Чарака самхита

athāto dīrghaṁjīvitīyam adhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 1 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 1 2 0
dīrghaṁ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat | 1, 1 3 1
indramugratapā buddhvā śaraṇyamamareśvaram || 1, 1 3 2
brahmaṇā hi yathāproktam āyurvedaṁ prajāpatiḥ | 1, 1 4 1
jagrāha nikhilenādāv aśvinau tu punas tataḥ || 1, 1 4 2
aśvibhyāṁ bhagavāñchakraḥ pratipede ha kevalam | 1, 1 5 1
ṛṣiprokto bharadvājas tasmācchakram upāgamat || 1, 1 5 2
vighnabhūtā yadā rogāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām | 1, 1 6 1
tapopavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām || 1, 1 6 2
tadā bhūteṣvanukrośaṁ puraskṛtya maharṣayaḥ | 1, 1 7 1
sametāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśve himavataḥ śubhe || 1, 1 7 2
aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapo bhṛguḥ | 1, 1 8 1
ātreyo gautamaḥ sāṁkhyaḥ pulastyo nārado'sitaḥ || 1, 1 8 2
agastyo vāmadevaśca mārkaṇḍeyāśvalāyanau | 1, 1 9 1
pārikṣirbhikṣur ātreyo bharadvājaḥ kapiñjalaḥ || 1, 1 9 2
viśvāmitrāśmarathyau ca bhārgavaścyavano'bhijit | 1, 1 10 1
gārgyaḥ śāṇḍilyakauṇḍinyau vārkṣir devalagālavau || 1, 1 10 2
sāṁkṛtyo baijavāpiśca kuśiko bādarāyaṇaḥ | 1, 1 11 1
baḍiśaḥ śaralomā ca kāpyakātyāyanāv ubhau || 1, 1 11 2
kāṅkāyanaḥ kaikaśeyo dhaumyo mārīcakāśyapau | 1, 1 12 1
śarkarākṣo hiraṇyākṣo lokākṣaḥ paiṅgireva ca || 1, 1 12 2
śaunakaḥ śākuneyaśca maitreyo maimatāyaniḥ | 1, 1 13 1
vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye maharṣayaḥ || 1, 1 13 2
brahmajñānasya nidhayo damasya niyamasya ca | 1, 1 14 1
tapasastejasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ || 1, 1 14 2
sukhopaviṣṭāste tatra puṇyāṁ cakruḥ kathāmimām | 1, 1 15 1
dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṁ mūlam uttamam || 1, 1 15 2
rogāstasyāpahartāraḥ śreyaso jīvitasya ca | 1, 1 16 1
prādurbhūto manuṣyāṇāmantarāyo mahān ayam || 1, 1 16 2
kaḥ syātteṣāṁ śamopāya ityuktvā dhyānamāsthitāḥ | 1, 1 17 1
atha te śaraṇaṁ śakraṁ dadṛśurdhyānacakṣuṣā || 1, 1 17 2
sa vakṣyati śamopāyaṁ yathāvad amaraprabhuḥ | 1, 1 18 1
kaḥ sahasrākṣabhavanaṁ gacchet praṣṭuṁ śacīpatim || 1, 1 18 2
ahamarthe niyujyeyam atreti prathamaṁ vacaḥ | 1, 1 19 1
bharadvājo'bravīt tasmādṛṣibhiḥ sa niyojitaḥ || 1, 1 19 2
sa śakrabhavanaṁ gatvā surarṣigaṇamadhyagam | 1, 1 20 1
dadarśa balahantāraṁ dīpyamānamivānalam || 1, 1 20 2
so 'bhigamya jayāśīrbhirabhinandya sureśvaram | 1, 1 21 1
provāca vinayāddhīmān ṛṣīṇāṁ vākyam uttamam || 1, 1 21 2
vyādhayo hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṁkarāḥ | 1, 1 22 1
tadbrūhi me śamopāyaṁ yathāvadamaraprabho || 1, 1 22 2
tasmai provāca bhagavānāyurvedaṁ śatakratuḥ | 1, 1 23 1
padairalpairmatiṁ buddhvā vipulāṁ paramarṣaye || 1, 1 23 2
hetuliṅgauṣadhajñānaṁ svasthāturaparāyaṇam | 1, 1 24 1
trisūtraṁ śāśvataṁ puṇyaṁ bubudhe yaṁ pitāmahaḥ || 1, 1 24 2
so 'nantapāraṁ triskandhamāyurvedaṁ mahāmatiḥ | 1, 1 25 1
yathāvadacirāt sarvaṁ bubudhe tanmanā muniḥ || 1, 1 25 2
tenāyur amitaṁ lebhe bharadvājaḥ sukhānvitam | 1, 1 26 1
ṛṣibhyo'nadhikaṁ tacca śaśaṁsānavaśeṣayan || 1, 1 26 2
ṛṣayaśca bharadvājājjagṛhus taṁ prajāhitam | 1, 1 27 1
dīrghamāyuścikīrṣanto vedaṁ vardhanamāyuṣaḥ || 1, 1 27 2
maharṣayas te dadṛśuryathāvajjñānacakṣuṣā | 1, 1 28 1
sāmānyaṁ ca viśeṣaṁ ca guṇān dravyāṇi karma ca || 1, 1 28 2
samavāyaṁ ca tajjñātvā tantroktaṁ vidhimāsthitāḥ | 1, 1 29 1
lebhire paramaṁ śarma jīvitaṁ cāpyanitvaram || 1, 1 29 2
atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvedaṁ punarvasuḥ | 1, 1 30 1
śiṣyebhyo dattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā || 1, 1 30 2
agniveśaśca bhelaś ca jatūkarṇāḥ parāśaraḥ | 1, 1 31 1
hārītaḥ kṣārapāṇiśca jagṛhustanmunervacaḥ || 1, 1 31 2
buddher viśeṣas tatrāsīnnopadeśāntaraṁ muneḥ | 1, 1 32 1
tantrasya kartā prathamam agniveśo yato 'bhavat || 1, 1 32 2
atha bhelādayaś cakruḥ svaṁ svaṁ tantraṁ kṛtāni ca | 1, 1 33 1
śrāvayāmāsur ātreyaṁ sarṣisaṁghaṁ sumedhasaḥ || 1, 1 33 2
śrutvā sūtraṇam arthānām ṛṣayaḥ puṇyakarmaṇām | 1, 1 34 1
yathāvat sūtritam iti prahṛṣṭās te 'numenire || 1, 1 34 2
sarva evāstuvaṁs tāṁś ca sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ | 1, 1 35 1
sādhu bhūteṣvanukrośa ityuccair abruvan samam || 1, 1 35 2
taṁ puṇyaṁ śuśruvuḥ śabdaṁ divi devarṣayaḥ sthitāḥ | 1, 1 36 1
sāmarāḥ paramarṣīṇāṁ śrutvā mumudire param || 1, 1 36 2
aho sādhviti nirghoṣo lokāṁs trīn anvavādayat | 1, 1 37 1
nabhasi snigdhagambhīro harṣādbhūtair udīritaḥ || 1, 1 37 2
śivo vāyur vavau sarvā bhābhir unmīlitā diśaḥ | 1, 1 38 1
nipetuḥ sajalāś caiva divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ || 1, 1 38 2
athāgniveśapramukhān viviśur jñānadevatāḥ | 1, 1 39 1
buddhiḥ siddhiḥ smṛtir medhā dhṛtiḥ kīrtiḥ kṣamādayaḥ || 1, 1 39 2
tāni cānumatānyeṣām tantrāṇi paramarṣibhiḥ | 1, 1 40 1
bhavāya bhūtasaṁghānāṁ pratiṣṭhāṁ bhuvi lebhire || 1, 1 40 2
hitāhitaṁ sukhaṁ duḥkham āyus tasya hitāhitam | 1, 1 41 1
mānaṁ ca tacca yatroktam āyurvedaḥ sa ucyate || 1, 1 41 2
śarīrendriyasattvātmasaṁyogo dhāri jīvitam | 1, 1 42 1
nityagaś cānubandhaś ca paryāyair āyur ucyate || 1, 1 42 2
tasyāyuṣaḥ puṇyatamo vedo vedavidāṁ mataḥ | 1, 1 43 1
vakṣyate yan manuṣyāṇāṁ lokayor ubhayor hitam || 1, 1 43 2
sarvadā sarvabhāvānāṁ sāmānyaṁ vṛddhakāraṇam | 1, 1 44 1
hrāsaheturviśeṣaśca pravṛttirubhayasya tu || 1, 1 44 2
sāmānyamekatvakaraṁ viśeṣastu pṛthaktvakṛt | 1, 1 45 1
tulyārthatā hi sāmānyaṁ viśeṣastu viparyayaḥ || 1, 1 45 2
sattvamātmā śarīraṁ ca trayametattridaṇḍavat | 1, 1 46 1
lokastiṣṭhati saṁyogāttatra sarvaṁ pratiṣṭhitam || 1, 1 46 2
sa pumāṁścetanaṁ tacca taccādhikaraṇaṁ smṛtam | 1, 1 47 1
vedasyāsya tadarthaṁ hi vedo 'yaṁ saṁprakāśitaḥ || 1, 1 47 2
khādīnyātmā manaḥ kālo diśaśca dravyasaṁgrahaḥ | 1, 1 48 1
sendriyaṁ cetanaṁ dravyaṁ nirindriyamacetanam || 1, 1 48 2
sārthā gurvādayo buddhiḥ prayatnāntāḥ parādayaḥ | 1, 1 49 1
guṇāḥ proktāḥ prayatnādi karma ceṣṭitamucyate || 1, 1 49 2
samavāyo 'pṛthagbhāvo bhūmyādīnāṁ guṇairmataḥ | 1, 1 50 1
sa nityo yatra hi dravyaṁ na tatrāniyato guṇaḥ || 1, 1 50 2
yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṁ samavāyi yat | 1, 1 51 1
taddravyaṁ samavāyī tu niśceṣṭaḥ kāraṇaṁ guṇaḥ || 1, 1 51 2
saṁyoge ca vibhāge ca kāraṇaṁ dravyamāśritam | 1, 1 52 1
kartavyasya kriyā karma karma nānyadapekṣate || 1, 1 52 2
ityuktaṁ kāraṇaṁ kāryaṁ dhātusāmyamihocyate | 1, 1 53 1
dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam || 1, 1 53 2
kālabuddhīndriyārthānāṁ yogo mithyā na cāti ca | 1, 1 54 1
dvayāśrayāṇāṁ vyādhīnāṁ trividho hetusaṁgrahaḥ || 1, 1 54 2
śarīraṁ sattvasaṁjñaṁ ca vyādhīnāmāśrayo mataḥ | 1, 1 55 1
tathā sukhānāṁ yogastu sukhānāṁ kāraṇaṁ samaḥ || 1, 1 55 2
nirvikāraḥ parastvātmā sattvabhūtaguṇendriyaiḥ | 1, 1 56 1
caitanye kāraṇaṁ nityo draṣṭā paśyati hi kriyāḥ || 1, 1 56 2
vāyuḥ pittaṁ kaphaścoktaḥ śārīro doṣasaṁgrahaḥ | 1, 1 57 1
mānasaḥ punaruddiṣṭo rajaśca tama eva ca || 1, 1 57 2
praśāmyatyauṣadhaiḥ pūrvo daivayuktivyapāśrayaiḥ | 1, 1 58 1
mānaso jñānavijñānadhairyasmṛtisamādhibhiḥ || 1, 1 58 2
rūkṣaḥ śīto laghuḥ sūkṣmaścalo 'tha viśadaḥ kharaḥ | 1, 1 59 1
viparītaguṇairdravyairmārutaḥ saṁpraśāmyati || 1, 1 59 2
sasnehamuṣṇaṁ tīkṣṇaṁ ca dravamamlaṁ saraṁ kaṭu | 1, 1 60 1
viparītaguṇaiḥ pittaṁ dravyairāśu praśāmyati || 1, 1 60 2
guruśītamṛdusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ | 1, 1 61 1
śleṣmaṇaḥ praśamaṁ yānti viparītaguṇairguṇāḥ || 1, 1 61 2
viparītaguṇairdeśamātrākālopapāditaiḥ | 1, 1 62 1
bheṣajairvinivartante vikārāḥ sādhyasaṁmatāḥ || 1, 1 62 2
sādhanaṁ na tvasādhyānāṁ vyādhīnāmupadiśyate | 1, 1 63 1
bhūyaścāto yathādravyaṁ guṇakarmāṇi vakṣyate || 1, 1 63 2
rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā | 1, 1 64 1
nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ || 1, 1 64 2
svāduramlo 'tha lavaṇaḥ kaṭukastikta eva ca | 1, 1 65 1
kaṣāyaśceti ṣaṭko 'yaṁ rasānāṁ saṁgrahaḥ smṛtaḥ || 1, 1 65 2
svādvamlalavaṇā vāyuṁ kaṣāyasvādutiktakāḥ | 1, 1 66 1
jayanti pittaṁ śleṣmāṇaṁ kaṣāyakaṭutiktakāḥ | 1, 1 66 2
kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṁ svādvamlalavaṇāḥ kapham | 1, 1 66 3
kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇam || 1, 1 66 4
kiṁciddoṣapraśamanaṁ kiṁciddhātupradūṣaṇam | 1, 1 67 1
svasthavṛttau mataṁ kiṁcittrividhaṁ dravyamucyate || 1, 1 67 2
tat punastrividhaṁ proktaṁ jaṅgamaudbhidapārthivam | 1, 1 68 1
madhūni gorasāḥ pittaṁ vasā majjāsṛgāmiṣam || 1, 1 68 2
viṇmūtracarmareto'sthisnāyuśṛṅganakhāḥ khurāḥ | 1, 1 69 1
jaṅgamebhyaḥ prayujyante keśā lomāni rocanāḥ || 1, 1 69 2
suvarṇaṁ samalāḥ pañca lohāḥ sasikatāḥ sudhā | 1, 1 70 1
manaḥśilāle maṇayo lavaṇaṁ gairikāñjane || 1, 1 70 2
bhaumamauṣadhamuddiṣṭamaudbhidaṁ tu caturvidham | 1, 1 71 1
vanaspatistathā vīrudvānaspatyastathauṣadhiḥ || 1, 1 71 2
phalairvanaspatiḥ puṣpairvānaspatyaḥ phalairapi | 1, 1 72 1
oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ pratānairvīrudhaḥ smṛtāḥ || 1, 1 72 2
mūlatvaksāraniryāsanālasvarasapallavāḥ | 1, 1 73 1
kṣārāḥ kṣīraṁ phalaṁ puṣpaṁ bhasma tailāni kaṇṭakāḥ || 1, 1 73 2
patrāṇi śuṅgāḥ kandāśca prarohāścaudbhido gaṇaḥ | 1, 1 74 1
mūlinyaḥ ṣoḍaśaikonā phalinyo viṁśatiḥ smṛtāḥ || 1, 1 74 2
mahāsnehāśca catvāraḥ pañcaiva lavaṇāni ca | 1, 1 75 1
aṣṭau mūtrāṇi saṁkhyātānyaṣṭāveva payāṁsi ca || 1, 1 75 2
śodhanārthāśca ṣaḍ vṛkṣāḥ punarvasunidarśitāḥ | 1, 1 76 1
ya etān vetti saṁyoktuṁ vikāreṣu sa vedavit || 1, 1 76 2
hastidantī haimavatī śyāmā trivṛd adhoguḍā | 1, 1 77 1
saptalā śvetanāmā ca pratyakśreṇī gavākṣyapi || 1, 1 77 2
jyotiṣmatī ca bimbī ca śaṇapuṣpī viṣāṇikā | 1, 1 78 1
ajagandhā dravantī ca kṣīriṇī cātra ṣoḍaśī || 1, 1 78 2
śaṇapuṣpī ca bimbī ca chardane haimavatyapi | 1, 1 79 1
śvetā jyotiṣmatī caiva yojyā śīrṣavirecane || 1, 1 79 2
ekādaśāvaśiṣṭā yāḥ prayojyāstā virecane | 1, 1 80 1
ityuktā nāmakarmabhyāṁ mūlinyaḥ phalinīḥ śṛṇu || 1, 1 80 2
śaṅkhinyatha viḍaṅgāni trapuṣaṁ madanāni ca | 1, 1 81 1
dhāmārgavam athekṣvāku jīmūtaṁ kṛtavedhanam | 1, 1 81 2
ānūpaṁ sthalajaṁ caiva klītakaṁ dvividhaṁ smṛtam || 1, 1 81 3
prakīryā codakīryā ca pratyakpuṣpā tathābhayā | 1, 1 82 1
antaḥkoṭarapuṣpī ca hastiparṇyāśca śāradam || 1, 1 82 2
kampillakāragvadhayoḥ phalaṁ yat kuṭajasya ca | 1, 1 83 1
dhāmārgavam athekṣvāku jīmūtaṁ kṛtavedhanam || 1, 1 83 2
madanaṁ kuṭajaṁ caiva trapuṣaṁ hastiparṇinī | 1, 1 84 1
etāni vamane caiva yojyānyāsthāpaneṣu ca || 1, 1 84 2
nastaḥ pracchardane caiva pratyakpuṣpā vidhīyate | 1, 1 85 1
daśa yānyavaśiṣṭāni tānyuktāni virecane || 1, 1 85 2
nāmakarmabhiruktāni phalānyekonaviṁśatiḥ | 1, 1 86 1
sarpistailaṁ vasā majjā sneho diṣṭaścaturvidhaḥ || 1, 1 86 2
pānābhyañjanabastyarthaṁ nasyārthaṁ caiva yogataḥ | 1, 1 87 1
snehanā jīvanā varṇyā balopacayavardhanāḥ || 1, 1 87 2
snehā hyete ca vihitā vātapittakaphāpahāḥ | 1, 1 88 1
sauvarcalaṁ saindhavaṁ ca viḍamaudbhidameva ca || 1, 1 88 2
sāmudreṇa sahaitāni pañca syurlavaṇāni ca | 1, 1 89 1
snigdhānyuṣṇāni tīkṣṇāni dīpanīyatamāni ca || 1, 1 89 2
ālepanārthe yujyante snehasvedavidhau tathā | 1, 1 90 1
adhobhāgordhvabhāgeṣu nirūheṣvanuvāsane || 1, 1 90 2
abhyañjane bhojanārthe śirasaśca virecane | 1, 1 91 1
śastrakarmaṇi vartyarthamañjanotsādaneṣu ca || 1, 1 91 2
ajīrṇānāhayorvāte gulme śūle tathodare | 1, 1 92 1
uktāni lavaṇānyūrdhvaṁ mūtrāṇyaṣṭau nibodha me || 1, 1 92 2
mukhyāni yāni diṣṭāni sarvāṇyātreyaśāsane | 1, 1 93 1
avimūtramajāmūtraṁ gomūtraṁ māhiṣaṁ ca yat || 1, 1 93 2
hastimūtramathoṣṭrasya hayasya ca kharasya ca | 1, 1 94 1
uṣṇaṁ tīkṣṇamatho 'rūkṣaṁ kaṭukaṁ lavaṇānvitam || 1, 1 94 2
mūtramutsādane yuktaṁ yuktamālepaneṣu ca | 1, 1 95 1
yuktamāsthāpane mūtraṁ yuktaṁ cāpi virecane || 1, 1 95 2
svedeṣvapi ca tadyuktamānāheṣvagadeṣu ca | 1, 1 96 1
udareṣvatha cārśaḥsu gulmikuṣṭhikilāsiṣu || 1, 1 96 2
tadyuktamupanāheṣu pariṣeke tathaiva ca | 1, 1 97 1
dīpanīyaṁ viṣaghnaṁ ca krimighnaṁ copadiśyate || 1, 1 97 2
pāṇḍurogopasṛṣṭānām uttamaṁ śarma cocyate | 1, 1 98 1
śleṣmāṇaṁ śamayet pītaṁ mārutaṁ cānulomayet || 1, 1 98 2
karṣet pittamadhobhāgamityasmin guṇasaṁgrahaḥ | 1, 1 99 1
sāmānyena mayoktastu pṛthaktvena pravakṣyate || 1, 1 99 2
avimūtraṁ satiktaṁ syāt snigdhaṁ pittāvirodhi ca | 1, 1 100 1
ājaṁ kaṣāyamadhuraṁ pathyaṁ doṣānnihanti ca || 1, 1 100 2
gavyaṁ samadhuraṁ kiṁciddoṣaghnaṁ krimikuṣṭhanut | 1, 1 101 1
kaṇḍūṁ ca śamayet pītaṁ samyagdoṣodare hitam || 1, 1 101 2
arśaḥśophodaraghnaṁ tu sakṣāraṁ māhiṣaṁ saram | 1, 1 102 1
hāstikaṁ lavaṇaṁ mūtraṁ hitaṁ tu krimikuṣṭhinām || 1, 1 102 2
praśastaṁ baddhaviṇmūtraviṣaśleṣmāmayārśasām | 1, 1 103 1
satiktaṁ śvāsakāsaghnam arśoghnaṁ cauṣṭramucyate || 1, 1 103 2
vājināṁ tiktakaṭukaṁ kuṣṭhavraṇaviṣāpaham | 1, 1 104 1
kharamūtramapasmāronmādagrahavināśanam || 1, 1 104 2
itīhoktāni mūtrāṇi yathāsāmarthyayogataḥ | 1, 1 105 1
ataḥ kṣīrāṇi vakṣyante karma caiṣāṁ guṇāśca ye || 1, 1 105 2
avikṣīramajākṣīraṁ gokṣīraṁ māhiṣaṁ ca yat | 1, 1 106 1
uṣṭrīṇāmatha nāgīnāṁ vaḍavāyāḥ striyāstathā || 1, 1 106 2
prāyaśo madhuraṁ snigdhaṁ śītaṁ stanyaṁ payo matam | 1, 1 107 1
prīṇanaṁ bṛṁhaṇaṁ vṛṣyaṁ medhyaṁ balyaṁ manaskaram || 1, 1 107 2
jīvanīyaṁ śramaharaṁ śvāsakāsanibarhaṇam | 1, 1 108 1
hanti śoṇitapittaṁ ca sandhānaṁ vihatasya ca || 1, 1 108 2
sarvaprāṇabhṛtāṁ sātmyaṁ śamanaṁ śodhanaṁ tathā | 1, 1 109 1
tṛṣṇāghnaṁ dīpanīyaṁ ca śreṣṭhaṁ kṣīṇakṣateṣu ca || 1, 1 109 2
pāṇḍuroge 'mlapitte ca śoṣe gulme tathodare | 1, 1 110 1
atīsāre jvare dāhe śvayathau ca viśeṣataḥ || 1, 1 110 2
yoniśukrapradoṣeṣu mūtreṣvapracureṣu ca | 1, 1 111 1
purīṣe grathite pathyaṁ vātapittavikāriṇām || 1, 1 111 2
nasyālepāvagāheṣu vamanāsthāpaneṣu ca | 1, 1 112 1
virecane snehane ca payaḥ sarvatra yujyate || 1, 1 112 2
yathākramaṁ kṣīraguṇānekaikasya pṛthak pṛthak | 1, 1 113 1
annapānādike 'dhyāye bhūyo vakṣyāmyaśeṣataḥ || 1, 1 113 2
athāpare trayo vṛkṣāḥ pṛthagye phalamūlibhiḥ | 1, 1 114 1
snuhyarkāśmantakāsteṣāmidaṁ karma pṛthak pṛthak || 1, 1 114 2
vamane 'śmantakaṁ vidyāt snuhīkṣīraṁ virecane | 1, 1 115 1
kṣīramarkasya vijñeyaṁ vamane savirecane || 1, 1 115 2
imāṁstrīnaparān vṛkṣānāhuryeṣāṁ hitāstvacaḥ | 1, 1 116 1
pūtīkaḥ kṛṣṇagandhā ca tilvakaśca tathā taruḥ || 1, 1 116 2
virecane prayoktavyaḥ pūtīkastilvakastathā | 1, 1 117 1
kṛṣṇagandhā parīsarpe śotheṣvarśaḥsu cocyate || 1, 1 117 2
dadruvidradhigaṇḍeṣu kuṣṭheṣvapyalajīṣu ca | 1, 1 118 1
ṣaḍvṛkṣāñchodhanānetānapi vidyādvicakṣaṇaḥ || 1, 1 118 2
ityuktāḥ phalamūlinyaḥ snehāśca lavaṇāni ca | 1, 1 119 1
mūtraṁ kṣīrāṇi vṛkṣāśca ṣaḍ ye diṣṭapayastvacaḥ || 1, 1 119 2
oṣadhīrnāmarūpābhyāṁ jānate hyajapā vane | 1, 1 120 1
avipāścaiva gopāśca ye cānye vanavāsinaḥ || 1, 1 120 2
na nāmajñānamātreṇa rūpajñānena vā punaḥ | 1, 1 121 1
oṣadhīnāṁ parāṁ prāptiṁ kaścidveditumarhati || 1, 1 121 2
yogavit tvapyarūpajñas tāsāṁ tattvaviducyate | 1, 1 122 1
kiṁ punaryo vijānīyādoṣadhīḥ sarvathā bhiṣak || 1, 1 122 2
yogamāsāṁ tu yo vidyāddeśakālopapāditam | 1, 1 123 1
puruṣaṁ puruṣaṁ vīkṣya sa jñeyo bhiṣaguttamaḥ || 1, 1 123 2
yathā viṣaṁ yathā śastraṁ yathāgniraśaniryathā | 1, 1 124 1
tathauṣadhamavijñātaṁ vijñātamamṛtaṁ yathā || 1, 1 124 2
auṣadhaṁ hyanabhijñātaṁ nāmarūpaguṇaistribhiḥ | 1, 1 125 1
vijñātaṁ cāpi duryuktam anarthāyopapadyate || 1, 1 125 2
yogādapi viṣaṁ tīkṣṇamuttamaṁ bheṣajaṁ bhavet | 1, 1 126 1
bheṣajaṁ cāpi duryuktaṁ tīkṣṇaṁ saṁpadyate viṣam || 1, 1 126 2
tasmānna bhiṣajā yuktaṁ yuktibāhyena bheṣajam | 1, 1 127 1
dhīmatā kiṁcidādeyaṁ jīvitārogyakāṅkṣiṇā || 1, 1 127 2
kuryānnipatito mūrdhni saśeṣaṁ vāsavāśaniḥ | 1, 1 128 1
saśeṣamāturaṁ kuryānnatvajñamatam auṣadham || 1, 1 128 2
duḥkhitāya śayānāya śraddadhānāya rogiṇe | 1, 1 129 1
yo bheṣajamavijñāya prājñamānī prayacchati || 1, 1 129 2
tyaktadharmasya pāpasya mṛtyubhūtasya durmateḥ | 1, 1 130 1
naro narakapātī syāttasya saṁbhāṣaṇādapi || 1, 1 130 2
varamāśīviṣaviṣaṁ kvathitaṁ tāmrameva vā | 1, 1 131 1
pītamatyagnisantaptā bhakṣitā vāpyayoguḍāḥ || 1, 1 131 2
natu śrutavatāṁ veśaṁ bibhratā śaraṇāgatāt | 1, 1 132 1
gṛhītamannaṁ pānaṁ vā vittaṁ vā rogapīḍitāt || 1, 1 132 2
bhiṣagbubhūṣurmatimānataḥ svaguṇasampadi | 1, 1 133 1
paraṁ prayatnamātiṣṭhet prāṇadaḥ syādyathā nṛṇām || 1, 1 133 2
tadeva yuktaṁ bhaiṣajyaṁ yadārogyāya kalpate | 1, 1 134 1
sa caiva bhiṣajāṁ śreṣṭho rogebhyo yaḥ pramocayet || 1, 1 134 2
samyakprayogaṁ sarveṣāṁ siddhirākhyāti karmaṇām | 1, 1 135 1
siddhirākhyāti sarvaiśca guṇairyuktaṁ bhiṣaktamam || 1, 1 135 2
tatra ślokāḥ | 1, 1 136 1
āyurvedāgamo heturāgamasya pravartanam | 1, 1 136 2
sūtraṇasyābhyanujñānamāyurvedasya nirṇayaḥ || 1, 1 136 3
saṁpūrṇaṁ kāraṇaṁ kāryamāyurvedaprayojanam | 1, 1 137 1
hetavaścaiva doṣāśca bheṣajaṁ saṁgraheṇa ca || 1, 1 137 2
rasāḥ sapratyayadravyāstrividho dravyasaṁgrahaḥ | 1, 1 138 1
mūlinyaśca phalinyaśca snehāśca lavaṇāni ca || 1, 1 138 2
mūtraṁ kṣīrāṇi vṛkṣāśca ṣaḍ ye kṣīratvagāśrayāḥ | 1, 1 139 1
karmāṇi caiṣāṁ sarveṣāṁ yogāyogaguṇāguṇāḥ || 1, 1 139 2
vaidyāpavādo yatrasthāḥ sarve ca bhiṣajāṁ guṇāḥ | 1, 1 140 1
sarvametat samākhyātaṁ pūrvādhyāye maharṣiṇā || 1, 1 140 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte sūtrasthāne dīrghañjīvitīyo nāma prathamo 'dhyāyaḥ || 1, 1 141 1
athāto 'pāmārgataṇḍulīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 2 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 2 2 1
apāmārgasya bījāni pippalīrmaricāni ca | 1, 2 3 1
viḍaṅgānyatha śigrūṇi sarṣapāṁstumburūṇi ca || 1, 2 3 2
ajājīṁ cājagandhāṁ ca pīlūnyelāṁ hareṇukām | 1, 2 4 1
pṛthvīkāṁ surasāṁ śvetāṁ kuṭherakaphaṇijjhakau || 1, 2 4 2
śirīṣabījaṁ laśunaṁ haridre lavaṇadvayam | 1, 2 5 1
jyotiṣmatīṁ nāgaraṁ ca dadyācchīrṣavirecane || 1, 2 5 2
gaurave śirasaḥ śūle pīnase 'rdhāvabhedake | 1, 2 6 1
krimivyādhāvapasmāre ghrāṇanāśe pramohake || 1, 2 6 2
madanaṁ madhukaṁ nimbaṁ jīmūtaṁ kṛtavedhanam | 1, 2 7 1
pippalīkuṭajekṣvākūṇyelāṁ dhāmārgavāṇi ca || 1, 2 7 2
upasthite śleṣmapitte vyādhāvāmāśayāśraye | 1, 2 8 1
vamanārthaṁ prayuñjīta bhiṣagdehamadūṣayan || 1, 2 8 2
trivṛtāṁ triphalāṁ dantīṁ nīlinīṁ saptalāṁ vacām | 1, 2 9 1
kampillakaṁ gavākṣīṁ ca kṣīriṇīm udakīryakām || 1, 2 9 2
pīlūnyāragvadhaṁ drākṣāṁ dravantīṁ niculāni ca | 1, 2 10 1
pakvāśayagate doṣe virekārthaṁ prayojayet || 1, 2 10 2
pāṭalāṁ cāgnimanthaṁ ca bilvaṁ śyonākameva ca | 1, 2 11 1
kāśmaryaṁ śālaparṇīṁ ca pṛśniparṇīṁ nidigdhikām || 1, 2 11 2
balāṁ śvadaṁṣṭrāṁ bṛhatīmeraṇḍaṁ sapunarnavam | 1, 2 12 1
yavān kulatthān kolāni guḍūcīṁ madanāni ca || 1, 2 12 2
palāśaṁ kattṛṇaṁ caiva snehāṁśca lavaṇāni ca | 1, 2 13 1
udāvarte vibandheṣu yuñjyādāsthāpaneṣu ca || 1, 2 13 2
ata evauṣadhagaṇāt saṁkalpyamanuvāsanam | 1, 2 14 1
mārutaghnamiti proktaḥ saṁgrahaḥ pāñcakarmikaḥ || 1, 2 14 2
tānyupasthitadoṣāṇāṁ snehasvedopapādanaiḥ | 1, 2 15 1
pañcakarmāṇi kurvīta mātrākālau vicārayan || 1, 2 15 2
mātrākālāśrayā yuktiḥ siddhiryuktau pratiṣṭhitā | 1, 2 16 1
tiṣṭhatyupari yuktijño dravyajñānavatāṁ sadā || 1, 2 16 2
ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi yavāgūrvividhauṣadhāḥ | 1, 2 17 1
vividhānāṁ vikārāṇāṁ tatsādhyānāṁ nivṛttaye || 1, 2 17 2
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ | 1, 2 18 1
yavāgūrdīpanīyā syācchūlaghnī copasādhitā || 1, 2 18 2
dadhitthabilvacāṅgerītakradāḍimasādhitā | 1, 2 19 1
pācanī grāhiṇī peyā savāte pāñcamūlikī || 1, 2 19 2
śālaparṇībalābilvaiḥ pṛśniparṇyā ca sādhitā | 1, 2 20 1
dāḍimāmlā hitā peyā pittaśleṣmātisāriṇām || 1, 2 20 2
payasyardhodake chāge hrīverotpalanāgaraiḥ | 1, 2 21 1
peyā raktātisāraghnī pṛśniparṇyā ca sādhitā || 1, 2 21 2
dadyāt sātiviṣāṁ peyāṁ sāme sāmlāṁ sanāgarām | 1, 2 22 1
śvadaṁṣṭrākaṇṭakārībhyāṁ mūtrakṛcchre saphāṇitām || 1, 2 22 2
viḍaṅgapippalīmūlaśigrubhirmaricena ca | 1, 2 23 1
takrasiddhā yavāgūḥ syāt krimighnī sasuvarcikā || 1, 2 23 2
mṛdvīkāsārivālajapippalīmadhunāgaraiḥ | 1, 2 24 1
pipāsāghnī viṣaghnī ca somarājīvipācitā || 1, 2 24 2
siddhā varāhaniryūhe yavāgūrbṛṁhaṇī matā | 1, 2 25 1
gavedhukānāṁ bhṛṣṭānāṁ karśanīyā samākṣikā || 1, 2 25 2
sarpiṣmatī bahutilā snehanī lavaṇānvitā | 1, 2 26 1
kuśāmalakaniryūhe śyāmākānāṁ virūkṣaṇī || 1, 2 26 2
daśamūlīśṛtā kāsahikkāśvāsakaphāpahā | 1, 2 27 1
yamake madirāsiddhā pakvāśayarujāpahā || 1, 2 27 2
śākairmāṁsaistilairmāṣaiḥ siddhā varco nirasyati | 1, 2 28 1
jambvāmrāsthidadhitthāmlabilvaiḥ sāṅgrāhikī matā || 1, 2 28 2
kṣāracitrakahiṅgvamlavetasairbhedinī matā | 1, 2 29 1
abhayāpippalīmūlaviśvair vātānulomanī || 1, 2 29 2
takrasiddhā yavāgūḥ syādghṛtavyāpattināśinī | 1, 2 30 1
tailavyāpadi śastā syāttakrapiṇyākasādhitā || 1, 2 30 2
gavyamāṁsarasaiḥ sāmlā viṣamajvaranāśinī | 1, 2 31 1
kaṇṭhyā yavānāṁ yamake pippalyāmalakaiḥ śṛtā || 1, 2 31 2
tāmracūḍarase siddhā retomārgarujāpahā | 1, 2 32 1
samāṣavidalā vṛṣyā ghṛtakṣīropasādhitā || 1, 2 32 2
upodikādadhibhyāṁ tu siddhā madavināśinī | 1, 2 33 1
kṣudhaṁ hanyādapāmārgakṣīragodhārasaiḥ śṛtā || 1, 2 33 2
tatra ślokaḥ | 1, 2 34 1
aṣṭāviṁśatirityetā yavāgvaḥ parikīrtitāḥ | 1, 2 34 2
pañcakarmāṇi cāśritya prokto bhaiṣajyasaṁgrahaḥ || 1, 2 34 3
pūrvaṁ mūlaphalajñānahetoruktaṁ yadauṣadham | 1, 2 35 1
pañcakarmāśrayajñānahetostat kīrtitaṁ punaḥ || 1, 2 35 2
smṛtimān hetuyuktijño jitātmā pratipattimān | 1, 2 36 1
bhiṣagauṣadhasaṁyogaiścikitsāṁ kartumarhati || 1, 2 36 2
athāta āragvadhīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 3 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 3 2 1
āragvadhaḥ saiḍagajaḥ karañjo vāsā guḍūcī madanaṁ haridre | 1, 3 3 1
śryāhvaḥ surāhvaḥ khadiro dhavaśca nimbo viḍaṅgaṁ karavīrakatvak || 1, 3 3 2
granthiśca bhaurjo laśunaḥ śirīṣaḥ salomaśo guggulukṛṣṇagandhe | 1, 3 4 1
phaṇijjhako vatsakasaptaparṇau pīlūni kuṣṭhaṁ sumanaḥpravālāḥ || 1, 3 4 2
vacā hareṇustrivṛtā nikumbho bhallātakaṁ gairikamañjanaṁ ca | 1, 3 5 1
manaḥśilāle gṛhadhūma elā kāsīsalodhrārjunamustasarjāḥ || 1, 3 5 2
ityardharūpairvihitāḥ ṣaḍete gopittapītāḥ punareva piṣṭāḥ | 1, 3 6 1
siddhāḥ paraṁ sarṣapatailayuktāścūrṇapradehā bhiṣajā prayojyāḥ || 1, 3 6 2
kuṣṭhāni kṛcchrāṇi navaṁ kilāsaṁ sureśaluptaṁ kiṭibhaṁ sadadru | 1, 3 7 1
bhagandarārśāṁsyapacīṁ sapāmāṁ hanyuḥ prayuktāstvacirānnarāṇām || 1, 3 7 2
kuṣṭhaṁ haridre surasaṁ paṭolaṁ nimbāśvagandhe suradāruśigrū | 1, 3 8 1
sasarṣapaṁ tumburudhānyavanyaṁ caṇḍāṁ ca cūrṇāni samāni kuryāt || 1, 3 8 2
taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṁ śarīraṁ tailāktamudvartayituṁ yateta | 1, 3 9 1
tenāsyakaṇḍūḥ piḍakāḥ sakoṭhāḥ kuṣṭhāni śophāśca śamaṁ vrajanti || 1, 3 9 2
kuṣṭhāmṛtāsaṅgakaṭaṅkaṭerīkāsīsakampillakamustalodhrāḥ | 1, 3 10 1
saugandhikaṁ sarjaraso viḍaṅgaṁ manaḥśilāle karavīrakatvak || 1, 3 10 2
tailāktagātrasya kṛtāni cūrṇānyetāni dadyādavacūrṇanārtham | 1, 3 11 1
dadrūḥ sakaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā caiva tathaiti śāntim || 1, 3 11 2
manaḥśilāle maricāni tailamārkaṁ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradehaḥ | 1, 3 12 1
tutthaṁ viḍaṅgaṁ maricāni kuṣṭhaṁ lodhraṁ ca tadvat samanaḥśilaṁ syāt || 1, 3 12 2
rasāñjanaṁ saprapunāḍabījaṁ yuktaṁ kapitthasya rasena lepaḥ | 1, 3 13 1
karañjabījaiḍagajaṁ sakuṣṭhaṁ gomūtrapiṣṭaṁ ca paraḥ pradehaḥ || 1, 3 13 2
ubhe haridre kuṭajasya bījaṁ karañjabījaṁ sumanaḥpravālān | 1, 3 14 1
tvacaṁ samadhyāṁ hayamārakasya lepaṁ tilakṣārayutaṁ vidadhyāt || 1, 3 14 2
manaḥśilā tvak kuṭajāt sakuṣṭhāt salomaśaḥ saiḍagajaḥ karañjaḥ | 1, 3 15 1
granthiśca bhaurjaḥ karavīramūlaṁ cūrṇāni sādhyāni tuṣodakena || 1, 3 15 2
palāśanirdāharasena cāpi karṣoddhṛtānyāḍhakasaṁmitena | 1, 3 16 1
darvīpralepaṁ pravadanti lepametaṁ paraṁ kuṣṭhanisūdanāya || 1, 3 16 2
parṇāni piṣṭvā caturaṅgulasya takreṇa parṇānyatha kākamācyāḥ | 1, 3 17 1
tailāktagātrasya narasya kuṣṭhānyudvartayedaśvahanacchadaiśca || 1, 3 17 2
kolaṁ kulatthāḥ suradārurāsnāmāṣātasītailāni kuṣṭham | 1, 3 18 1
vacā śatāhvā yavacūrṇamamlamuṣṇāni vātāmayināṁ pradehaḥ || 1, 3 18 2
ānūpamatsyāmiṣavesavārairuṣṇaiḥ pradehaḥ pavanāpahaḥ syāt | 1, 3 19 1
snehaiścaturbhir daśamūlamiśrair gandhauṣadhaiś cānilahaḥ pradehaḥ || 1, 3 19 2
takreṇa yuktaṁ yavacūrṇamuṣṇaṁ sakṣāramartiṁ jaṭhare nihanyāt | 1, 3 20 1
kuṣṭhaṁ śatāhvāṁ savacāṁ yavānāṁ cūrṇaṁ satailāmlamuśanti vāte || 1, 3 20 2
ubhe śatāhve madhukaṁ madhūkaṁ balāṁ priyālaṁ ca kaśerukaṁ ca | 1, 3 21 1
ghṛtaṁ vidārīṁ ca sitopalāṁ ca kuryāt pradehaṁ pavane sarakte || 1, 3 21 2
