhīṣaṇaṃ
bhadramabhadraṃ mṛtyumṛtyumamṛtyumṛtyuṃ
namāmyanamāmyahamanahaṃ nṛsiṃhānuṣṭubhaiva
bubudhire tebhyo hāsāvāsuraḥ pāpmā
saccidānandaghanajyotirabhavattasmādapakvakaṣāya
imamevoṅkārāgravidyotaṃ turīyaturīyamātmānaṃ
nṛsiṃhānuṣṭubhaiva jānīyāttasyāsuraḥ pāpmā
saccidānandaghanajyotirbhavati te devā jyotiṣa uttitīrṣavo
dvitīyādbhayameva paśyanta imamevoṅkārāgravidyotaṃ
turīyaturīyamātmānamanuṣṭubhānviṣya praṇavenaiva
tasminnavasthitāstebhyastajjyotirasya sarvasya purataḥ
suvibhātamavibhātamadvaitamacintyamaliṅgaṃ
svaprakāśamānandaghanaṃ śūnyamabhavadevaṃvitsvaprakāśaṃ
parameva brahma bhavati te devāḥ putraiṣaṇāyāśca
vittaiṣaṇāyāśca lokaiṣaṇāyāśca sasādhanebhyo
vyutthāya nirākārā niṣparigrahā aśikhā ayajñopavītā
andhā badhirā mugdhāḥ klībā mūkā unmatta iva
parivartamānāḥ śāntā dāntā uparatāstitikṣavaḥ
samāhitā ātmarataya ātmakrīḍā ātmamithunā
ātmānandāḥ praṇavameva paraṃ brahmātmaprakāśaṃ
śūnyaṃ jānantastatraiva parisamāptāstasmāddevānāṃ
vratamācarannoṅkāre pare brahmaṇi paryavasito bhavetsa
ātmanyevātmānaṃ paraṃ brahma paśyati ||
tadeṣa ślokaḥ ||
śaृṅgeśvaśaृṅgaṃ saṃyojya siṃhaṃ śaृṅgeṣu yojayet |
śaृṅgābhyāṃ śaृṅgamābadhya trayo devā upāsata iti ||
iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ || 6||
devā ha vai prajāpatimabruvan bhūya eva no
bhagavānvijñāpayatviti tathetyajatvādamaratvāda-
jaratvādamṛtatvādaśokatvādamohatvādanaśanāyatvāda-
pipāsatvādadvaitatvāccākareṇemamātmāna-
manviṣyotkṛṣṭatvādutpādakatvādutpraveṣṭatvādu-
tthāpayitṛtvāduddraṣṭṛtvādutkartṛtvādutpatha-
vārakatvāddudgrāsatvādudbhrāntatvāduttīrṇavikṛtatvā-
ccoṅkāreṇemamātmānaṃ paramaṃ brahma
nṛsiṃhamanviṣyākāreṇemamātmānamukāraṃ
pūrvārdhamākṛṣya siṃhīkṛtyottarārdhena taṃ
siṃhamākṛṣya mahattvānmahastvānmānatvā-
nmuktatvānmahādevatvānmaheśvaratvānmahāsattvā-
nmahācittvānmahānandatvānmahāprabhutvācca
makārārdhenānenātmanaikīkuryādaśarīro
nirindriyo'prāṇo'tamāḥ saccidānandamātraḥ
sa svarāḍ bhavati ya evaṃ veda kastvamityahamiti
hovācaivamevedaṃ sarvaṃ tasmādahamiti sarvābhidhānaṃ
tasyādirayamakāraḥ sa eva bhavati | sarvaṃ hyayamātmāyaṃ
hi sarvāntaro na hīdaṃ sarvamahamiti hovācaiva
nirātmakamātmaivedaṃ sarvaṃ tasmātsarvātmakenākāreṇa
sarvātmakamātmānamanvicchedbrahmaivedaṃ sarvaṃ
saccidānandarūpaṃ saccidānandarūpamidaṃ sarvaṃ
saddhīdaṃ sarvaṃ satsaditi ciddhīdaṃ sarvaṃ kāśate
prakāśate ceti kiṃ saditīdamidaṃ netyanubhūtiriti
kaiṣetīyamiyaṃ netyavacanenaivānubhavannuvācaivameva
cidānandāvapyavacanenaivānubhavannuvāca sarvamanyaditi
sa paramānandasya brahmaṇo nāma brahmeti tasyāntyo'yaṃ
makāraḥ sa eva bhavati tasmānmakāreṇa paramaṃ
brahmānvicchetkimidamevamityukāra ityevāhāvicikitsan-