rāsnā guḍūcī madhukaṁ bale dve sajīvakaṁ sarṣabhakaṁ payaśca | 1, 3 22 1
ghṛtaṁ ca siddhaṁ madhuśeṣayuktaṁ raktānilārtiṁ praṇudet pradehaḥ || 1, 3 22 2
vāte sarakte saghṛtaṁ pradeho godhūmacūrṇaṁ chagalīpayaśca | 1, 3 23 1
natotpalaṁ candanakuṣṭhayuktaṁ śirorujāyāṁ saghṛtaṁ pradehaḥ || 1, 3 23 2
prapauṇḍarīkaṁ suradāru kuṣṭhaṁ yaṣṭyāhvamelā kamalotpale ca | 1, 3 24 1
śirorujāyāṁ saghṛtaḥ pradeho lohairakāpadmakacorakaiśca || 1, 3 24 2
rāsnā haridre naladaṁ śatāhve dve devadārūṇi sitopalā ca | 1, 3 25 1
jīvantimūlaṁ saghṛtaṁ satailamālepanaṁ pārśvarujāsu koṣṇam || 1, 3 25 2
śaivālapadmotpalavetratuṅgaprapauṇḍarīkāṇyamṛṇālalodhram | 1, 3 26 1
priyaṅgukāleyakacandanāni nirvāpaṇaḥ syāt saghṛtaḥ pradehaḥ || 1, 3 26 2
sitālatāvetasapadmakāni yaṣṭyāhvamaindrī nalināni dūrvā | 1, 3 27 1
yavāsamūlaṁ kuśakāśayośca nirvāpaṇaḥ syājjalamerakā ca || 1, 3 27 2
śaileyamelāguruṇī sakuṣṭhe caṇḍā nataṁ tvak suradāru rāsnā | 1, 3 28 1
śītaṁ nihanyādacirāt pradeho viṣaṁ śirīṣastu sasindhuvāraḥ || 1, 3 28 2
śirīṣalāmajjakahemalodhraistvagdoṣasaṁsvedaharaḥ pragharṣaḥ | 1, 3 29 1
pattrāmbulodhrābhayacandanāni śarīradaurgandhyaharaḥ pradehaḥ || 1, 3 29 2
tatra ślokaḥ | 1, 3 30 1
ihātrijaḥ siddhatamān uvāca dvātriṁśataṁ siddhamaharṣipūjyaḥ | 1, 3 30 2
cūrṇapradehān vividhāmayaghnānāragvadhīye jagato hitārtham || 1, 3 30 3
athātaḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyam adhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 4 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 4 2 1
iha khalu ṣaḍ virecanaśatāni bhavanti ṣaḍ virecanāśrayāḥ pañca kaṣāyayonayaḥ pañcavidhaṁ kaṣāyakalpanaṁ pañcāśanmahākaṣāyāḥ ,«pañca kaṣāyaśatāni iti saṁgrahaḥ ||» 1, 4 3 1
ṣaḍ virecanaśatāni iti yaduktaṁ tadiha saṁgraheṇodāhṛtya vistareṇa kalpopaniṣadi vyākhyāsyāmaḥ tatra trayastriṁśadyogaśataṁ ,«praṇītaṁ phaleṣu ekonacatvāriṁśajjīmūtakeṣu yogāḥ pañcacatvāriṁśadikṣvākuṣu dhāmārgavaḥ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaḥ »,«kuṭajastvaṣṭādaśadhā yogameti kṛtavedhanaṁ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaṁ śyāmātrivṛdyogaśataṁ praṇītaṁ daśāpare cātra bhavanti »,«yogāḥ caturaṅgulo dvādaśadhā yogameti lodhraṁ vidhau ṣoḍaśayogayuktaṁ mahāvṛkṣo bhavati viṁśatiyogayuktaḥ ekonacatvāriṁśat »,«saptalāśaṅkhinyoryogāḥ aṣṭacatvāriṁśaddantīdravantyoḥ iti ṣaḍvirecanaśatāni ||» 1, 4 4 1
ṣaḍ virecanāśrayā iti kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalānīti || 1, 4 5 1
pañca kaṣāyayonaya iti madhurakaṣāyo 'mlakaṣāyaḥ kaṭukaṣāyastiktakaṣāyaḥ kaṣāyakaṣāyaśceti tantre saṁjñā || 1, 4 6 1
pañcavidhaṁ kaṣāyakalpanamiti tadyathā svarasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaḥ kaṣāya iti | 1, 4 7 1
yantraniṣpīḍitāddravyādrasaḥ svarasa ucyate | 1, 4 7 2
yaḥ piṇḍo rasapiṣṭānāṁ sa kalkaḥ parikīrtitaḥ | 1, 4 7 3
vahnau tu kvathitaṁ dravyaṁ śṛtamāhuścikitsakāḥ | 1, 4 7 4
dravyād āpothitāt toye pratapte niśi saṁsthitāt | 1, 4 7 5
kaṣāyo yo 'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ | 1, 4 7 6
kṣiptvoṣṇatoye mṛditaṁ tat phāṇṭaṁ parikīrtitam | 1, 4 7 7
teṣāṁ yathāpūrvaṁ balādhikyam ataḥ kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpekṣiṇī na tvevaṁ khalu sarvāṇi sarvatropayogīni bhavanti || 1, 4 7 8
pañcāśanmahākaṣāyā iti yaduktaṁ tadanuvyākhyāsyāmaḥ tadyathā jīvanīyo bṛṁhaṇīyo lekhanīyo bhedanīyaḥ saṁdhānīyo dīpanīya iti ,"ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ balyo varṇyaḥ kaṇṭhyo hṛdya iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ tṛptighno 'rśoghnaḥ kuṣṭhaghnaḥ kaṇḍūghnaḥ krimighno ",«viṣaghna iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ stanyajananaḥ stanyaśodhanaḥ śukrajananaḥ śukraśodhana iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ snehopagaḥ »,«svedopago vamanopago virecanopaga āsthāpanopago 'nuvāsanopagaḥ śirovirecanopaga iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ »,«chardinigrahaṇastṛṣṇānigrahaṇo hikkānigrahaṇa iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ purīṣasaṁgrahaṇīyaḥ purīṣavirajanīyo mūtrasaṁgrahaṇīyo »,«mūtravirajanīyo mūtravirecanīya iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ kāsaharaḥ śvāsaharaḥ śothaharo jvaraharaḥ śramahara iti pañcakaḥ »,«kaṣāyavargaḥ dāhapraśamanaḥ śītapraśamana udardapraśamano 'ṅgamardapraśamanaḥ śūlapraśamana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ »,"śoṇitasthāpano vedanāsthāpanaḥ saṁjñāsthāpanaḥ prajāsthāpano vayaḥsthāpana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ iti pañcāśanmahākaṣāyā ",«mahatāṁ ca kaṣāyāṇāṁ lakṣaṇodāharaṇārthaṁ vyākhyātā bhavanti |» 1, 4 8 1
teṣāmekaikasmin mahākaṣāye daśa daśāvayavikān kaṣāyānanuvyākhyāsyāmaḥ tānyeva pañca kaṣāyaśatāni bhavanti || 1, 4 8 2
tadyathā jīvakarṣabhakau medā mahāmedā kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇīmāṣaparṇyau jīvantī madhukamiti daśemāni jīvanīyāni bhavanti ,«kṣīriṇī rājakṣavakāśvagandhākākolīkṣīrakākolīvāṭyāyanībhadraudanībhāradvājīpayasyarṣyagandhā iti daśemāni bṛṁhaṇīyāni bhavanti »,«mustakuṣṭhaharidrādāruharidrāvacātiviṣākaṭurohiṇīcitrakacirabilvahaimavatya iti daśemāni lekhanīyāni bhavanti »,«suvahārkorubukāgnimukhīcitrācitrakacirabilvaśaṅkhinīśakulādanīsvarṇakṣīriṇya iti daśemāni bhedanīyāni bhavanti »,«madhukamadhuparṇīpṛśniparṇyambaṣṭhakīsamaṅgāmocarasadhātakīlodhrapriyaṅgukaṭphalānīti daśemāni saṁdhānīyāni bhavanti »,«pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverāmlavetasamaricājamodābhallātakāsthihiṅguniryāsā iti daśemāni dīpanīyāni bhavanti iti ṣaṭkaḥ »,«kaṣāyavargaḥ ||» 1, 4 9 1
aindryṛṣabhyatirasarṣyaproktāpayasyāśvagandhāsthirārohiṇībalātibalā iti daśemāni balyāni bhavanti ,«candanatuṅgapadmakośīramadhukamañjiṣṭhāsārivāpayasyāsitālatā iti daśemāni varṇyāni bhavanti »,«sārivekṣumūlamadhukapippalīdrākṣāvidārīkaiṭaryahaṁsapādībṛhatīkaṇṭakārikā iti daśemāni kaṇṭhyāni bhavanti »,"āmrāmrātakalikucakaramardavṛkṣāmlāmlavetasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgānīti daśemāni hṛdyāni bhavanti iti catuṣkaḥ ",«kaṣāyavargaḥ ||» 1, 4 10 1
nāgaracavyacitrakaviḍaṅgamūrvāguḍūcīvacāmustapippalīpaṭolānīti daśemāni tṛptighnāni bhavanti ,«kuṭajabilvacitrakanāgarātiviṣābhayādhanvayāsakadāruharidrāvacācavyānīti daśemānyarśoghnāni bhavanti »,«khadirābhayāmalakaharidrāruṣkarasaptaparṇāragvadhakaravīraviḍaṅgajātīpravālā iti daśemāni kuṣṭhaghnāni bhavanti »,«candananaladakṛtamālanaktamālanimbakuṭajasarṣapamadhukadāruharidrāmustānīti daśemāni kaṇḍūghnāni bhavanti »,«akṣīvamaricagaṇḍīrakebukaviḍaṅganirguṇḍīkiṇihīśvadaṁṣṭrāvṛṣaparṇikākhuparṇikā iti daśemāni krimighnāni bhavanti »,«haridrāmañjiṣṭhāsuvahāsūkṣmailāpālindīcandanakatakaśirīṣasindhuvāraśleṣmātakā iti daśemāni viṣaghnāni bhavanti iti ṣaṭkaḥ »,«kaṣāyavargaḥ ||» 1, 4 11 1
vīraṇaśāliṣaṣṭikekṣuvālikādarbhakuśakāśagundretkaṭakattṛṇamūlānīti daśemāni stanyajananāni bhavanti ,«pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭurohiṇīsārivā iti daśemāni stanyaśodhanāni bhavanti »,«jīvakarṣabhakakākolīkṣīrakākolīmudgaparṇīmāṣaparṇīmedāvṛddharuhājaṭilākuliṅgā iti daśemāni śukrajananāni bhavanti »,«kuṣṭhailavālukakaṭphalasamudraphenakadambaniryāsekṣukāṇḍekṣvikṣurakavasukośīrāṇīti daśemāni śukraśodhanāni bhavanti iti »,«catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ ||» 1, 4 12 1
mṛdvīkāmadhukamadhuparṇīmedāvidārīkākolīkṣīrakākolījīvakajīvantīśālaparṇya iti daśemāni snehopagāni bhavanti ,"śobhāñjanakairaṇḍārkavṛścīrapunarnavāyavatilakulatthamāṣabadarāṇīti daśemāni svedopagāni bhavanti ",«madhumadhukakovidārakarbudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpā iti daśemāni vamanopagāni bhavanti »,«drākṣākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakakuvalabadarakarkandhupīlūnīti daśemāni virecanopagāni bhavanti »,«trivṛdbilvapippalīkuṣṭhasarṣapavacāvatsakaphalaśatapuṣpāmadhukamadanaphalānīti daśemānyāsthāpanopagāni bhavanti »,«rāsnāsuradārubilvamadanaśatapuṣpāvṛścīrapunarnavāśvadaṁṣṭrāgnimanthaśyonākā iti daśemānyanuvāsanopagāni bhavanti »,«jyotiṣmatīkṣavakamaricapippalīviḍaṅgaśigrusarṣapāpāmārgataṇḍulaśvetāmahāśvetā iti daśemāni śirovirecanopagāni bhavanti iti »,«saptakaḥ kaṣāyavargaḥ ||» 1, 4 13 1
jambvāmrapallavamātuluṅgāmlabadaradāḍimayavayaṣṭikośīramṛllājā iti daśemāni chardinigrahaṇāni bhavanti ,«nāgaradhanvayavāsakamustaparpaṭakacandanakirātatiktakaguḍūcīhrīveradhānyakapaṭolānīti daśemāni tṛṣṇānigrahaṇāni bhavanti »,"śaṭīpuṣkaramūlabadarabījakaṇṭakārikābṛhatīvṛkṣaruhābhayāpippalīdurālabhākulīraśṛṅgya iti daśemāni hikkānigrahaṇāni bhavantīti ",«trikaḥ kaṣāyavargaḥ ||» 1, 4 14 1
priyaṅgvanantāmrāsthikaṭvaṅgalodhramocarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakesarāṇīti daśemāni purīṣasaṁgrahaṇīyāni bhavanti ,«jambuśallakītvakkacchurāmadhūkaśālmalīśrīveṣṭakabhṛṣṭamṛtpayasyotpalatilakaṇā iti daśemāni purīṣavirajanīyāni bhavanti »,«ambvāmraplakṣavaṭakapītanoḍumbarāśvatthabhallātakāśmantakasomavalkā iti daśemāni mūtrasaṁgrahaṇīyāni bhavanti »,«padmotpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhukapriyaṅgudhātakīpuṣpāṇīti daśemāni mūtravirajanīyāni bhavanti »,«vṛkṣādanīśvadaṁṣṭrāvasukavaśirapāṣāṇabhedadarbhakuśakāśagundretkaṭamūlānīti daśemāni mūtravirecanīyāni bhavantīti pañcakaḥ »,«kaṣāyavargaḥ ||» 1, 4 15 1
drākṣābhayāmalakapippalīdurālabhāśṛṅgīkaṇṭakārikāvṛścīrapunarnavātāmalakya iti daśemāni kāsaharāṇi bhavanti ,"śaṭīpuṣkaramūlāmlavetasailāhiṅgvagurusurasātāmalakījīvantīcaṇḍā iti daśemāni śvāsaharāṇi bhavanti ",«pāṭalāgnimanthaśyonākabilvakāśmaryakaṇṭakārikābṛhatīśālaparṇīpṛśniparṇīgokṣurakā iti daśemāni śvayathuharāṇi bhavanti »,«sārivāśarkarāpāṭhāmañjiṣṭhādrākṣāpīluparūṣakābhayāmalakabibhītakānīti daśemāni jvaraharāṇi bhavanti »,«drākṣākharjūrapriyālabadaradāḍimaphalguparuṣakekṣuyavaṣaṣṭikā iti daśemāni śramaharāṇi bhavanti iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ ||» 1, 4 16 1
lājācandanakāśmaryaphalamadhūkaśarkarānīlotpalośīrasārivāguḍūcīhrīverāṇīti daśemāni dāhapraśamanāni bhavanti ,«tagarāgurudhānyakaśṛṅgaverabhūtīkavacākaṇṭakāryagnimanthaśyonākapippalya iti daśemāni śītapraśamanāni bhavanti »,«tindukapriyālabadarakhadirakadarasaptaparṇāśvakarṇārjunāsanārimedā iti daśemānyudardapraśamanāni bhavanti »,«vidārīgandhāpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikairaṇḍakākolīcandanośīrailāmadhukānīti daśemānyaṅgamardapraśamanāni bhavanti »,«pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricājamodājagandhājājīgaṇḍīrāṇīti daśemāni śūlapraśamanāni bhavanti iti pañcakaḥ »,«kaṣāyavargaḥ ||» 1, 4 17 1
madhumadhukarudhiramocarasamṛtkapālalodhragairikapriyaṅguśarkarālājā iti daśemāni śoṇitasthāpanāni bhavanti ,"śālakaṭphalakadambapadmakatumbamocarasaśirīṣavañjulailavālukāśokā iti daśemāni vedanāsthāpanāni bhavanti ",«hiṅgukaiṭaryārimedāvacācorakavayasthāgolomījaṭilāpalaṅkaṣāśokarohiṇya iti daśemāni saṁjñāsthāpanāni bhavanti »,«aindrībrāhmīśatavīryāsahasravīryāmoghāvyathāśivāriṣṭāvāṭyapuṣpīviṣvaksenakāntā iti daśemāni prajāsthāpanāni bhavanti »,«amṛtābhayādhātrīmuktāśvetājīvantyatirasāmaṇḍūkaparṇīsthirāpunarnavā iti daśemāni vayaḥsthāpanāni bhavanti iti pañcakaḥ »,«kaṣāyavargaḥ ||» 1, 4 18 1
iti pañcakaṣāyaśatānyabhisamasya pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṁ ca kaṣāyāṇāṁ lakṣaṇodāharaṇārthaṁ vyākhyātā bhavanti || 1, 4 19 1
nahi vistarasya pramāṇamasti na cāpyatisaṁkṣepo 'lpabuddhīnāṁ sāmarthyāyopakalpate tasmādanatisaṁkṣepeṇānativistareṇa ,«copadiṣṭāḥ |» 1, 4 20 1
etāvanto hyalamalpabuddhīnāṁ vyavahārāya buddhimatāṁ ca svālakṣaṇyānumānayuktikuśalānām anuktārthajñānāyeti || 1, 4 20 2
evaṁvādinaṁ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca naitāni bhagavan pañca kaṣāyaśatāni pūryante tāni tāni hyevāṅgānyupaplavante ,«teṣu teṣu mahākaṣāyeṣviti ||» 1, 4 21 1
tamuvāca bhagavānātreyaḥ naitadevaṁ buddhimatā draṣṭavyamagniveśa | 1, 4 22 1
eko 'pi hyanekāṁ saṁjñāṁ labhate kāryāntarāṇi kurvan tadyathā puruṣo bahūnāṁ karmaṇāṁ karaṇe samartho bhavati sa yadyat karma ,«karoti tasya tasya karmaṇaḥ kartṛkaraṇakāryasamprayuktaṁ tattadgauṇaṁ nāmaviśeṣaṁ prāpnoti tadvadauṣadhadravyamapi draṣṭavyam »,| 1, 4 22 2
yadi caikameva kiṁcid dravyam āsādayāmastathāguṇayuktaṁ yat sarvakarmaṇāṁ karaṇe samarthaṁ syāt kastato ,"'nyadicchedupadhārayitumupadeṣṭuṁ vā śiṣyebhya iti ||" 1, 4 22 3
tatra ślokāḥ | 1, 4 23 1
yato yāvanti yairdravyairvirecanaśatāni ṣaṭ | 1, 4 23 2
uktāni saṁgraheṇeha tathaivaiṣāṁ ṣaḍāśrayāḥ || 1, 4 23 3
rasā lavaṇavarjyāśca kaṣāya iti saṁjñitāḥ | 1, 4 24 1
tasmāt pañcavidhā yoniḥ kaṣāyāṇāmudāhṛtā || 1, 4 24 2
tathā kalpanamapyeṣāmuktaṁ pañcavidhaṁ punaḥ | 1, 4 25 1
mahatāṁ ca kaṣāyāṇāṁ pañcāśat parikīrtitā || 1, 4 25 2
pañca cāpi kaṣāyāṇāṁ śatānyuktāni bhāgaśaḥ | 1, 4 26 1
lakṣaṇārthaṁ pramāṇaṁ hi vistarasya na vidyate || 1, 4 26 2
na cālamatisaṁkṣepaḥ sāmarthyāyopakalpate | 1, 4 27 1
alpabuddherayaṁ tasmānnātisaṁkṣepavistaraḥ || 1, 4 27 2
mandānāṁ vyavahārāya budhānāṁ buddhivṛddhaye | 1, 4 28 1
pañcāśatko hyayaṁ vargaḥ kaṣāyāṇāmudāhṛtaḥ || 1, 4 28 2
teṣāṁ karmasu bāhyeṣu yogamābhyantareṣu ca | 1, 4 29 1
saṁyogaṁ ca prayogaṁ ca yo veda sa bhiṣagvaraḥ || 1, 4 29 2
athāto mātrāśitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 5 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 5 2 1
mātrāśī syāt | 1, 5 3 1
āhāramātrā punaragnibalāpekṣiṇī || 1, 5 3 2
yāvaddhyasyāśanamaśitamanupahatya prakṛtiṁ yathākālaṁ jarāṁ gacchati tāvadasya mātrāpramāṇaṁ veditavyaṁ bhavati || 1, 5 4 1
tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhaśambarādīnyāhāradravyāṇi prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavanti | 1, 5 5 1
tathā piṣṭekṣukṣīravikṛtitilamāṣānūpaudakapiśitādīnyāhāradravyāṇi prakṛtigurūṇyapi mātrāmevāpekṣante || 1, 5 5 2
na caivamukte dravye gurulāghavamakāraṇaṁ manyeta laghūni hi dravyāṇi vāyvagniguṇabahulāni bhavanti ,«pṛthvīsomaguṇabahulānītarāṇi tasmāt svaguṇādapi laghūnyagnisaṁdhukṣaṇasvabhāvānyalpadoṣāṇi cocyante 'pi sauhityopayuktāni »,«gurūṇi punar nāgnisaṁdhukṣaṇasvabhāvānyasāmānyāt ataścātimātraṁ doṣavanti sauhityopayuktānyanyatra vyāyāmāgnibalāt saiṣā »,«bhavatyagnibalāpekṣiṇī mātrā ||» 1, 5 6 1
na ca nāpekṣate dravyaṁ dravyāpekṣayā ca tribhāgasauhityamardhasauhityaṁ vā gurūṇāmupadiśyate laghūnāmapi ca ,«nātisauhityamagneryuktyartham ||» 1, 5 7 1
mātrāvaddhyaśanamaśitamanupahatya prakṛtiṁ balavarṇasukhāyuṣā yojayatyupayoktāramavaśyamiti || 1, 5 8 1
bhavanti cātra | 1, 5 9 1
guru piṣṭamayaṁ tasmāttaṇḍulān pṛthukānapi | 1, 5 9 2
na jātu bhuktavān khādenmātrāṁ khādedbubhukṣitaḥ || 1, 5 9 3
vallūraṁ śuṣkaśākāni śālūkāni bisāni ca | 1, 5 10 1
nābhyasedgauravānmāṁsaṁ kṛśaṁ naivopayojayet || 1, 5 10 2
matsyān dadhi ca māṣāṁśca yavakāṁśca na śīlayet || 1, 5 11 1
ṣaṣṭikāñchālimudgāṁśca saindhavāmalake yavān | 1, 5 12 1
āntarīkṣaṁ payaḥ sarpirjāṅgalaṁ madhu cābhyaset || 1, 5 12 2
tacca nityaṁ prayuñjīta svāsthyaṁ yenānuvartate | 1, 5 13 1
ajātānāṁ vikārāṇāmanutpattikaraṁ ca yat || 1, 5 13 2
ata ūrdhvaṁ śarīrasya kāryamakṣyañjanādikam | 1, 5 14 1
svasthavṛttimabhipretya guṇataḥ sampravakṣyate || 1, 5 14 2
sauvīramañjanaṁ nityaṁ hitam akṣṇoḥ prayojayet | 1, 5 15 1
pañcarātre 'ṣṭarātre vā srāvaṇārthe rasāñjanam || 1, 5 15 2
cakṣustejomayaṁ tasya viśeṣācchleṣmato bhayam | 1, 5 16 1
tataḥ śleṣmaharaṁ karma hitaṁ dṛṣṭeḥ prasādanam || 1, 5 16 2
divā tanna prayoktavyaṁ netrayostīkṣṇamañjanam | 1, 5 17 1
virekadurbalā dṛṣṭirādityaṁ prāpya sīdati || 1, 5 17 2
tasmāt srāvyaṁ niśāyāṁ tu dhruvamañjanamiṣyate | 1, 5 18 1
yathā hi kanakādīnāṁ malināṁ vividhātmanām || 1, 5 18 2
dhautānāṁ nirmalā śuddhistailacelakacādibhiḥ | 1, 5 19 1
evaṁ netreṣu martyānāmañjanāścyotanādibhiḥ || 1, 5 19 2
dṛṣṭirnirākulā bhāti nirmale nabhasīnduvat | 1, 5 20 1
hareṇukāṁ priyaṅguṁ ca pṛthvīkāṁ keśaraṁ nakham || 1, 5 20 2
hrīveraṁ candanaṁ patraṁ tvagelośīrapadmakam | 1, 5 21 1
dhyāmakaṁ madhukaṁ māṁsī guggulvaguruśarkaram || 1, 5 21 2
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvacaḥ śubhāḥ | 1, 5 22 1
vanyaṁ sarjarasaṁ mustaṁ śaileyaṁ kamalotpale || 1, 5 22 2
śrīveṣṭakaṁ śallakīṁ ca śukabarham athāpi ca | 1, 5 23 1
piṣṭvā limpecchareṣīkāṁ tāṁ vartiṁ yavasannibhām || 1, 5 23 2
aṅguṣṭhasaṁmitāṁ kuryādaṣṭāṅgulasamāṁ bhiṣak | 1, 5 24 1
śuṣkāṁ nigarbhāṁ tāṁ vartiṁ dhūmanetrārpitāṁ naraḥ || 1, 5 24 2
snehāktām agnisaṁpluṣṭāṁ pibet prāyogikīṁ sukhām | 1, 5 25 1
vasāghṛtamadhūcchiṣṭairyuktiyuktairvarauṣadhaiḥ || 1, 5 25 2
vartiṁ madhurakaiḥ kṛtvā snaihikīṁ dhūmamācaret | 1, 5 26 1
śvetā jyotiṣmatī caiva haritālaṁ manaḥśilā || 1, 5 26 2
gandhāścāgurupatrādyā dhūmaṁ mūrdhavirecane | 1, 5 27 1
gauravaṁ śirasaḥ śūlaṁ pīnasārdhāvabhedakau || 1, 5 27 2
karṇākṣiśūlaṁ kāsaśca hikkāśvāsau galagrahaḥ | 1, 5 28 1
dantadaurbalyamāsrāvaḥ śrotraghrāṇākṣidoṣajaḥ || 1, 5 28 2
pūtirghrāṇāsyagandhaśca dantaśūlamarocakaḥ | 1, 5 29 1
hanumanyāgrahaḥ kaṇḍūḥ krimayaḥ pāṇḍutā mukhe || 1, 5 29 2
śleṣmapraseko vaisvaryaṁ galaśuṇḍyupajihvikā | 1, 5 30 1
khālityaṁ piñjaratvaṁ ca keśānāṁ patanaṁ tathā || 1, 5 30 2
kṣavathuścātitandrā ca buddhermoho 'tinidratā | 1, 5 31 1
dhūmapānāt praśāmyanti balaṁ bhavati cādhikam || 1, 5 31 2
śiroruhakapālānāmindriyāṇāṁ svarasya ca | 1, 5 32 1
na ca vātakaphātmāno balino 'pyūrdhvajatrujāḥ || 1, 5 32 2
dhūmavaktrakapānasya vyādhayaḥ syuḥ śirogatāḥ | 1, 5 33 1
prayogapāne tasyāṣṭau kālāḥ samparikīrtitāḥ || 1, 5 33 2
vātaśleṣmasamutkleśaḥ kāleṣveṣu hi lakṣyate | 1, 5 34 1
snātvā bhuktvā samullikhya kṣutvā dantānnighṛṣya ca || 1, 5 34 2
nāvanāñjananidrānte cātmavān dhūmapo bhavet | 1, 5 35 1
tathā vātakaphātmāno na bhavantyūrdhvajatrujāḥ || 1, 5 35 2
rogāstasya tu peyāḥ syur āpānās tristrayastrayaḥ | 1, 5 36 1
paraṁ dvikālapāyī syādahnaḥ kāleṣu buddhimān || 1, 5 36 2
prayoge snaihike tvekaṁ vairecyaṁ tricatuḥ pibet | 1, 5 37 1
hṛtkaṇṭhendriyasaṁśuddhirlaghutvaṁ śirasaḥ śamaḥ || 1, 5 37 2
yatheritānāṁ doṣāṇāṁ samyakpītasya lakṣaṇam | 1, 5 38 1
bādhiryamāndhyamūkatvaṁ raktapittaṁ śirobhramam || 1, 5 38 2
akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān | 1, 5 39 1
tatreṣṭaṁ sarpiṣaḥ pānaṁ nāvanāñjanatarpaṇam || 1, 5 39 2
snaihikaṁ dhūmaje doṣe vāyuḥ pittānugo yadi | 1, 5 40 1
śītaṁ tu raktapitte syācchleṣmapitte virūkṣaṇam || 1, 5 40 2
paraṁ tvataḥ pravakṣyāmi dhūmo yeṣāṁ vigarhitaḥ | 1, 5 41 1
na viriktaḥ pibeddhūmaṁ na kṛte bastikarmaṇi || 1, 5 41 2
na raktī na viṣeṇārto na śocanna ca garbhiṇī | 1, 5 42 1
na śrame na made nāme na pitte na prajāgare || 1, 5 42 2
na mūrcchābhramatṛṣṇāsu na kṣīṇe nāpi ca kṣate | 1, 5 43 1
na madyadugdhe pītvā ca na snehaṁ na ca mākṣikam || 1, 5 43 2
dhūmaṁ na bhuktvā dadhnā ca na rūkṣaḥ kruddha eva ca | 1, 5 44 1
na tāluśoṣe timire śirasyabhihite na ca || 1, 5 44 2
na śaṅkhake na rohiṇyāṁ na mehe na madātyaye | 1, 5 45 1
eṣu dhūmamakāleṣu mohāt pibati yo naraḥ || 1, 5 45 2
rogāstasya pravardhante dāruṇā dhūmavibhramāt | 1, 5 46 1
dhūmayogyaḥ pibeddoṣe śiroghrāṇākṣisaṁśraye || 1, 5 46 2
ghrāṇenāsyena kaṇṭhasthe mukhena ghrāṇapo vamet | 1, 5 47 1
āsyena dhūmakavalān piban ghrāṇena nodvamet || 1, 5 47 2
pratilomaṁ gato hyāśu dhūmo hiṁsyāddhi cakṣuṣī | 1, 5 48 1
ṛjvaṅgacakṣustaccetāḥ sūpaviṣṭastriparyayam || 1, 5 48 2
pibecchidraṁ pidhāyaikaṁ nāsayā dhūmamātmavān | 1, 5 49 1
caturviṁśatikaṁ netraṁ svāṅgulībhir virecane || 1, 5 49 2
dvātriṁśadaṅgulaṁ snehe prayoge 'dhyardhamiṣyate | 1, 5 50 1
ṛju trikoṣāphalitaṁ kolāsthyagrapramāṇitam || 1, 5 50 2
bastinetrasamadravyaṁ dhūmanetraṁ praśasyate | 1, 5 51 1
dūrādvinirgataḥ parvacchinno nāḍītanūkṛtaḥ || 1, 5 51 2
nendriyaṁ bādhate dhūmo mātrākālaniṣevitaḥ | 1, 5 52 1
yadā coraśca kaṇṭhaśca śiraśca laghutāṁ vrajet || 1, 5 52 2
kaphaśca tanutāṁ prāptaḥ supītaṁ dhūmamādiśet | 1, 5 53 1
aviśuddhaḥ svaro yasya kaṇṭhaśca sakapho bhavet || 1, 5 53 2
stimito mastakaścaivamapītaṁ dhūmamādiśet | 1, 5 54 1
tālu mūrdhā ca kaṇṭhaśca śuṣyate paritapyate || 1, 5 54 2
tṛṣyate muhyate jantū raktaṁ ca sravate 'dhikam | 1, 5 55 1
śiraśca bhramate 'tyarthaṁ mūrcchā cāsyopajāyate || 1, 5 55 2
indriyāṇyupatapyante dhūme 'tyarthaṁ niṣevite | 1, 5 56 1
varṣe varṣe 'ṇutailaṁ ca kāleṣu triṣu nā caret || 1, 5 56 2
prāvṛṭśaradvasanteṣu gatameghe nabhastale | 1, 5 57 1
nasyakarma yathākālaṁ yo yathoktaṁ niṣevate || 1, 5 57 2
na tasya cakṣurna ghrāṇaṁ na śrotramupahanyate | 1, 5 58 1
na syuḥ śvetā na kapilāḥ keśāḥ śmaśrūṇi vā punaḥ || 1, 5 58 2
na ca keśāḥ pramucyante vardhante ca viśeṣataḥ | 1, 5 59 1
manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditaṁ hanusaṁgrahaḥ || 1, 5 59 2
pīnasārdhāvabhedau ca śiraḥkampaśca śāmyati | 1, 5 60 1
sirāḥ śiraḥkapālānāṁ sandhayaḥ snāyukaṇḍarāḥ || 1, 5 60 2
nāvanaprīṇitāścāsya labhante 'bhyadhikaṁ balam | 1, 5 61 1
mukhaṁ prasannopacitaṁ svaraḥ snigdhaḥ sthiro mahān || 1, 5 61 2
sarvendriyāṇāṁ vaimalyaṁ balaṁ bhavati cādhikam | 1, 5 62 1
na cāsya rogāḥ sahasā prabhavantyūrdhvajatrujāḥ || 1, 5 62 2
jīryataścottamāṅgeṣu jarā na labhate balam | 1, 5 63 1
candanāguruṇī patraṁ dārvītvaṅmadhukaṁ balām || 1, 5 63 2
prapauṇḍarīkaṁ sūkṣmailāṁ viḍaṅgaṁ bilvamutpalam | 1, 5 64 1
hrīberamabhayaṁ vanyaṁ tvaṅmustaṁ sārivāṁ sthirām || 1, 5 64 2
jīvantīṁ pṛśniparṇīṁ ca suradāru śatāvarīm | 1, 5 65 1
hareṇuṁ bṛhatīṁ vyāghrīṁ surabhīṁ padmakesaram || 1, 5 65 2
vipācayecchataguṇe māhendre vimale 'mbhasi | 1, 5 66 1
tailāddaśaguṇaṁ śeṣaṁ kaṣāyamavatārayet || 1, 5 66 2
tena tailaṁ kaṣāyeṇa daśakṛtvo vipācayet | 1, 5 67 1
athāsya daśame pāke samāṁśaṁ chāgalaṁ payaḥ || 1, 5 67 2
dadyādeṣo 'ṇutailasya nāvanīyasya saṁvidhiḥ | 1, 5 68 1
asya mātrāṁ prayuñjīta tailasyārdhapalonmitām || 1, 5 68 2
snigdhasvinnottamāṅgasya picunā nāvanaistribhiḥ | 1, 5 69 1
tryahāt tryahācca saptāham etat karma samācaret || 1, 5 69 2
nivātoṣṇasamācārī hitāśī niyatendriyaḥ | 1, 5 70 1
tailametattridoṣaghnamindriyāṇāṁ balapradam || 1, 5 70 2
prayuñjāno yathākālaṁ yathoktānaśnute guṇān | 1, 5 71 1
āpothitāgraṁ dvau kālau kaṣāyakaṭutiktakam || 1, 5 71 2
bhakṣayeddantapavanaṁ dantamāṁsānyabādhayan | 1, 5 72 1
nihanti gandhaṁ vairasyaṁ jihvādantāsyajaṁ malam || 1, 5 72 2
niṣkṛṣya rucimādhatte sadyo dantaviśodhanam | 1, 5 73 1
karañjakaravīrārkamālatīkakubhāsanāḥ || 1, 5 73 2
śasyante dantapavane ye cāpyevaṁvidhā drumāḥ | 1, 5 74 1
suvarṇarūpyatāmrāṇi trapurītimayāni ca || 1, 5 74 2
jihvānirlekhanāni syuratīkṣṇānyanṛjūni ca | 1, 5 75 1
jihvāmūlagataṁ yacca malamucchvāsarodhi ca || 1, 5 75 2
daurgandhyaṁ bhajate tena tasmājjihvāṁ vinirlikhet | 1, 5 76 1
dhāryāṇyāsyena vaiśadyarucisaugandhyamicchatā || 1, 5 76 2
jātīkaṭukapūgānāṁ lavaṅgasya phalāni ca | 1, 5 77 1
kakkolasya phalaṁ patraṁ tāmbūlasya śubhaṁ tathā | 1, 5 77 2
tathā karpūraniryāsaḥ sūkṣmailāyāḥ phalāni ca || 1, 5 77 3
hanvorbalaṁ svarabalaṁ vadanopacayaḥ paraḥ | 1, 5 78 1
syāt paraṁ ca rasajñānamanne ca ruciruttamā || 1, 5 78 2
na cāsya kaṇṭhaśoṣaḥ syānnauṣṭhayoḥ sphuṭanādbhayam | 1, 5 79 1
na ca dantāḥ kṣayaṁ yānti dṛḍhamūlā bhavanti ca || 1, 5 79 2
na śūlyante na cāmlena hṛṣyante bhakṣayanti ca | 1, 5 80 1
parānapi kharān bhakṣyāṁstailagaṇḍūṣadhāraṇāt || 1, 5 80 2
nityaṁ snehārdraśirasaḥ śiraḥśūlaṁ na jāyate | 1, 5 81 1
na khālityaṁ na pālityaṁ na keśāḥ prapatanti ca || 1, 5 81 2
balaṁ śiraḥkapālānāṁ viśeṣeṇābhivardhate | 1, 5 82 1
dṛḍhamūlāśca dīrghāśca kṛṣṇāḥ keśā bhavanti ca || 1, 5 82 2
indriyāṇi prasīdanti sutvagbhavati cānanam | 1, 5 83 1
nidrālābhaḥ sukhaṁ ca syānmūrdhni tailaniṣevaṇāt || 1, 5 83 2
na karṇarogā vātotthā na manyāhanusaṁgrahaḥ | 1, 5 84 1
noccaiḥ śrutirna bādhiryaṁ syānnityaṁ karṇatarpaṇāt || 1, 5 84 2
snehābhyaṅgādyathā kumbhaścarma snehavimardanāt | 1, 5 85 1
bhavatyupāṅgādakṣaśca dṛḍhaḥ kleśasaho yathā || 1, 5 85 2
tathā śarīramabhyaṅgāddṛḍhaṁ sutvak ca jāyate | 1, 5 86 1
praśāntamārutābādhaṁ kleśavyāyāmasaṁsaham || 1, 5 86 2
sparśane 'bhyadhiko vāyuḥ sparśanaṁ ca tvagāśritam | 1, 5 87 1
tvacyaśca paramabhyaṅgas tasmāttaṁ śīlayennaraḥ || 1, 5 87 2
na cābhighātābhihataṁ gātramabhyaṅgasevinaḥ | 1, 5 88 1
vikāraṁ bhajate 'tyarthaṁ balakarmaṇi vā kvacit || 1, 5 88 2
susparśopacitāṅgaśca balavān priyadarśanaḥ | 1, 5 89 1
bhavatyaṅganityatvānnaro 'lpajara eva ca || 1, 5 89 2
kharatvaṁ stabdhatā raukṣyaṁ śramaḥ suptiśca pādayoḥ | 1, 5 90 1
sadya evopaśāmyanti pādābhyaṅganiṣevaṇāt || 1, 5 90 2
jāyate saukumāryaṁ ca balaṁ sthairyaṁ ca pādayoḥ | 1, 5 91 1
dṛṣṭiḥ prasādaṁ labhate mārutaścopaśāmyati || 1, 5 91 2
na ca syādgṛdhrasīvātaḥ pādayoḥ sphuṭanaṁ na ca | 1, 5 92 1
na sirāsnāyusaṁkocaḥ pādābhyaṅgena pādayoḥ || 1, 5 92 2
daurgandhyaṁ gauravaṁ tandrāṁ kaṇḍūṁ malamarocakam | 1, 5 93 1
svedabībhatsatāṁ hanti śarīraparimārjanam || 1, 5 93 2
pavitraṁ vṛṣyamāyuṣyaṁ śramasvedamalāpaham | 1, 5 94 1
śarīrabalasandhānaṁ snānamojaskaraṁ param || 1, 5 94 2
kāmyaṁ yaśasyamāyuṣyamalakṣmīghnaṁ praharṣaṇam | 1, 5 95 1
śrīmat pāriṣadaṁ śastaṁ nirmalāmbaradhāraṇam || 1, 5 95 2
vṛṣyaṁ saugandhyam āyuṣyaṁ kāmyaṁ puṣṭibalapradam | 1, 5 96 1
saumanasyam alakṣmīghnaṁ gandhamālyaniṣevaṇam || 1, 5 96 2
dhanyaṁ maṅgalyamāyuṣyaṁ śrīmadvyasanasūdanam | 1, 5 97 1
harṣaṇaṁ kāmyamojasyaṁ ratnābharaṇadhāraṇam || 1, 5 97 2
medhyaṁ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam | 1, 5 98 1
pādayormalamārgāṇāṁ śaucādhānamabhīkṣṇaśaḥ || 1, 5 98 2
pauṣṭikaṁ vṛṣyamāyuṣyaṁ śuci rūpavirājanam | 1, 5 99 1
keśaśmaśrunakhādīnāṁ kalpanaṁ samprasādhanam || 1, 5 99 2
cakṣuṣyaṁ sparśanahitaṁ pādayorvyasanāpaham | 1, 5 100 1
balyaṁ parākramasukhaṁ vṛṣyaṁ pādatradhāraṇam || 1, 5 100 2
īteḥ praśamanaṁ balyaṁ guptyāvaraṇaśaṅkaram | 1, 5 101 1
gharmānilarajo'mbughnaṁ chatradhāraṇamucyate || 1, 5 101 2
skhalataḥ sampratiṣṭhānaṁ śatrūṇāṁ ca niṣūdanam | 1, 5 102 1
avaṣṭambhanamāyuṣyaṁ bhayaghnaṁ daṇḍadhāraṇam || 1, 5 102 2
nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī yathā | 1, 5 103 1
svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet || 1, 5 103 2
bhavati cātra | 1, 5 104 1
vṛttyupāyānniṣeveta ye syurdharmāvirodhinaḥ | 1, 5 104 2
śamamadhyayanaṁ caiva sukhamevaṁ samaśnute || 1, 5 104 3
tatra ślokāḥ | 1, 5 105 1
mātrā dravyāṇi mātrāṁ saṁśritya gurulāghavam | 1, 5 105 2
dravyāṇāṁ garhito 'bhyāso yeṣāṁ yeṣāṁ ca śasyate || 1, 5 105 3
añjanaṁ dhūmavartiśca trividhā vartikalpanā | 1, 5 106 1
dhūmapānaguṇāḥ kālāḥ pānamānaṁ ca yasya yat || 1, 5 106 2
vyāpatticihnaṁ bhaiṣajyaṁ dhūmo yeṣāṁ vigarhitaḥ | 1, 5 107 1
peyo yathā yanmayaṁ ca netraṁ yasya ca yadvidham || 1, 5 107 2
nasyakarmaguṇā nastaḥkāryaṁ yacca yathā yadā | 1, 5 108 1
bhakṣayeddantapavanaṁ yathā yadyadguṇaṁ ca yat || 1, 5 108 2
yadarthaṁ yāni cāsyena dhāryāṇi kavalagrahe | 1, 5 109 1
tailasya ye guṇā diṣṭāḥ śirastailaguṇāśca ye || 1, 5 109 2
karṇataile tathābhyaṅge pādābhyaṅge 'ṅgamārjane | 1, 5 110 1
snāne vāsasi śuddhe ca saugandhye ratnadhāraṇe || 1, 5 110 2
śauce saṁharaṇe lomnāṁ pādatracchatradhāraṇe | 1, 5 111 1
guṇā mātrāśitīye 'smiṁstathoktā daṇḍadhāraṇe || 1, 5 111 2
athātas tasyāśitīyam adhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 6 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 6 2 0
tasyāśitādyād āhārād balaṁ varṇaśca vardhate | 1, 6 3 1
yasyartusātmyaṁ viditaṁ ceṣṭāhāravyapāśrayam || 1, 6 3 2
iha khalu saṁvatsaraṁ ṣaḍaṅgam ṛtuvibhāgena vidyāt | 1, 6 4 1
tatrādityasyodagayanamādānaṁ ca trīnṛtūñchiśirādīngrīṣmāntān vyavasyet varṣādīn punar hemantāntān dakṣiṇāyanaṁ visargaṁ ca || 1, 6 4 2
visarge punarvāyavo nātirūkṣāḥ pravānti itare punarādāne somaścāvyāhatabalaḥ śiśirābhirbhābhir āpūrayañjagadāpyāyayati śaśvat ato ,«visargaḥ saumyaḥ |» 1, 6 5 1
ādānaṁ punarāgneyaṁ tāvetāvarkavāyū somaśca kālasvabhāvamārgaparigṛhītāḥ kālarturasadoṣadehabalanirvṛttipratyayāḥ ,«samupadiśyante ||» 1, 6 5 2
tatra ravirbhābhirādadāno jagataḥ snehaṁ vāyavastīvrarūkṣāś copaśoṣayantaḥ śiśiravasantagrīṣmeṣu yathākramaṁ ,«raukṣyamutpādayanto rūkṣān rasāṁstiktakaṣāyakaṭukāṁś cābhivardhayanto nṛṇāṁ daurbalyamāvahanti ||» 1, 6 6 0
varṣāśaraddhemanteṣu dakṣiṇābhimukhe'rke kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe śaśini cāvyāhatabale ,«māhendrasalilapraśāntasaṁtāpe jagati arūkṣā rasāḥ pravardhante'mlalavaṇamadhurā yathākramaṁ tatra balamupacīyate nṛṇāmiti ||» 1, 6 7 0
bhavati cātra | 1, 6 8 1
ādāvante ca daurbalyaṁ visargādānayor nṝṇām | 1, 6 8 2
madhye madhyabalaṁ tvante śreṣṭhamagre ca nirdiśet || 1, 6 8 3
śīte śītānilasparśasaṁruddho balināṁ balī | 1, 6 9 1
paktā bhavati hemante mātrādravyagurukṣamaḥ || 1, 6 9 2
sa yadā nendhanaṁ yuktaṁ labhate dehajaṁ tadā | 1, 6 10 1
rasaṁ hinastyato vāyuḥ śītaḥ śīte prakupyati || 1, 6 10 2
tasmāt tuṣārasamaye snigdhāmlalavaṇān rasān | 1, 6 11 1
audakānūpamāṁsānāṁ medyānām upayojayet || 1, 6 11 2
bileśayānāṁ māṁsāni prasahānāṁ bhṛtāni ca | 1, 6 12 1
bhakṣayenmadirāṁ sīdhuṁ madhu cānupibennaraḥ || 1, 6 12 2
gorasān ikṣuvikṛtīr vasāṁ tailaṁ navaudanam | 1, 6 13 1
hemante'bhyasyatas toyamuṣṇaṁ cāyurna hīyate || 1, 6 13 2
abhyaṅgotsādanaṁ mūrdhni tailaṁ jentākam ātapam | 1, 6 14 1
bhajedbhūmigṛhaṁ coṣṇamuṣṇaṁ garbhagṛhaṁ tathā || 1, 6 14 2
śīteṣu saṁvṛtaṁ sevyaṁ yānaṁ śayanamāsanam | 1, 6 15 1
prāvārājinakauśeyapraveṇīkuthakāstṛtam || 1, 6 15 2
gurūṣṇavāsā digdhāṅgo guruṇāguruṇā sadā | 1, 6 16 1
śayane pramadāṁ pīnāṁ viśālopacitastanīm || 1, 6 16 2
āliṅgyāgurudigdhāṅgīṁ supyāt samadamanmathaḥ | 1, 6 17 1
prakāmaṁ ca niṣeveta maithunaṁ śiśirāgame || 1, 6 17 2
varjayedannapānāni vātalāni laghūni ca | 1, 6 18 1
pravātaṁ pramitāhāram udamanthaṁ himāgame || 1, 6 18 2
hemantaśiśirau tulyau śiśire'lpaṁ viśeṣaṇam | 1, 6 19 1
raukṣyam ādānajaṁ śītaṁ meghamārutavarṣajam || 1, 6 19 2
tasmāddhaimantikaḥ sarvaḥ śiśire vidhiriṣyate | 1, 6 20 1
nivātam uṣṇaṁ tvadhikaṁ śiśire gṛhamāśrayet || 1, 6 20 2
kaṭutiktakaṣāyāṇi vātalāni laghūni ca | 1, 6 21 1
varjayed annapānāni śiśire śītalāni ca || 1, 6 21 2
vasante nicitaḥ śleṣmā dinakṛdbhābhirīritaḥ | 1, 6 22 1
kāyāgniṁ bādhate rogāṁstataḥ prakurute bahūn || 1, 6 22 2
tasmādvasante karmāṇi vamanādīni kārayet | 1, 6 23 1
gurvamlasnigdhamadhuraṁ divāsvapnaṁ ca varjayet || 1, 6 23 2
vyāyāmodvartanaṁ dhūmaṁ kavalagrahamañjanam | 1, 6 24 1
sukhāmbunā śaucavidhiṁ śīlayetkusumāgame || 1, 6 24 2
candanāgurudigdhāṅgo yavagodhūmabhojanaḥ | 1, 6 25 1
śārabhaṁ śāśam aiṇeyaṁ māṁsaṁ lāvakapiñjalam || 1, 6 25 2
bhakṣayennirgadaṁ sīdhuṁ pibenmādhvīkameva vā | 1, 6 26 1
vasante'nubhavetstrīṇāṁ kānanānāṁ ca yauvanam || 1, 6 26 2
mayūkhair jagataḥ snehaṁ grīṣme pepīyate raviḥ | 1, 6 27 1
svādu śītaṁ dravaṁ snigdhamannapānaṁ tadā hitam || 1, 6 27 2
śītaṁ saśarkaraṁ manthaṁ jāṅgalānmṛgapakṣiṇaḥ | 1, 6 28 1
ghṛtaṁ payaḥ saśālyannaṁ bhajan grīṣme na sīdati || 1, 6 28 2
madyamalpaṁ na vā peyamathavā subahūdakam | 1, 6 29 1
lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vyāyāmaṁ ca vivarjayet || 1, 6 29 2
divā śītagṛhe nidrāṁ niśi candrāṁśuśītale | 1, 6 30 1
bhajeccandanadigdhāṅgaḥ pravāte harmyamastake || 1, 6 30 2
vyajanaiḥ pāṇisaṁsparśaiścandanodakaśītalaiḥ | 1, 6 31 1
sevyamāno bhajedāsyāṁ muktāmaṇivibhūṣitaḥ || 1, 6 31 2
kānanāni ca śītāni jalāni kusumāni ca | 1, 6 32 1
grīṣmakāle niṣeveta maithunādvirato naraḥ || 1, 6 32 2
ādānadurbale dehe paktā bhavati durbalaḥ | 1, 6 33 1
sa varṣāsvanilādīnāṁ dūṣaṇairbādhyate punaḥ || 1, 6 33 2
bhūbāṣpānmeghanisyandāt pākādamlājjalasya ca | 1, 6 34 1
varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti pavanādayaḥ || 1, 6 34 2
tasmātsādhāraṇaḥ sarvo vidhirvarṣāsu śasyate | 1, 6 35 1
udamanthaṁ divāsvapnam avaśyāyaṁ nadījalam || 1, 6 35 2
vyāyāmamātapaṁ caiva vyavāyaṁ cātra varjayet | 1, 6 36 1
pānabhojanasaṁskārān prāyaḥ kṣaudrānvitān bhajet || 1, 6 36 2
vyaktāmlalavaṇasnehaṁ vātavarṣākule'hani | 1, 6 37 1
viśeṣaśīte bhoktavyaṁ varṣāsvanilaśāntaye || 1, 6 37 2
agnisaṁrakṣaṇavatā yavagodhūmaśālayaḥ | 1, 6 38 1
purāṇā jāṅgalair māṁsair bhojyā yūṣaiśca saṁskṛtaiḥ || 1, 6 38 2
pibet kṣaudrānvitaṁ cālpaṁ mādhvīkāriṣṭamambu vā | 1, 6 39 1
māhendraṁ taptaśītaṁ vā kaupaṁ sārasameva vā || 1, 6 39 2
pragharṣodvartanasnānagandhamālyaparo bhavet | 1, 6 40 1
laghuśuddhāmbaraḥ sthānaṁ bhajed akledi vārṣikam || 1, 6 40 2
varṣāśītocitāṅgānāṁ sahasaivārkaraśmibhiḥ | 1, 6 41 1
taptānām ācitaṁ pittaṁ prāyaḥ śaradi kupyati || 1, 6 41 2
tatrānnapānaṁ madhuraṁ laghu śītaṁ satiktakam | 1, 6 42 1
pittapraśamanaṁ sevyaṁ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ || 1, 6 42 2
lāvān kapiñjalān eṇān urabhrāñcharabhān śaśān | 1, 6 43 1
śālīn sayavagodhūmān sevyān āhurghanātyaye || 1, 6 43 2
tiktasya sarpiṣaḥ pānaṁ vireko raktamokṣaṇam | 1, 6 44 1
dhārādharātyaye kāryamātapasya ca varjanam || 1, 6 44 2
vasāṁ tailam avaśyāyamaudakānūpam āmiṣam | 1, 6 45 1
kṣāraṁ dadhi divāsvapnaṁ prāgvātaṁ cātra varjayet || 1, 6 45 2
divā sūryāṁśusaṁtaptaṁ niśi candrāṁśuśītalam | 1, 6 46 1
kālena pakvaṁ nirdoṣam agastyenāviṣīkṛtam || 1, 6 46 2
haṁsodakamiti khyātaṁ śāradaṁ vimalaṁ śuci | 1, 6 47 1
snānapānāvagāheṣu hitamambu yathāmṛtam || 1, 6 47 2
śāradāni ca mālyāni vāsāṁsi vimalāni ca | 1, 6 48 1
śaratkāle praśasyante pradoṣe cenduraśmayaḥ || 1, 6 48 2
ityuktam ṛtusātmyaṁ yacceṣṭāhāravyapāśrayam | 1, 6 49 1
upaśete yadaucityādokaḥsātmyaṁ taducyate || 1, 6 49 2
deśānām āmayānāṁ ca viparītaguṇaṁ guṇaiḥ | 1, 6 50 1
sātmyamicchanti sātmyajñāśceṣṭitaṁ cādyameva ca || 1, 6 50 2
tatra ślokaḥ | 1, 6 51 1
ṛtāvṛtau nṛbhiḥ sevyamasevyaṁ yacca kiṁcana | 1, 6 51 2
tasyāśitīye nirdiṣṭaṁ hetumat sātmyam eva ca || 1, 6 51 3
athāto navegāndhāraṇīyam adhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 7 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 7 2 0
na vegān dhārayeddhīmāñjātān mūtrapurīṣayoḥ | 1, 7 3 1
na retaso na vātasya na chardyāḥ kṣavathorna ca || 1, 7 3 2
nodgārasya na jṛmbhāyā na vegān kṣutpipāsayoḥ | 1, 7 4 1
na bāṣpasya na nidrāyā niḥśvāsasya śrameṇa ca || 1, 7 4 2
etān dhārayato jātān vegān rogā bhavanti ye | 1, 7 5 1
pṛthakpṛthakcikitsārthaṁ tānme nigadataḥ śṛṇu || 1, 7 5 2
bastimehanayoḥ śūlaṁ mūtrakṛcchraṁ śirorujā | 1, 7 6 1
vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṁ mūtranigrahe || 1, 7 6 2
svedāvagāhanābhyaṅgān sarpiṣaścāvapīḍakam | 1, 7 7 1
mūtre pratihate kuryāttrividhaṁ bastikarma ca || 1, 7 7 2
pakvāśayaśiraḥśūlaṁ vātavarco'pravartanam | 1, 7 8 1
piṇḍikodveṣṭanādhmānaṁ purīṣe syādvidhārite || 1, 7 8 2
svedābhyaṅgāvagāhāśca vartayo bastikarma ca | 1, 7 9 1
hitaṁ pratihate varcasyannapānaṁ pramāthi ca || 1, 7 9 2
meḍhre vṛṣaṇayoḥ śūlamaṅgamardo hṛdi vyathā | 1, 7 10 1
bhavet pratihate śukre vibaddhaṁ mūtrameva ca || 1, 7 10 2
tatrābhyaṅgo'vagāhaśca madirā caraṇāyudhāḥ | 1, 7 11 1
śāliḥ payo nirūhaśca śastaṁ maithunameva ca || 1, 7 11 2
saṅgo viṇmūtravātānāmādhmānaṁ vedanā klamaḥ | 1, 7 12 1
jaṭhare vātajāścānye rogāḥ syurvātanigrahāt || 1, 7 12 2
snehasvedavidhistatra vartayo bhojanāni ca | 1, 7 13 1
pānāni bastayaścaiva śastaṁ vātānulomanam || 1, 7 13 2
kaṇḍūkoṭhārucivyaṅgaśothapāṇḍvāmayajvarāḥ | 1, 7 14 1
kuṣṭhahṛllāsavīsarpāśchardinigrahajā gadāḥ || 1, 7 14 2
bhuktvā pracchardanaṁ dhūmo laṅghanaṁ raktamokṣaṇam | 1, 7 15 1
rūkṣānnapānaṁ vyāyāmo virekaścātra śasyate || 1, 7 15 2
manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditārdhāvabhedakau | 1, 7 16 1
indriyāṇāṁ ca daurbalyaṁ kṣavathoḥ syādvidhāraṇāt || 1, 7 16 2
tatrordhvajatruke'bhyaṅgaḥ svedo dhūmaḥ sanāvanaḥ | 1, 7 17 1
hitaṁ vātaghnamādyaṁ ca ghṛtaṁ cauttarabhaktikam || 1, 7 17 2
hikkā śvāso'ruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ | 1, 7 18 1
udgāranigrahāttatra hikkāyāstulyam auṣadham || 1, 7 18 2
vināmākṣepasaṁkocāḥ suptiḥ kampaḥ pravepanam | 1, 7 19 1
jṛmbhāyā nigrahāttatra sarvaṁ vātaghnamauṣadham || 1, 7 19 2
kārśyadaurbalyavaivarṇyam aṅgamardo'rucirbhramaḥ | 1, 7 20 1
kṣudveganigrahāttatra snigdhoṣṇaṁ laghu bhojanam || 1, 7 20 2
kaṇṭhāsyaśoṣo bādhiryaṁ śramaḥ sādo hṛdi vyathā | 1, 7 21 1
pipāsānigrahāttatra śītaṁ tarpaṇamiṣyate || 1, 7 21 2
pratiśyāyo'kṣirogaśca hṛdrogaścārucirbhramaḥ | 1, 7 22 1
bāṣpanigrahaṇāttatra svapno madyaṁ priyāḥ kathāḥ || 1, 7 22 2
jṛmbhāṅgamardastandrā ca śirorogo 'kṣigauravam | 1, 7 23 1
nidrāvidhāraṇāttatra svapnaḥ saṁvāhanāni ca || 1, 7 23 2
gulmahṛdrogasaṁmohāḥ śramaniḥśvāsadhāraṇāt | 1, 7 24 1
jāyante tatra viśrāmo vātaghnyaśca kriyā hitāḥ || 1, 7 24 2
veganigrahajā rogā ya ete parikīrtitāḥ | 1, 7 25 1
icchaṁsteṣāmanutpattiṁ vegānetānna dhārayet || 1, 7 25 2
imāṁstu dhārayedvegān hitārthī pretya ceha ca | 1, 7 26 1
sāhasānām aśastānāṁ manovākkāyakarmaṇām || 1, 7 26 2
lobhaśokabhayakrodhamānavegān vidhārayet | 1, 7 27 1
nairlajjyerṣyātirāgāṇāmabhidhyāyāśca buddhimān || 1, 7 27 2
puruṣasyātimātrasya sūcakasyānṛtasya ca | 1, 7 28 1
vākyasyākālayuktasya dhārayedvegamutthitam || 1, 7 28 2
dehapravṛttiryā kācidvidyate parapīḍayā | 1, 7 29 1
strībhogasteyahiṁsādyā tasyā vegānvidhārayet || 1, 7 29 2
puṇyaśabdo vipāpatvān manovākkāyakarmaṇām | 1, 7 30 1
dharmārthakāmān puruṣaḥ sukhī bhuṅkte cinoti ca || 1, 7 30 2
śarīraceṣṭā yā ceṣṭā sthairyārthā balavardhinī | 1, 7 31 1
dehavyāyāmasaṁkhyātā mātrayā tāṁ samācaret || 1, 7 31 2
lāghavaṁ karmasāmarthyaṁ sthairyaṁ duḥkhasahiṣṇutā | 1, 7 32 1
doṣakṣayo 'gnivṛddhiśca vyāyāmādupajāyate || 1, 7 32 2
śramaḥ klamaḥ kṣayastṛṣṇā raktapittaṁ pratāmakaḥ | 1, 7 33 1
ativyāyāmataḥ kāso jvaraśchardiśca jāyate | 1, 7 33 2
hṛdayādyuparodhaśca iti vyāyāmalakṣaṇam || 1, 7 33 3
vyāyāmahāsyabhāṣyādhvagrāmyadharmaprajāgarān | 1, 7 34 1
nocitānapi seveta buddhimānatimātrayā || 1, 7 34 2
etānevaṁvidhāṁścānyān yo 'timātraṁ niṣevate | 1, 7 35 1
gajaṁ siṁha ivākarṣan sahasā sa vinaśyate | 1, 7 35 2
te varjayeyurvyāyāmaṁ kṣudhitāstṛṣitāśca ye || 1, 7 35 3
ucitādahitāddhīmān kramaśo viramennaraḥ | 1, 7 36 1
hitaṁ krameṇa seveta kramaścātropadiśyate || 1, 7 36 2
prakṣepāpacaye tābhyāṁ kramaḥ pādāṁśiko bhavet | 1, 7 37 1
ekāntaraṁ tataścordhvaṁ dvyantaraṁ tryantaraṁ tathā || 1, 7 37 2
krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ | 1, 7 38 1
santo yāntyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca || 1, 7 38 2
samapittānilakaphāḥ kecidgarbhādi mānavāḥ | 1, 7 39 1
dṛśyante vātalāḥ kecitpittalāḥ śleṣmalāstathā || 1, 7 39 2
teṣāmanāturāḥ pūrve vātalādyāḥ sadāturāḥ | 1, 7 40 1
doṣānuśayitā hyeṣāṁ dehaprakṛtirucyate || 1, 7 40 2
viparītaguṇasteṣāṁ svasthavṛttervidhirhitaḥ | 1, 7 41 1
samasarvarasaṁ sātmyaṁ samadhātoḥ praśasyate || 1, 7 41 2
dve adhaḥ sapta śirasi khāni svedamukhāni ca | 1, 7 42 1
malāyanāni bādhyante duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ || 1, 7 42 2
malabuddhiṁ gurutayā lāghavānmalasaṁkṣayam | 1, 7 43 1
malāyanānāṁ budhyeta saṅgotsargādatīva ca || 1, 7 43 2
tān doṣaliṅgairādiśya vyādhīn sādhyānupācaret | 1, 7 44 1
vyādhihetupratidvaṁdvair mātrākālau vicārayan || 1, 7 44 2
viṣamasvasthavṛttānāmete rogāstathāpare | 1, 7 45 1
jāyante 'nāturas tasmāt svasthavṛttaparo bhavet || 1, 7 45 2
mādhavaprathame māsi nabhasyaprathame punaḥ | 1, 7 46 1
sahasyaprathame caiva hārayeddoṣasaṁcayam || 1, 7 46 2
snigdhasvinnaśarīrāṇāmūrdhvaṁ cādhaśca nityaśaḥ | 1, 7 47 1
bastikarma tataḥ kuryānnasyakarma ca buddhimān || 1, 7 47 2
yathākramaṁ yathāyogyamata ūrdhvaṁ prayojayet | 1, 7 48 1
rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāṁśca kālavit || 1, 7 48 2
rogāstathā na jāyante prakṛtistheṣu dhātuṣu | 1, 7 49 1
dhātavaścābhivardhante jarā māndyamupaiti ca || 1, 7 49 2
vidhireṣa vikārāṇām anutpattau nidarśitaḥ | 1, 7 50 1
nijānāmitareṣāṁ tu pṛthagevopadekṣyate || 1, 7 50 2
ye bhūtaviṣavāyvagnisaṁprahārādisaṁbhavāḥ | 1, 7 51 1
nṛṇāmāgantavo rogāḥ prajñā teṣvaparādhyati || 1, 7 51 2
īrṣyāśokabhayakrodhamānadveṣādayaśca ye | 1, 7 52 1
manovikārāste 'pyuktāḥ sarve prajñāparādhajāḥ || 1, 7 52 2
tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ | 1, 7 53 1
deśakālātmavijñānaṁ sadvṛttasyānuvartanam || 1, 7 53 2
āgantūnāmanutpattāveṣa mārgo nidarśitaḥ | 1, 7 54 1
prājñaḥ prāgeva tat kuryāddhitaṁ vidyādyadātmanaḥ || 1, 7 54 2
āptopadeśaprajñānaṁ pratipattiśca kāraṇam | 1, 7 55 1
vikārāṇāmanutpattāvutpannānāṁ ca śāntaye || 1, 7 55 2
pāpavṛttavacaḥsattvāḥ sūcakāḥ kalahapriyāḥ | 1, 7 56 1
marmopahāsino lubdhāḥ paravṛddhidviṣaḥ śaṭhāḥ || 1, 7 56 2
parāpavādaratayaścapalā ripusevinaḥ | 1, 7 57 1
nirghṛṇāstyaktadharmāṇaḥ parivarjyā narādhamāḥ || 1, 7 57 2
buddhividyāvayaḥśīladhairyasmṛtisamādhibhiḥ | 1, 7 58 1
vṛddhopasevino vṛddhāḥ svabhāvajñā gatavyathāḥ || 1, 7 58 2
sumukhāḥ sarvabhūtānāṁ praśāntāḥ śaṁsitavratāḥ | 1, 7 59 1
sevyāḥ sanmārgavaktāraḥ puṇyaśravaṇadarśanāḥ || 1, 7 59 2
āhārācāraceṣṭāsu sukhārthī pretya ceha ca | 1, 7 60 1
paraṁ prayatnamātiṣṭhedbuddhimān hitasevane || 1, 7 60 2
na naktaṁ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram | 1, 7 61 1
nāmudgayūṣaṁ nākṣaudraṁ noṣṇaṁ nāmalakairvinā || 1, 7 61 2
jvarāsṛkpittavīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayabhramān | 1, 7 62 1
prāpnuyātkāmalāṁ cogrāṁ vidhiṁ hitvā dadhipriyaḥ || 1, 7 62 2
tatra ślokāḥ | 1, 7 63 1
vegā vegasamutthāśca rogāsteṣāṁ ca bheṣajam | 1, 7 63 2
yeṣāṁ vegā vidhāryāśca yadarthaṁ yaddhitāhitam || 1, 7 63 3
ucite cāhite varjye sevye cānucite kramaḥ | 1, 7 64 1
yathāprakṛti cāhāro malāyanagadauṣadham || 1, 7 64 2
bhaviṣyatāmanutpattau rogāṇāmauṣadhaṁ ca yat | 1, 7 65 1
varjyāḥ sevyāśca puruṣā dhīmatātmasukhārthinā || 1, 7 65 2
vidhinā dadhi sevyaṁ ca yena yasmāttadatrijaḥ | 1, 7 66 1
navegāndhāraṇe 'dhyāye sarvamevāvadanmuniḥ || 1, 7 66 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte ślokasthāne navegāndhāraṇīyo nāma saptamo 'dhyāyāḥ || 1, 7 67 1
athāta indriyopakramaṇīyam adhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 8 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 8 2 1
iha khalu pañcendriyāṇi pañcendriyadravyāṇi pañcendriyādhiṣṭhānāni pañcendriyārthāḥ pañcendriyabuddhayo bhavanti ,«ityuktamindriyādhikāre ||» 1, 8 3 1
atīndriyaṁ punarmanaḥ sattvasaṁjñakaṁ cetaḥ ityāhureke tadarthātmasaṁpadāyattaceṣṭaṁ ceṣṭāpratyayabhūtamindriyāṇām || 1, 8 4 1
svārthendriyārthasaṅkalpavyabhicaraṇāccānekamekasmin puruṣe sattvaṁ rajastamaḥsattvaguṇayogācca na cānekatvaṁ nahyekaṁ ,«hyekakālamanekeṣu pravartate tasmānnaikakālā sarvendriyapravṛttiḥ ||» 1, 8 5 1
yadguṇaṁ cābhīkṣṇaṁ puruṣamanuvartate sattvaṁ tatsattvamevopadiśanti munayo bāhulyānuśayāt || 1, 8 6 1
manaḥpuraḥsarāṇīndriyāṇy arthagrahaṇasamarthāni bhavanti || 1, 8 7 1
tatra cakṣuḥ śrotraṁ ghrāṇaṁ rasanaṁ sparśanamiti pañcendriyāṇi || 1, 8 8 1
pañcendriyadravyāṇi khaṁ vāyurjyotirāpo bhūriti || 1, 8 9 1
pañcendriyādhiṣṭhānāni akṣiṇī karṇau nāsike jihvā tvak ceti || 1, 8 10 1
pañcendriyārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ || 1, 8 11 1
pañcendriyabuddhayaḥ cakṣurbuddhyādikāḥ tāḥ punar indriyendriyārthasattvātmasannikarṣajāḥ kṣaṇikā niścayātmikāśca ityetat ,«pañcapañcakam ||» 1, 8 12 1
mano mano'rtho buddhirātmā cetyadhyātmadravyaguṇasaṁgrahaḥ śubhāśubhapravṛttinivṛttihetuśca dravyāśritaṁ ca karma yaducyate ,«kriyeti ||» 1, 8 13 1
tatrānumānagamyānāṁ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakānāmapi satāmindriyāṇāṁ tejaścakṣuṣi khaṁ śrotre ghrāṇe kṣitiḥ āpo ,«rasane sparśane 'nilo viśeṣeṇopapadyate |» 1, 8 14 1
tatra yadyadātmakamindriyaṁ viśeṣāttattadātmakamevārthamanugṛhṇāti tatsvabhāvādvibhutvācca || 1, 8 14 2
tadarthātiyogāyogamithyāyogāt samanaskamindriyaṁ vikṛtimāpadyamānaṁ yathāsvaṁ buddhyupaghātāya saṁpadyate sāmarthyayogāt ,«punaḥ prakṛtimāpadyamānaṁ yathāsvaṁ buddhimāpyāyayati ||» 1, 8 15 1
manasastu cintyamartham | 1, 8 16 1
tatra manaso manobuddheśca ta eva samānātihīnamithyāyogāḥ prakṛtivikṛtihetavo bhavanti || 1, 8 16 2
tatrendriyāṇāṁ samanaskānām anupataptānām anupatāpāya prakṛtibhāve prayatitavyamebhirhetubhiḥ tadyathā ,«sātmyendriyārthasaṁyogena buddhyā samyagavekṣyāvekṣya karmaṇāṁ samyak pratipādanena deśakālātmaguṇaviparītopāsanena ceti |» 1, 8 17 1
tasmādātmahitaṁ cikīrṣatā sarveṇa sarvaṁ sarvadā smṛtimāsthāya sadvṛttamanuṣṭheyam || 1, 8 17 2
taddhyanutiṣṭhan yugapat sampādayatyarthadvayam ārogyam indriyavijayaṁ ceti tat sadvṛttam akhilenopadekṣyāmo 'gniveśa tadyathā ,«devagobrāhmaṇaguruvṛddhasiddhācāryānarcayet agnimupacaret oṣadhīḥ praśastā dhārayet dvau kālāvupaspṛśet malāyaneṣvabhīkṣṇaṁ »,«pādayośca vaimalyamādadhyāt triḥ pakṣasya keśaśmaśrulomanakhān saṁhārayet nityam anupahatavāsāḥ sumanāḥ sugandhiḥ syāt »,«sādhuveśaḥ prasiddhakeśaḥ mūrdhaśrotraghrāṇapādatailanityaḥ dhūmapaḥ pūrvābhibhāṣī sumukhaḥ durgeṣvabhyupapattā hotā yaṣṭā »,«dātā catuṣpathānāṁ namaskartā balīnāmupahartā atithīnāṁ pūjakaḥ pitṛbhyaḥ piṇḍadaḥ kāle hitamitamadhurārthavādī vaśyātmā »,«dharmātmā hetāvīrṣyuḥ phale nerṣyuḥ niścintaḥ nirbhīkaḥ hrīmān dhīmān mahotsāhaḥ dakṣaḥ kṣamāvān dhārmikaḥ āstikaḥ »,«vinayabuddhividyābhijanavayovṛddhasiddhācāryāṇām upāsitā chattrī daṇḍī maulī sopānatko yugamātradṛgvicaret maṅgalācāraśīlaḥ »,«kucelāsthikaṇṭakāmedhyakeśatuṣotkarabhasmakapālasnānabalibhūmīnāṁ parihartā prāk śramād vyāyāmavarjī syāt sarvaprāṇiṣu »,«bandhubhūtaḥ syāt kruddhānām anunetā bhītānām āśvāsayitā dīnānām abhyupapattā satyasaṁdhaḥ sāmapradhānaḥ »,«paraparuṣavacanasahiṣṇuḥ amarṣaghnaḥ praśamaguṇadarśī rāgadveṣahetūnāṁ hantā ca ||» 1, 8 18 1
nānṛtaṁ brūyāt nānyasvamādadīta nānyastriyamabhilaṣennānyaśriyaṁ na vairaṁ rocayet na kuryāt pāpaṁ na pāpe 'pi pāpī syāt ,«nānyadoṣān brūyāt nānyarahasyam āgamayen nādhārmikairna narendradviṣṭaiḥ sahāsīta nonmattairna patitairna bhrūṇahantṛbhirna »,«kṣudrairna duṣṭaiḥ na duṣṭayānānyāroheta na jānusamaṁ kaṭhinamāsanamadhyāsīta nānāstīrṇam anupahitam aviśālam asamaṁ vā »,"śayanaṁ prapadyeta na giriviṣamamastakeṣvanucaret na drumamārohet na jalogravegamavagāheta na kulacchāyām upāsīta ",«nāgnyutpātamabhitaścaret noccairhaset na śabdavantaṁ mārutaṁ muñcet nānāvṛtamukho jṛmbhāṁ kṣavathuṁ hāsyaṁ vā pravartayet »,«na nāsikāṁ kuṣṇīyāt na dantān vighaṭṭayet na nakhān vādayet nāsthīnyabhihanyāt na bhūmiṁ vilikhet na chindyāttṛṇaṁ na loṣṭaṁ »,«mṛdnīyāt na viguṇamaṅgaiśceṣṭeta jyotīṁṣyaniṣṭamamedhyamaśastaṁ ca nābhivīkṣeta na huṁkuryācchavaṁ na »,«caityadhvajagurupūjyāśastacchāyāmākrāmet na kṣapāsv amarasadanacaityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātanānyāseveta naikaḥ »,"śūnyagṛhaṁ na cāṭavīmanupraviśet na pāpavṛttān strīmitrabhṛtyān bhajeta nottamairvirudhyeta nāvarānupāsīta na jihmaṁ rocayet ",«nānāryamāśrayet na bhayamutpādayet na sāhasātisvapnaprajāgarasnānapānāśanānyāseveta nordhvajānuściraṁ tiṣṭhet na »,«vyālānupasarpenna daṁṣṭriṇo na viṣāṇinaḥ purovātātapāvaśyāyātipravātāñjahyāt kaliṁ nārabheta nāsunibhṛto 'gnimupāsīta nocchiṣṭaḥ »,«nādhaḥ kṛtvā pratāpayet nāvigataklamo nānāplutavadano na nagna upaspṛśet na snānaśāṭyā spṛśeduttamāṅgaṁ na »,«keśāgrāṇyabhihanyāt nopaspṛśya te eva vāsasī bibhṛyāt nāspṛṣṭvā ratnājyapūjyamaṅgalasumanaso 'bhiniṣkrāmet na »,«pūjyamaṅgalānyapasavyaṁ gacchennetarāṇyanudakṣiṇam ||» 1, 8 19 1
nāratnapāṇirnāsnāto nopahatavāsā nājapitvā nāhutvā devatābhyo nānirūpya pitṛbhyo nādattvā gurubhyo nātithibhyo nopāśritebhyo ,«nāpuṇyagandho nāmālī nāprakṣālitapāṇipādavadano nāśuddhamukho nodaṅmukho na vimanā nābhaktāśiṣṭāśucikṣudhitaparicaro na »,«pātrīṣvamedhyāsu nādeśe nākāle nākīrṇe nādattvāgramagnaye nāprokṣitaṁ prokṣaṇodakairna mantrair anabhimantritaṁ na kutsayanna »,«kutsitaṁ na pratikūlopahitamannamādadīta na paryuṣitamanyatra māṁsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyebhyaḥ nāśeṣabhuk syādanyatra »,«dadhimadhulavaṇasaktusarpirbhyaḥ na naktaṁ dadhi bhuñjīta na saktūn ekān aśnīyānna niśi na bhuktvā na bahūnna »,«dvirnodakāntaritānna chittvā dvijairbhakṣayet ||» 1, 8 20 1
nānṛjuḥ kṣuyānnādyānna śayīta na vegito 'nyakāryaḥ syāt na vāyvagnisalilasomārkadvijagurupratimukhaṁ niṣṭhīvikāvarcomūtrāṇyutsṛjet ,«na panthānamavamūtrayenna janavati nānnakāle na japahomādhyayanabalimaṅgalākriyāsu śleṣmasiṅghāṇakaṁ muñcet ||» 1, 8 21 1
na striyamavajānīta nātiviśrambhayet na guhyamanuśrāvayet nādhikuryāt | 1, 8 22 1
na rajasvalāṁ nāturāṁ nāmedhyāṁ nāśastāṁ nāniṣṭarūpācāropacārāṁ nādakṣāṁ nādakṣiṇāṁ nākāmāṁ nānyakāmāṁ nānyastriyaṁ ,«nānyayoniṁ nāyonau na caityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātanasalilauṣadhidvijagurusurālayeṣu na sandhyayornātithiṣu »,«nāśucirnājagdhabheṣajo nāpraṇītasaṅkalpo nānupasthitapraharṣo nābhuktavānnātyaśito na viṣamastho na mūtroccārapīḍito na »,"śramavyāyāmopavāsaklamābhihato nārahasi vyavāyaṁ gacchet ||" 1, 8 22 2
na sato na gurūn parivadet nāśucirabhicārakarmacaityapūjyapūjādhyayanam abhinirvartayet || 1, 8 23 1
na vidyutsvanārtavīṣu nābhyuditāsu dikṣu nāgnisaṁplave na bhūmikampe na mahotsave nolkāpāte na mahāgrahopagamane na ,«naṣṭacandrāyāṁ tithau na sandhyayornāmukhādgurornāvapatitaṁ nātimātraṁ na tāntaṁ na visvaraṁ nānavasthitapadaṁ nātidrutaṁ na »,«vilambitaṁ nātiklībaṁ nātyuccair nātinīcaiḥ svarairadhyayanamabhyasyet ||» 1, 8 24 1