tasmādakāreṇemamātmānamanviṣya makāreṇa brahmaṇānu-
sandadhyādukāreṇāvicikitsannaśarīro'nindriyo'prāṇo'tamāḥ
saccidānandamātraḥ sa svarāḍ bhavati ya evaṃ veda
brahma vā idaṃ sarvamattṛtvādugratvādvīratvānmahatvād-
viṣṇutvājjvalatvātsarvatomukhatvānnṛsiṃhatvādbhīṣaṇatvā-
dbhadratvānmṛtyumṛtyutvānnamāmitvādahaṃtvāditi satataṃ
hyetadbrahmogratvādvīratvānmahattvādviṣṇutvājjvalatvā-
sarvatomukhatvānnṛsiṃhatvādbhīṣaṇatvādbhadratvā-
nmṛtyumṛtyutvānnamāmitvāditi tasmādakāreṇa paramaṃ
brahmānviṣya makāreṇa mana ādyavitāraṃ mana ādisākṣiṇa-
manvicchetsa yadaitatsarvamapekṣate tadaitatsarvamasminpraviśati
sa yadā pratibudhyate tadetatsarvamasmādevottiṣṭhati tadeva
tatsarvaṃ nirūhya pratyūhya sampīḍya saṃjvālya sambhakṣya
svātmānamevaiṣāṃ dadātyatyugro'tivīrotimahāniti
viṣṇuratijvalannatisarvatomukho'tinṛsiṃho'tibhīṣaṇo'ti-
bhadrotimṛtyumṛtyuratinamāmyatyahaṃ bhūtvā sve mahimni
sadā samāsate tasmādenamakārārthena pareṇa
brahmaṇaikīkuryādukāreṇāvicikitsannaśarīro
nirindriyo'prāṇo'manaḥ saccidānandamātraḥ sa svarāḍ bhavati
ya evaṃ veda ||
tadeṣa ślokaḥ ||
śaृṅgaṃ śaृṅgārdhamākṛṣya śaृṅgeṇānena yojayet |
śaृṅgamenaṃ pare śaृṅge tamanenāpi yojayet ||
iti saptamaḥ khaṇḍaḥ || 7||
atha turīyeṇotaśca protaśca hyayamātmā
nṛsiṃho'sminsarvamayaṃ sarvātmānaṃ hi
sarvaṃ naivāto'dvayo hyayamātmaikala evāvikalpo
na hi vastu sadayaṃ hyota iva sadghano'yaṃ cidghana
ānandaghana evaikaraso'vyavahāryaḥ kenacanādvitīya
otaśca protaścaiṣa oṅkāra evaṃ naivamiti pṛṣṭa
omityevāha vāgvā oṅkāro vāgevedaṃ sarvaṃ na
hyaśabdamivehāsti cinmayo hyayamoṅkāraścinmayamidaṃ
sarvaṃ tasmātparameśvara evaikameva tadbhavatyeta-
damṛtamayametadbrahmābhayaṃ vai brahma bhavati
ya evaṃ vedeti rahasyamanujñātā hyayamātmaiṣa
hyasya sarvasya svātmānamanujānāti na hīdaṃ sarvaṃ
svata ātmavinna hyayamoto nānujñātā'saṅgatvāda-
vikāritvādasattvādanyasyānujñātā hyayamoṅkāra
omiti hyanujānāti vāgvā oṅkāro vāgevedaṃ
sarvamanujānāti cinmayo hyayamoṅkāraściddhīdaṃ
sarvaṃ nirātmakamātmasātkaroti tasmātparameśvara
evaikameva tadbhavatyetadamṛtamabhayametadbrahmābhayaṃ
vai brahmābhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ vedeti
rahasyamanujñaikaraso hyayamātmā prajñānaghana
evāyaṃ yasmātsarvātpurataḥ suvibhāto'taścidghana
eva na hyayamoto nānujñātaitadātmyaṃ hīdaṃ sarvaṃ
sadevānujñaikaraso hyayamoṅkāra omiti hyevānujānāti
vāgvā oṅkāro vāgeva hyanujānāti cinmayo
hyayamoṅkāraścideva hyanujñā tasmātparameśvara
evaikameva tadbhavatyetadamṛtamabhayametadbrahmābhayaṃ
vai brahmābhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ vedeti
rahasyamavikalpo hyayamātmā'dvitīyatvādavikalpo