nātisamayaṁ jahyāt na niyamaṁ bhindyāt na naktaṁ nādeśe caret na sandhyāsvabhyavahārādhyayanastrīsvapnasevī syāt na ,«bālavṛddhalubdhamūrkhakliṣṭaklībaiḥ saha sakhyaṁ kuryāt na madyadyūtaveśyāprasaṅgaruciḥ syāt na guhyaṁ vivṛṇuyāt na kaṁcid »,«avajānīyāt nāhaṁmānī syānnādakṣo nādakṣiṇo nāsūyakaḥ na brāhmaṇān parivadet na gavāṁ daṇḍamudyacchet na vṛddhānna gurūnna »,«gaṇānna nṛpān vādhikṣipet na cātibrūyāt na bāndhavānuraktakṛcchradvitīyaguhyajñān bahiṣkuryāt ||» 1, 8 25 1
nādhīro nātyucchritasattvaḥ syāt nābhṛtabhṛtyaḥ nāviśrabdhasvajanaḥ naikaḥ sukhī na duḥkhaśīlācāropacāraḥ na sarvaviśrambhī na ,«sarvābhiśaṅkī na sarvakālavicārī ||» 1, 8 26 1
na kāryakālamatipātayet nāparīkṣitamabhiniviśet nendriyavaśagaḥ syāt na cañcalaṁ mano 'nubhrāmayet na ,«buddhīndriyāṇāmatibhāramādadhyāt na cātidīrghasūtrī syāt na krodhaharṣāvanuvidadhyāt na śokamanuvaset na siddhāvutsekaṁ »,«yacchennāsiddhau dainyaṁ prakṛtimabhīkṣṇaṁ smaret hetuprabhāvaniścitaḥ syāddhetvārambhanityaśca na kṛtamityāśvaset na vīryaṁ »,«jahyāt nāpavādamanusmaret ||» 1, 8 27 1
nāśuciruttamājyākṣatatilakuśasarṣapairagniṁ juhuyād ātmānam āśīrbhir āśāsānaḥ agnirme nāpagaccheccharīrādvāyurme ,«prāṇānādadhātu viṣṇurme balamādadhātu indro me vīryaṁ śivā māṁ praviśantvāpa āpohiṣṭhetyapaḥ spṛśet dviḥ parimṛjyoṣṭhau pādau »,«cābhyukṣya mūrdhani khāni copaspṛśed adbhir ātmānaṁ hṛdayaṁ śiraśca ||» 1, 8 28 1
brahmacaryajñānadānamaitrīkāruṇyaharṣopekṣāpraśamaparaśca syāditi || 1, 8 29 1
tatra ślokāḥ | 1, 8 30 1
pañcapañcakamuddiṣṭaṁ mano hetucatuṣṭayam | 1, 8 30 2
indriyopakrame 'dhyāye sadvṛttamakhilena ca || 1, 8 30 3
svasthavṛttaṁ yathoddiṣṭaṁ yaḥ samyaganutiṣṭhati | 1, 8 31 1
sa samāḥ śatamavyādhirāyuṣā na viyujyate || 1, 8 31 2
nṛlokam āpūrayate yaśasā sādhusaṁmataḥ | 1, 8 32 1
dharmārthāveti bhūtānāṁ bandhutāmupagacchati || 1, 8 32 2
parān sukṛtino lokān puṇyakarmā prapadyate | 1, 8 33 1
tasmādvṛttamanuṣṭheyamidaṁ sarveṇa sarvadā || 1, 8 33 2
yaccānyadapi kiṁcit syādanuktamiha pūjitam | 1, 8 34 1
vṛttaṁ tadapi cātreyaḥ sadaivābhyanumanyate || 1, 8 34 2
athātaḥ khuḍḍākacatuṣpādamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 9 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 9 2 1
bhiṣagdravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam | 1, 9 3 1
guṇavat kāraṇaṁ jñeyaṁ vikāravyupaśāntaye || 1, 9 3 2
vikāro dhātuvaiṣamyaṁ sāmyaṁ prakṛtirucyate | 1, 9 4 1
sukhasaṁjñakamārogyaṁ vikāro duḥkhameva ca || 1, 9 4 2
caturṇāṁ bhiṣagādīnāṁ śastānāṁ dhātuvaikṛte | 1, 9 5 1
pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate || 1, 9 5 2
śrute paryavadātatvaṁ bahuśo dṛṣṭakarmatā | 1, 9 6 1
dākṣyaṁ śaucamiti jñeyaṁ vaidye guṇacatuṣṭayam || 1, 9 6 2
bahutā tatrayogyatvamanekavidhakalpanā | 1, 9 7 1
saṁpacceti catuṣko 'yaṁ dravyāṇāṁ guṇa ucyate || 1, 9 7 2
upacārajñatā dākṣyamanurāgaśca bhartari | 1, 9 8 1
śaucaṁ ceti catuṣko 'yaṁ guṇaḥ paricare jane || 1, 9 8 2
smṛtir nirdeśakāritvam abhīrutvam athāpi ca | 1, 9 9 1
jñāpakatvaṁ ca rogāṇāmāturasya guṇāḥ smṛtāḥ || 1, 9 9 2
kāraṇaṁ ṣoḍaśaguṇaṁ siddhau pādacatuṣṭayam | 1, 9 10 1
vijñātā śāsitā yoktā pradhānaṁ bhiṣagatra tu || 1, 9 10 2
paktau hi kāraṇaṁ pakturyathā pātrendhanānalāḥ | 1, 9 11 1
vijeturvijaye bhūmiścamūḥ praharaṇāni ca || 1, 9 11 2
āturādyāstathā siddhau pādāḥ kāraṇasaṁjñitāḥ | 1, 9 12 1
vaidyasyātaścikitsāyāṁ pradhānaṁ kāraṇaṁ bhiṣak || 1, 9 12 2
mṛddaṇḍacakrasūtrādyāḥ kumbhakārādṛte yathā | 1, 9 13 1
nāvahanti guṇaṁ vaidyādṛte pādatrayaṁ tathā || 1, 9 13 2
gandharvapuravannāśaṁ yadvikārāḥ sudāruṇāḥ | 1, 9 14 1
yānti yaccetare vṛddhimāśūpāyapratīkṣiṇaḥ || 1, 9 14 2
sati pādatraye jñājñau bhiṣajāvatra kāraṇam | 1, 9 15 1
varamātmā huto 'jñena na cikitsā pravartitā || 1, 9 15 2
pāṇicārādyathācakṣur ajñānād bhītabhītavat | 1, 9 16 1
naurmārutavaśevājño bhiṣak carati karmasu || 1, 9 16 2
yadṛcchayā samāpannamuttārya niyatāyuṣam | 1, 9 17 1
bhiṣaṅmānī nihantyāśu śatānyaniyatāyuṣām || 1, 9 17 2
tasmācchāstre 'rthavijñāne pravṛttau karmadarśane | 1, 9 18 1
bhiṣak catuṣṭaye yuktaḥ prāṇābhisara ucyate || 1, 9 18 2
hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave | 1, 9 19 1
jñānaṁ caturvidhaṁ yasya sa rājārho bhiṣaktamaḥ || 1, 9 19 2
śastraṁ śāstrāṇi salilaṁ guṇadoṣapravṛttaye | 1, 9 20 1
pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṁ cikitsārthaṁ viśodhayet || 1, 9 20 2
vidyā vitarko vijñānaṁ smṛtistatparatā kriyā | 1, 9 21 1
yasyaite ṣaḍguṇāstasya na sādhyamativartate || 1, 9 21 2
vidyā matiḥ karmadṛṣṭirabhyāsaḥ siddhirāśrayaḥ | 1, 9 22 1
vaidyaśabdābhiniṣpattāvalamekaikamapyataḥ || 1, 9 22 2
yasya tvete guṇāḥ sarve santi vidyādayaḥ śubhāḥ | 1, 9 23 1
sa vaidyaśabdaṁ sadbhūtamarhan prāṇisukhapradaḥ || 1, 9 23 2
śāstraṁ jyotiḥ prakāśārthaṁ darśanaṁ buddhirātmanaḥ | 1, 9 24 1
tābhyāṁ bhiṣak suyuktābhyāṁ cikitsannāparādhyati || 1, 9 24 2
cikitsite trayaḥ pādā yasmādvaidyavyapāśrayaḥ | 1, 9 25 1
tasmāt prayatnamātiṣṭhedbhiṣak svaguṇasaṁpadi || 1, 9 25 2
maitrī kāruṇyamārteṣu śakye prītirupekṣaṇam | 1, 9 26 1
prakṛtistheṣu bhūteṣu vaidyavṛttiścaturvidheti || 1, 9 26 2
tatra ślokau | 1, 9 27 1
bhiṣagjitaṁ catuṣpādaṁ pādaḥ pādaścaturguṇāḥ | 1, 9 27 2
bhiṣak pradhānaṁ pādebhyo yasmādvaidyastu yadguṇaḥ || 1, 9 27 3
jñānāni buddhirbrāhmī ca bhiṣajāṁ yā caturvidhā | 1, 9 28 1
sarvametaccatuṣpāde khuḍḍāke saṁprakāśitamiti || 1, 9 28 2
athāto mahācatuṣpādam adhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 10 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 10 2 1
catuṣpādaṁ ṣoḍaśakalaṁ bheṣajamiti bhiṣajo bhāṣante yaduktaṁ pūrvādhyāye ṣoḍaśaguṇamiti tadbheṣajaṁ yuktiyuktam alam ,"ārogyāyeti bhagavān punarvasurātreyaḥ ||" 1, 10 3 1
neti maitreyaḥ kiṁ kāraṇaṁ dṛśyante hyāturāḥ kecidupakaraṇavantaśca paricārakasampannāścātmavantaśca kuśalaiśca ,«bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ samuttiṣṭhamānāḥ tathāyuktāścāpare mriyamāṇāḥ tasmādbheṣajamakiṁcitkaraṁ bhavati tadyathā śvabhre sarasi »,«ca prasiktamalpamudakaṁ nadyāṁ vā syandamānāyāṁ pāṁsudhāne vā pāṁsumuṣṭiḥ prakīrṇa iti tathāpare dṛśyante 'nupakaraṇāś »,«cāparicārakāś cānātmavantaś cākuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ samuttiṣṭhamānāḥ tathāyuktā mriyamāṇāścāpare |» 1, 10 4 1
yataśca pratikurvan sidhyati pratikurvan mriyate apratikurvan sidhyati apratikurvan mriyate tataścintyate bheṣajamabheṣajenāviśiṣṭamiti ,|| 1, 10 4 2
maitreya mithyā cintyata ityātreyaḥ kiṁ kāraṇaṁ ye hyāturāḥ ṣoḍaśaguṇasamuditenānena bheṣajenopapadyamānā mriyanta ityuktaṁ ,«tadanupapannaṁ na hi bheṣajasādhyānāṁ vyādhīnāṁ bheṣajamakāraṇaṁ bhavati ye punarāturāḥ kevalādbheṣajādṛte samuttiṣṭhante na »,«teṣāṁ sampūrṇabheṣajopapādanāya samutthānaviśeṣo nāsti yathā hi patitaṁ puruṣaṁ samaratham utthānāyotthāpayan puruṣo »,«balamasyopādadhyāt sa kṣiprataram aparikliṣṭa evottiṣṭhet tadvat sampūrṇabheṣajopalambhādāturāḥ ye cāturāḥ kevalādbheṣajādapi »,«mriyante na ca sarva eva te bheṣajopapannāḥ samuttiṣṭheran nahi sarve vyādhayo bhavantyupāyasādhyāḥ na copāyasādhyānāṁ »,«vyādhīnāmanupāyena siddhirasti na cāsādhyānāṁ vyādhīnāṁ bheṣajasamudāyo 'yamasti na hyalaṁ jñānavān »,«bhiṣaṅmumūrṣumāturamutthāpayituṁ parīkṣyakāriṇo hi kuśalā bhavanti yathā hi yogajño 'bhyāsanitya iṣvāso dhanur »,"ādāyeṣumasyannātiviprakṛṣṭe mahati kāye nāparādhavān bhavati sampādayati ceṣṭakāryaṁ tathā bhiṣak svaguṇasampanna ",«upakaraṇavān vīkṣya karmārabhamāṇaḥ sādhyarogamanaparādhaḥ sampādayatyevāturamārogyeṇa tasmānna »,«bheṣajamabheṣajenāviśiṣṭaṁ bhavati ||» 1, 10 5 1
idaṁ ca naḥ pratyakṣaṁ yadanātureṇa bheṣajenāturaṁ cikitsāmaḥ kṣāmamakṣāmeṇa kṛśaṁ ca durbalamāpyāyayāmaḥ sthūlaṁ ,«medasvinamapatarpayāmaḥ śītenoṣṇābhibhūtamupacarāmaḥ śītābhibhūtamuṣṇena nyūnān dhātūn pūrayāmaḥ vyatiriktān hrāsayāmaḥ »,«vyādhīn mūlaviparyayeṇopacarantaḥ samyak prakṛtau sthāpayāmaḥ teṣāṁ nastathā kurvatāmayaṁ bheṣajasamudāyaḥ kāntatamo »,«bhavati ||» 1, 10 6 1
bhavanti cātra | 1, 10 7 1
sādhyāsādhyavibhāgajño jñānapūrvaṁ cikitsakaḥ | 1, 10 7 2
kāle cārabhate karma yattat sādhayati dhruvam || 1, 10 7 3
arthavidyāyaśohānim upakrośam asaṁgraham | 1, 10 8 1
prāpnuyānniyataṁ vaidyo yo 'sādhyaṁ samupācaret || 1, 10 8 2
sukhasādhyaṁ mataṁ sādhyaṁ kṛcchrasādhyamathāpi ca | 1, 10 9 1
dvividhaṁ cāpyasādhyaṁ syādyāpyaṁ yaccānupakramam || 1, 10 9 2
sādhyānāṁ trividhaścālpamadhyamotkṛṣṭatāṁ prati | 1, 10 10 1
vikalpo na tvasādhyānāṁ niyatānāṁ vikalpanā || 1, 10 10 2
hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyalpāni yasya ca | 1, 10 11 1
na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet || 1, 10 11 2
na ca kālaguṇastulyo na deśo durupakramaḥ | 1, 10 12 1
gatirekā navatvaṁ ca rogasyopadravo na ca || 1, 10 12 2
doṣaścaikaḥ samutpattau dehaḥ sarvauṣadhakṣamaḥ | 1, 10 13 1
catuṣpādopapattiśca sukhasādhyasya lakṣaṇam || 1, 10 13 2
nimittapūrvarūpāṇāṁ rūpāṇāṁ madhyame bale | 1, 10 14 1
kālaprakṛtidūṣyāṇāṁ sāmānye 'nyatamasya ca || 1, 10 14 2
garbhiṇīvṛddhabālānāṁ nātyupadravapīḍitam | 1, 10 15 1
śastrakṣārāgnikṛtyānāmanavaṁ kṛcchradeśajam || 1, 10 15 2
vidyādekapathaṁ rogaṁ nātipūrṇacatuṣpadam | 1, 10 16 1
dvipathaṁ nātikālaṁ vā kṛcchrasādhyaṁ dvidoṣajam || 1, 10 16 2
śeṣatvādāyuṣo yāpyamasādhyaṁ pathyasevayā | 1, 10 17 1
labdhālpasukhamalpena hetunāśupravartakam || 1, 10 17 2
gambhīraṁ bahudhātusthaṁ marmasandhisamāśritam | 1, 10 18 1
nityānuśāyinaṁ rogaṁ dīrghakālamavasthitam || 1, 10 18 2
vidyāddvidoṣajaṁ tadvat pratyākhyeyaṁ tridoṣajam | 1, 10 19 1
kriyāpathamatikrāntaṁ sarvamārgānusāriṇam || 1, 10 19 2
autsukyāratisaṁmohakaramindriyanāśanam | 1, 10 20 1
durbalasya susaṁvṛddhaṁ vyādhiṁ sāriṣṭameva ca || 1, 10 20 2
bhiṣajā prāk parīkṣyaivaṁ vikārāṇāṁ svalakṣaṇam | 1, 10 21 1
paścātkarmasamārambhaḥ kāryaḥ sādhyeṣu dhīmatā || 1, 10 21 2
sādhyāsādhyavibhāgajño yaḥ samyakpratipattimān | 1, 10 22 1
na sa maitreyatulyānāṁ mithyābuddhiṁ prakalpayet || 1, 10 22 2
tatra ślokau | 1, 10 23 1
ihauṣadhaṁ pādaguṇāḥ prabhavo bheṣajāśrayaḥ | 1, 10 23 2
ātreyamaitreyamatī matidvaividhyaniścayaḥ || 1, 10 23 3
caturvidhavikalpāśca vyādhayaḥ svasvalakṣaṇāḥ | 1, 10 24 1
uktā mahācatuṣpāde yeṣvāyattaṁ bhiṣagjitam || 1, 10 24 2
athātas tisraiṣaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 11 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 11 2 0
iha khalu puruṣeṇānupahatasattvabuddhipauruṣaparākrameṇa hitamiha cāmuṣmiṁśca loke samanupaśyatā tisra eṣaṇāḥ paryeṣṭavyā ,«bhavanti |» 1, 11 3 1
tadyathāprāṇaiṣaṇā dhanaiṣaṇā paralokaiṣaṇeti || 1, 11 3 2
āsāṁ tu khalveṣaṇānāṁ prāṇaiṣaṇāṁ tāvatpūrvataramāpadyeta | 1, 11 4 1
kasmāt prāṇaparityāge hi sarvatyāgaḥ | 1, 11 4 2
tasyānupālanaṁ svasthasya svasthavṛttānuvṛttiḥ āturasya vikārapraśamane'pramādaḥ tadubhayametaduktaṁ vakṣyate ca tadyathoktam ,«anuvartamānaḥ prāṇānupālanāddīrghamāyuravāpnotīti prathamaiṣaṇā vyākhyātā bhavati ||» 1, 11 4 3
atha dvitīyāṁ dhanaiṣaṇāmāpadyeta prāṇebhyo hyanantaraṁ dhanameva paryeṣṭavyaṁ bhavati na hyataḥ pāpāt pāpīyo'sti yad ,«anupakaraṇasya dīrghamāyuḥ tasmādupakaraṇāni paryeṣṭuṁ yateta |» 1, 11 5 1
tatropakaraṇopāyān anuvyākhyāsyāmaḥ tadyathā kṛṣipāśupālyavāṇijyarājopasevādīni yāni cānyānyapi satāmavigarhitāni karmāṇi ,«vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṁ tathā kurvan dīrghajīvitaṁ jīvatyanavamataḥ puruṣo bhavati |» 1, 11 5 2
iti dvitīyā dhanaiṣaṇā vyākhyātā bhavati || 1, 11 5 3
atha tṛtīyāṁ paralokaiṣaṇām āpadyeta | 1, 11 6 1
saṁśayaścātra kathaṁ bhaviṣyāma itaścyutā naveti kutaḥ punaḥ saṁśaya iti ucyate santi hyeke pratyakṣaparāḥ parokṣatvāt ,«punarbhavasya nāstikyamāśritāḥ santi cāgamapratyayādeva punarbhavamicchanti śrutibhedācca |» 1, 11 6 2
mātaraṁ pitaraṁ caike manyante janmakāraṇam | 1, 11 6 3
svabhāvaṁ paranirmāṇaṁ yadṛcchāṁ cāpare janāḥ | 1, 11 6 4
iti | 1, 11 6 5
ataḥ saṁśayaḥ kiṁnu khalvasti punarbhavo na veti || 1, 11 6 6
tatra buddhimānnāstikyabuddhiṁ jahyādvicikitsāṁ ca | 1, 11 7 1
kasmāt pratyakṣaṁ hyalpam analpamapratyakṣamasti yadāgamānumānayuktibhirupalabhyate yaireva tāvadindriyaiḥ ,«pratyakṣamupalabhyate tānyeva santi cāpratyakṣāṇi ||» 1, 11 7 2
satāṁ ca rūpāṇām atisannikarṣād ativiprakarṣād āvaraṇāt karaṇadaurbalyānmano'navasthānāt samānābhihārād abhibhavād ,«atisaukṣmyācca pratyakṣānupalabdhiḥ tasmādaparīkṣitam etaducyate pratyakṣamevāsti nānyadastīti ||» 1, 11 8 0
śrutayaścaitā na kāraṇaṁ yuktivirodhāt | 1, 11 9 1
ātmā mātuḥ piturvā yaḥ so'patyaṁ yadi saṁcaret | 1, 11 9 2
dvividhaṁ saṁcaredātmā sarvo vāvayavena vā || 1, 11 9 3
sarvaścet saṁcarenmātuḥ piturvā maraṇaṁ bhavet | 1, 11 10 1
nirantaraṁ nāvayavaḥ kaścit sūkṣmasya cātmanaḥ || 1, 11 10 2
buddhirmanaśca nirṇīte yathaivātmā tathaiva te | 1, 11 11 1
yeṣāṁ caiṣā matisteṣāṁ yonirnāsti caturvidhā || 1, 11 11 2
vidyātsvābhāvikaṁ ṣaṇṇāṁ dhātūnāṁ yatsvalakṣaṇam | 1, 11 12 1
saṁyoge ca viyoge ca teṣāṁ karmaiva kāraṇam || 1, 11 12 2
anādeścetanādhātorneṣyate paranirmitiḥ | 1, 11 13 1
para ātmā sa ceddheturiṣṭo'stu paranirmitiḥ || 1, 11 13 2
na parīkṣā na parīkṣyaṁ na kartā kāraṇaṁ na ca | 1, 11 14 1
na devā narṣayaḥ siddhāḥ karma karmaphalaṁ na ca || 1, 11 14 2
nāstikasyāsti naivātmā yadṛcchopahatātmanaḥ | 1, 11 15 1
pātakebhyaḥ paraṁ caitat pātakaṁ nāstikagrahaḥ || 1, 11 15 2
tasmānmatiṁ vimucyaitāmamārgaprasṛtāṁ budhaḥ | 1, 11 16 1
satāṁ buddhipradīpena paśyetsarvaṁ yathātatham || 1, 11 16 2
dvividhameva khalu sarvaṁ saccāsacca tasya caturvidhā parīkṣā āptopadeśaḥ pratyakṣam anumānaṁ yuktiśceti || 1, 11 17 0
āptāstāvat rajastamobhyāṁ nirmuktāstapojñānabalena ye | 1, 11 18 1
yeṣāṁ trikālamamalaṁ jñānamavyāhataṁ sadā || 1, 11 18 2
āptāḥ śiṣṭā vibuddhāste teṣāṁ vākyamasaṁśayam | 1, 11 19 1
satyaṁ vakṣyanti te kasmādasatyaṁ nīrajastamāḥ || 1, 11 19 2
ātmendriyamano'rthānāṁ sannikarṣāt pravartate | 1, 11 20 1
vyaktā tadātve yā buddhiḥ pratyakṣaṁ sā nirucyate || 1, 11 20 2
pratyakṣapūrvaṁ trividhaṁ trikālaṁ cānumīyate | 1, 11 21 1
vahnirnigūḍho dhūmena maithunaṁ garbhadarśanāt || 1, 11 21 2
evaṁ vyavasyantyatītaṁ bījāt phalamanāgatam | 1, 11 22 1
dṛṣṭvā bījāt phalaṁ jātamihaiva sadṛśaṁ budhāḥ || 1, 11 22 2
jalakarṣaṇabījartusaṁyogāt sasyasaṁbhavaḥ | 1, 11 23 1
yuktiḥ ṣaḍdhātusaṁyogādgarbhāṇāṁ saṁbhavastathā || 1, 11 23 2
mathyamanthanamanthānasaṁyogād agnisaṁbhavaḥ | 1, 11 24 1
yuktiyuktā catuṣpādasaṁpad vyādhinibarhaṇī || 1, 11 24 2
buddhiḥ paśyati yā bhāvān bahukāraṇayogajān | 1, 11 25 1
yuktistrikālā sā jñeyā trivargaḥ sādhyate yayā || 1, 11 25 2
eṣā parīkṣā nāstyanyā yayā sarvaṁ parīkṣyate | 1, 11 26 1
parīkṣyaṁ sadasaccaivaṁ tayā cāsti punarbhavaḥ || 1, 11 26 2
tatrāptāgamastāvadvedaḥ yaścānyo'pi kaścidvedārthād aviparītaḥ parīkṣakaiḥ praṇītaḥ śiṣṭānumato lokānugrahapravṛttaḥ śāstravādaḥ sa ,«cāptāgamaḥ āptāgamād upalabhyate dānatapoyajñasatyāhiṁsābrahmacaryāṇy abhyudayaniḥśreyasakarāṇīti ||» 1, 11 27 0
na cānativṛttasattvadoṣāṇām adoṣair apunarbhavo dharmadvāreṣūpadiśyate || 1, 11 28 0
dharmadvārāvahitaiśca vyapagatabhayarāgadveṣalobhamohamānair brahmāgrairāptaiḥ karmavidbhiranupahatasattvabuddhipracāraiḥ ,«pūrvaiḥ pūrvatarair maharṣibhir divyacakṣurbhir dṛṣṭopadiṣṭaḥ punarbhava iti vyavasyedevam ||» 1, 11 29 0
pratyakṣamapi copalabhyate mātāpitror visadṛśānyapatyāni tulyasaṁbhavānāṁ varṇasvarākṛtisattvabuddhibhāgyaviśeṣāḥ ,«pravarāvarakulajanma dāsyaiśvaryaṁ sukhāsukhamāyuḥ āyuṣo vaiṣamyam iha kṛtasyāvāptiḥ aśikṣitānāṁ ca »,«ruditastanapānahāsatrāsādīnāṁ pravṛttiḥ lakṣaṇotpattiḥ karmasādṛśye phalaviśeṣaḥ medhā kvacit kvacit karmaṇyamedhā »,«jātismaraṇamihāgamanam itaścyutānāmiti samadarśane priyāpriyatvam ||» 1, 11 30 0
ata evānumīyate yat svakṛtam aparihāryamavināśi paurvadehikaṁ daivasaṁjñakam ānubandhikaṁ karma tasyaitat phalam ,«itaścānyadbhaviṣyatīti patadbījamanumīyate phalaṁ ca bījāt ||» 1, 11 31 0
yuktiścaiṣā ṣaḍdhātusamudayād garbhajanma kartṛkaraṇasaṁyogāt kriyāḥ kṛtasya karmaṇaḥ phalaṁ nākṛtasya nāṅkurotpattir abījāt ,«karmasadṛśaṁ phalaṁ nānyasmād bījādanyasyotpattiḥ iti yuktiḥ ||» 1, 11 32 0
evaṁ pramāṇaiścaturbhirupadiṣṭe punarbhave dharmadvāreṣv avadhīyeta tadyathā guruśuśrūṣāyām adhyayane vratacaryāyāṁ ,«dārakriyāyāmapatyotpādane bhṛtyabharaṇe 'tithipūjāyāṁ dāne 'nabhidhyāyāṁ tapasyanasūyāyāṁ dehavāṅmānase karmaṇyakliṣṭe »,«dehendriyamano'rthabuddhyātmaparīkṣāyāṁ manaḥsamādhāviti yāni cānyānyapyevaṁvidhāni karmāṇi satāmavigarhitāni svargyāṇi »,«vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāt tānyārabheta kartuṁ tathā kurvanniha caiva yaśo labhate pretya ca svargam |» 1, 11 33 1
iti tṛtīyā paralokaiṣaṇā vyākhyātā bhavati || 1, 11 33 2
atha khalu traya upastambhāḥ trividhaṁ balaṁ trīṇyāyatanāni trayo rogāḥ trayo rogamārgāḥ trividhā bhiṣajaḥ trividhamauṣadhamiti || 1, 11 34 0
traya upastambhā iti āhāraḥ svapno brahmacaryamiti ebhis tribhir yuktiyuktair upastabdham upastambhaiḥ śarīraṁ ,«balavarṇopacayopacitam anuvartate yāvadāyuḥsaṁskārāt saṁskāram ahitam anupasevamānasya ya ihaivopadekṣyate ||» 1, 11 35 0
trividhaṁ balamiti sahajaṁ kālajaṁ yuktikṛtaṁ ca | 1, 11 36 1
sahajaṁ yaccharīrasattvayoḥ prākṛtaṁ kālakṛtamṛtuvibhāgajaṁ vayaḥkṛtaṁ ca yuktikṛtaṁ punastadyadāhāraceṣṭāyogajam || 1, 11 36 2
trīṇyāyatanāni arthānāṁ karmaṇaḥ kālasya cātiyogāyogamithyāyogāḥ | 1, 11 37 1
tatrātiprabhāvatāṁ dṛśyānāmatimātraṁ darśanamatiyogaḥ sarvaśo'darśanamayogaḥ ,«atiśliṣṭātiviprakṛṣṭaraudrabhairavādbhutadviṣṭabībhatsanavikṛtavitrāsanādirūpadarśanaṁ mithyāyogaḥ »,«tathātimātrastanitapaṭahotkruṣṭādīnāṁ śabdānāmatimātraṁ śravaṇamatiyogaḥ sarvaśo'śravaṇam ayogaḥ »,«paruṣeṣṭavināśopaghātapradharṣaṇabhīṣaṇādiśabdaśravaṇaṁ mithyāyogaḥ tathātitīkṣṇogrābhiṣyandināṁ gandhānāmatimātraṁ »,«ghrāṇamatiyogaḥ sarvaśo'ghrāṇam ayogaḥ pūtidviṣṭāmedhyaklinnaviṣapavanakuṇapagandhādighrāṇaṁ mithyāyogaḥ tathā »,«rasānāmatyādānamatiyogaḥ sarvaśo'nādānamayogaḥ mithyāyogo rāśivarjyeṣv āhāravidhiviśeṣāyataneṣūpadekṣyate tathātiśītoṣṇānāṁ »,«spṛśyānāṁ snānābhyaṅgotsādanādīnāṁ cātyupasevanam atiyogaḥ sarvaśo'nupasevanamayogaḥ snānādīnāṁ śītoṣṇādīnāṁ ca »,«spṛśyānām anānupūrvyopasevanaṁ viṣamasthānābhighātāśucibhūtasaṁsparśādayaś ceti mithyāyogaḥ ||» 1, 11 37 2
tatraikaṁ sparśanamindriyāṇāmindriyavyāpakaṁ cetaḥ samavāyi sparśanavyāpter vyāpakamapi ca cetaḥ tasmāt sarvendriyāṇāṁ ,«vyāpakasparśakṛto yo bhāvaviśeṣaḥ so'yam anupaśayāt pañcavidhastrividhavikalpo bhavatyasātmyendriyārthasaṁyogaḥ sātmyārtho »,«hyupaśayārthaḥ ||» 1, 11 38 0
karma vāṅmanaḥśarīrapravṛttiḥ | 1, 11 39 1
tatra vāṅmanaḥśarīrātipravṛttiratiyogaḥ sarvaśo'pravṛttirayogaḥ ,«vegadhāraṇodīraṇaviṣamaskhalanapatanāṅgapraṇidhānāṅgapradūṣaṇaprahāramardanaprāṇoparodhasaṁkleśanādiḥ śārīro »,«mithyāyogaḥ sūcakānṛtākālakalahāpriyābaddhānupacāraparuṣavacanādir vāṅmithyāyogaḥ »,«bhayaśokakrodhalobhamohamānerṣyāmithyādarśanādir mānaso mithyāyogaḥ ||» 1, 11 39 2
saṁgraheṇa cātiyogāyogavarjaṁ karma vāṅmanaḥśarīrajam ahitam anupadiṣṭaṁ yattacca mithyāyogaṁ vidyāt || 1, 11 40 0
iti trividhavikalpaṁ trividhameva karma prajñāparādha iti vyavasyet || 1, 11 41 0
śītoṣṇavarṣalakṣaṇāḥ punarhemantagrīṣmavarṣāḥ saṁvatsaraḥ sa kālaḥ | 1, 11 42 1
tatrātimātrasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālātiyogaḥ hīnasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālāyogaḥ yathāsvalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu kālaḥ kālamithyāyogaḥ | 1, 11 42 2
kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyate || 1, 11 42 3
ityasātmyendriyārthasaṁyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśceti trayastrividhavikalpā hetavo vikārāṇāṁ samayogayuktāstu prakṛtihetavo ,«bhavanti ||» 1, 11 43 0
sarveṣāmeva bhāvānāṁ bhāvābhāvau nāntareṇa yogāyogātiyogamithyāyogān samupalabhyete yathāsvayuktyapekṣiṇau hi bhāvābhāvau ,|| 1, 11 44 0
trayo rogā iti nijāgantumānasāḥ | 1, 11 45 1
tatra nijaḥ śārīradoṣasamutthaḥ āgantur viṣavāyvagnisamprahārādisamutthaḥ mānasaḥ punariṣṭasya lābhāllābhāc cāniṣṭasyopajāyate || 1, 11 45 2
tatra buddhimatā mānasavyādhiparītenāpi satā buddhyā hitāhitam avekṣyāvekṣya dharmārthakāmānām ahitānām anupasevane hitānāṁ ,«copasevane prayatitavyaṁ na hyantareṇa loke trayametanmānasaṁ kiṁcin niṣpadyate sukhaṁ vā duḥkhaṁ vā tasmādetaccānuṣṭheyaṁ »,«tadvidyānāṁ copasevane prayatitavyam ātmadeśakulakālabalaśaktijñāne yathāvacceti ||» 1, 11 46 0
bhavati cātra | 1, 11 47 1
mānasaṁ prati bhaiṣajyaṁ trivargasyānvavekṣaṇam | 1, 11 47 2
tadvidyasevā vijñānamātmādīnāṁ ca sarvaśaḥ || 1, 11 47 3
trayo rogamārgā iti śākhā marmāsthisandhayaḥ koṣṭhaśca | 1, 11 48 1
tatra śākhā raktādayo dhātavastvak ca sa bāhyo rogamārgaḥ marmāṇi punarvastihṛdayamūrdhādīni ,«asthisandhayo'sthisaṁyogāstatropanibaddhāśca snāyukaṇḍarāḥ sa madhyamo rogamārgaḥ koṣṭhaḥ punarucyate mahāsrotaḥ »,"śarīramadhyaṁ mahānimnamāmapakvāśayaśceti paryāyaśabdaistantre sa rogamārga ābhyantaraḥ ||" 1, 11 48 2
tatra gaṇḍapiḍakālajyapacīcarmakīlādhimāṁsamaṣakakuṣṭhavyaṅgādayo vikārā bahirmārgajāśca ,«visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ śākhānusāriṇo bhavanti rogāḥ »,«pakṣavadhagrahāpatānakārditaśoṣarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṁśādayaḥ śirohṛdvastirogādayaśca madhyamamārgānusāriṇo »,«bhavanti rogā jvarātīsārachardyalasakavisūcikākāsaśvāsahikkānāhodaraplīhādayo 'ntarmārgajāśca »,«visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ koṣṭhānusāriṇo bhavanti rogāḥ ||» 1, 11 49 0
trividhā bhiṣaja iti | 1, 11 50 1
bhiṣakchadmacarāḥ santi santyeke siddhasādhitāḥ | 1, 11 50 2
santi vaidyaguṇairyuktāstrividhā bhiṣajo bhuvi || 1, 11 50 3
vaidyabhāṇḍauṣadhaiḥ pustaiḥ pallavairavalokanaiḥ | 1, 11 51 1
labhante ye bhiṣakśabdamajñāste pratirūpakāḥ || 1, 11 51 2
śrīyaśojñānasiddhānāṁ vyapadeśād atadvidhāḥ | 1, 11 52 1
vaidyaśabdaṁ labhante ye jñeyāste siddhasādhitāḥ || 1, 11 52 2
prayogajñānavijñānasiddhisiddhāḥ sukhapradāḥ | 1, 11 53 1
jīvitābhisarāste syurvaidyatvaṁ teṣvavasthitamiti || 1, 11 53 2
trividhamauṣadhamiti daivavyapāśrayaṁ yuktivyapāśrayaṁ sattvāvajayaśca | 1, 11 54 1
tatra daivavyapāśrayaṁ mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi ,«yuktivyapāśrayaṁ punarāhārauṣadhadravyāṇāṁ yojanā sattvāvajayaḥ punarahitebhyo'rthebhyo manonigrahaḥ ||» 1, 11 54 2
śarīradoṣaprakope khalu śarīramevāśritya prāyaśastrividham auṣadhamicchanti antaḥparimārjanaṁ bahiḥparimārjanaṁ ,"śastrapraṇidhānaṁ ceti |" 1, 11 55 1
tatrāntaḥparimārjanaṁ yadantaḥśarīramanupraviśyauṣadham āhārajātavyādhīn pramārṣṭi yatpunar bahiḥsparśam ,"āśrityābhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādyair āmayān pramārṣṭi tadbahiḥparimārjanaṁ śastrapraṇidhānaṁ punaś ",«chedanabhedanavyadhanadāraṇalekhanotpāṭanapracchanasīvanaiṣaṇakṣārajalaukasaś ceti ||» 1, 11 55 2
bhavanti cātra | 1, 11 56 1
prājño roge samutpanne bāhyenābhyantareṇa vā | 1, 11 56 2
karmaṇā labhate śarma śastropakramaṇena vā || 1, 11 56 3
bālastu khalu mohādvā pramādādvā na budhyate | 1, 11 57 1
utpadyamānaṁ prathamaṁ rogaṁ śatrumivābudhaḥ || 1, 11 57 2
aṇurhi prathamaṁ bhūtvā rogaḥ paścādvivardhate | 1, 11 58 1
sa jātamūlo muṣṇāti balamāyuśca durmateḥ || 1, 11 58 2
na mūḍho labhate saṁjñāṁ tāvadyāvanna pīḍyate | 1, 11 59 1
pīḍitastu matiṁ paścāt kurute vyādhinigrahe || 1, 11 59 2
atha putrāṁśca dārāṁśca jñātīṁścāhūya bhāṣate | 1, 11 60 1
sarvasvenāpi me kaścidbhiṣagānīyatāmiti || 1, 11 60 2
tathāvidhaṁ ca kaḥ śakto durbalaṁ vyādhipīḍitam | 1, 11 61 1
kṛśaṁ kṣīṇendriyaṁ dīnaṁ paritrātuṁ gatāyuṣam || 1, 11 61 2
sa trātāram anāsādya bālastyajati jīvitam | 1, 11 62 1
godhā lāṅgulabaddhevākṛṣyamāṇā balīyasā || 1, 11 62 2
tasmāt prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā | 1, 11 63 1
bheṣajaiḥ pratikurvīta ya icchet sukhamātmanaḥ || 1, 11 63 2
tatra ślokau | 1, 11 64 1
eṣaṇāḥ samupastambhā balaṁ kāraṇam āmayāḥ | 1, 11 64 2
tisraiṣaṇīye mārgāśca bhiṣajo bheṣajāni ca || 1, 11 64 3
tritvenāṣṭau samuddiṣṭāḥ kṛṣṇātreyeṇa dhīmatā | 1, 11 65 1
bhāvā bhāveṣvasaktena yeṣu sarvaṁ pratiṣṭhitam || 1, 11 65 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte ślokasthāne tisraiṣaṇīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 1, 11 66 0
athāto vātakalākalīyam adhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 12 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 12 2 0
vātakalākalājñānamadhikṛtya parasparamatāni jijñāsamānāḥ samupaviśya maharṣayaḥ papracchuranyo'nyaṁ kiṁguṇo vāyuḥ kimasya ,«prakopaṇam upaśamanāni vāsya kāni kathaṁ cainam asaṁghātavantam anavasthitam anāsādya prakopaṇapraśamanāni prakopayanti »,«praśamayanti vā kāni cāsya kupitākupitasya śarīrāśarīracarasya śarīreṣu carataḥ karmāṇi bahiḥśarīrebhyo veti ||» 1, 12 3 0
atrovāca kuśaḥ sāṁkṛtyāyanaḥ rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadāḥ ṣaḍime vātaguṇā bhavanti || 1, 12 4 0
tacchrutvā vākyaṁ kumāraśirā bharadvāja uvāca evametadyathā bhagavānāha eta eva vātaguṇā bhavanti sa tv evaṁguṇair evaṁdravyair ,«evamprabhāvaiśca karmabhirabhyasyamānair vāyuḥ prakopamāpadyate samānaguṇābhyāso hi dhātūnāṁ vṛddhikāraṇamiti ||» 1, 12 5 0
tacchrutvā vākyaṁ kāṅkāyano vāhlīkabhiṣag uvāca evametadyathā bhagavānāha etānyeva vātaprakopaṇāni bhavanti ato viparītāni ,«vātasya praśamanāni bhavanti prakopaṇaviparyayo hi dhātūnāṁ praśamakāraṇamiti ||» 1, 12 6 0
tacchrutvā vākyaṁ baḍiśo dhāmārgava uvāca evametadyathā bhagavānāha etānyeva vātaprakopapraśamanāni bhavanti | 1, 12 7 1
yathā hy enam asaṁghātam anavasthitamanāsādya prakopaṇapraśamanāni prakopayanti praśamayanti vā tathānuvyākhyāsyāmaḥ ,«vātaprakopaṇāni khalu rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadaśuṣirakarāṇi śarīrāṇāṁ tathāvidheṣu śarīreṣu vāyurāśrayaṁ gatvāpyāyamānaḥ »,«prakopamāpadyate vātapraśamanāni punaḥ snigdhagurūṣṇaślakṣṇamṛdupicchilaghanakarāṇi śarīrāṇāṁ tathāvidheṣu śarīreṣu vāyur »,«asajyamānaś caran praśāntimāpadyate ||» 1, 12 7 2
tacchrutvā baḍiśavacanam avitatham ṛṣigaṇair anumatamuvāca vāyorvido rājarṣiḥ evametat sarvam anapavādaṁ yathā bhagavānāha | 1, 12 8 1
yāni tu khalu vāyoḥ kupitākupitasya śarīrāśarīracarasya śarīreṣu carataḥ karmāṇi bahiḥśarīrebhyo vā bhavanti teṣāmavayavān ,«pratyakṣānumānopadeśaiḥ sādhayitvā namaskṛtya vāyave yathāśakti pravakṣyāmaḥ vāyustantrayantradharaḥ »,«prāṇodānasamānavyānāpānātmā pravartakaś ceṣṭānām uccāvacānāṁ niyantā praṇetā ca manasaḥ sarvendriyāṇām udyojakaḥ »,«sarvendriyānām abhivoḍhā sarvaśarīradhātuvyūhakaraḥ saṁdhānakaraḥ śarīrasya pravartako vācaḥ prakṛtiḥ sparśaśabdayoḥ »,"śrotrasparśanayormūlaṁ harṣotsāhayor yoniḥ samīraṇo'gneḥ doṣasaṁśoṣaṇaḥ kṣeptā bahirmalānāṁ sthūlāṇusrotasāṁ bhettā kartā ",«garbhākṛtīnām āyuṣo'nuvṛttipratyayabhūto bhavatyakupitaḥ |» 1, 12 8 2
kupitastu khalu śarīre śarīraṁ nānāvidhairvikārair upatapati balavarṇasukhāyuṣām upaghātāya mano vyāharṣayati sarvendriyāṇy ,«upahanti vinihanti garbhān vikṛtimāpādayaty atikālaṁ vā dhārayati bhayaśokamohadainyātipralāpāñ janayati prāṇāṁścoparuṇaddhi |» 1, 12 8 3
prakṛtibhūtasya khalvasya loke carataḥ karmāṇīmāni bhavanti tadyathā dharaṇīdhāraṇaṁ jvalanojjvālanam ,"ādityacandranakṣatragrahagaṇānāṁ saṁtānagatividhānaṁ sṛṣṭiśca meghānām apāṁ visargaḥ pravartanaṁ srotasāṁ puṣpaphalānāṁ ",«cābhinirvartanam udbhedanaṁ caudbhidānām ṛtūnāṁ pravibhāgaḥ vibhāgo dhātūnāṁ dhātumānasaṁsthānavyaktiḥ bījābhisaṁstāraḥ »,"śasyābhivardhanam avikledopaśoṣaṇe avaikārikavikāraśceti |" 1, 12 8 4
prakupitasya khalvasya lokeṣu carataḥ karmāṇīmāni bhavanti tadyathā śikhariśikharāvamathanam unmathanamanokahānām utpīḍanaṁ ,«sāgarāṇām udvartanaṁ sarasāṁ pratisaraṇamāpagānām ākampanaṁ ca bhūmeḥ ādhamanam ambudānāṁ »,«nīhāranirhrādapāṁśusikatāmatsyabhekoragakṣārarudhirāśmāśanivisargaḥ vyāpādanaṁ ca ṣaṇṇāmṛtūnāṁ śasyānāmasaṁghātaḥ »,«bhūtānāṁ copasargaḥ bhāvānāṁ cābhāvakaraṇaṁ caturyugāntakarāṇāṁ meghasūryānalānilānāṁ visargaḥ sa hi bhagavān »,«prabhavaścāvyayaśca bhūtānāṁ bhāvābhāvakaraḥ sukhāsukhayor vidhātā mṛtyuḥ yamaḥ niyantā prajāpatiḥ aditiḥ viśvakarmā »,«viśvarūpaḥ sarvagaḥ sarvatantrāṇāṁ vidhātā bhāvānāmaṇuḥ vibhuḥ viṣṇuḥ krāntā lokānāṁ vāyureva bhagavāniti ||» 1, 12 8 5
tacchrutvā vāyorvidavaco marīciruvāca yadyapyevam etat kimarthasyāsya vacane vijñāne vā sāmarthyamasti bhiṣagvidyāyāṁ ,«bhiṣagvidyām adhikṛtyeyaṁ kathā pravṛtteti ||» 1, 12 9 0
vāyorvida uvāca bhiṣak pavanam atibalam atiparuṣam atiśīghrakāriṇam ātyayikaṁ cen nānuniśāmyet sahasā prakupitam atiprayataḥ ,«kathamagre'bhirakṣitumabhidhāsyati prāgevainam atyayabhayāt vāyoryathārthā stutir api bhavatyārogyāya balavarṇavivṛddhaye »,«varcasvitvāyopacayāya jñānopapattaye paramāyuḥprakarṣāya ceti ||» 1, 12 10 0
marīciruvāca agnireva śarīre pittāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti tadyathā paktimapaktiṁ darśanamadarśanaṁ ,«mātrāmātratvam ūṣmaṇaḥ prakṛtivikṛtivarṇau śauryaṁ bhayaṁ krodhaṁ harṣaṁ mohaṁ prasādam ityevamādīni cāparāṇi dvaṁdvānīti ||» 1, 12 11 0
tacchrutvā marīcivacaḥ kāpya uvāca soma eva śarīre śleṣmāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti tadyathā dārḍhyaṁ ,"śaithilyamupacayaṁ kārśyam utsāhamālasyaṁ vṛṣatāṁ klībatāṁ jñānamajñānaṁ buddhiṁ mohamevamādīni cāparāṇi dvaṁdvānīti ||" 1, 12 12 0
tacchrutvā kāpyavaco bhagavān punarvasurātreya uvāca sarva eva bhavantaḥ samyag āhur anyatraikāntikavacanāt sarva eva khalu ,«vātapittaśleṣmāṇaḥ prakṛtibhūtāḥ puruṣamavyāpannendriyaṁ balavarṇasukhopapannam āyuṣā mahatopapādayanti samyagevācaritā »,«dharmārthakāmā iva niḥśreyasena mahatā puruṣamiha cāmuṣmiṁś ca loke vikṛtāstvenaṁ mahatā viparyayeṇopapādayanti kratavas traya »,«iva vikṛtimāpannā lokamaśubhenopaghātakāla iti ||» 1, 12 13 0
tadṛṣayaḥ sarva evānumenire vacanamātreyasya bhagavato'bhinananduś ceti || 1, 12 14 0
tadātreyavacaḥ śrutvā sarva evānumenire | 1, 12 15 1
ṛṣayo'bhinananduśca yathendravacanaṁ surāḥ || 1, 12 15 2
guṇāḥ ṣaḍ dvividho hetur vividhaṁ karma yat punaḥ | 1, 12 16 1
vāyoścaturvidhaṁ karma pṛthak ca kaphapittayoḥ || 1, 12 16 2
maharṣīṇāṁ matiryā yā punarvasumatiśca yā | 1, 12 17 1
kalākalīye vātasya tat sarvaṁ saṁprakāśitam || 1, 12 17 2
athātaḥ snehādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 13 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 13 2 1
sāṁkhyaiḥ saṁkhyātasaṁkhyeyaiḥ sahāsīnaṁ punarvasum | 1, 13 3 1
jagaddhitārthaṁ papraccha vahniveśaḥ svasaṁśayam || 1, 13 3 2
kiṁyonayaḥ kati snehāḥ ke ca snehaguṇāḥ pṛthak | 1, 13 4 1
kālānupāne ke kasya kati kāśca vicāraṇāḥ || 1, 13 4 2
kati mātrāḥ kathaṁmānāḥ kā ca keṣūpadiśyate | 1, 13 5 1
kaśca kebhyo hitaḥ snehaḥ prakarṣaḥ snehane ca kaḥ || 1, 13 5 2
snehyāḥ ke ke na ca snigdhāsnigdhātisnigdhalakṣaṇam | 1, 13 6 1
kiṁ pānāt prathamaṁ pīte jīrṇe kiṁca hitāhitam || 1, 13 6 2
ke mṛdukrūrakoṣṭhāḥ kā vyāpadaḥ siddhayaśca kāḥ | 1, 13 7 1
acche saṁśodhane caiva snehe kā vṛttiriṣyate || 1, 13 7 2
vicāraṇāḥ keṣu yojyā vidhinā kena tat prabho | 1, 13 8 1
snehasyāmitavijñāna jñānamicchāmi veditum || 1, 13 8 2
atha tatsaṁśayacchettā pratyuvāca punarvasuḥ | 1, 13 9 1
snehānāṁ dvividhā saumya yoniḥ sthāvarajaṅgamā || 1, 13 9 2
tilaḥ priyālābhiṣukau bibhītakaścitrābhayairaṇḍamadhūkasarṣapāḥ | 1, 13 10 1
kusumbhabilvārukamūlakātasīnikocakākṣoḍakarañjaśigrukāḥ || 1, 13 10 2
snehāśayāḥ sthāvarasaṁjñitāstathā syurjaṅgamā matsyamṛgāḥ sapakṣiṇaḥ | 1, 13 11 1
teṣāṁ dadhikṣīraghṛtāmiṣaṁ vasā sneheṣu majjā ca tathopadiśyate || 1, 13 11 2
sarveṣāṁ tailajātānāṁ tilatailaṁ viśiṣyate | 1, 13 12 1
balārthe snehane cāgryamairaṇḍaṁ tu virecane || 1, 13 12 2
sarpistailaṁ vasā majjā sarvasnehottamā matāḥ | 1, 13 13 1
eṣu caivottamaṁ sarpiḥ saṁskārasyānuvartanāt || 1, 13 13 2
ghṛtaṁ pittānilaharaṁ rasaśukraujasāṁ hitam | 1, 13 14 1
nirvāpaṇaṁ mṛdukaraṁ svaravarṇaprasādanam || 1, 13 14 2
mārutaghnaṁ na ca śleṣmavardhanaṁ balavardhanam | 1, 13 15 1
tvacyamuṣṇaṁ sthirakaraṁ tailaṁ yoniviśodhanam || 1, 13 15 2
viddhabhagnāhatabhraṣṭayonikarṇaśiroruji | 1, 13 16 1
pauruṣopacaye snehe vyāyāme ceṣyate vasā || 1, 13 16 2
balaśukrarasaśleṣmamedomajjavivardhanaḥ | 1, 13 17 1
majjā viśeṣato 'sthnāṁ ca balakṛt snehane hitaḥ || 1, 13 17 2
sarpiḥ śaradi pātavyaṁ vasā majjā ca mādhave | 1, 13 18 1
tailaṁ prāvṛṣi nātyuṣṇaśīte snehaṁ pibennaraḥ || 1, 13 18 2
vātapittādhiko rātrāvuṣṇe cāpi pibennaraḥ | 1, 13 19 1
śleṣmādhiko divā śīte pibeccāmalabhāskare || 1, 13 19 2
atyuṣṇe vā divā pīto vātapittādhikena vā | 1, 13 20 1
mūrcchāṁ pipāsāmunmādaṁ kāmalāṁ vā samīrayet || 1, 13 20 2
śīte rātrau piban snehaṁ naraḥ śleṣmādhiko 'pi vā | 1, 13 21 1
ānāhamaruciṁ śūlaṁ pāṇḍutāṁ vā samṛcchati || 1, 13 21 2
jalamuṣṇaṁ ghṛte peyaṁ yūṣastaile 'nu śasyate | 1, 13 22 1
vasāmajjñostu maṇḍaḥ syāt sarveṣūṣṇamathāmbu vā || 1, 13 22 2
odanaśca vilepī ca raso māṁsaṁ payo dadhi | 1, 13 23 1
yavāgūḥ sūpaśākau ca yūṣaḥ kāmbalikaḥ khaḍaḥ || 1, 13 23 2
saktavastilapiṣṭaṁ ca madyaṁ lehāstathaiva ca | 1, 13 24 1
bhakṣyamabhyañjanaṁ bastistathā cottarabastayaḥ || 1, 13 24 2
gaṇḍūṣaḥ karṇatailaṁ ca nastaḥkarṇākṣitarpaṇam | 1, 13 25 1
caturviṁśatirityetāḥ snehasya pravicāraṇāḥ || 1, 13 25 2
acchapeyastu yaḥ sneho na tāmāhurvicāraṇām | 1, 13 26 1
snehasya sa bhiṣagdṛṣṭaḥ kalpaḥ prāthamakalpikaḥ || 1, 13 26 2
rasaiścopahitaḥ snehaḥ samāsavyāsayogibhiḥ | 1, 13 27 1
ṣaḍbhistriṣaṣṭidhā saṁkhyāṁ prāpnotyekaśca kevalaḥ || 1, 13 27 2
evametāścatuḥṣaṣṭiḥ snehānāṁ pravicāraṇā | 1, 13 28 1
okartuvyādhipuruṣān prayojyā jānatā bhavet || 1, 13 28 2
ahorātramahaḥ kṛtsnamardhāhaṁ ca pratīkṣate | 1, 13 29 1
pradhānā madhyamā hrasvā snehamātrā jarāṁ prati || 1, 13 29 2
iti tisraḥ samuddiṣṭā mātrāḥ snehasya mānataḥ | 1, 13 30 1
tāsāṁ prayogān vakṣyāmi puruṣaṁ puruṣaṁ prati || 1, 13 30 2
prabhūtasnehanityā ye kṣutpipāsāsahā narāḥ | 1, 13 31 1
pāvakaścottamabalo yeṣāṁ ye cottamā bale || 1, 13 31 2
gulminaḥ sarpadaṣṭāśca visarpopahatāśca ye | 1, 13 32 1
unmattāḥ kṛcchramūtrāśca gāḍhavarcasa eva ca || 1, 13 32 2
pibeyuruttamāṁ mātrāṁ tasyāḥ pāne guṇāñchṛṇu | 1, 13 33 1
vikārāñchamayatyeṣā śīghraṁ samyakprayojitā || 1, 13 33 2
doṣānukarṣiṇī mātrā sarvamārgānusāriṇī | 1, 13 34 1
balyā punarnavakarī śarīrendriyacetasām || 1, 13 34 2
aruṣkasphoṭapiḍakākaṇḍūpamābhirarditāḥ | 1, 13 35 1
kuṣṭhinaśca pramīḍhāśca vātaśoṇitikāśca ye || 1, 13 35 2
nātibahvāśinaścaiva mṛdukoṣṭhāstathaiva ca | 1, 13 36 1
pibeyurmadhyamāṁ mātrāṁ madhyamāścāpi ye bale || 1, 13 36 2
mātraiṣā mandavibhraṁśā na cātibalahāriṇī | 1, 13 37 1
sukhena ca snehayati śodhanārthe ca yujyate || 1, 13 37 2
ye tu vṛddhāśca bālāśca sukumārāḥ sukhocitāḥ | 1, 13 38 1
riktakoṣṭhatvamahitaṁ yeṣāṁ mandāgnayaśca ye || 1, 13 38 2
jvarātīsārakāsāśca yeṣāṁ cirasamutthitāḥ | 1, 13 39 1
snehamātrāṁ pibeyuste hrasvāṁ ye cāvarā bale || 1, 13 39 2
parihāre sukhā caiṣā mātrā snehanabṛṁhaṇī | 1, 13 40 1
vṛṣyā balyā nirābādhā ciraṁ cāpyanuvartate || 1, 13 40 2
vātapittaprakṛtayo vātapittavikāriṇaḥ | 1, 13 41 1
cakṣuḥkāmāḥ kṣatāḥ kṣīṇā vṛddhā bālāstathābalāḥ || 1, 13 41 2
āyuḥprakarṣakāmāśca balavarṇasvarārthinaḥ | 1, 13 42 1
puṣṭikāmāḥ prajākāmāḥ saukumāryārthinaśca ye || 1, 13 42 2
dīptyojaḥsmṛtimedhāgnibuddhīndriyabalārthinaḥ | 1, 13 43 1
pibeyuḥ sarpirārtāśca dāhaśastraviṣāgnibhiḥ || 1, 13 43 2
pravṛddhaśleṣmamedaskāścalasthūlagalodarāḥ | 1, 13 44 1
vātavyādhibhirāviṣṭā vātaprakṛtayaśca ye || 1, 13 44 2
balaṁ tanutvaṁ laghutāṁ dṛḍhatāṁ sthiragātratām | 1, 13 45 1
snigdhaślakṣṇatanutvaktāṁ ye ca kāṅkṣanti dehinaḥ || 1, 13 45 2
kṛmikoṣṭhāḥ krūrakoṣṭhāstathā nāḍībhirarditāḥ | 1, 13 46 1
pibeyuḥ śītale kāle tailaṁ tailocitāśca ye || 1, 13 46 2
vātātapasahā ye ca rūkṣā bhārādhvakarśitāḥ | 1, 13 47 1
saṁśuṣkaretorudhirā niṣpītakaphamedasaḥ || 1, 13 47 2
asthisandhisirāsnāyumarmakoṣṭhamahārujaḥ | 1, 13 48 1
balavānmāruto yeṣāṁ khāni cāvṛtya tiṣṭhati || 1, 13 48 2
mahaccāgnibalaṁ yeṣāṁ vasāsātmyāśca ye narāḥ | 1, 13 49 1
teṣāṁ snehayitavyānāṁ vasāpānaṁ vidhīyate || 1, 13 49 2
dīptāgnayaḥ kleśasahā ghasmarāḥ snehasevinaḥ | 1, 13 50 1
vātārtāḥ krūrakoṣṭhāśca snehyā majjānamāpnuyuḥ || 1, 13 50 2
yebhyo yebhyo hito yo yaḥ snehaḥ sa parikīrtitaḥ | 1, 13 51 1
snehanasya prakarṣau tu saptarātratrirātrakau || 1, 13 51 2
svedyāḥ śodhayitavyāśca rūkṣā vātavikāriṇaḥ | 1, 13 52 1
vyāyāmamadyastrīnityāḥ snehyāḥ syurye ca cintakāḥ || 1, 13 52 2
saṁśodhanādṛte yeṣāṁ rūkṣaṇaṁ sampravakṣyate | 1, 13 53 1
na teṣāṁ snehanaṁ śastamutsannakaphamedasām || 1, 13 53 2
abhiṣyaṇṇānanagudā nityamandāgnayaśca ye | 1, 13 54 1
tṛṣṇāmūrcchāparītāśca garbhiṇyastāluśoṣiṇaḥ || 1, 13 54 2
annadviṣaśchardayanto jaṭharāmagarārditāḥ | 1, 13 55 1
durbalāśca pratāntāśca snehaglānā madāturāḥ || 1, 13 55 2
na snehyā vartamāneṣu na nastobastikarmasu | 1, 13 56 1
snehapānāt prajāyante teṣāṁ rogāḥ sudāruṇāḥ || 1, 13 56 2
purīṣaṁ grathitaṁ rūkṣaṁ vāyurapraguṇo mṛduḥ | 1, 13 57 1
paktā kharatvaṁ raukṣyaṁ ca gātrasyāsnigdhalakṣaṇam || 1, 13 57 2
vātānulomyaṁ dīpto 'gnirvarcaḥ snigdhamasaṁhatam | 1, 13 58 1
mārdavaṁ snigdhatā cāṅge snigdhānāmupajāyate || 1, 13 58 2
pāṇḍutā gauravaṁ jāḍyaṁ purīṣasyāvipakvatā | 1, 13 59 1
tandrīr arucir utkeśaḥ syādatisnigdhalakṣaṇam || 1, 13 59 2
dravoṣṇamanabhiṣyandi bhojyamannaṁ pramāṇataḥ | 1, 13 60 1
nātisnigdhamasaṁkīrṇaṁ śvaḥ snehaṁ pātumicchatā || 1, 13 60 2
pibet saṁśamanaṁ snehamannakāle prakāṅkṣitaḥ | 1, 13 61 1
śuddhyarthaṁ punarāhāre naiśe jīrṇe pibennaraḥ || 1, 13 61 2
uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ | 1, 13 62 1
śakṛnmūtrānilodgārānudīrṇāṁśca na dhārayet || 1, 13 62 2
vyāyāmamuccairvacanaṁ krodhaśokau himātapau | 1, 13 63 1
varjayedapravātaṁ ca seveta śayanāsanam || 1, 13 63 2
snehaṁ pītvā naraḥ snehaṁ pratibhuñjāna eva ca | 1, 13 64 1
snehamithyopacārāddhi jāyante dāruṇā gadāḥ || 1, 13 64 2
mṛdukoṣṭhas trirātreṇa snihyatyacchopasevayā | 1, 13 65 1
snihyati krūrakoṣṭhastu saptarātreṇa mānavaḥ || 1, 13 65 2
guḍamikṣurasaṁ mastu kṣīram ulloḍitaṁ dadhi | 1, 13 66 1
pāyasaṁ kṛśarāṁ sarpiḥ kāśmaryatriphalārasam || 1, 13 66 2
drākṣārasaṁ pīlurasaṁ jalamuṣṇamathāpi vā | 1, 13 67 1
madyaṁ vā taruṇaṁ pītvā mṛdukoṣṭho viricyate || 1, 13 67 2
virecayanti naitāni krūrakoṣṭhaṁ kadācana | 1, 13 68 1
bhavati krūrakoṣṭhasya grahaṇyatyulbaṇānilā || 1, 13 68 2
udīrṇapittālpakaphā grahaṇī mandamārutā | 1, 13 69 1
mṛdukoṣṭhasya tasmāt sa suvirecyo naraḥ smṛtaḥ || 1, 13 69 2
udīrṇapittā grahaṇī yasya cāgnibalaṁ mahat | 1, 13 70 1
bhasmībhavati tasyāśu snehaḥ pīto 'gnitejasā || 1, 13 70 2
sa jagdhvā snehamātrāṁ tāmojaḥ prakṣārayan balī | 1, 13 71 1
snehāgniruttamāṁ tṛṣṇāṁ sopasargāmudīrayet || 1, 13 71 2
nālaṁ snehasamṛddhasya śamāyānnaṁ sugurvapi | 1, 13 72 1
sa cet suśītaṁ salilaṁ nāsādayati dahyate | 1, 13 72 2
yathaivāśīviṣaḥ kakṣamadhyagaḥ svaviṣāgninā || 1, 13 72 3
ajīrṇe yadi tu snehe tṛṣṇā syācchardayedbhiṣak | 1, 13 73 1
śītodakaṁ punaḥ pītvā bhuktvā rūkṣānnamullikhet || 1, 13 73 2
na sarpiḥ kevalaṁ pitte sāme viśeṣataḥ | 1, 13 74 1
sarvaṁ hyanurajeddehaṁ hatvā saṁjñāṁ ca mārayet || 1, 13 74 2
tandrā sotkleśa ānāho jvaraḥ stambho visaṁjñatā | 1, 13 75 1
kuṣṭhāni kaṇḍūḥ pāṇḍutvaṁ śophārśāṁsyarucistṛṣā || 1, 13 75 2
jaṭharaṁ grahaṇīdoṣāḥ staimityaṁ vākyanigrahaḥ | 1, 13 76 1
śūlamāmapradoṣāśca jāyante snehavibhramāt || 1, 13 76 2
tatrāpyullekhanaṁ śastaṁ svedaḥ kālapratīkṣaṇam | 1, 13 77 1
prati prati vyādhibalaṁ buddhvā sraṁsanameva ca || 1, 13 77 2
takrāriṣṭaprayogaśca rūkṣapānānnasevanam | 1, 13 78 1
mūtrāṇāṁ triphalāyāśca snehavyāpattibheṣajam || 1, 13 78 2
akāle cāhitaścaiva mātrayā na ca yojitaḥ | 1, 13 79 1
sneho mithyopacārācca vyāpadyetātisevitaḥ || 1, 13 79 2
snehāt praskandanaṁ jantustrirātroparataḥ pibet | 1, 13 80 1
snehavaddravamuṣṇaṁ ca tryahaṁ bhuktvā rasaudanam || 1, 13 80 2
ekāhoparatastadvadbhuktvā pracchardanaṁ pibet | 1, 13 81 1
syāttvasaṁśodhanārthīye vṛttiḥ snehe viriktavat || 1, 13 81 2
snehadviṣaḥ snehanityā mṛdukoṣṭhāśca ye narāḥ | 1, 13 82 1
kleśāsahā madyanityāsteṣāmiṣṭā vicāraṇā || 1, 13 82 2
lāvataittiramāyūrahāṁsavārāhakaukkuṭāḥ | 1, 13 83 1
gavyājaurabhramātsyāśca rasāḥ syuḥ snehane hitāḥ || 1, 13 83 2
yavakolakulatthāśca snehāḥ saguḍaśarkarāḥ | 1, 13 84 1
dāḍimaṁ dadhi savyoṣaṁ rasasaṁyogasaṁgrahaḥ || 1, 13 84 2
snehayanti tilāḥ pūrvaṁ jagdhāḥ sasnehaphāṇitāḥ | 1, 13 85 1
kṛśarāśca bahusnehāstilakāmbalikāstathā || 1, 13 85 2
phāṇitaṁ śṛṅgaveraṁ ca tailaṁ ca surayā saha | 1, 13 86 1
pibedrūkṣo bhṛtairmāṁsairjīrṇe 'śnīyācca bhojanam || 1, 13 86 2
tailaṁ surāyā maṇḍena vasāṁ majjānameva vā | 1, 13 87 1
piban saphāṇitaṁ kṣīraṁ naraḥ snihyati vātikaḥ || 1, 13 87 2
dhāroṣṇaṁ snehasaṁyuktaṁ pītvā saśarkaraṁ payaḥ | 1, 13 88 1
naraḥ snihyati pītvā vā saraṁ dadhnaḥ saphāṇitam || 1, 13 88 2
pāñcaprasṛtikī peyā pāyaso māṣamiśrakaḥ | 1, 13 89 1
kṣīrasiddho bahusnehaḥ snehayedacirānnaram || 1, 13 89 2
sarpistailavasāmajjātaṇḍulaprasṛtaiḥ śṛtā | 1, 13 90 1
pāñcaprasṛtikī peyā peyā snehanamicchatā || 1, 13 90 2
grāmyānūpaudakaṁ māṁsaṁ guḍaṁ dadhi payastilān | 1, 13 91 1
kuṣṭhī śothī pramehī ca snehane na prayojayet || 1, 13 91 2
snehairyathārhaṁ tān siddhaiḥ snehayedavikāribhiḥ | 1, 13 92 1
pippalībhirharītakyā siddhaistriphalayāpi vā || 1, 13 92 2
drākṣāmalakayūṣābhyāṁ dadhnā cāmlena sādhayet | 1, 13 93 1
vyoṣagarbhaṁ bhiṣak snehaṁ pītvā snihyati taṁ naraḥ || 1, 13 93 2
yavakolakulatthānāṁ rasāḥ kṣāraḥ surā dadhi | 1, 13 94 1
kṣīrasarpiśca tat siddhaṁ snehanīyaṁ ghṛtottamam || 1, 13 94 2
tailamajjavasāsarpirbadaratriphalārasaiḥ | 1, 13 95 1
yoniśukrapradoṣeṣu sādhayitvā prayojayet || 1, 13 95 2
gṛhṇātyambu yathā vastraṁ prasravatyadhikaṁ yathā | 1, 13 96 1
yathāgni jīryati snehastathā sravati cādhikaḥ || 1, 13 96 2
yathā vākledya mṛtpiṇḍamāsiktaṁ tvarayā jalam | 1, 13 97 1
sravati sraṁsate snehastathā tvaritasevitaḥ || 1, 13 97 2
lavaṇopahitāḥ snehāḥ snehayantyacirānnaram | 1, 13 98 1
taddhyabhiṣyandyarūkṣaṁ ca sūkṣmamuṣṇaṁ vyavāyi ca || 1, 13 98 2
snehamagre prayuñjīta tataḥ svedamanantaram | 1, 13 99 1
snehasvedopapannasya saṁśodhanamathetarat || 1, 13 99 2
tatra ślokaḥ | 1, 13 100 1
snehāḥ snehavidhiḥ kṛtsnavyāpatsiddhiḥ sabheṣajā | 1, 13 100 2
yathāpraśnaṁ bhagavatā vyāhṛtaṁ cāndrabhāginā || 1, 13 100 3
athātaḥ svedādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 14 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 14 2 1
ataḥ svedāḥ pravakṣyante yairyathāvatprayojitaiḥ | 1, 14 3 1
svedasādhyāḥ praśāmyanti gadā vātakaphātmakāḥ || 1, 14 3 2
snehapūrvaṁ prayuktena svedenāvajite 'nile | 1, 14 4 1
purīṣamūtraretāṁsi na sajanti kathaṁcana || 1, 14 4 2
śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ | 1, 14 5 1
namayanti yathānyāyaṁ kiṁ punarjīvato narān || 1, 14 5 2
rogartuvyādhitāpekṣo nātyuṣṇo 'timṛdurna ca | 1, 14 6 1
dravyavān kalpito deśe svedaḥ kāryakaro mataḥ || 1, 14 6 2
vyādhau śīte śarīre ca mahān svedo mahābale | 1, 14 7 1
durbale durbalaḥ svedo madhyame madhyamo hitaḥ || 1, 14 7 2
vātaśleṣmaṇi vāte vā kaphe vā sveda iṣyate | 1, 14 8 1
snigdharūkṣastathā snigdho rūkṣaścāpyupakalpitaḥ || 1, 14 8 2
āmāśayagate vāte kaphe pakvāśayāśrite | 1, 14 9 1
rūkṣapūrvo hitaḥ svedaḥ snehapūrvastathaiva ca || 1, 14 9 2
vṛṣaṇau hṛdayaṁ dṛṣṭī svedayenmṛdu naiva vā | 1, 14 10 1
madhyamaṁ vaṅkṣaṇau śeṣamaṅgāvayavamiṣṭataḥ || 1, 14 10 2
suśuddhairnaktakaiḥ piṇḍyā godhūmānāmathāpi vā | 1, 14 11 1
padmotpalapalāśairvā svedyaḥ saṁvṛtya cakṣuṣī || 1, 14 11 2
muktāvalībhiḥ śītābhiḥ śītalairbhājanairapi | 1, 14 12 1
jalārdrairjalajairhastaiḥ svidyato hṛdayaṁ spṛśet || 1, 14 12 2
śītaśūlavyuparame stambhagauravanigrahe | 1, 14 13 1
saṁjāte mārdave svede svedanādviratirmatā || 1, 14 13 2
pittaprakopo mūrcchā ca śarīrasadanaṁ tṛṣā | 1, 14 14 1
dāhaḥ svarāṅgadaurbalyam atisvinnasya lakṣaṇam || 1, 14 14 2
uktastasyāśitīye yo graiṣmikaḥ sarvaśo vidhiḥ | 1, 14 15 1
so 'tisvinnasya kartavyo madhuraḥ snigdhaśītalaḥ || 1, 14 15 2
kaṣāyamadyanityānāṁ garbhiṇyā raktapittinām | 1, 14 16 1
pittināṁ sātisārāṇāṁ rūkṣāṇāṁ madhumehinām || 1, 14 16 2
vidagdhabhraṣṭabradhnānāṁ viṣamadyavikāriṇām | 1, 14 17 1
śrāntānāṁ naṣṭasaṁjñānāṁ sthūlānāṁ pittamehinām || 1, 14 17 2
tṛṣyatāṁ kṣudhitānāṁ ca kruddhānāṁ śocatāmapi | 1, 14 18 1
kāmalyudariṇāṁ caiva kṣatānām āḍhyarogiṇām || 1, 14 18 2
durbalātiviśuṣkāṇāmupakṣīṇaujasāṁ tathā | 1, 14 19 1
bhiṣak taimirikāṇāṁ ca na svedamavatārayet || 1, 14 19 2
pratiśyāye ca kāse ca hikkāśvāseṣvalāghave | 1, 14 20 1
karṇamanyāśiraḥśūle svarabhede galagrahe || 1, 14 20 2
arditaikāṅgasarvāṅgapakṣāghāte vināmake | 1, 14 21 1
koṣṭhānāhavibandheṣu mūtrāghāte vijṛmbhake || 1, 14 21 2
pārśvapṛṣṭhakaṭīkukṣisaṁgrahe gṛdhrasīṣu ca | 1, 14 22 1
mūtrakṛcchre mahattve ca muṣkayoraṅgamardake || 1, 14 22 2
pādajānūrujaṅghārtisaṁgrahe śvayathāvapi | 1, 14 23 1
khallīṣvāmeṣu śīte ca vepathau vātakaṇṭake || 1, 14 23 2
saṁkocāyāmaśūleṣu stambhagauravasuptiṣu | 1, 14 24 1
sarvāṅgeṣu vikāreṣu svedanaṁ hitamucyate || 1, 14 24 2
tilamāṣakulatthāmlaghṛtatailāmiṣaudanaiḥ | 1, 14 25 1
pāyasaiḥ kṛśarairmāṁsaiḥ piṇḍasvedaṁ prayojayet || 1, 14 25 2
gokharoṣṭravarāhāśvaśakṛdbhiḥ satuṣairyavaiḥ | 1, 14 26 1
sikatāpāṁśupāṣāṇakarīṣāyasapūṭakaiḥ || 1, 14 26 2
ślaiṣmikān svedayet pūrvairvātikān samupācaret | 1, 14 27 1
dravyāṇyetāni śasyante yathāsvaṁ prastareṣvapi || 1, 14 27 2
bhūgṛheṣu ca jentākeṣūṣṇagarbhagṛheṣu ca | 1, 14 28 1
vidhūmāṅgāratapteṣu svabhyaktaḥ svidyate sukham || 1, 14 28 2
grāmyānūpaudakaṁ māṁsaṁ payo bastaśirastathā | 1, 14 29 1
varāhamadhyapittāsṛk snehavattilataṇḍulāḥ || 1, 14 29 2
ityetāni samutkvāthya nāḍīsvedaṁ prayojayet | 1, 14 30 1
deśakālavibhāgajño yuktyapekṣo bhiṣaktamaḥ || 1, 14 30 2
vāruṇāmṛtakairaṇḍaśigrumūlakasarṣapaiḥ | 1, 14 31 1
vāsāvaṁśakarañjārkapatrairaśmantakasya ca || 1, 14 31 2
śobhāñjanakasaireyamālatīsurasārjakaiḥ | 1, 14 32 1
patrairutkvāthya salilaṁ nāḍīsvedaṁ prayojayet || 1, 14 32 2
bhūtīkapañcamūlābhyāṁ surayā dadhimastunā | 1, 14 33 1
mūtrairamlaiśca sasnehairnāḍīsvedaṁ prayojayet || 1, 14 33 2
eta eva ca niryūhāḥ prayojyā jalakoṣṭhake | 1, 14 34 1
svedanārthaṁ ghṛtakṣīratailakoṣṭhāṁśca kārayet || 1, 14 34 2
godhūmaśakalaiścūrṇairyavānāmamlasaṁyutaiḥ | 1, 14 35 1
sasnehakiṇvalavaṇairupanāhaḥ praśasyate || 1, 14 35 2
gandhaiḥ surāyāḥ kiṇvena jīvantyā śatapuṣpayā | 1, 14 36 1
umayā kuṣṭhatailābhyāṁ yuktayā copanāhayet || 1, 14 36 2
carmabhiścopanaddhavyaḥ salomabhirapūtibhiḥ | 1, 14 37 1
uṣṇavīryairalābhe tu kauśeyāvikaśāṭakaiḥ || 1, 14 37 2
rātrau baddhaṁ divā muñcenmuñcedrātrau divā kṛtam | 1, 14 38 1
vidāhaparihārārthaṁ syāt prakarṣastu śītale || 1, 14 38 2
saṅkaraḥ prastaro nāḍī pariṣeko 'vagāhanam | 1, 14 39 1
jentāko 'śmaghanaḥ karṣūḥ kuṭī bhūḥ kumbhikaiva ca || 1, 14 39 2
kūpo holāka ityete svedayanti trayodaśa | 1, 14 40 1
tān yathāvat pravakṣyāmi sarvānevānupūrvaśaḥ || 1, 14 40 2
tatra vastrāntaritairavastrāntaritairvā piṇḍairyathoktairupasvedanaṁ saṅkarasveda iti vidyāt || 1, 14 41 1
śūkaśamīdhānyapulākānāṁ veśavārapāyasakṛśarotkārikādīnāṁ vā prastare kauśeyāvikottarapracchade ,«pañcāṅgulorubūkārkapatrapracchade vā svabhyaktasarvagātrasya śayānasyopasvedanaṁ prastarasveda iti vidyāt ||» 1, 14 42 1
svedanadravyāṇāṁ punarmūlaphalapatraśuṅgādīnāṁ mṛgaśakunapiśitaśiraspadādīnāmuṣṇasvabhāvānāṁ vā ,«yathārhamamlalavaṇasnehopasaṁhitānāṁ mūtrakṣīrādīnāṁ vā kumbhyāṁ bāṣpamanudvamantyāmutkvathitānāṁ nāḍyā »,"śareṣīkāvaṁśadalakarañjārkapatrānyatamakṛtayā gajāgrahastasaṁsthānayā vyāmadīrghayā vyāmārdhadīrghayā vā ",«vyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgrapariṇāhasrotasā sarvato vātaharapatrasaṁvṛtacchidrayā dvistrirvā vināmitayā »,«vātaharasiddhasnehābhyaktagātro bāṣpamupaharet bāṣpo hyanṛjugāmī vihatacaṇḍavegastvacam avidahan sukhaṁ svedayatīti »,«nāḍīsvedaḥ ||» 1, 14 43 1
vātikottaravātikānāṁ punarmūlādīnām utkvāthaiḥ sukhoṣṇaiḥ kumbhīr varṣaṇikāḥ pranāḍīr vā pūrayitvā ,«yathārhasiddhasnehābhyaktagātraṁ vastrāvacchannaṁ pariṣecayediti pariṣekaḥ ||» 1, 14 44 1
vātaharotkvāthakṣīratailaghṛtapiśitarasoṣṇasalilakoṣṭhakāvagāhastu yathokta evāvagāhaḥ || 1, 14 45 1
atha jentākaṁ cikīrṣurbhūmiṁ parīkṣeta tatra pūrvasyāṁ diśyuttarasyāṁ vā guṇavati praśaste bhūmibhāge kṛṣṇamadhuramṛttike ,«suvarṇamṛttike vā parīvāpapuṣkariṇyādīnāṁ jalāśayānāmanyatamasya kūle dakṣiṇe paścime vā sūpatīrthe samasuvibhaktabhūmibhāge »,«saptāṣṭau vāratnīr upakramyodakāt prāṅmukhamudaṅmukhaṁ vābhimukhatīrthaṁ kūṭāgāraṁ kārayet utsedhavistārataḥ paramaratnīḥ »,"ṣoḍaśa samantāt suvṛttaṁ mṛtkarmasampannam anekavātāyanam asya kūṭāgārasyāntaḥ samantato bhittimaratnivistārotsedhāṁ ",«piṇḍikāṁ kārayed ā kapāṭāt madhye cāsya kūṭāgārasya catuṣkiṣkumātraṁ puruṣapramāṇaṁ mṛnmayaṁ kandusaṁsthānaṁ »,«bahusūkṣmacchidramaṅgārakoṣṭhakastambhaṁ sapidhānaṁ kārayet taṁ ca khādirāṇām āśvakarṇādīnāṁ vā kāṣṭhānāṁ pūrayitvā »,«pradīpayet sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni kāṣṭhāni gatadhūmānyavataptaṁ ca kevalamagninā tadagnigṛhaṁ svedayogyena coṣmaṇā »,«yuktamiti tatrainaṁ puruṣaṁ vātaharābhyaktagātraṁ vastrāvacchannaṁ praveśayaṁścainamanuśiṣyāt saumya praviśa kalyāṇāyārogyāya »,«ceti praviśya caināṁ piṇḍikāmadhiruhya pārśvāparapārśvābhyāṁ yathāsukhaṁ śayīthāḥ na ca tvayā svedamūrcchāparītenāpi satā »,«piṇḍikaiṣā vimoktavyā ā prāṇocchvāsāt bhraśyamāno hyataḥ piṇḍivakāvakāśād dvāram anadhigacchan svedamūrcchāparītatayā sadyaḥ »,«prāṇāñjahyāḥ tasmāt piṇḍikāmenāṁ na kathaṁcana muñcethāḥ tvaṁ yadā jānīyāḥ vigatābhiṣyandamātmānaṁ »,«samyakprasrutasvedapicchaṁ sarvasrotovimuktaṁ laghūbhūtam apagatavibandhastambhasuptivedanāgauravam iti tatastāṁ »,«piṇḍikāmanusaran dvāraṁ prapadyethāḥ niṣkramya ca na sahasā cakṣuṣoḥ paripālanārthaṁ śītodakam upaspṛśethāḥ »,«apagatasantāpaklamastu muhūrtāt sukhoṣṇena vāriṇā yathānyāyaṁ pariṣikto 'śnīyāḥ iti jentākasvedaḥ ||» 1, 14 46 1