hyayamoṅkāro'dvitīyatvādeva cinmayo hyayamoṅkāra-
stasmātparameśvara evaikameva tadbhavatyavikalpo'pi
nātra kācana bhidāsti naiva tatra kācana bhidāstyatra
hi bhidāmiva manyamānaḥ śatadhā sahasradhā bhinno
mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti tadetadadvayaṃ svaprakāśaṃ
mahānandamātmā evaitadamṛtamabhayametadbrahmābhayaṃ
vai brahmābhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ vedeti
rahasyam ||
ityaṣṭamaḥ khaṇḍaḥ || 8||
devā ha vai prajāpatimabruvannimameva no
bhagavannoṅkāramātmānamupadiśeti
tathetyupadraṣṭānumantaiṣa ātmā
nṛsiṃhaścidrūpa evāvikāro hyupalabdhaḥ
sarvasya sarvatra na hyasti dvaitasiddhirātmaiva
siddho'dvitīyo māyayā hyanyadiva sa vā eṣa
ātmā para eṣaiva sarvaṃ tathāhi prājñe saiṣā'vidyā
jagatsarvamātmā paramātmaiva
svaprakāśo'pyaviṣayajñānatvājjānanneva
hyanyatrānyanna vijānātyanubhūtermāyā ca var hyatra na
tamorūpānubhūtistadetajjaḍaṃ mohātmakama-
nantamidaṃ rūpasyāsya vyañjikā nityanivṛttāpi
mūḍhairātmeva dṛṣṭāsya sattvamasattvaṃ ca
darśayati siddhatvāsiddhatvābhyāṃ svatantrā-
svatantratvena saiṣā vaṭabījasāmānyavadaneka-
vaṭaśaktirekaiva | tadyathā vaṭabījasāmanyameka-
manekānsvāvyatiriktānvaṭānsabījānutpādya tatra
tatra pūrṇaṃ sattiṣṭhatyevamevaiṣā māyā
svāvyatiriktāni pūrṇāni kṣetrāṇi darśayitvā
jīveśāvabhāsena karoti māyā cāvidyā ca
svayameva bhavati saiṣā citrā sudṛḍhā
bahvaṅkurā svayaṃ guṇabhinnāṅkureṣvapi
guṇabhinnā sarvatra brahmaviṣṇuśivarūpiṇī
caitanyadīptā tasmādātmana eva traividhyaṃ
sarvatra yonitvamabhimantā jīvo niyanteśvaraḥ
sarvāhammānī hiraṇyagarbhastrirūpa īśvara-
vadvyaktacaitanyaḥsarvago hyeṣa īśvaraḥ
kriyājñānātmā sarvaṃ sarvamayaṃ sarve jīvāḥ
sarvamayāḥ sarvāsvavasthāsu tathāpyalpāḥ
sa vā eṣa bhūtānīndriyāṇi virājaṃ devatāḥ
kośāṃśca sṛṣṭvā praviśyāmūḍho
mūḍha iva vyavaharannāste māyayaiva tasmādadvaya
evāyamātmā sanmātro nityaḥ śuddho buddhaḥ
satyo mukto nirañjano vibhuradvayānandaḥ paraḥ
pratyagekarasaḥ pramāṇairetairavagataḥ sattāmātraṃ
hīdaṃ sarvaṃ sadeva purastātsiddhaṃ hi brahma na
hyatra kiñcānubhūyate nāvidyānubhavātmā
na svaprakāśe sarvasākṣiṇyavikriye'dvaye
paśyatehāpi sanmātramasadanyatsatyaṃ hītthaṃ
purastādayoni svātmasthamānandacidghanaṃ
siddhaṃ hyasiddhaṃ tadviṣṇurīśāno brahmānyadapi
sarvaṃ sarvagataṃ sarvamata eva śuddho'bādhyasvarūpo
buddhaḥ sukhasvarūpa ātmā na hyetannirātmakamapi
nātmā purato hi siddho na hīdaṃ sarvaṃ kadācidātmā
hi svamahimastho nirapekṣa eka eva sākṣī svaprakāśaḥ
kiṃ tannityamātmātra hyeva na vicikitsyametaddhīdaṃ
sarvaṃ sādhayati draṣṭā draṣṭuḥ sākṣyavikriyaḥ
siddho niravadyo bāhyābhyantaravīkṣaṇātsuvisphuṭatamaḥ