śayānasya pramāṇena ghanāmaśmamayīṁ śilām | 1, 14 47 1
tāpayitvā mārutaghnairdārubhiḥ sampradīpitaiḥ || 1, 14 47 2
vyapojhya sarvānaṅgārān prokṣya caivoṣṇavāriṇā | 1, 14 48 1
tāṁ śilāmatha kurvīta kauśeyāvikasaṁstarām || 1, 14 48 2
tasyāṁ svabhyaktasarvāṅgaḥ svapan svidyati nā sukham | 1, 14 49 1
kauravājinakauśeyaprāvārādyaiḥ susaṁvṛtaḥ || 1, 14 49 2
ityukto 'śmaghanasvedaḥ karṣūsvedaḥ pravakṣyate | 1, 14 50 1
khānayecchayanasyādhaḥ karṣūṁ sthānavibhāgavit || 1, 14 50 2
dīptairadhūmairaṅgāraistāṁ karṣūṁ pūrayettataḥ | 1, 14 51 1
tasyāmupari śayyāyāṁ svapan svidyati nā sukham || 1, 14 51 2
anatyutsedhavistārāṁ vṛttākārāmalocanām | 1, 14 52 1
ghanabhittiṁ kuṭīṁ kṛtvā kuṣṭhādyaiḥ saṁpralepayet || 1, 14 52 2
kuṭīmadhye bhiṣak śayyāṁ svāstīrṇāmupakalpayet | 1, 14 53 1
prāvārājinakauśeyakuthakambalagolakaiḥ || 1, 14 53 2
hasantikābhiraṅgārapūrṇābhistāṁ ca sarvaśaḥ | 1, 14 54 1
parivāryāntarārohedabhyaktaḥ svidyate sukham || 1, 14 54 2
ya evāśmaghanasvedavidhirbhūmau sa eva tu | 1, 14 55 1
praśastāyāṁ nivātāyāṁ samāyāmupadiśyate || 1, 14 55 2
kumbhīṁ vātaharakvāthapūrṇāṁ bhūmau nikhānayet | 1, 14 56 1
ardhabhāgaṁ tribhāgaṁ vā śayanaṁ tatra copari || 1, 14 56 2
sthāpayedāsanaṁ vāpi nātisāndraparicchadam | 1, 14 57 1
atha kumbhyāṁ susaṁtaptān prakṣipedayaso guḍān || 1, 14 57 2
pāṣāṇān voṣmaṇā tena tatsthaḥ svidyati nā sukham | 1, 14 58 1
susaṁvṛtāṅgaḥ svabhyaktaḥ snehairanilanāśanaiḥ || 1, 14 58 2
kūpaṁ śayanavistāraṁ dviguṇaṁ cāpi vedhataḥ | 1, 14 59 1
deśe nivāte śaste ca kuryādantaḥsumārjitam || 1, 14 59 2
hastyaśvagokharoṣṭrāṇāṁ karīṣairdagdhapūrite | 1, 14 60 1
svavacchannaḥ susaṁstīrṇe 'bhyaktaḥ svidyati nā sukham || 1, 14 60 2
dhītīkāṁ tu karīṣāṇāṁ yathoktānāṁ pradīpayet | 1, 14 61 1
śayanāntaḥpramāṇena śayyāmupari tatra ca || 1, 14 61 2
sudagdhāyāṁ vidhūmāyāṁ yathoktāmupakalpayet | 1, 14 62 1
svavacchannaḥ svapaṁstatrābhyaktaḥ svidyati nā sukham || 1, 14 62 2
holākasveda ityeṣa sukhaḥ prokto maharṣiṇā | 1, 14 63 1
iti trayodaśavidhaḥ svedo 'gniguṇasaṁśrayaḥ || 1, 14 63 2
vyāyāma uṣṇasadanaṁ guruprāvaraṇaṁ kṣudhā | 1, 14 64 1
bahupānaṁ bhayakrodhāvupanāhāhavātapāḥ || 1, 14 64 2
svedayanti daśaitāni naramagniguṇādṛte | 1, 14 65 1
ityukto dvividhaḥ svedaḥ saṁyukto 'gniguṇairna ca || 1, 14 65 2
ekāṅgasarvāṅgataḥ snigdho rūkṣastathaiva ca | 1, 14 66 1
ityetattrividhaṁ dvandvaṁ svedamuddiśya kīrtitam || 1, 14 66 2
snigdhaḥ svedairupakramyaḥ svinnaḥ pathyāśano bhavet | 1, 14 67 1
tadahaḥ svinnagātrastu vyāyāmaṁ varjayennaraḥ || 1, 14 67 2
tatra ślokāḥ | 1, 14 68 1
svedo yathā kāryakaro hito yebhyaśca yadvidhaḥ | 1, 14 68 2
yatra deśe yathā yogyo deśo rakṣyaśca yo yathā || 1, 14 68 3
svinnātisvinnarūpāṇi tathātisvinnabheṣajam | 1, 14 69 1
asvedyāḥ svedayogyāśca svedadravyāṇi kalpanā || 1, 14 69 2
trayodaśavidhaḥ svedo vinā daśavidho 'gninā | 1, 14 70 1
saṁgraheṇa ca ṣaṭ svedāḥ svedādhyāye nidarśitāḥ | 1, 14 70 2
svedādhikāre yadvācyamuktametanmaharṣiṇā | 1, 14 70 3
śiṣyaistu pratipattavyamupadeṣṭā punarvasuḥ || 1, 14 70 4
athāta upakalpanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 15 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 15 2 1
iha khalu rājānaṁ rājamātram anyaṁ vā vipuladravyaṁ vamanaṁ virecanaṁ vā pāyayitukāmena bhiṣajā prāgevauṣadhapānāt saṁbhārā ,«upakalpanīyā bhavanti samyakcaiva hi gacchatyauṣadhe pratibhogārthāḥ vyāpanne cauṣadhe vyāpadaḥ parisaṁkhyāya pratīkārārthā na »,«hi saṁnikṛṣṭe kāle prādurbhūtāyāmāpadi satyapi krayākraye sukaramāśu sambharaṇam auṣadhānāṁ yathāvaditi ||» 1, 15 3 1
evaṁvādinaṁ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca nanu bhagavan ādāveva jñānavatā tathā pratividhātavyaṁ yathā prativihite ,«sidhyedevauṣadhamekāntena samyakprayoganimittā hi sarvakarmaṇāṁ siddhiriṣṭā vyāpaccāsamyakprayoganimittā atha samyagasamyak »,«ca samārabdhaṁ karma sidhyati vyāpadyate vāniyamena tulyaṁ bhavati jñānam ajñāneneti ||» 1, 15 4 1
tamuvāca bhagavānātreyaḥ śakyaṁ tathā pratividhātum asmābhir asmadvidhair vāpyagniveśa yathā prativihite ,«sidhyedevauṣadhamekāntena tacca prayogasauṣṭhavamupadeṣṭuṁ yathāvat nahi kaścidasti ya »,«etadevamupadiṣṭamupadhārayitumutsaheta upadhārya vā tathā pratipattuṁ prayoktuṁ vā sūkṣmāṇi hi »,«doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasām avasthāntarāṇi yānyanucintyamānāni vimalavipulabuddherapi »,«buddhimākulīkuryuḥ kiṁ punaralpabuddheḥ tasmādubhayametadyathāvadupadekṣyāmaḥ samyakprayogaṁ cauṣadhānāṁ »,«vyāpannānāṁ ca vyāpatsādhanāni siddhiṣūttarakālam ||» 1, 15 5 1
idānīṁ tāvat saṁbhārān vividhānapi samāsenopadekṣyāmaḥ tadyathā dṛḍhaṁ nivātaṁ pravātaikadeśaṁ sukhapravicāram anupatyakaṁ ,«dhūmātapajalarajasām anabhigamanīyam aniṣṭānāṁ ca śabdasparśarasarūpagandhānāṁ »,«sodapānodūkhalamusalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasaṁ vāstuvidyākuśalaḥ praśastaṁ gṛhameva tāvat pūrvamupakalpayet ||» 1, 15 6 1
tataḥ śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyopapannān upacārakuśalān sarvakarmasu paryavadātān ,«sūpaudanapācakasnāpakasaṁvāhakotthāpakasaṁveśakauṣadhapeṣakāṁśca paricārakān sarvakarmasvapratikūlān tathā »,«gītavāditrollāpakaślokagāthākhyāyiketihāsapurāṇakuśalān abhiprāyajñān anumatāṁśca deśakālavidaḥ pāriṣadyāṁśca tathā »,«lāvakapiñjalaśaśahariṇaiṇakālapucchakamṛgamātṛkorabhrān gāṁ dogdhrīṁ śīlavatīmanāturāṁ jīvadvatsāṁ »,«suprativihitatṛṇaśaraṇapānīyāṁ »,pātryācamanīyodakoṣṭhamaṇikaghaṭapiṭharaparyogakumbhīkumbhakuṇḍaśarāvadarvīkaṭodañcanaparipacanamanthānacarmacelasūtrak,"ārpāsorṇādīni ca śayanāsanādīni copanyastabhṛṅgārapratigrahāṇi suprayuktāstaraṇottarapracchadopadhānāni sopāśrayāṇi ",«saṁveśanopaveśanasnehasvedābhyaṅgapradehapariṣekānulepanavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanamūtroccārakarmaṇām »,«upacārasukhāni suprakṣālitopadhānāśca suślakṣṇasvaramadhyamā dṛṣadaḥ śastrāṇi copakaraṇārthāni dhūmanetraṁ ca bastinetraṁ »,«cottarabastikaṁ ca kuśahastakaṁ ca tulāṁ ca mānabhāṇḍaṁ ca »,ghṛtatailavasāmajjakṣaudraphāṇitalavaṇendhanodakamadhusīdhusurāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakadadhidadhimaṇḍodasviddhāny,"āmlamūtrāṇi ca tathā śāliṣaṣṭikamudgamāṣayavatilakulatthabadaramṛdvīkākāśmaryaparūṣakābhayāmalakavibhītakāni nānāvidhāni ca ",«snehasvedopakaraṇāni dravyāṇi tathaivordhvaharānulomikobhayabhāñji »,«saṁgrahaṇīyadīpanīyapācanīyopaśamanīyavātaharādisamākhyātāni cauṣadhāni yaccānyadapi kiṁcid vyāpadaḥ parisaṁkhyāya »,«pratīkārārthamupakaraṇaṁ vidyāt yacca pratibhogārthaṁ tattadupakalpayet ||» 1, 15 7 1
tatastaṁ puruṣaṁ yathoktābhyāṁ snehasvedābhyāṁ yathārhamupapādayet taṁ cedasminnantare mānasaḥ śārīro vā vyādhiḥ ,«kaścittīvrataraḥ sahasābhyāgacchet tameva tāvadasyopāvartayituṁ yateta tatastamupāvartya tāvantamevainaṁ kālaṁ tathāvidhenaiva »,«karmaṇopācaret ||» 1, 15 8 1
tatastaṁ puruṣaṁ snehasvedopapannamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṁ suprajīrṇabhaktaṁ śiraḥsnātamanuliptagātraṁ ,«sragviṇamanupahatavastrasaṁvītaṁ devatāgnidvijaguruvṛddhavaidyānarcitavantamiṣṭe nakṣatratithikaraṇamuhūrte kārayitvā »,«brāhmaṇān svastivācanaṁ prayuktābhir āśīrbhir abhimantritāṁ madhumadhukasaindhavaphāṇitopahitāṁ madanaphalakaṣāyamātrāṁ »,«pāyayet ||» 1, 15 9 1
madanaphalakaṣāyamātrāpramāṇaṁ tu khalu sarvasaṁśodhanamātrāpramāṇāni ca pratipuruṣamapekṣitavyāni bhavanti yāvaddhi yasya ,«saṁśodhanaṁ pītaṁ vaikārikadoṣaharaṇāyopapadyate na cātiyogāyogāya tāvadasya mātrāpramāṇaṁ veditavyaṁ bhavati ||» 1, 15 10 1
pītavantaṁ tu khalvenaṁ muhūrtam anukāṅkṣeta tasya yadā jānīyāt svedaprādurbhāveṇa doṣaṁ pravilayanamāpadyamānaṁ ,«lomaharṣeṇa ca sthānebhyaḥ pracalitaṁ kukṣisamādhmāpanena ca kukṣimanugataṁ hṛllāsāsyasravaṇābhyāmapi cordhvamukhībhūtām »,«athāsmai jānusamam asaṁbādhaṁ suprayuktāstaraṇottarapracchadopadhānaṁ sopāśrayamāsanamupaveṣṭuṁ prayacchet »,«pratigrahāṁścopacārayet lālāṭapratigrahe pārśvopagrahaṇe nābhiprapīḍane pṛṣṭhonmardane cānapatrapaṇīyāḥ suhṛdo 'numatāḥ »,«prayateran ||» 1, 15 11 1
athainamanuśiṣyāt vivṛtoṣṭhatālukaṇṭho nātimahatā vyāyāmena vegānudīrṇānudīrayan kiṁcid avanamya grīvāmūrdhvaśarīram ,«upavegam apravṛttān pravartayan suparilikhitanakhābhyām aṅgulibhyām utpalakumudasaugandhikanālair vā kaṇṭham abhispṛśan »,«sukhaṁ pravartayasveti sa tathāvidhaṁ kuryāt tato 'sya vegān pratigrahagatānavekṣetāvahitaḥ vegaviśeṣadarśanāddhi kuśalo »,«yogāyogātiyogaviśeṣān upalabheta vegaviśeṣānupalabheta vegaviśeṣadarśī punaḥ kṛtyaṁ yathārhamavabudhyeta lakṣaṇena »,«tasmādvegānavekṣetāvahitaḥ ||» 1, 15 12 1
tatrāmūnyayogayogātiyogaviśeṣajñānāni bhavanti tadyathā apravṛttiḥ kutaścit kevalasya vāpyauṣadhasya vibhraṁśo vibandho ,«vegānāmayogalakṣaṇāni bhavanti kāle pravṛttiranatimahatī vyathā yathākramaṁ doṣaharaṇaṁ svayaṁ cāvasthānamiti yogalakṣaṇāni »,«bhavanti yogena tu doṣapramāṇaviśeṣeṇa tīkṣṇamṛdumadhyavibhāgo jñeyaḥ yogādhikyena tu phenilaraktacandrikopagamanam »,«ityatiyogalakṣaṇāni bhavanti |» 1, 15 13 1
tatrātiyogāyoganimittān imān upadravān vidyāt ādhmānaṁ parikartikā parisrāvo hṛdayogasaraṇamaṅgagraho jīvādānaṁ vibhraṁśaḥ ,«stambhaḥ klamaścetyupadravāḥ ||» 1, 15 13 2
yogena tu khalvenaṁ charditavantamabhisamīkṣya suprakṣālitapāṇipādāsyaṁ muhūrtamāśvāsya snaihikavairecanikopaśamanīyānāṁ ,«dhūmānāmanyatamaṁ sāmarthyataḥ pāyayitvā punarevodakam upasparśayet ||» 1, 15 14 1
upaspṛṣṭodakaṁ cainaṁ nivātamāgāramanupraveśya saṁveśya cānuśiṣyāt uccairbhāṣyam atyāśanam atisthānam aticaṅkramaṇaṁ ,«krodhaśokahimātapāvaśyāyātipravātān yānayānaṁ grāmyadharmam asvapanaṁ niśi divā svapnaṁ »,«viruddhājīrṇāsātmyākālapramitātihīnaguruviṣamabhojanavegasaṁdhāraṇodīraṇam iti bhāvān etān manasāpyasevamānaḥ sarvamaho »,«gamayasveti |» 1, 15 15 1
sa tathā kuryāt || 1, 15 15 2
athainaṁ sāyāhne pare vāhni sukhodakapariṣiktaṁ purāṇānāṁ lohitaśālitaṇḍulānāṁ svavaklinnāṁ maṇḍapūrvāṁ sukhoṣṇāṁ yavāgūṁ ,«pāyayedagnibalamabhisamīkṣya evaṁ dvitīye tṛtīye cānnakāle caturthe tvannakāle tathāvidhānāmeva śālitaṇḍulānām utsvinnāṁ vilepīm »,«uṣṇodakadvitīyām asnehalavaṇām alpasnehalavaṇāṁ vā bhojayet evaṁ pañcame ṣaṣṭhe cānnakāle saptame tvannakāle »,«tathāvidhānāmeva śālīnāṁ dviprasṛtaṁ susvinnam odanam uṣṇodakānupānaṁ tanunā tanusnehalavaṇopapannena mudgayūṣeṇa »,«bhojayet evamaṣṭame navame cānnakāle daśame tvannakāle lāvakapiñjalādīnāmanyatamasya māṁsarasenaudakalāvaṇikena »,«nātisāravatā bhojayed uṣṇodakānupānam evamekādaśe dvādaśe cānnakāle ata ūrdhvamannaguṇān krameṇopabhuñjānaḥ saptarātreṇa »,«prakṛtibhojanamāgacchet ||» 1, 15 16 1
athainaṁ punareva snehasvedābhyām upapādyānupahatamanasam abhisamīkṣya sukhoṣitaṁ suprajīrṇabhaktaṁ ,«kṛtahomabalimaṅgalajapaprāyaścittamiṣṭe tithinakṣatrakaraṇamuhūrte brāhmaṇān svasti vācayitvā trivṛtkalkamakṣamātraṁ »,«yathārhāloḍanaprativinītaṁ pāyayet prasamīkṣya doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasām avasthāntarāṇi »,«vikārāṁśca samyak viriktaṁ cainaṁ vamanoktena dhūmavarjena vidhinopapādayed ā balavarṇaprakṛtilābhāt balavarṇopapannaṁ »,«cainamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṁ suprajīrṇabhaktaṁ śiraḥsnātamanuliptagātraṁ sragviṇam »,«anupahatavastrasaṁvītam anurūpālaṅkārālaṁkṛtaṁ suhṛdāṁ darśayitvā jñātīnāṁ darśayet athainaṁ kāmeṣvavasṛjet ||» 1, 15 17 1
bhavanti cātra | 1, 15 18 1
anena vidhinā rājā rājamātro 'thavā punaḥ | 1, 15 18 2
yasya vā vipulaṁ dravyaṁ sa saṁśodhanamarhati || 1, 15 18 3
daridrastvāpadaṁ prāpya prāptakālaṁ viśodhanam | 1, 15 19 1
pibet kāmam asaṁbhṛtya saṁbhārānapi durlabhān || 1, 15 19 2
na hi sarvamanuṣyāṇāṁ santi sarve paricchadāḥ | 1, 15 20 1
na ca rogā na bādhante daridrānapi dāruṇāḥ || 1, 15 20 2
yadyacchakyaṁ manuṣyeṇa kartumauṣadhamāpadi | 1, 15 21 1
tattat sevyaṁ yathāśakti vasanānyaśanāni ca || 1, 15 21 2
malāpahaṁ rogaharaṁ balavarṇaprasādanam | 1, 15 22 1
pītvā saṁśodhanaṁ samyagāyuṣā yujyate ciram || 1, 15 22 2
tatra ślokāḥ | 1, 15 23 1
īśvarāṇāṁ vasumatāṁ vamanaṁ savirecanam | 1, 15 23 2
saṁbhārā ye yadarthaṁ ca samānīya prayojayet || 1, 15 23 3
yathā prayojyā mātrā yā yadayogasya lakṣaṇam | 1, 15 24 1
yogātiyogayoryacca doṣā ye cāpyupadravāḥ || 1, 15 24 2
yadasevyaṁ viśuddhena yaśca saṁsarjanakramaḥ | 1, 15 25 1
tat sarvaṁ kalpanādhyāye vyājahāra punarvasuḥ || 1, 15 25 2
athātaś cikitsāprābhṛtīyam adhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 16 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 16 2 0
cikitsāprābhṛto dhīmān śāstravān karmatatparaḥ | 1, 16 3 1
naraṁ virecayati yaṁ sa yogāt sukhamaśnute || 1, 16 3 2
yaṁ vaidyamānī tvabudho virecayati mānavam | 1, 16 4 1
so 'tiyogādayogācca mānavo duḥkhamaśnute || 1, 16 4 2
daurbalyaṁ lāghavaṁ glānivyādhīnāmaṇutā ruciḥ | 1, 16 5 1
hṛdvarṇaśuddhiḥ kṣuttṛṣṇā kāle vegapravartanam || 1, 16 5 2
buddhīndriyamanaḥśuddhir mārutasyānulomatā | 1, 16 6 1
samyagviriktaliṅgāni kāyāgneścānuvartanam || 1, 16 6 2
ṣṭhīvanaṁ hṛdayāśuddhirutkleśaḥ śleṣmapittayoḥ | 1, 16 7 1
ādhmānam aruciśchardir adaurbalyam alāghavam || 1, 16 7 2
jaṅghorusadanaṁ tandrā staimityaṁ pīnasāgamaḥ | 1, 16 8 1
lakṣaṇānyaviriktānāṁ mārutasya ca nigrahaḥ || 1, 16 8 2
viṭpittakaphavātānām āgatānāṁ yathākramam | 1, 16 9 1
paraṁ sravati yadraktaṁ medomāṁsodakopamam || 1, 16 9 2
niḥśleṣmapittamudakaṁ śoṇitaṁ kṛṣṇameva vā | 1, 16 10 1
tṛpyato mārutārtasya so'tiyogaḥ pramuhyataḥ || 1, 16 10 2
vamane'tikṛte liṅgānyetānyeva bhavanti hi | 1, 16 11 1
ūrdhvagā vātarogāśca vāggrahaścādhiko bhavet || 1, 16 11 2
cikitsāprābhṛtaṁ tasmādupeyāccharaṇaṁ naraḥ | 1, 16 12 1
yuñjyād ya enamatyantamāyuṣā ca sukhena ca || 1, 16 12 2
avipāko'ruciḥ sthaulyaṁ pāṇḍutā gauravaṁ klamaḥ | 1, 16 13 1
piḍakākoṭhakaṇḍūnāṁ saṁbhavo'ratireva ca || 1, 16 13 2
ālasyaśramadaurbalyaṁ daurgandhyamavasādakaḥ | 1, 16 14 1
śleṣmapittasamutkleśo nidrānāśo'tinidratā || 1, 16 14 2
tandrā klaibyamabuddhitvam aśastasvapnadarśanam | 1, 16 15 1
balavarṇapraṇāśaśca tṛpyato bṛṁhaṇairapi || 1, 16 15 2
bahudoṣasya liṅgāni tasmai saṁśodhanaṁ hitam | 1, 16 16 1
ūrdhvaṁ caivānulomaṁ ca yathādoṣaṁ yathābalam || 1, 16 16 2
evaṁ viśuddhakoṣṭhasya kāyāgnirabhivardhate | 1, 16 17 1
vyādhayaścopaśāmyanti prakṛtiścānuvartate || 1, 16 17 2
indriyāṇi manobuddhir varṇaścāsya prasīdati | 1, 16 18 1
balaṁ puṣṭirapatyaṁ ca vṛṣatā cāsya jāyate || 1, 16 18 2
jarāṁ kṛcchreṇa labhate ciraṁ jīvatyanāmayaḥ | 1, 16 19 1
tasmāt saṁśodhanaṁ kāle yuktiyuktaṁ pibennaraḥ || 1, 16 19 2
doṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ | 1, 16 20 1
jitāḥ saṁśodhanairye tu na teṣāṁ punarudbhavaḥ || 1, 16 20 2
doṣāṇāṁ ca drumāṇāṁ ca mūle'nupahate sati | 1, 16 21 1
rogāṇāṁ prasavānāṁ ca gatānāmāgatirdhruvā || 1, 16 21 2
bheṣajakṣapite pathyamāhārair eva bṛṁhaṇam | 1, 16 22 1
ghṛtamāṁsarasakṣīrahṛdyayūṣopasaṁhitaiḥ || 1, 16 22 2
abhyaṅgotsādanaiḥ snānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ | 1, 16 23 1
tathā sa labhate śarma yujyate cāyuṣā ciram || 1, 16 23 2
atiyogānubaddhānāṁ sarpiḥpānaṁ praśasyate | 1, 16 24 1
tailaṁ madhurakaiḥ siddham athavāpyanuvāsanam || 1, 16 24 2
yasya tvayogastaṁ snigdhaṁ punaḥ saṁśodhayennaram | 1, 16 25 1
mātrākālabalāpekṣī smaran pūrvam anukramam || 1, 16 25 2
snehane svedane śuddhau rogāḥ saṁsarjane ca ye | 1, 16 26 1
jāyante'mārgavihite teṣāṁ siddhiṣu sādhanam || 1, 16 26 2
jāyante hetuvaiṣamyād viṣamā dehadhātavaḥ | 1, 16 27 1
hetusāmyāt samāsteṣāṁ svabhāvoparamaḥ sadā || 1, 16 27 2
pravṛttihetur bhāvānāṁ na nirodhe'sti kāraṇam | 1, 16 28 1
kecittatrāpi manyante hetuṁ hetoravartanam || 1, 16 28 2
evamuktārtham ācāryam agniveśo'bhyabhāṣata | 1, 16 29 1
svabhāvoparame karma cikitsāprābhṛtasya kim || 1, 16 29 2
bheṣajairviṣamān dhātūn kān samīkurute bhiṣak | 1, 16 30 1
kā vā cikitsā bhagavan kimarthaṁ vā prayujyate || 1, 16 30 2
tacchiṣyavacanaṁ śrutvā vyājahāra punarvasuḥ | 1, 16 31 1
śrūyatāmatra yā somya yuktirdṛṣṭā maharṣibhiḥ || 1, 16 31 2
na nāśakāraṇābhāvād bhāvānāṁ nāśakāraṇam | 1, 16 32 1
jñāyate nityagasyeva kālasyātyayakāraṇam || 1, 16 32 2
śīghragatvādyathā bhūtastathā bhāvo vipadyate | 1, 16 33 1
nirodhe kāraṇaṁ tasya nāsti naivānyathākriyā || 1, 16 33 2
yābhiḥ kriyābhirjāyante śarīre dhātavaḥ samāḥ | 1, 16 34 1
sā cikitsā vikārāṇāṁ karma tadbhiṣajāṁ smṛtam || 1, 16 34 2
kathaṁ śarīre dhātūnāṁ vaiṣamyaṁ na bhavediti | 1, 16 35 1
samānāṁ cānubandhaḥ syādityarthaṁ kriyate kriyā || 1, 16 35 2
tyāgādviṣamahetūnāṁ samānāṁ copasevanāt | 1, 16 36 1
viṣamā nānubadhnanti jāyante dhātavaḥ samāḥ || 1, 16 36 2
samaistu hetubhiryasmāddhātūn saṁjanayet samān | 1, 16 37 1
cikitsāprābhṛtas tasmād dātā dehasukhāyuṣām || 1, 16 37 2
dharmasyārthasya kāmasya nṛlokasyobhayasya ca | 1, 16 38 1
dātā sampadyate vaidyo dānāddehasukhāyuṣām || 1, 16 38 2
tatra ślokāḥ | 1, 16 39 1
cikitsāprābhṛtaguṇo doṣo yaścetarāśrayaḥ | 1, 16 39 2
yogāyogātiyogānāṁ lakṣaṇaṁ śuddhisaṁśrayam || 1, 16 39 3
bahudoṣasya liṅgāni saṁśodhanaguṇāśca ye | 1, 16 40 1
cikitsāsūtramātraṁ ca siddhivyāpattisaṁśrayam || 1, 16 40 2
yā ca yuktiścikitsāyāṁ yaṁ cārthaṁ kurute bhiṣak | 1, 16 41 1
cikitsāprābhṛte'dhyāye tat sarvamavadanmuniḥ || 1, 16 41 2
athātaḥ kiyantaḥśirasīyam adhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 17 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 17 2 1
kiyantaḥ śirasi proktā rogā hṛdi ca dehinām | 1, 17 3 1
kati cāpyanilādīnāṁ rogā mānavikalpajāḥ || 1, 17 3 2
kṣayāḥ kati samākhyātāḥ piḍakāḥ kati cānagha | 1, 17 4 1
gatiḥ katividhā coktā doṣāṇāṁ doṣasūdana || 1, 17 4 2
hutāśaveśasya vacastacchrutvā gururabravīt | 1, 17 5 1
pṛṣṭavānasi yat saumya tanme śṛṇu savistaram || 1, 17 5 2
dṛṣṭāḥ pañca śirorogāḥ pañcaiva hṛdayāmayāḥ | 1, 17 6 1
vyādhīnāṁ dvyadhikā ṣaṣṭirdoṣamānavikalpajā || 1, 17 6 2
daśāṣṭau ca kṣayāḥ sapta piḍakā mādhumehikāḥ | 1, 17 7 1
doṣāṇāṁ trividhā coktā gatirvistarataḥ śṛṇu || 1, 17 7 2
saṁdhāraṇāddivāsvapnādrātrau jāgaraṇānmadāt | 1, 17 8 1
uccairbhāṣyādavaśyāyāt prāgvātād atimaithunāt || 1, 17 8 2
gandhād asātmyād āghrātād rajodhūmahimātapāt | 1, 17 9 1
gurvamlaharitādānād ati śītāmbusevanāt || 1, 17 9 2
śiro'bhighātād duṣṭāmād rodanād bāṣpanigrahāt | 1, 17 10 1
meghāgamānmanastāpāddeśakālaviparyayāt || 1, 17 10 2
vātādayaḥ prakupyanti śirasyasraṁ ca duṣyati | 1, 17 11 1
tataḥ śirasi jāyante rogā vividhalakṣaṇāḥ || 1, 17 11 2
prāṇāḥ prāṇabhṛtāṁ yatra śritāḥ sarvendriyāṇi ca | 1, 17 12 1
yaduttamāṅgamaṅgānāṁ śirastadabhidhīyate || 1, 17 12 2
ardhāvabhedako vā syāt sarvaṁ vā rujyate śiraḥ | 1, 17 13 1
pratiśyāmukhanāsākṣikarṇarogaśirobhramāḥ || 1, 17 13 2
arditaṁ śirasaḥ kampo galamanyāhanugrahaḥ | 1, 17 14 1
vividhāścāpare rogā vātādikrimisaṁbhavāḥ || 1, 17 14 2
pṛthagdiṣṭāstu ye pañca saṁgrahe paramarṣibhiḥ | 1, 17 15 1
śirogadāṁstāñchṛṇu me yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ || 1, 17 15 2
uccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṁ tīkṣṇapānāt prajāgarāt | 1, 17 16 1
śītamārutasaṁsparśādvyavāyādveganigrahāt || 1, 17 16 2
upavāsādabhīghātādvirekādvamanādati | 1, 17 17 1
bāṣpaśokabhayatrāsād bhāramārgātikarśanāt || 1, 17 17 2
śirogatāḥ sirā vṛddho vāyurāviśya kupyati | 1, 17 18 1
tataḥ śūlaṁ mahattasya vātāt samupajāyate || 1, 17 18 2
nistudyete bhṛśaṁ śaṅkhau ghāṭā saṁbhidyate tathā | 1, 17 19 1
sabhrūmadhyaṁ lalāṭaṁ ca tapatīvātivedanam || 1, 17 19 2
vadhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyete ivākṣiṇī | 1, 17 20 1
ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṁ saṁdhibhya iva mucyate || 1, 17 20 2
sphuratyati sirājālaṁ stabhyate ca śirodharā | 1, 17 21 1
snigdhoṣṇamupaśete ca śiroroge 'nilātmake || 1, 17 21 2
kaṭvamlalavaṇakṣāramadyakrodhātapānalaiḥ | 1, 17 22 1
pittaṁ śirasi saṁduṣṭaṁ śirorogāya kalpate || 1, 17 22 2
dahyate rujyate tena śiraḥ śītaṁ suṣūyate | 1, 17 23 1
dahyete cakṣuṣī tṛṣṇā bhramaḥ svedaśca jāyate || 1, 17 23 2
āsyāsukhaiḥ svapnasukhairgurusnigdhātibhojanaiḥ | 1, 17 24 1
śleṣmā śirasi saṁduṣṭaḥ śirorogāya kalpate || 1, 17 24 2
śiro mandarujaṁ tena suptaṁ stimitabhārikam | 1, 17 25 1
bhavatyutpadyate tandrā tathālasyam arocakaḥ || 1, 17 25 2
vātācchūlaṁ bhramaḥ kampaḥ pittāddāho madastṛṣā | 1, 17 26 1
kaphādgurutvaṁ tandrā ca śiroroge tridoṣaje || 1, 17 26 2
tilakṣīraguḍājīrṇapūtisaṁkīrṇabhojanāt | 1, 17 27 1
kledo 'sṛkkaphamāṁsānāṁ doṣalasyopajāyate || 1, 17 27 2
tataḥ śirasi saṁkledāt krimayaḥ pāpakarmaṇaḥ | 1, 17 28 1
janayanti śirorogaṁ jātā bībhatsalakṣaṇam || 1, 17 28 2
vyadhacchedarujākaṇḍūśophadaurgatyaduḥkhitam | 1, 17 29 1
krimirogāturaṁ vidyāt krimīṇāṁ darśanena ca || 1, 17 29 2
śokopavāsavyāyāmarūkṣaśuṣkālpabhojanaiḥ | 1, 17 30 1
vāyurāviśya hṛdayaṁ janayatyuttamāṁ rujam || 1, 17 30 2
vepathurveṣṭanaṁ stambhaḥ pramohaḥ śūnyatā daraḥ | 1, 17 31 1
hṛdi vātāture rūpaṁ jīrṇe cātyarthavedanā || 1, 17 31 2
uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanaiḥ | 1, 17 32 1
madyakrodhātapaiścāśu hṛdi pittaṁ prakupyati || 1, 17 32 2
hṛddāhastiktatā vaktre tiktāmlodgiraṇaṁ klamaḥ | 1, 17 33 1
tṛṣṇā mūrcchā bhramaḥ svedaḥ pittahṛdrogakāraṇam || 1, 17 33 2
atyādānaṁ gurusnigdham acintanam aceṣṭanam | 1, 17 34 1
nidrāsukhaṁ cābhyadhikaṁ kaphahṛdrogakāraṇam || 1, 17 34 2
hṛdayaṁ kaphahṛdroge suptaṁ stimitabhārikam | 1, 17 35 1
tandrāruciparītasya bhavatyaśmāvṛtaṁ yathā || 1, 17 35 2
hetulakṣaṇasaṁsargāducyate sānnipātikaḥ | 1, 17 36 1
tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate || 1, 17 36 2
tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate | 1, 17 37 1
marmaikadeśe saṁkledaṁ rasaścāsyopagacchati || 1, 17 37 2
saṁkledāt krimayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ | 1, 17 38 1
marmaikadeśe te jātāḥ sarpanto bhakṣayanti ca || 1, 17 38 2
tudyamānaṁ sa hṛdayaṁ sūcībhiriva manyate | 1, 17 39 1
chidyamānaṁ yathā śastrairjātakaṇḍūṁ mahārujam || 1, 17 39 2
hṛdrogaṁ krimijaṁ tvetairliṅgairbuddhvā sudāruṇam | 1, 17 40 1
tvareta jetuṁ taṁ vidvān vikāraṁ śīghrakāriṇam || 1, 17 40 2
dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ | 1, 17 41 1
samaiścaiko vikārāste sannipātāstrayodaśa || 1, 17 41 2
saṁsarge nava ṣaṭ tebhya ekavṛddhyā samaistrayaḥ | 1, 17 42 1
pṛthak trayaśca tairvṛddhairvyādhayaḥ pañcaviṁśatiḥ || 1, 17 42 2
yathā vṛddhaistathā kṣīṇairdoṣaiḥ syuḥ pañcaviṁśatiḥ | 1, 17 43 1
vṛddhikṣayakṛtaścānyo vikalpa upadekṣyate || 1, 17 43 2
vṛddhirekasya samatā caikasyaikasya saṁkṣayaḥ | 1, 17 44 1
dvandvavṛddhiḥ kṣayaścaikasyaikavṛddhirdvayoḥ kṣayaḥ || 1, 17 44 2
prakṛtisthaṁ yadā pittaṁ mārutaḥ śleṣmaṇaḥ kṣaye | 1, 17 45 1
sthānādādāya gātreṣu yatra yatra visarpati || 1, 17 45 2
tadā bhedaśca dāhaśca tatra tatrānavasthitaḥ | 1, 17 46 1
gātradeśe bhavatyasya śramo daurbalyameva ca || 1, 17 46 2
prakṛtisthaṁ kaphaṁ vāyuḥ kṣīṇe pitte yadā balī | 1, 17 47 1
karṣet kuryāttadā śūlaṁ saśaityastambhagauravam || 1, 17 47 2
yadānilaṁ prakṛtigaṁ pittaṁ kaphaparikṣaye | 1, 17 48 1
saṁruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṁ cāsyopajāyate || 1, 17 48 2
śleṣmāṇaṁ hi samaṁ pittaṁ yadā vātaparikṣaye | 1, 17 49 1
sannirundhyāttadā kuryāt satandrāgauravaṁ jvaram || 1, 17 49 2
pravṛddho hi yadā śleṣmā pitte kṣīṇe samīraṇam | 1, 17 50 1
rundhyāttadā prakurvīta śītakaṁ gauravaṁ rujam || 1, 17 50 2
samīraṇe parikṣīṇe kaphaḥ pittaṁ samatvagam | 1, 17 51 1
kurvīta saṁnirundhāno mṛdvagnitvaṁ śirograham || 1, 17 51 2
nidrāṁ tandrām pralāpaṁ ca hṛdrogaṁ gātragauravam | 1, 17 52 1
nakhādīnāṁ ca pītatvaṁ ṣṭhīvanaṁ kaphapittayoḥ || 1, 17 52 2
hīnavātasya tu śleṣmā pittena sahitaścaran | 1, 17 53 1
karotyarocakāpākau sadanaṁ gauravaṁ tathā || 1, 17 53 2
hṛllāsamāsyasravaṇaṁ pāṇḍutāṁ dūyanaṁ madam | 1, 17 54 1
virekasya ca vaiṣamyaṁ vaiṣamyamanalasya ca || 1, 17 54 2
hīnapittasya tu śleṣmā mārutenopasaṁhitaḥ | 1, 17 55 1