sa parastādbrūtaiṣa dṛṣṭo'dṛṣṭo'vyavahāryo'pyalpo
nālpaḥ sākṣyaviśeṣo'nanyo'sukhaduḥkho'dvayaḥ
paramātmā sarvajño'nanto'bhinno'dvayaḥ sarvadā
saṃvittirmāyayā nāsaṃvittiḥ svaprakāśe yūyameva
dṛṣṭāḥ kimadvayena dvitīyameva na yūyameva
brūhyeva bhagavanniti devā ūcuryūyameva dṛśyate
cennātmajñā asaṅgo hyayamātmā'to yūyameva
svaprakāśā idaṃ hi satsaṃvinmayatvādyūyameva
neti hocurhantāsaṅgā vayamiti hocuḥ kathaṃ
paśyantīti hovāca na vayaṃ vidma iti hocustato
yūyameva svaprakāśā iti hovāca na ca
satsaṃvinmāyā etau hi purastātsuvibhātamavyavahārya-
mevādvayaṃ jñāto naiṣa vijñāto viditāviditātpara
var for naiSha hyevaiṣa
iti hocuḥ sa hovāca tadvā etadbrahmādvayaṃ
brahmatvānnityaṃ śuddhaṃ buddhaṃ muktaṃ satyaṃ
sūkṣmaṃ paripūrṇamadvayaṃ sadānandacinmātra-
mātmaivāvyavahāryaṃ kena ca tattadetadātmāna-
momityapaśyantaḥ paśyata tadetatsatyamātmā
brahmaiva brahmātmaivātra hyeva na vicikitsyamityoṃ
satyaṃ tadetatpaṇḍitā eva paśyantyetaddhyaśabda-
masparśamarūpamarasamagandhamavaktavyamanā-
dātavyamagantavyamavisarjayitavyamanānandayitavya-
mamantavyamaboddhavyamamanahaṅkartayitavyama-
cetayitavyamaprāṇayitavyamanapānayitavyama-
vyānayitavyamanudānayitavyamasamānayitavyama-
nindriyamaviṣayamakaraṇamalakṣaṇamasaṅgama-
guṇamavikriyamavyapadeśyamasattvamaraskama-
tamaskamamāyamabhayamapyaupaniṣadameva
suvibhātaṃ sakṛdvibhātaṃ purato'smātsarvasmā-
tsuvibhātamadvayaṃ paśyata haṃsaḥ so'hamiti sa var paśyatāhaṃ sa
hovāca kimeṣa dṛṣṭo'dṛṣṭo veti dṛṣṭo
viditāviditātpara iti hocuḥ kvaiṣā kathamiti hocuḥ
kiṃ tena na kiṃcaneti hocuryūyamevāścaryarūpā
iti hovāca na cetyāhuromityanujānīdhvaṃ brūtainamiti
jñāto'jñātaśceti hocurnacainamiti hocuriti
brūtaivainamātmasiddhamiti hovāca paśyāma
eva bhagavo na ca vayaṃ paśyāmo naiva vayaṃ vaktuṃ
śaknumo namaste'stu bhagavan prasīdeti hocurna
bhetavyaṃ pṛcchateti hovāca kvaiṣanujñetyeṣa var kaiṣānujñetyeṣa
evātmeti hovāca te hocurnamastubhyaṃ vayaṃ ta iti ha
prajāpatirdevānanu śaśāsānuśaśāseti ||
tadeṣa ślokaḥ ||
otamotena jānīyādanujñātāramāntaram |
anujñāmadvayaṃ labdhvā upadraṣṭāramāvrajet ||
iti navamaḥ khaṇḍaḥ || 9||
OṂ bhadraṃ karṇebhiḥ śaृṇuyāma devāḥ |
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ |
sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ |
vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ |
OṂ svasti na indro vṛddhaśravāḥ |
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ |
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ |
svasti no bṛhaspatirdadhātu ||
OṂ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
iti nṛsiṃhottaratāpinyupaniṣatsamāptā ||

Комментарии: Нрисимхатапани упанишада