stambhaṁ śaityaṁ ca todaṁ ca janayatyanavasthitam || 1, 17 55 2
gauravaṁ mṛdutāmagnerbhaktāśraddhāṁ pravepanam | 1, 17 56 1
nakhādīnāṁ ca śuklatvaṁ gātrapāruṣyameva ca || 1, 17 56 2
mārutastu kaphe hīne pittaṁ ca kupitaṁ dvayam | 1, 17 57 1
karoti yāni liṅgāni śṛṇu tāni samāsataḥ || 1, 17 57 2
bhramamudveṣṭanaṁ todaṁ dāhaṁ sphuṭanavepane | 1, 17 58 1
aṅgamardaṁ parīśoṣaṁ dūyanaṁ dhūpanaṁ tathā || 1, 17 58 2
vātapittakṣaye śleṣmā srotāṁsyapidadhadbhṛśam | 1, 17 59 1
ceṣṭāpraṇāśaṁ mūrcchāṁ ca vāksaṅgaṁ ca karoti hi || 1, 17 59 2
vātaśleṣmakṣaye pittaṁ dehaujaḥ sraṁsayaccaret | 1, 17 60 1
glānimindriyadaurbalyaṁ tṛṣṇāṁ mūrcchāṁ kriyākṣayam || 1, 17 60 2
pittaśleṣmakṣaye vāyurmarmāṇyatinipīḍayan | 1, 17 61 1
praṇāśayati saṁjñāṁ ca vepayatyathavā naram || 1, 17 61 2
doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṁ liṅgaṁ darśayanti yathābalam | 1, 17 62 1
kṣīṇā jahati liṅgaṁ svaṁ samāḥ svaṁ karma kurvate || 1, 17 62 2
vātādīnāṁ rasādīnāṁ malānāmojasastathā | 1, 17 63 1
kṣayāstatrānilādīnāmuktaṁ saṁkṣīṇalakṣaṇam || 1, 17 63 2
ghaṭṭate sahate śabdaṁ noccairdravati śūlyate | 1, 17 64 1
hṛdayaṁ tāmyati svalpaceṣṭasyāpi rasakṣaye || 1, 17 64 2
paruṣā sphuṭitā mlānā tvagrūkṣā raktasaṁkṣaye | 1, 17 65 1
māṁsakṣaye viśeṣeṇa sphiggrīvodaraśuṣkatā || 1, 17 65 2
sandhīnāṁ sphuṭanaṁ glānir akṣṇor āyāsa eva ca | 1, 17 66 1
lakṣaṇaṁ medasi kṣīṇe tanutvaṁ codarasya ca || 1, 17 66 2
keśalomanakhaśmaśrudvijaprapatanaṁ śramaḥ | 1, 17 67 1
jñeyamasthikṣaye liṅgaṁ sandhiśaithilyameva ca || 1, 17 67 2
śīryanta iva cāsthīni durbalāni laghūni ca | 1, 17 68 1
pratataṁ vātarogīṇi kṣīṇe majjani dehinām || 1, 17 68 2
daurbalyaṁ mukhaśoṣaśca pāṇḍutvaṁ sadanaṁ śramaḥ | 1, 17 69 1
klaibyaṁ śukrāvisargaśca kṣīṇaśukrasya lakṣaṇam || 1, 17 69 2
kṣīṇe śakṛti cāntrāṇi pīḍayanniva mārutaḥ | 1, 17 70 1
rūkṣasyonnamayan kukṣīṁ tiryagūrdhvaṁ ca gacchati || 1, 17 70 2
mūtrakṣaye mūtrakṛcchraṁ mūtravaivarṇyameva ca | 1, 17 71 1
pipāsā bādhate cāsya mukhaṁ ca pariśuṣyati || 1, 17 71 2
malāyanāni cānyāni śūnyāni ca laghūni ca | 1, 17 72 1
viśuṣkāṇi ca lakṣyante yathāsvaṁ malasaṁkṣaye || 1, 17 72 2
bibheti durbalo 'bhīkṣṇaṁ dhyāyati vyathitendriyaḥ | 1, 17 73 1
duśchāyo durmanā rūkṣaḥ kṣāmaścaivaujasaḥ kṣaye || 1, 17 73 2
hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṁ raktamīṣatsapītakam | 1, 17 74 1
ojaḥ śarīre saṁkhyātaṁ tannāśānnā vinaśyati || 1, 17 74 2
prathamaṁ jāyate hyojaḥ śarīre 'smiñcharīriṇām | 1, 17 75 1
sarpirvarṇaṁ madhurasaṁ lājagandhi prajāyate || 1, 17 75 2
vyāyāmo 'naśanaṁ cintā rūkṣālpapramitāśanam | 1, 17 76 1
vātātapau bhayaṁ śoko rūkṣapānaṁ prajāgaraḥ || 1, 17 76 2
kaphaśoṇitaśukrāṇāṁ malānāṁ cātivartanam | 1, 17 77 1
kālo bhūtopaghātaśca jñātavyāḥ kṣayahetavaḥ || 1, 17 77 2
gurusnigdhāmlalavaṇānyatimātraṁ samaśnatām | 1, 17 78 1
navamannaṁ ca pānaṁ ca nidrām āsyāsukhāni ca || 1, 17 78 2
tyaktavyāyāmacintānāṁ saṁśodhanamakurvatām | 1, 17 79 1
śleṣmā pittaṁ ca medaśca māṁsaṁ cātipravardhate || 1, 17 79 2
tairāvṛtagatirvāyuroja ādāya gacchati | 1, 17 80 1
yadā bastiṁ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate || 1, 17 80 2
sa mārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ | 1, 17 81 1
darśayatyākṛtiṁ gatvā kṣayamāpyāyate punaḥ || 1, 17 81 2
upekṣayāsya jāyante piḍakāḥ sapta dāruṇāḥ | 1, 17 82 1
māṁsaleṣvavakāśeṣu marmasvapi ca saṁdhiṣu || 1, 17 82 2
śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapī tathā | 1, 17 83 1
alajī vinatākhyā ca vidradhī ceti saptamī || 1, 17 83 2
antonnatā madhyanimnā śyāvā kledaruganvitā | 1, 17 84 1
śarāvikā syāt piḍakā śarāvākṛtisaṁsthitā || 1, 17 84 2
avagāḍhārtinistodā mahāvāstuparigrahā | 1, 17 85 1
ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhābhā piḍakā kacchapī matā || 1, 17 85 2
stabdhā sirājālavatī snigdhāsrāvā mahāśayā | 1, 17 86 1
rujānistodabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī || 1, 17 86 2
piḍakā nātimahatīkṣiprapākā mahārujā | 1, 17 87 1
sarṣapī sarṣapābhābhiḥ piḍakābhiścitā bhavet || 1, 17 87 2
dahati tvacamutthāne tṛṣṇāmohajvarapradā | 1, 17 88 1
visarpatyaniśaṁ duḥkhāddahatyagnirivālajī || 1, 17 88 2
avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vāpyudare 'pi vā | 1, 17 89 1
mahatī vinatā nīlā piḍakā vinatā matā || 1, 17 89 2
vidradhiṁ dvividhām āhur bāhyām ābhyantarīṁ tathā | 1, 17 90 1
bāhyā tvaksnāyumāṁsotthā kaṇḍarābhā mahārujā || 1, 17 90 2
śītakānnavidāhyuṣṇarūkṣaśuṣkātibhojanāt | 1, 17 91 1
viruddhājīrṇasaṁkliṣṭaviṣamāsātmyabhojanāt || 1, 17 91 2
vyāpannabahumadyatvādvegasaṁdhāraṇācchramāt | 1, 17 92 1
jihmavyāyāmaśayanādatibhārādhvamaithunāt || 1, 17 92 2
antaḥśarīre māṁsāsṛgāviśanti yadā malāḥ | 1, 17 93 1
tadā saṁjāyate granthirgambhīrasthaḥ sudāruṇaḥ || 1, 17 93 2
hṛdaye klomni yakṛti plīhni kukṣau ca vṛkkayoḥ | 1, 17 94 1
nābhyāṁ vaṅkṣaṇayorvāpi bastau vā tīvravedanaḥ || 1, 17 94 2
duṣṭaraktātimātratvāt sa vai śīghraṁ vidahyate | 1, 17 95 1
tataḥ śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyate || 1, 17 95 2
vyadhacchedabhramānāhaśabdasphuraṇasarpaṇaiḥ | 1, 17 96 1
vātikīṁ paittikīṁ tṛṣṇādāhamohamadajvaraiḥ || 1, 17 96 2
jṛmbhotkleśārucistambhaśītakaiḥ ślaiṣmikīṁ viduḥ | 1, 17 97 1
sarvāsu ca mahacchūlaṁ vidradhīṣūpajāyate || 1, 17 97 2
śastrāstrairbhidyata iva colmukairiva dahyate | 1, 17 98 1
vidradhī vyamlatā yātā vṛścikairiva daśyate || 1, 17 98 2
tanu rūkṣāruṇaṁ śyāvaṁ phenilaṁ vātavidradhī | 1, 17 99 1
tilamāṣakulatthodasannibhaṁ pittavidradhī || 1, 17 99 2
ślaiṣmikī sravati śvetaṁ picchilaṁ bahalaṁ bahu | 1, 17 100 1
lakṣaṇaṁ sarvamevaitadbhajate sānnipātikī || 1, 17 100 2
athāsāṁ vidradhīnāṁ sādhyāsādhyatvaviśeṣajñānārthaṁ sthānakṛtaṁ liṅgaviśeṣamupadekṣyāmaḥ tatra pradhānamarmajāyāṁ ,«vidradhyāṁ hṛdghaṭṭanatamakapramohakāsaśvāsāḥ klomajāyāṁ pipāsāmukhaśoṣagalagrahāḥ yakṛjjāyāṁ śvāsaḥ »,«plīhajāyāmucchvāsoparodhaḥ kukṣijāyāṁ kukṣipārśvāntarāṁsaśūlaṁ vṛkkajāyāṁ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ nābhijāyāṁ hikkā vaṅkṣaṇajāyāṁ »,«sakthisādaḥ bastijāyāṁ kṛcchrapūtimūtravarcastvaṁ ceti ||» 1, 17 101 1
pakvaprabhinnāsūrdhvajāsu mukhāt srāvaḥ sravati adhojāsu gudāt ubhayatastu nābhijāsu || 1, 17 102 1
āsāṁ hṛnnābhibastijāḥ paripakvāḥ sānnipātikī ca maraṇāya śeṣāḥ punaḥ kuśalam āśupratikāriṇaṁ cikitsakamāsādyopaśāmyanti | 1, 17 103 1
tasmādacirotthitāṁ vidradhīṁ śastrasarpavidyudagnitulyāṁ snehavirecanairāśvevopakramet sarvaśo gulmavacceti || 1, 17 103 2
bhavanti cātra | 1, 17 104 1
vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ | 1, 17 104 2
tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahaḥ || 1, 17 104 3
śarāvikā kacchapikā jālinī ceti duḥsahāḥ | 1, 17 105 1
jāyante tā hyatibalāḥ prabhūtaśleṣmamedasaḥ || 1, 17 105 2
sarṣapī cālajī caiva vinatā vidradhī ca yāḥ | 1, 17 106 1
sādhyāḥ pittolbaṇāstāstu sambhavantyalpamedasaḥ || 1, 17 106 2
marmasvaṁse gude pāṇyoḥ stane sandhiṣu pādayoḥ | 1, 17 107 1
jāyante yasya piḍakāḥ sa pramehī na jīvati || 1, 17 107 2
tathānyāḥ piḍakāḥ santi raktapītāsitāruṇāḥ | 1, 17 108 1
pāṇḍurāḥ pāṇḍuvarṇāśca bhasmābhā mecakaprabhāḥ || 1, 17 108 2
mṛdvyaśca kaṭhināścānyāḥ sthūlāḥ sūkṣmāstathāparāḥ | 1, 17 109 1
mandavegā mahāvegāḥ svalpaśūlā mahārujaḥ || 1, 17 109 2
tā buddhvā mārutādīnāṁ yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ | 1, 17 110 1
brūyādupacareccāśu prāgupadravadarśanāt || 1, 17 110 2
tṛṭśvāsamāṁsasaṁkothamohahikkāmadajvarāḥ | 1, 17 111 1
vīsarpamarmasaṁrodhāḥ piḍakānāmupadravāḥ || 1, 17 111 2
kṣayaḥ sthānaṁ ca vṛddhiśca doṣāṇāṁ trividhā gatiḥ | 1, 17 112 1
ūrdhvaṁ cādhaśca tiryakca vijñeyā trividhāparā || 1, 17 112 2
trividhā cāparā koṣṭhaśākhāmarmāsthisandhiṣu | 1, 17 113 1
ityuktā vidhibhedena doṣāṇāṁ trividhā gatiḥ || 1, 17 113 2
cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṁ yathākramam | 1, 17 114 1
bhavantyekaikaśaḥṣaṭsu kāleṣvabhrāgamādiṣu || 1, 17 114 2
gatiḥ kālakṛtā caiṣā cayādyā punarucyate | 1, 17 115 1
gatiśca dvividhā dṛṣṭā prākṛtī vaikṛtī ca yā || 1, 17 115 2
pittādevoṣmaṇaḥ paktirnarāṇāmupajāyate | 1, 17 116 1
tacca pittaṁ prakupitaṁ vikārān kurute bahūn || 1, 17 116 2
prākṛtastu balaṁ śleṣmā vikṛto mala ucyate | 1, 17 117 1
sa caivaujaḥ smṛtaḥ kāye sa ca pāpmopadiśyate || 1, 17 117 2
sarvā hi ceṣṭā vātena sa prāṇaḥ prāṇināṁ smṛtaḥ | 1, 17 118 1
tenaiva rogā jāyante tena caivoparudhyate || 1, 17 118 2
nityaṁ saṁnihitāmitraṁ samīkṣyātmānamātmavān | 1, 17 119 1
nityaṁ yuktaḥ paricaredicchannāyuranitvaram || 1, 17 119 2
tatra ślokau | 1, 17 120 1
śirorogāḥ sahṛdrogā rogā mānavikalpajāḥ | 1, 17 120 2
kṣayāḥ sapiḍakāścoktā doṣāṇāṁ gatireva ca || 1, 17 120 3
kiyantaḥśirasīye 'sminnadhyāye tattvadarśinā | 1, 17 121 1
jñānārthaṁ bhiṣajā prajānāṁ ca hitaiṣiṇā || 1, 17 121 2
athātastriśothīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 18 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 18 2 1
trayaḥ śothā bhavanti vātapittaśleṣmanimittāḥ te punardvividhā nijāgantubhedena || 1, 18 3 1
tatrāgantavaś chedanabhedanakṣaṇanabhañjanapicchanotpeṣaṇaprahāravadhabandhanaveṣṭanavyadhanapīḍanādibhir vā ,«bhallātakapuṣpaphalarasātmaguptāśūkakrimiśūkāhitapatralatāgulmasaṁsparśanair vā svedanaparisarpaṇāvamūtraṇairvā viṣiṇāṁ »,«saviṣaprāṇidaṁṣṭrādantaviṣāṇanakhanipātair vā sāgaraviṣavātahimadahanasaṁsparśanairvā śothāḥ samupajāyante ||» 1, 18 4 1
te punaryathāsvaṁ hetuvyañjanair ādāvupalabhyante nijavyañjanaikadeśaviparītaiḥ bandham antrāgadapralepapratāpanirvāpaṇādibhiś ,«copakramair upakramyamāṇāḥ praśāntimāpadyante ||» 1, 18 5 1
nijāḥ punaḥ snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānām ayathāvatprayogānmithyāsaṁsarjanād vā ,«chardyalasakavisūcikāśvāsakāsātisāraśoṣapāṇḍurogodarajvarapradarabhagandarārśovikārātikarśanairvā kuṣṭhakaṇḍūpiḍakādibhirvā »,«chardikṣavathūdgāraśukravātamūtrapurīṣavegadhāraṇairvā karmarogopavāsādhvakarśitasya vā »,«sahasātigurvamlalavaṇapiṣṭānnaphalaśākarāgadadhiharitakamadyamandakavirūḍhanavaśūkaśamīdhānyānūpaudakapiśitopayogān »,«mṛtpaṅkaloṣṭabhakṣaṇāllavaṇātibhakṣaṇād garbhasampīḍanād āmagarbhaprapatanāt prajātānāṁ ca mithyopacārād udīrṇadoṣatvācca »,"śophāḥ prādurbhavanti ityuktaḥ sāmānyo hetuḥ ||" 1, 18 6 1
ayaṁ tvatra viśeṣaḥ śītarūkṣalaghuviśadaśramopavāsātikarśanakṣapaṇādibhir vāyuḥ prakupitastvaṅmāṁsaśoṇitādīnyabhibhūya śophaṁ ,«janayati sa kṣiprotthānapraśamo bhavati tathā śyāmāruṇavarṇaḥ prakṛtivarṇo vā calaḥ spandanaḥ kharaparuṣabhinnatvagromā chidyata »,«iva bhidyata iva pīḍyata iva sūcībhiriva tudyata iva pipīlikābhiriva saṁsṛpyate sarṣapakalkāvalipta iva cimicimāyate saṁkucyata āyamyata »,«iveti vātaśothaḥ |» 1, 18 7 1
uṣṇatīkṣṇakaṭukakṣāralavaṇāmlājīrṇabhojanair agnyātapapratāpaiśca pittaṁ prakupitaṁ tvaṅmāṁsaśoṇitānyabhibhūya śothaṁ janayati ,«sa kṣiprotthānapraśamo bhavati kṛṣṇapītanīlatāmrāvabhāsa uṣṇo mṛduḥ kapilatāmraromā uṣyate dūyate dhūpyate ūṣmāyate svidyate »,«klidyate na ca sparśamuṣṇaṁ ca suṣūyata iti pittaśothaḥ |» 1, 18 7 2
gurumadhuraśītasnigdhair atisvapnāvyāyāmādibhiśca śleṣmā prakupitastvaṅmāṁsaśoṇitādīnyabhibhūya śothaṁ janayati sa ,«kṛcchrotthānapraśamo bhavati pāṇḍuśvetāvabhāso guruḥ snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styānaḥ śuklāgraromā sparśoṣṇasahaśceti »,"śleṣmaśothaḥ |" 1, 18 7 3
yathāsvakāraṇākṛtisaṁsargāddvidoṣajāstrayaḥ śothā bhavanti yathāsvakāraṇākṛtisannipātāt sānnipātika ekaḥ evaṁ saptavidho bhedaḥ || 1, 18 7 4
prakṛtibhistābhistābhir bhidyamāno dvividhastrividhaścaturvidhā saptavidho 'ṣṭavidhaśca śotha upalabhyate punaścaika ,«evotsedhasāmānyāt ||» 1, 18 8 1
bhavanti cātra | 1, 18 9 1
śūyante yasya gātrāṇi svapantīva rujanti ca | 1, 18 9 2
pīḍitānyunnamantyāśu vātaśothaṁ tamādiśet || 1, 18 9 3
yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śotho naktaṁ praṇaśyati | 1, 18 10 1
snehoṣṇamardanābhyāṁ ca praṇaśyet sa ca vātikaḥ || 1, 18 10 2
yaḥ pipāsājvarārtasya dūyate 'tha vidahyate | 1, 18 11 1
svidyati klidyate gandhī sa paittaḥ śvayathuḥ smṛtaḥ || 1, 18 11 2
yaḥ pītanetravaktratvak pūrvaṁ madhyāt praśūyate | 1, 18 12 1
tanutvak cātisārī ca pittaśothaḥ sa ucyate || 1, 18 12 2
śītaḥ saktagatiryastu kaṇḍūmān pāṇḍureva ca | 1, 18 13 1
nipīḍito nonnamati śvayathuḥ sa kaphātmakaḥ || 1, 18 13 2
yasya śastrakuśacchinnācchoṇitaṁ na pravartate | 1, 18 14 1
kṛcchreṇa picchā sravati sa cāpi kaphasaṁbhavaḥ || 1, 18 14 2
nidānākṛtisaṁsargācchvayathuḥ syāddvidoṣajaḥ | 1, 18 15 1
sarvākṛtiḥ sannipātācchotho vyāmiśrahetujaḥ || 1, 18 15 2
yastu pādābhinirvṛttaḥ śothaḥ sarvāṅgago bhavet | 1, 18 16 1
jantoḥ sa ca sukaṣṭaḥ syāt prasṛtaḥ strīmukhācca yaḥ || 1, 18 16 2
yaścāpi guhyaprabhavaḥ striyā vā puruṣasya vā | 1, 18 17 1
sa ca kaṣṭatamo jñeyo yasya ca syurupadravāḥ || 1, 18 17 2
chardiḥ śvāso 'rucistṛṣṇā jvaro 'tīsāra eva ca | 1, 18 18 1
saptako 'yaṁ sadaurbalyaḥ śophopadravasaṁgrahaḥ || 1, 18 18 2
yasya śleṣmā prakupito jihvāmūle 'vatiṣṭhate | 1, 18 19 1
āśu saṁjanayecchothaṁ jāyate 'syopajihvikā || 1, 18 19 2
yasya śleṣmā prakupitaḥ kākale vyavatiṣṭhate | 1, 18 20 1
āśu saṁjanayecchophaṁ karoti galaśuṇḍikām || 1, 18 20 2
yasya śleṣmā prakupito galabāhye 'vatiṣṭhate | 1, 18 21 1
śanaiḥ saṁjanayecchophaṁ galagaṇḍo 'sya jāyate || 1, 18 21 2
yasya śleṣmā prakupitastiṣṭhatyantargale sthiraḥ | 1, 18 22 1
āśu saṁjanayecchophaṁ jāyate 'sya galagrahaḥ || 1, 18 22 2
yasya pittaṁ prakupitaṁ saraktaṁ tvaci sarpati | 1, 18 23 1
śophaṁ sarāgam janayedvisarpastasya jāyate || 1, 18 23 2
yasya pittaṁ prakupitaṁ tvaci rakte 'vatiṣṭhate | 1, 18 24 1
śothaṁ sarāgaṁ janayet piḍakā tasya jāyate || 1, 18 24 2
yasya prakupitaṁ pittaṁ śoṇitaṁ prāpya śuṣyati | 1, 18 25 1
tilakā piplavo vyaṅgā nīlikā tasya jāyate || 1, 18 25 2
yasya pittaṁ prakupitaṁ śaṅkhayoravatiṣṭhate | 1, 18 26 1
śvayathuḥ śaṅkhako nāma dāruṇastasya jāyate || 1, 18 26 2
yasya pittaṁ prakupitaṁ karṇamūle 'vatiṣṭhate | 1, 18 27 1
jvarānte durjayo 'ntāya śothastasyopajāyate || 1, 18 27 2
vātaḥ plīhānamuddhūya kupito yasya tiṣṭhati | 1, 18 28 1
śanaiḥ paritudan pārśvaṁ plīhā tasyābhivardhate || 1, 18 28 2
yasya vāyuḥ prakupito gulmasthāne 'vatiṣṭhate | 1, 18 29 1
śophaṁ saśūlaṁ janayan gulmastasyopajāyate || 1, 18 29 2
yasya vāyuḥ prakupitaḥ śophaśūlakaraścaran | 1, 18 30 1
vaṅkṣaṇādvṛṣaṇau yāti vṛddhistasyopajāyate || 1, 18 30 2
yasya vātaḥ prakupitastvaṅmāṁsāntaramāśritaḥ | 1, 18 31 1
śothaṁ saṁjanayet kukṣāvudaraṁ tasya jāyate || 1, 18 31 2
yasya vātaḥ prakupitaḥ kukṣimāśritya tiṣṭhati | 1, 18 32 1
nādho vrajati nāpyūrdhvamānāhastasya jāyate || 1, 18 32 2
rogāścotsedhasāmānyadadhimāṁsārbudādayaḥ | 1, 18 33 1
viśiṣṭā nāmarūpābhyāṁ nirdeśyāḥ śothasaṁgrahe || 1, 18 33 2
vātapittakaphā yasya yugapat kupitāstrayaḥ | 1, 18 34 1
jihvāmūle 'vatiṣṭhante vidahantaḥ samucchritāḥ || 1, 18 34 2
janayanti bhṛśaṁ śothaṁ vedanāśca pṛthagvidhāḥ | 1, 18 35 1
taṁ śīghrakāriṇaṁ rogaṁ rohiṇīti vinirdiśet || 1, 18 35 2
trirātraṁ paramaṁ tasya jantorbhavati jīvitam | 1, 18 36 1
kuśalena tvanukrāntaḥ kṣipraṁ sampadyate sukhī || 1, 18 36 2
santi hyevaṁvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasaṁmatāḥ | 1, 18 37 1
ye hanyur anupakrāntā mithyācāreṇa vā punaḥ || 1, 18 37 2
sādhyāścāpyapare santi vyādhayo mṛdusaṁmatāḥ | 1, 18 38 1
yatnāyatnakṛtaṁ yeṣu karma sidhyatyasaṁśayam || 1, 18 38 2
asādhyāścāpare santi vyādhayo yāpyasaṁjñitāḥ | 1, 18 39 1
susādhvapi kṛtaṁ yeṣu karma yātrākaraṁ bhavet || 1, 18 39 2
santi cāpyapare rogā yeṣu karma na sidhyati | 1, 18 40 1
api yatnakṛtaṁ bālairna tān vidvānupācaret || 1, 18 40 2
sādhyāścaivāpyasādhyāśca vyādhayo dvividhāḥ smṛtāḥ | 1, 18 41 1
mṛdudāruṇabhedena te bhavanti caturvidhāḥ || 1, 18 41 2
ta evāparisaṁkhyeyā bhidyamānā bhavanti hi | 1, 18 42 1
rujāvarṇasamutthānasthānasaṁsthānanāmabhiḥ || 1, 18 42 2
vyavasthākaraṇaṁ teṣāṁ yathāsthūleṣu saṁgrahaḥ | 1, 18 43 1
tathā prakṛtisāmānyaṁ vikāreṣūpadiśyate || 1, 18 43 2
vikāranāmākuśalo na jihrīyāt kadācana | 1, 18 44 1
na hi sarvavikārāṇāṁ nāmato 'sti dhruvā sthitiḥ || 1, 18 44 2
sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ | 1, 18 45 1
sthānāntaragataścaiva janayatyāmayān bahūn || 1, 18 45 2
tasmādvikāraprakṛtīradhiṣṭhānāntarāṇi ca | 1, 18 46 1
samutthānaviśeṣāṁśca buddhvā karma samācaret || 1, 18 46 2
yo hyetattritayaṁ jñātvā karmāṇyārabhate bhiṣak | 1, 18 47 1
jñānapūrvaṁ yathānyāyaṁ sa karmasu na muhyati || 1, 18 47 2
nityāḥ prāṇabhṛtāṁ dehe vātapittakaphāstrayaḥ | 1, 18 48 1
vikṛtāḥ prakṛtisthā vā tān bubhutseta paṇḍitaḥ || 1, 18 48 2
utsāhocchvāsaniḥśvāsaceṣṭā dhātugatiḥ samā | 1, 18 49 1
samo mokṣo gatimatāṁ vāyoḥ karmāvikārajam || 1, 18 49 2
darśanaṁ paktirūṣmā ca kṣuttṛṣṇā dehamārdavam | 1, 18 50 1
prabhā prasādo medhā ca pittakarmāvikārajam || 1, 18 50 2
sneho bandhaḥ sthiratvaṁ ca gauravaṁ vṛṣatā balam | 1, 18 51 1
kṣamā dhṛtiralobhaśca kaphakarmāvikārajam || 1, 18 51 2
vāte pitte kaphe caiva kṣīṇe lakṣaṇamucyate | 1, 18 52 1
karmaṇaḥ prākṛtāddhānirvṛddhirvāpi virodhinām || 1, 18 52 2
doṣaprakṛtivaiśeṣyaṁ niyataṁ vṛddhilakṣaṇam | 1, 18 53 1
doṣāṇāṁ prakṛtirhānirvṛddhiścaivaṁ parīkṣyate || 1, 18 53 2
tatra ślokāḥ | 1, 18 54 1
saṁkhyāṁ nimittaṁ rūpāṇi śothānāṁ sādhyatāṁ na ca | 1, 18 54 2
teṣāṁ teṣāṁ vikārāṇāṁ śothāṁstāṁstāṁśca pūrvajān || 1, 18 54 3
vidhibhedaṁ vikārāṇāṁ trividhaṁ bodhyasaṁgraham | 1, 18 55 1
prākṛtaṁ karma doṣāṇāṁ lakṣaṇaṁ hānivṛddhiṣu || 1, 18 55 2
vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ | 1, 18 56 1
vyākhyātavāṁstriśothīye rogādhyāye punarvasuḥ || 1, 18 56 2
athāto 'ṣṭodarīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 19 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 19 2 1
iha khalvaṣṭāvudarāṇi aṣṭau mūtrāghātaḥ aṣṭau kṣīradoṣāḥ aṣṭau retodoṣāḥ sapta kuṣṭhāni sapta piḍakāḥ sapta visarpāḥ ṣaḍatīsārāḥ ,"ṣaḍudāvartāḥ pañca gulmāḥ pañca plīhadoṣāḥ pañca kāsāḥ pañca śvāsāḥ pañca hikkāḥ pañca tṛṣṇāḥ pañca chardayaḥ pañca ",«bhaktasyānaśanasthānāni pañca śirorogāḥ pañca hṛdrogāḥ pañca pāṇḍurogāḥ pañconmādāḥ catvāro 'pasmārāḥ catvāro 'kṣirogāḥ »,«catvāraḥ karṇarogāḥ catvāraḥ pratiśyāyāḥ catvāro mukharogāḥ catvāro grahaṇīdoṣāḥ catvāro madāḥ catvāro mūrcchāyāḥ catvāraḥ »,"śoṣāḥ catvāri klaibyāni trayaḥ śophāḥ trīṇi kilāsāni trividhaṁ lohitapittaṁ dvau jvarau dvau vraṇau dvāvāyāmau dve gṛdhrasyau dve ",«kāmale dvividham āmaṁ dvividhaṁ vātaraktaṁ dvividhānyarśāṁsi eka ūrustambhaḥ ekaḥ saṁnyāsaḥ eko mahāgadaḥ viṁśatiḥ »,«krimijātayaḥ viṁśatiḥ pramehāḥ viṁśatiryonivyāpadaḥ ityaṣṭacatvāriṁśadrogādhikaraṇānyasmin saṁgrahe samuddiṣṭāni ||» 1, 19 3 1
etāni yathoddeśamabhinirdekṣyāmaḥ | 1, 19 4 1
aṣṭāvudarāṇīti vātapittakaphasannipātaplīhabaddhacchidradakodarāṇi aṣṭau mūtrāghātā iti ,«vātapittakaphasannipātāśmarīśarkarāśukraśoṇitajāḥ aṣṭau kṣīradoṣā iti vaivarṇyaṁ vaigandhyaṁ vairasyaṁ paicchilyaṁ phenasaṅghāto »,«raukṣyaṁ gauravamatisnehaśca aṣṭau retodoṣā iti tanu śuṣkaṁ phenilam aśvetaṁ pūtyatipicchalamanyadhātūpahitamavasādi ca |» 1, 19 4 2
sapta kuṣṭhānīti kapālodumbaramaṇḍalarṣyajihvapuṇḍarīkasidhmakākaṇāni sapta piḍakā iti śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapyalajī vinatā ,«vidradhī ca sapta visarpā iti vātapittakaphāgnikardamakagranthisannipātākhyāḥ |» 1, 19 4 3
ṣaḍatīsārā iti vātapittakaphasannipātabhayaśokajāḥ ṣaḍudāvartā iti vātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathujāḥ | 1, 19 4 4
pañca gulmā iti vātapittakaphasannipātaśoṇitajāḥ pañca plīhadoṣā iti gulmairvyākhyātāḥ pañca kāsā iti vātapittakaphakṣatakṣayajāḥ ,«pañca śvāsā iti mahordhvacchinnatamakakṣudrāḥ pañca hikkā iti mahatī gambhīrā vyapetā kṣudrānnajā ca pañca tṛṣṇā iti »,«vātapittāmakṣayopasargātmikāḥ pañca chardaya iti dviṣṭārthasaṁyogajā vātapittakaphasannipātodrekotthāśca pañca »,«bhaktasyānaśanasthānānīti vātapittakaphasannipātadveṣāḥ pañca śirorogā iti pūrvoddeśamabhisamasya »,«vātapittakaphasannipātakrimijāḥ pañca hṛdrogā iti śirorogairvyākhyātāḥ pañca pāṇḍurogā iti vātapittakaphasannipātamṛdbhakṣaṇajāḥ »,«pañconmādā iti vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ |» 1, 19 4 5
catvāro 'pasmārā iti vātapittakaphasannipātanimittāḥ catvāro 'kṣirogāścatvāraḥ karṇarogāścatvāraḥ pratiśyāyāścatvāro ,«mukharogāścatvāro grahaṇīdoṣāścatvāro madāścatvāro mūrcchāyā ityapasmārairvyākhyātāḥ catvāraḥ śoṣā iti »,«sāhasasaṁdhāraṇakṣayaviṣamāśanajāḥ catvāri klaibyānīti bījopaghātāddhvajabhaṅgājjarāyāḥ śukrakṣayācca |» 1, 19 4 6
trayaḥ śothā iti vātapittaśleṣmanimittāḥ trīṇi kilāsānīti raktatāmraśuklāni trividhaṁ lohitapittamiti ūrdhvabhāgam adhobhāgam ,«ubhayabhāgaṁ ca |» 1, 19 4 7
dvau jvarāviti uṣṇābhiprāyaḥ śītasamutthaśca śītābhiprāyaścoṣṇasamutthaḥ dvau vraṇāviti nijaścāgantujaśca dvāvāyāmāviti ,«bāhyaścābhyantaraśca dve gṛdhrasyāviti vātād vātakaphācca dve kāmale iti koṣṭhāśrayā śākhāśrayā ca dvividhamāmamiti alasako »,«visūcikā ca dvividhaṁ vātaraktamiti gambhīramuttānaṁ ca dvividhānyarśāṁsīti śuṣkāṇyārdrāṇi ca |» 1, 19 4 8
eka ūrustambha ityāmatridoṣasamutthaḥ ekaḥ saṁnyāsa iti tridoṣātmako manaḥśarīrādhiṣṭhānaḥ eko mahāgada iti atattvābhiniveśaḥ | 1, 19 4 9
viṁśatiḥ kṛmijātaya iti yūkā pipīlikāśceti dvividhā bahirmalajāḥ keśādā lomādā lomadvīpāḥ saurasā audumbarā jantumātaraśceti ṣaṭ ,"śoṇitajāḥ antrādā udarāveṣṭā hṛdayādāścuravo darbhapuṣpāḥ saugandhikā mahāgudāśceti sapta kaphajāḥ kakerukā makerukā lelihāḥ ",«saśūlakāḥ sausurādāśceti pañca purīṣajāḥ viṁśatiḥ pramehā ityudakamehaś cekṣubālikārasamehaśca sāndramehaśca »,«sāndraprasādamehaśca śuklamehaśca śukramehaśca śītamehaśca śanairmehaśca sikatāmehaśca lālāmehaśceti daśa śleṣmanimittāḥ »,«kṣāramehaśca kālamehaśca nīlamehaśca lohitamehaśca mañjiṣṭhāmehaśca haridrāmehaśca hastimehaśca madhumehaśceti catvāro »,«vātanimittāḥ iti viṁśatiḥ pramehāḥ viṁśatiryonivyāpada iti vātikī paittikī ślaiṣmikī sānnipātikī ceti catasro doṣajāḥ »,«doṣadūṣyasaṁsargaprakṛtinirdeśairavaśiṣṭāḥ ṣoḍaśa nirdiśyante tadyathā raktayoniścārajaskā cācaraṇā cāticaraṇā ca prākcaraṇā »,«copaplutā ca pariplutā codāvartinī ca karṇinī ca putraghnī cāntarmukhī ca sūcīmukhī ca śuṣkā ca vāminī ca ṣaṇḍhayoniśca mahāyoniśceti »,«viṁśatiryonivyāpado bhavanti |» 1, 19 4 10
kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo bhavati || 1, 19 4 11
sarva eva nijā vikārā nānyatra vātapittakaphebhyo nirvartante yathāhi śakuniḥ sarvaṁ divasamapi paripatan svāṁ chāyāṁ nātivartate ,«tathā svadhātuvaiṣamyanimittāḥ sarve vikārā vātapittakaphānnātivartante |» 1, 19 5 1
vātapittaśleṣmaṇāṁ punaḥ sthānasaṁsthānaprakṛtiviśeṣānabhisamīkṣya tadātmakānapi ca sarvavikārāṁstānevopadiśanti buddhimantaḥ ,|| 1, 19 5 2
bhavataścātra | 1, 19 6 1
svadhātuvaiṣamyanimittajā ye vikārasaṁghā bahavaḥ śarīre | 1, 19 6 2
na te pṛthak pittakaphānilebhya āgantavastveva tato viśiṣṭāḥ || 1, 19 6 3
āganturanveti nijaṁ vikāraṁ nijastathāgantumapi pravṛddhaḥ | 1, 19 7 1
tatrānubandhaṁ prakṛtiṁ ca samyag jñātvā tataḥ karma samārabheta || 1, 19 7 2
tatra ślokau | 1, 19 8 1
viṁśakāścaikakāścaiva trikāścoktāstrayastrayaḥ | 1, 19 8 2
dvikāścāṣṭau catuṣkāśca daśa dvādaśa pañcakāḥ || 1, 19 8 3
catvāraścāṣṭakā vargāḥ ṣaṭkau dvau saptakāstrayaḥ | 1, 19 9 1
aṣṭodarīye rogāṇāṁ rogādhyāye prakāśitāḥ || 1, 19 9 2
athāto mahārogādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 20 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 20 2 0
catvāro rogā bhavanti āgantuvātapittaśleṣmanimittāḥ teṣāṁ caturṇāmapi rogāṇāṁ rogatvamekavidhaṁ bhavati ruksāmānyāt dvividhā ,«punaḥ prakṛtireṣām āgantunijavibhāgāt dvividhaṁ caiṣāmadhiṣṭhānaṁ manaḥśarīraviśeṣāt vikārāḥ punaraparisaṁkhyeyāḥ »,«prakṛtyadhiṣṭhānaliṅgāyatanavikalpaviśeṣāparisaṁkhyeyatvāt ||» 1, 20 3 0
mukhāni tu khalvāgantor ,«nakhadaśanapatanābhicārābhiśāpābhiṣaṅgābhighātavyadhabandhanaveṣṭanapīḍanarajjudahanaśastrāśanibhūtopasargādīni nijasya tu »,«mukhaṁ vātapittaśleṣmaṇāṁ vaiṣamyam ||» 1, 20 4 0
dvayostu khalvāgantunijayoḥ preraṇamasātmyendriyārthasaṁyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśceti || 1, 20 5 0
sarve'pi tu khalvete 'bhipravṛddhāś catvāro rogāḥ parasparamanubadhnanti na cānyonyena saha saṁdehamāpadyante || 1, 20 6 0
āganturhi vyathāpūrvaṁ samutpanno jaghanyaṁ vātapittaśleṣmaṇāṁ vaiṣamyamāpādayati nije tu vātapittaśleṣmāṇaḥ pūrvaṁ ,«vaiṣamyamāpadyante jaghanyaṁ vyathāmabhinirvartayanti ||» 1, 20 7 0
teṣāṁ trayāṇāmapi doṣāṇāṁ śarīre sthānavibhāga upadekṣyate tadyathā vastiḥ purīṣādhānaṁ kaṭiḥ sakthinī pādāvasthīni pakvāśayaśca ,«vātasthānāni tatrāpi pakvāśayo viśeṣeṇa vātasthānaṁ svedo raso lasīkā rudhiram āmāśayaśca pittasthānāni tatrāpyāmāśayo viśeṣeṇa »,«pittasthānam uraḥ śiro grīvā parvāṇyāmāśayo medaśca śleṣmasthānāni tatrāpyuro viśeṣeṇa śleṣmasthānam ||» 1, 20 8 0
sarvaśarīracarāstu vātapittaśleṣmāṇaḥ sarvasmiñcharīre kupitākupitāḥ śubhāśubhāni kurvanti prakṛtibhūtāḥ ,"śubhānyupacayabalavarṇaprasādādīni aśubhāni punarvikṛtimāpannā vikārasaṁjñakāni ||" 1, 20 9 0
tatra vikārāḥ sāmānyajā nānātmajāśca | 1, 20 10 1
tatra sāmānyajāḥ pūrvam aṣṭodarīye vyākhyātāḥ nānātmajāṁstvihādhyāye'nuvyākhyāsyāmaḥ | 1, 20 10 2
tadyathā aśītirvātavikārāḥ catvāriṁśat pittavikārāḥ viṁśatiḥ śleṣmavikārāḥ || 1, 20 10 3
tatrādau vātavikārānanuvyākhyāsyāmaḥ | 1, 20 11 1
tadyathā nakhabhedaśca vipādikā ca pādaśūlaṁ ca pādabhraṁśaśca pādasuptatā ca vātakhuḍḍatā ca gulphagrahaśca piṇḍikodveṣṭanaṁ ,«ca gṛdhrasī ca jānubhedaśca jānuviśleṣaśca ūrustambhaśca ūrusādaśca pāṅgulyaṁ ca gudabhraṁśaśca gudārtiśca vṛṣaṇākṣepaśca »,"śephastambhaśca vaṅkṣaṇānāhaśca śroṇibhedaśca viḍbhedaśca udāvartaśca khañjatvaṁ ca kubjatvaṁ ca vāmanatvaṁ ca trikagrahaśca ",«pṛṣṭhagrahaśca pārśvāvamardaśca udarāveṣṭaśca hṛnmohaśca hṛddravaśca vakṣauddharṣaśca vakṣauparodhaśca vakṣastodaśca »,«bāhuśoṣaśca grīvāstambhaśca manyāstambhaśca kaṇṭhoddhvaṁsaśca hanubhedaśca oṣṭhabhedaśca akṣibhedaśca dantabhedaśca »,«dantaśaithilyaṁ ca mūkatvaṁ ca vāksaṅgaśca kaṣāyāsyatā ca mukhaśoṣaś ca arasajñatā ca ghrāṇanāśaśca karṇaśūlaṁ ca »,«aśabdaśravaṇaṁ ca uccaiḥśrutiśca bādhiryaṁ ca vartmastambhaśca vartmasaṁkocaśca timiraṁ ca akṣiśūlaṁ ca akṣivyudāsaśca »,«bhrūvyudāsaśca śaṅkhabhedaśca lalāṭabhedaśca śirorukca keśabhūmisphuṭanaṁ ca arditaṁ ca ekāṅgarogaśca sarvāṅgarogaśca »,«pakṣavadhaśca ākṣepakaśca daṇḍakaś ca tamaśca bhramaśca vepathuśca jṛmbhā ca hikkā ca viṣādaśca atipralāpaśca raukṣyaṁ ca »,«pāruṣyaṁ ca śyāvāruṇāvabhāsatā ca asvapnaśca anavasthitacittatvaṁ ca ityaśītirvātavikārā vātavikārāṇāmaparisaṁkhyeyānām »,"āviṣkṛtatamā vyākhyātāḥ ||" 1, 20 11 2
sarveṣvapi khalveteṣu vātavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu vāyor idam ātmarūpam apariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṁ yadupalabhya ,«tadavayavaṁ vā vimuktasaṁdehā vātavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ tadyathā raukṣyaṁ śaityaṁ lāghavaṁ vaiśadyaṁ gatiramūrtatvam »,«anavasthitatvaṁ ceti vāyorātmarūpāṇi evaṁvidhatvācca vāyoḥ karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṁ taṁ śarīrāvayavamāviśataḥ »,«tadyathā sraṁsabhraṁśavyāsasaṅgabhedasādaharṣatarṣakampavartacālatodavyathāceṣṭādīni tathā »,«kharaparuṣaviśadasuṣirāruṇavarṇakaṣāyavirasamukhatvaśoṣaśūlasuptisaṁkocanastambhanakhañjatādīni ca vāyoḥ karmāṇi tairanvitaṁ »,«vātavikāram evādhyavasyet ||» 1, 20 12 0
taṁ madhurāmlalavaṇasnigdhoṣṇairupakramair upakrameta ,«snehasvedāsthāpanānuvāsananastaḥkarmabhojanābhyaṅgotsādanapariṣekādibhir vātaharair mātrāṁ kālaṁ ca pramāṇīkṛtya »,«tatrāsthāpanānuvāsanaṁ tu khalu sarvatropakramebhyo vāte pradhānatamaṁ manyante bhiṣajaḥ taddhyādita eva »,«pakvāśayamanupraviśya kevalaṁ vaikārikaṁ vātamūlaṁ chinatti tatrāvajite'pi vāte śarīrāntargatā vātavikārāḥ praśāntimāpadyante yathā »,«vanaspatermūle chinne skandhaśākhāprarohakusumaphalapalāśādīnāṁ niyato vināśastadvat ||» 1, 20 13 0
pittavikārāṁścatvāriṁśatam ata ūrdhvamanuvyākhyāsyāmaḥ oṣaśca ploṣaśca dāhaśca davathuśca dhūmakaśca amlakaśca vidāhaśca ,«antardāhaśca aṁsadāhaśca ūṣmādhikyaṁ ca atisvedaśca aṅgasvedaśca aṅgagandhaśca aṅgāvadaraṇaṁ ca śoṇitakledaśca »,«māṁsakledaśca tvagdāhaśca māṁsadāhaśca tvagavadaraṇaṁ ca carmadalanaṁ ca raktakoṭhaśca raktavisphoṭaśca raktapittaṁ ca »,«raktamaṇḍalāni ca haritatvaṁ ca hāridratvaṁ ca nīlikā ca kakṣā ca kāmalā ca tiktāsyatā ca lohitagandhāsyatā ca pūtimukhatā ca »,«tṛṣṇādhikyaṁ ca atṛptiśca āsyavipākaśca galapākaśca akṣipākaśca gudapākaśca meḍhrapākaśca jīvādānaṁ ca tamaḥpraveśaśca »,«haritahāridranetramūtravarcastvaṁ ca iti catvāriṁśatpittavikārāḥ pittavikārāṇām aparisaṁkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātāḥ ||» 1, 20 14 0
sarveṣvapi khalveteṣu pittavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu pittasyedamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṁ yadupalabhya ,«tadavayavaṁ vā vimuktasaṁdehāḥ pittavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ tadyathā auṣṇyaṁ taikṣṇyaṁ dravatvam anatisneho varṇaśca »,"śuklāruṇavarjo gandhaśca visro rasau ca kaṭukāmlau saratvaṁ ca pittasyātmarūpāṇi evaṁvidhatvācca pittasya karmaṇaḥ ",«svalakṣaṇamidamasya bhavati taṁ taṁ śarīrāvayavamāviśataḥ tadyathā dāhauṣṇyapākasvedakledakothakaṇḍūsrāvarāgā yathāsvaṁ ca »,«gandhavarṇarasābhinirvartanaṁ pittasya karmāṇi tair anvitaṁ pittavikāram evādhyavasyet ||» 1, 20 15 0
taṁ madhuratiktakaṣāyaśītair upakramair upakrameta snehavirekapradehapariṣekābhyaṅgādibhiḥ pittaharair mātrāṁ kālaṁ ca ,«pramāṇīkṛtya virecanaṁ tu sarvopakramebhyaḥ pitte pradhānatamaṁ manyante bhiṣajaḥ taddhyādita evāmāśayamanupraviśya kevalaṁ »,«vaikārikaṁ pittamūlamapakarṣati tatrāvajite pitte'pi śarīrāntargatāḥ pittavikārāḥ praśāntim āpadyante yathāgnau vyapoḍhe »,«kevalamagnigṛhaṁ śītībhavati tadvat ||» 1, 20 16 0
śleṣmavikārāṁśca viṁśatimata ūrdhvaṁ vyākhyāsyāmaḥ tadyathātṛptiśca tandrā ca nidrādhikyaṁ ca staimityaṁ ca gurugātratā ca ,"ālasyaṁ ca mukhamādhuryaṁ ca mukhasrāvaśca śleṣmodgiraṇaṁ ca malasyādhikyaṁ ca balāsakaśca apaktiśca hṛdayopalepaśca ",«kaṇṭhopalepaśca dhamanīpraticayaśca galagaṇḍaśca atisthaulyaṁ ca śītāgnitā ca udardaśca śvetāvabhāsatā ca »,"śvetamūtranetravarcastvaṁ ca iti viṁśatiḥ śleṣmavikārāḥ śleṣmavikārāṇām aparisaṁkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātā bhavanti ||" 1, 20 17 0
sarveṣvapi khalveteṣu śleṣmavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu śleṣmaṇa idamātmarūpam apariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṁ ,«yadupalabhya tadavayavaṁ vā vimuktasaṁdehāḥ śleṣmavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ tadyathā »,«snehaśaityaśauklyagauravamādhuryasthairyapaicchilyamārtsnyāni śleṣmaṇa ātmarūpāṇi evaṁvidhatvācca śleṣmaṇaḥ karmaṇaḥ »,«svalakṣaṇamidamasya bhavati taṁ taṁ śarīrāvayavamāviśataḥ tadyathā »,"śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravasnehasuptikledopadehabandhamādhuryacirakāritvāni śleṣmaṇaḥ karmāṇi tairanvitaṁ śleṣmavikāram ",«evādhyavasyet ||» 1, 20 18 0
taṁ kaṭukatiktakaṣāyatīkṣṇoṣṇarūkṣair upakramairupakrameta svedavamanaśirovirecanavyāyāmādibhiḥ śleṣmaharair mātrāṁ kālaṁ ca ,«pramāṇīkṛtya vamanaṁ tu sarvopakramebhyaḥ śleṣmaṇi pradhānatamaṁ manyante bhiṣajaḥ taddhyādita evāmāśayam »,«anupraviśyorogataṁ kevalaṁ vaikārikaṁ śleṣmamūlam ūrdhvamutkṣipati tatrāvajite śleṣmaṇyapi śarīrāntargatāḥ śleṣmavikārāḥ »,«praśāntimāpadyante yathā bhinne kedārasetau śāliyavaṣaṣṭikādīny anabhiṣyandyamānānyambhasā praśoṣamāpadyante tadvaditi ||» 1, 20 19 0
bhavanti cātra | 1, 20 20 1
rogamādau parīkṣeta tato'nantaram auṣadham | 1, 20 20 2
tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṁ samācaret || 1, 20 20 3
yastu rogamavijñāya karmāṇyārabhate bhiṣak | 1, 20 21 1
apyauṣadhavidhānajñastasya siddhiryadṛcchayā || 1, 20 21 2
yastu rogaviśeṣajñaḥ sarvabhaiṣajyakovidaḥ | 1, 20 22 1
deśakālapramāṇajñastasya siddhirasaṁśayam || 1, 20 22 2
tatra ślokāḥ | 1, 20 23 1
saṁgrahaḥ prakṛtirdeśo vikāramukhamīraṇam | 1, 20 23 2
asaṁdeho 'nubandhaśca rogāṇāṁ saṁprakāśitaḥ || 1, 20 23 3
doṣasthānāni rogāṇāṁ gaṇā nānātmajāśca ye | 1, 20 24 1
rūpaṁ pṛthak ca doṣāṇāṁ karma cāpariṇāmi yat || 1, 20 24 2
pṛthaktvena ca doṣāṇāṁ nirdiṣṭāḥ samupakramāḥ | 1, 20 25 1
samyaṅmahati rogāṇāmadhyāye tattvadarśinā || 1, 20 25 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte ślokasthāne mahārogādhyāyo nāma viṁśo 'dhyāyaḥ || 1, 20 26 1
athāto 'ṣṭauninditīyam adhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 21 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 21 2 1
iha khalu śarīramadhikṛtyāṣṭau puruṣā ninditā bhavanti tadyathā atidīrghaśca atihrasvaśca atilomā ca alomā ca atikṛṣṇaśca atigauraśca ,«atisthūlaśca atikṛśaśceti ||» 1, 21 3 1
tatrātisthūlakṛśayorbhūya evāpare ninditaviśeṣā bhavanti | 1, 21 4 1
atisthūlasya tāvadāyuṣo hrāso javoparodhaḥ kṛcchravyavāyatā daurbalyaṁ daurgandhyaṁ svedābādhaḥ kṣudatimātraṁ ,«pipāsātiyogāśceti bhavantyaṣṭau doṣāḥ |» 1, 21 4 2
tadatisthaulyam atisaṁpūraṇād gurumadhuraśītasnigdhopayogād avyāyāmād avyavāyād divāsvapnāddharṣanityatvād acintanād ,«bījasvabhāvāccopajāyate |» 1, 21 4 3
tasya hyatimātramedasvino meda evopacīyate na tathetare dhātavaḥ tasmādasyāyuṣo hrāsaḥ śaithilyāt saukumāryādgurutvācca medaso ,«javoparodhaḥ śukrābahutvānmedasāvṛtamārgatvācca kṛcchravyavāyatā daurbalyam asamatvād dhātūnāṁ daurgandhyaṁ »,«medodoṣānmedasaḥ svabhāvāt svedanatvācca medasaḥ śleṣmasaṁsargād viṣyanditvād bahutvād gurutvād vyāyāmāsahatvācca »,«svedābādhaḥ tīkṣṇāgnitvāt prabhūtakoṣṭhavāyutvācca kṣudatimātraṁ pipāsātiyogaśceti ||» 1, 21 4 4
bhavanti cātra | 1, 21 5 1
medasāvṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ | 1, 21 5 2
caran saṁdhukṣayatyagnimāhāraṁ śoṣayatyapi || 1, 21 5 3
tasmāt sa śīghraṁ jarayatyāhāraṁ cātikāṅkṣati | 1, 21 6 1
vikārāṁścāśnute ghorān kāṁścitkālavyatikramāt || 1, 21 6 2
etāvupadravakarau viśeṣādagnimārutau | 1, 21 7 1
etau hi dahataḥ sthūlaṁ vanadāvo vanaṁ yathā || 1, 21 7 2
medasyatīva saṁvṛddhe sahasaivānilādayaḥ | 1, 21 8 1
vikārān dāruṇān kṛtvā nāśayantyāśu jīvitam || 1, 21 8 2
medomāṁsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ | 1, 21 9 1
ayathopacayotsāho naro 'tisthūla ucyate || 1, 21 9 2
iti medasvino doṣā hetavo rūpameva ca | 1, 21 10 1
nirdiṣṭaṁ vakṣyate vācyamatikārśye tvataḥ param || 1, 21 10 2
sevā rūkṣānnapānānām laṅghanaṁ pramityāśanam | 1, 21 11 1
kriyātiyogaḥ śokaśca veganidrāvinigrahaḥ || 1, 21 11 2
rūkṣasyodvartanaṁ snānasyābhyāsaḥ prakṛtirjarā | 1, 21 12 1
vikārānuśayaḥ krodhaḥ kurvantyatikṛśaṁ naram || 1, 21 12 2
vyāyāmamatisauhityaṁ kṣutpipāsāmayauṣadham | 1, 21 13 1
kṛśo na sahate tadvad atiśītoṣṇamaithunam || 1, 21 13 2
plīhā kāsaḥ kṣayaḥ śvāso gulmo 'rśāṁsyudarāṇi ca | 1, 21 14 1
kṛśaṁ prāyo 'bhidhāvanti rogāśca grahaṇīgatāḥ || 1, 21 14 2
śuṣkasphigudaragrīvo dhamanījālasaṁtataḥ | 1, 21 15 1
tvagasthiśeṣo 'tikṛśaḥ sthūlaparvā naro mataḥ || 1, 21 15 2
satataṁ vyādhitāvetāvatisthūlakṛśau narau | 1, 21 16 1
satataṁ copacaryau hi karśanairbṛṁhaṇairapi || 1, 21 16 2
sthaulyakārśye varaṁ kārśyaṁ samopakaraṇau hi tau | 1, 21 17 1
yadyubhau vyādhirāgacchet sthūlamevātipīḍayet || 1, 21 17 2
samamāṁsapramāṇastu samasaṁhanano naraḥ | 1, 21 18 1
dṛḍhendriyo vikārāṇāṁ na balenābhibhūyate || 1, 21 18 2
kṣutpipāsātapasahaḥ śītavyāyāmasaṁsahaḥ | 1, 21 19 1
samapaktā samajaraḥ samamāṁsacayo mataḥ || 1, 21 19 2
guru cātarpaṇaṁ ceṣṭaṁ sthūlānāṁ karśanaṁ prati | 1, 21 20 1
kṛśānāṁ bṛṁhaṇārthaṁ ca laghu saṁtarpaṇaṁ ca yat || 1, 21 20 2
vātaghnānyannapānāni śleṣmamedoharāṇi ca | 1, 21 21 1
rūkṣoṣṇā vastayastīkṣṇā rūkṣāṇyudvartanāni ca || 1, 21 21 2
guḍūcībhadramustānāṁ prayogastraiphalastathā | 1, 21 22 1
takrāriṣṭaprayogāśca prayogo mākṣikasya ca || 1, 21 22 2
viḍaṅgaṁ nāgaraṁ kṣāraḥ kālaloharajo madhu | 1, 21 23 1
yavāmalakacūrṇaṁ ca prayogaḥ śreṣṭha ucyate || 1, 21 23 2
bilvādipañcamūlasya prayogaḥ kṣaudrasaṁyutaḥ | 1, 21 24 1
śilājatuprayogaśca sāgnimantharasaḥ paraḥ || 1, 21 24 2
praśātikā priyaṅguśca śyāmākā yavakā yavāḥ | 1, 21 25 1
jūrṇāhvāḥ kodravā mudgāḥ kulatthāścakramudgakāḥ || 1, 21 25 2
āḍhakīnāṁ ca bījāni paṭolāmalakaiḥ saha | 1, 21 26 1
bhojanārthaṁ prayojyāni pānam cānu madhūdakam || 1, 21 26 2
ariṣṭāṁścānupānārthe medomāṁsakaphāpahān | 1, 21 27 1
atisthaulyavināśāya saṁvibhajya prayojayet || 1, 21 27 2
prajāgaraṁ vyavāyaṁ ca vyāyāmaṁ cintanāni ca | 1, 21 28 1
sthaulyamicchan parityaktuṁ krameṇābhipravardhayet || 1, 21 28 2
svapno harṣaḥ sukhā śayyā manaso nirvṛtiḥ śamaḥ | 1, 21 29 1
cintāvyavāyavyāyāmavirāmaḥ priyadarśanam || 1, 21 29 2
navānnāni navam madyaṁ grāmyānūpaudakā rasāḥ | 1, 21 30 1
saṁskṛtāni ca māṁsāni dadhi sarpiḥ payāṁsi ca || 1, 21 30 2
ikṣavaḥ śālayo māṣā godhūmā guḍavaikṛtam | 1, 21 31 1
bastayaḥ snigdhamadhurāstailābhyaṅgaśca sarvadā || 1, 21 31 2
snigdhamudvartanaṁ snānaṁ gandhamālyaniṣevaṇam | 1, 21 32 1
śuklaṁ vāso yathākālaṁ doṣāṇāmavasecanam || 1, 21 32 2
rasāyanānāṁ vṛṣyāṇāṁ yogānāmupasevanam | 1, 21 33 1
hatvātikārśyamādhatte nṛṇāmupacayaṁ param || 1, 21 33 2
acintanācca kāryāṇāṁ dhruvaṁ saṁtarpaṇena ca | 1, 21 34 1
svapnaprasaṅgācca naro varāha iva puṣyati || 1, 21 34 2
yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ | 1, 21 35 1
viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ || 1, 21 35 2
nidrāyattam sukhaṁ duḥkhaṁ puṣṭiḥ kārśyaṁ balābalam | 1, 21 36 1
vṛṣatā klībatā jñānamajñānaṁ jīvitaṁ na ca || 1, 21 36 2
akāle 'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣevitā | 1, 21 37 1
sukhāyuṣī parākuryāt kālarātririvāparā || 1, 21 37 2
saiva yuktā punaryuṅkte nidrā dehaṁ sukhāyuṣā | 1, 21 38 1
puruṣaṁ yoginaṁ siddhyā satyā buddhirivāgatā || 1, 21 38 2
gītādhyayanamadyastrīkarmabhārādhvakarśitāḥ | 1, 21 39 1
ajīrṇinaḥ kṣatāḥ kṣīṇā vṛddhā bālāstathābalāḥ || 1, 21 39 2
tṛṣṇātīsāraśūlārtāḥ śvāsino hikkinaḥ kṛśāḥ | 1, 21 40 1
patitābhihatonmattāḥ klāntā yānaprajāgaraiḥ || 1, 21 40 2
krodhaśokabhayaklāntā divāsvapnocitāśca ye | 1, 21 41 1
sarva ete divāsvapnaṁ severan sārvakālikam || 1, 21 41 2
dhātusāmyaṁ tathā hyeṣāṁ balaṁ cāpyupajāyate | 1, 21 42 1
śleṣmā puṣṇāti cāṅgāni sthairyaṁ bhavati cāyuṣaḥ || 1, 21 42 2
grīṣme tvādānarūkṣāṇāṁ vardhamāne ca mārute | 1, 21 43 1
rātrīṇāṁ cātisaṁkṣepād divāsvapnaḥ praśasyate || 1, 21 43 2
grīṣmavarjyeṣu kāleṣu divāsvapnāt prakupyataḥ | 1, 21 44 1
śleṣmapitte divāsvapnastasmātteṣu na śasyate || 1, 21 44 2
medasvinaḥ snehanityāḥ śleṣmalāḥ śleṣmarogiṇaḥ | 1, 21 45 1
dūṣīviṣārtāścadivā na śayīran kadācana || 1, 21 45 2
halīmakaḥ śiraḥśūlaṁ staimityaṁ gurugātratā | 1, 21 46 1
aṅgamardo 'gnināśaśca pralepo hṛdayasya ca || 1, 21 46 2
śophārocakahṛllāsapīnasārdhāvabhedakāḥ | 1, 21 47 1
koṭhāruḥpiḍakāḥ kaṇḍūstandrā kāso galāmayāḥ || 1, 21 47 2
smṛtibuddhipramohaśca saṁrodhaḥ srotasāṁ jvaraḥ | 1, 21 48 1
indriyāṇāmasāmarthyaṁ viṣavegapravartanam || 1, 21 48 2
bhavennṝṇāṁ divāsvapnasyāhitasya niṣevaṇāt | 1, 21 49 1
tasmāddhitāhitaṁ svapnaṁ buddhvā svapyāt sukhaṁ budhaḥ || 1, 21 49 2
rātrau jāgaraṇaṁ rūkṣaṁ snigdhaṁ prasvapanaṁ divā | 1, 21 50 1
arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam || 1, 21 50 2
dehavṛttau yathāhārastathā svapnaḥ sukho mataḥ | 1, 21 51 1
svapnāhārasamutthe ca sthaulyakārśye viśeṣataḥ || 1, 21 51 2
abhyaṅgotsādanaṁ snānaṁ grāmyānūpaudakā rasāḥ | 1, 21 52 1
śālyannaṁ sadadhi kṣīraṁ sneho madyaṁ manaḥsukham || 1, 21 52 2
manaso 'nuguṇā gandhāḥ śabdāḥ saṁvāhanāni ca | 1, 21 53 1
cakṣuṣostarpaṇaṁ lepaḥ śiraso vadanasya ca || 1, 21 53 2
svāstīrṇaṁ śayanaṁ veśma sukhaṁ kālastathocitaḥ | 1, 21 54 1
ānayantyacirānnidrāṁ pranaṣṭā yā nimittataḥ || 1, 21 54 2
kāyasya śirasaścaiva virekaśchardanaṁ bhayam | 1, 21 55 1
cintā krodhastathā dhūmo vyāyāmo raktamokṣaṇam || 1, 21 55 2
upavāso 'sukhā śayyā sattvaudāryaṁ tamojayaḥ | 1, 21 56 1
nidrāprasaṅgamahitaṁ vārayanti samutthitam || 1, 21 56 2
eta eva ca vijñeyā nidrānāśasya hetavaḥ | 1, 21 57 1
kāryaṁ kālo vikāraśca prakṛtirvāyureva ca || 1, 21 57 2
tamobhavā śleṣmasamudbhavā ca manaḥśarīraśramasaṁbhavā ca | 1, 21 58 1
āgantukī vyādhyanuvartinī ca rātrisvabhāvaprabhavā ca nidrā || 1, 21 58 2
rātrisvabhāvaprabhavā matā yā tāṁ bhūtadhātrīṁ pravadanti tajjñāḥ | 1, 21 59 1
tamobhavāmāhuraghasya mūlaṁ śeṣāḥ punarvyādhiṣu nirdiśanti || 1, 21 59 2
tatra ślokāḥ | 1, 21 60 1
ninditāḥ puruṣāsteṣāṁ yau viśeṣeṇa ninditau | 1, 21 60 2
nindite kāraṇaṁ doṣāstayorninditabheṣajam || 1, 21 60 3
yebhyo yadā hitā nidrā yebhyaścāpyahitā yadā | 1, 21 61 1
atinidrāyānidrāya bheṣajaṁ yadbhavā ca sā || 1, 21 61 2
yā yā yathāprabhāvā ca nidrā tat sarvamatrijaḥ | 1, 21 62 1
aṣtauninditasaṁkhyāte vyājahāra punarvasuḥ || 1, 21 62 2
athāto laṅghanabṛṁhaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 22 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 22 2 1
tapaḥsvādhyāyaniratānātreyaḥ śiṣyasattamān | 1, 22 3 1
ṣaḍagniveśapramukhānuktavān paricodayan || 1, 22 3 2
laṅghanaṁ bṛṁhaṇaṁ kāle rūkṣaṇaṁ snehanaṁ tathā | 1, 22 4 1
svedanaṁ stambhanaṁ caiva jānīte yaḥ sa vai bhiṣak || 1, 22 4 2
tamuktavantamātreyamagniveśa uvāca ha || 1, 22 5 1
bhagavaṁllaṅghanaṁ kiṁsvillaṅghanīyāśca kīdṛśāḥ | 1, 22 6 1
bṛṁhaṇaṁ bṛṁhaṇīyāśca rūkṣaṇīyāśca rūkṣaṇam || 1, 22 6 2
ke snehāḥ snehanīyāśca svedāḥ svedyāśca ke matāḥ | 1, 22 7 1
stambhanaṁ stambhanīyāśca vaktumarhasi tadguro || 1, 22 7 2
laṅghanaprabhṛtīnāṁ ca ṣaṇṇāmeṣāṁ samāsataḥ | 1, 22 8 1
kṛtākṛtātivṛttānāṁ lakṣaṇaṁ vaktumarhasi || 1, 22 8 2
tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt | 1, 22 9 1
yat kiṁcillāghavakaraṁ dehe tallaṅghanaṁ smṛtam || 1, 22 9 2
bṛhattvaṁ yaccharīrasya janayettacca bṛṁhaṇam | 1, 22 10 1
raukṣyaṁ kharatvaṁ vaiśadyaṁ yat kuryāttaddhi rūkṣaṇam || 1, 22 10 2
snehanaṁ snehaviṣyandamārdavakledakārakam | 1, 22 11 1
stambhagauravaśītaghnaṁ svedanaṁ svedakārakam || 1, 22 11 2
stambhanaṁ stambhayati yadgatimantaṁ calaṁ dhruvam | 1, 22 12 1
laghūṣṇatīkṣṇaviśadaṁ rūkṣaṁ sūkṣmaṁ kharaṁ saram || 1, 22 12 2
kaṭhinaṁ caiva yaddravyaṁ prāyastallaṅghanaṁ smṛtam | 1, 22 13 1
guru śītaṁ mṛdu snigdhaṁ bahalaṁ sthūlapicchilam || 1, 22 13 2
prāyo mandaṁ sthiraṁ ślakṣṇaṁ dravyaṁ bṛṁhaṇamucyate | 1, 22 14 1
rūkṣaṁ laghu kharaṁ tīkṣṇamuṣṇaṁ sthiramapicchilam || 1, 22 14 2
prāyaśaḥ kaṭhinaṁ caiva yaddravyaṁ taddhi rūkṣaṇam | 1, 22 15 1
dravaṁ sūkṣmaṁ saraṁ snigdhaṁ picchilaṁ guru śītalam | 1, 22 15 2
prāyo mandaṁ mṛdu ca yaddravyaṁ tatsnehanaṁ matam || 1, 22 15 3
uṣṇaṁ tīkṣṇaṁ saraṁ snigdhaṁ rūkṣaṁ sūkṣmaṁ dravaṁ sthiram | 1, 22 16 1
dravyaṁ guru ca yat prāyastaddhi svedanamucyate || 1, 22 16 2
śītaṁ mandaṁ mṛdu ślakṣṇaṁ rūkṣaṁ sūkṣmaṁ dravaṁ sthiram | 1, 22 17 1
yaddravyaṁ laghu coddiṣṭaṁ prāyastat stambhanaṁ smṛtam || 1, 22 17 2
catuṣprakārā saṁśuddhiḥ pipāsā mārutātapau | 1, 22 18 1
pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam || 1, 22 18 2
prabhūtaśleṣmapittāsramalāḥ saṁsṛṣṭamārutāḥ | 1, 22 19 1
bṛhaccharīrā balino laṅghanīyā viśuddhibhiḥ || 1, 22 19 2
yeṣāṁ madhyabalā rogāḥ kaphapittasamutthitāḥ | 1, 22 20 1
vamyatīsārahṛdrogavisūcyalasakajvarāḥ || 1, 22 20 2
vibandhagauravodgārahṛllāsārocakādayaḥ | 1, 22 21 1
pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyeṇādāvupācaret || 1, 22 21 2
eta eva yathoddiṣṭā yeṣāmalpabalā gadāḥ | 1, 22 22 1
pipāsānigrahaisteṣāmupavāsaiśca tāñjayet || 1, 22 22 2
rogāñjayenmadhyabalān vyāyāmātapamārutaiḥ | 1, 22 23 1
balināṁ kiṁ punaryeṣāṁ rogāṇāmavaraṁ balam || 1, 22 23 2
tvagdoṣiṇāṁ pramīḍhānāṁ snigdhābhiṣyandibṛṁhiṇām | 1, 22 24 1
śiśire laṅghanaṁ śastamapi vātavikāriṇām || 1, 22 24 2
adigdhaviddham akliṣṭaṁ vayasthaṁ sātmyacāriṇām | 1, 22 25 1
mṛgamatsyavihaṅgānāṁ māṁsaṁ bṛṁhaṇamucyate || 1, 22 25 2
kṣīṇāḥ kṣatāḥ kṛśā vṛddhā durbalā nityamadhvagāḥ | 1, 22 26 1
strīmadyanityā grīṣme ca bṛṁhaṇīyā narāḥ smṛtāḥ || 1, 22 26 2
śoṣārśograhaṇīdoṣairvyādhibhiḥ karśitāśca ye | 1, 22 27 1
teṣāṁ kravyādamāṁsānāṁ bṛṁhaṇā laghavo rasāḥ || 1, 22 27 2
snānamutsādanaṁ svapno madhurāḥ snehabastayaḥ | 1, 22 28 1
śarkarākṣīrasarpīṁṣi sarveṣāṁ viddhi bṛṁhaṇam || 1, 22 28 2
kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ sevanaṁ strīṣvasaṁyamaḥ | 1, 22 29 1
khalipiṇyākatakrāṇāṁ madhvādīnāṁ ca rūkṣaṇam || 1, 22 29 2
abhiṣyaṇṇā mahādoṣā marmasthā vyādhayaśca ye | 1, 22 30 1
ūrustambhaprabhṛtayo rūkṣaṇīyā nidarśitāḥ || 1, 22 30 2
snehāḥ snehayitavyāśca svedāḥ svedyāśca ye narāḥ | 1, 22 31 1
snehādhyāye mayoktāste svedākhye ca savistaram || 1, 22 31 2
dravaṁ tanvasaraṁ yāvacchītīkaraṇamauṣadham | 1, 22 32 1
svādu tiktaṁ kaṣāyaṁ ca stambhanaṁ sarvameva tat || 1, 22 32 2
pittakṣārāgnidagdhā ye vamyatīsārapīḍitāḥ | 1, 22 33 1
viṣasvedātiyogārtāḥ stambhanīyā nidarśitāḥ || 1, 22 33 2
vātamūtrapurīṣāṇāṁ visarge gātralāghave | 1, 22 34 1
hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklame gate || 1, 22 34 2
svede jāte rucau caiva kṣutpipāsāsahodaye | 1, 22 35 1
kṛtaṁ laṅghanamādeśyaṁ nirvyathe cāntarātmani || 1, 22 35 2
parvabhedo 'ṅgamardaśca kāsaḥ śoṣo mukhasya ca | 1, 22 36 1
kṣutpraṇāśo 'rucistṛṣṇā daurbalyaṁ śrotranetrayoḥ || 1, 22 36 2
manasaḥ saṁbhramo 'bhīkṣṇamūrdhvavātastamo hṛdi | 1, 22 37 1
dehāgnibalanāśaśca laṅghane 'tikṛte bhavet || 1, 22 37 2
balaṁ puṣṭyupalambhaśca kārśyadoṣavivarjanam | 1, 22 38 1
lakṣaṇaṁ bṛṁhite sthaulyamati cātyarthabṛṁhite || 1, 22 38 2
kṛtātikṛtaliṅgaṁ yallaṅghite taddhi rūkṣite | 1, 22 39 1
stambhitaḥ syādbale labdhe yathoktaiścāmayairjitaiḥ || 1, 22 39 2
śyāvatā stabdhagātratvamudvego hanusaṁgrahaḥ | 1, 22 40 1
hṛdvarconigrahaśca syādatistambhitalakṣaṇam || 1, 22 40 2
lakṣaṇaṁ cākṛtānāṁ syāt ṣaṇṇāmeṣāṁ samāsataḥ | 1, 22 41 1
tadauṣadhānāṁ dhātūnāmaśamo vṛddhireva ca || 1, 22 41 2
iti ṣaṭ sarvarogāṇāṁ proktāḥ samyagupakramāḥ | 1, 22 42 1
sādhyānāṁ sādhane siddhā mātrākālānurodhinaḥ || 1, 22 42 2
bhavati cātra | 1, 22 43 1
doṣāṇāṁ bahusaṁsargāt saṁkīryante hyupakramāḥ | 1, 22 43 2
ṣaṭtvaṁ tu nātivartante tritvaṁ vātādayo yathā || 1, 22 43 3
tatra ślokāḥ | 1, 22 44 1
ityasmiṁllaṅghanādhyāye vyākhyātāḥ ṣaḍupakramāḥ | 1, 22 44 2
yathāpraśnaṁ bhagavatā cikitsā yaiḥ pravartate || 1, 22 44 3
athātaḥ saṁtarpaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 23 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 23 2 1
saṁtarpayati yaḥ snigdhairmadhurairgurupicchilaiḥ | 1, 23 3 1
navānnairnavamadyaiśca māṁsaiścānūpavārijaiḥ || 1, 23 3 2
gorasairgauḍikaiścānnaiḥ paiṣṭikaiścātimātraśaḥ | 1, 23 4 1
ceṣṭādveṣī divāsvapnaśayyāsanasukhe rataḥ || 1, 23 4 2
rogāstasyopajāyante saṁtarpaṇanimittajāḥ | 1, 23 5 1
pramehapiḍakākoṭhakaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ || 1, 23 5 2
kuṣṭhānyāmapradoṣāśca mūtrakṛcchramarocakaḥ | 1, 23 6 1
tandrā klaibyamatisthaulyamālasyaṁ gurugātratā || 1, 23 6 2
indriyasrotasāṁ lepo buddhermohaḥ pramīlakaḥ | 1, 23 7 1
śophāścaivaṁvidhāścānye śīghramapratikurvataḥ || 1, 23 7 2
śastamullekhanaṁ tatra vireko raktamokṣaṇam | 1, 23 8 1
vyāyāmaścopavāsaśca dhūmāśca svedanāni ca || 1, 23 8 2
sakṣaudraścābhayāprāśaḥ prāyo rūkṣānnasevanam | 1, 23 9 1
cūrṇapradehā ye coktāḥ kaṇḍūkoṭhavināśanāḥ || 1, 23 9 2
triphalāragvadhaṁ pāṭhāṁ saptaparṇaṁ savatsakam | 1, 23 10 1
mustaṁ samadanaṁ nimbaṁ jalenotkvathitaṁ pibet || 1, 23 10 2
tena mehādayo yānti nāśamabhyasyato dhruvam | 1, 23 11 1
mātrākālaprayuktena saṁtarpaṇasamutthitāḥ || 1, 23 11 2
mustamāragvadhaḥ pāṭhā triphalā devadāru ca | 1, 23 12 1
śvadaṁṣṭrā khadiro nimbo haridre tvakca vatsakāt || 1, 23 12 2
rasameṣāṁ yathādoṣaṁ prātaḥ prātaḥ pibannaraḥ | 1, 23 13 1
saṁtarpaṇakṛtaiḥ sarvairvyādhibhiḥ sampramucyate || 1, 23 13 2
ebhiścodvartanodgharṣasnānayogopayojitaiḥ | 1, 23 14 1
tvagdoṣāḥ praśamaṁ yānti tathā snehopasaṁhitaiḥ || 1, 23 14 2
kuṣṭhaṁ gomedako hiṅgu krauñcāsthi tryūṣaṇaṁ vacā | 1, 23 15 1
vṛṣakaile śvadaṁṣṭrā ca kharāhvā cāśmabhedakaḥ || 1, 23 15 2
takreṇa dadhimaṇḍena badarāmlarasena vā | 1, 23 16 1
mūtrakṛcchraṁ pramehaṁ ca pītametadvyapohati || 1, 23 16 2
takrābhayāprayogaiśca triphalāyāstathaiva ca | 1, 23 17 1
ariṣṭānāṁ prayogaiśca yānti mehādayaḥ śamam || 1, 23 17 2
tryūṣaṇaṁ triphalā kṣaudraṁ krimighnam ajamodakaḥ | 1, 23 18 1
mantho 'yaṁ saktavastailaṁ hito lohodakāplutaḥ || 1, 23 18 2
vyoṣaṁ viḍaṅgaṁ śigrūṇi triphalāṁ kaṭurohiṇīm | 1, 23 19 1
bṛhatyau dve haridre dve pāṭhāmativiṣāṁ sthirām || 1, 23 19 2
hiṅgu kebukamūlāni yavānīdhānyacitrakān | 1, 23 20 1
sauvarcalamajājīṁ ca hapuṣāṁ ceti cūrṇayet || 1, 23 20 2
cūrṇatailaghṛtakṣaudrabhāgāḥ syurmānataḥ samāḥ | 1, 23 21 1
saktūnāṁ ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ saṁtarpaṇaṁ pibet || 1, 23 21 2
prayogādasya śāmyanti rogāḥ saṁtarpaṇotthitāḥ | 1, 23 22 1
pramehā mūḍhavātāśca kuṣṭhānyarśāṁsi kāmalāḥ || 1, 23 22 2
plīhā pāṇḍvāmayaḥ śopho mūtrakṛcchramarocakaḥ | 1, 23 23 1
hṛdrogo rājayakṣmā ca kāsaḥ śvāso galagrahaḥ || 1, 23 23 2
krimayo grahaṇīdoṣāḥ śvaitryaṁ sthaulyamatīva ca | 1, 23 24 1
narāṇāṁ dīpyate cāgniḥ smṛtirbuddhiśca vardhate || 1, 23 24 2
vyāyāmanityo jīrṇāśī yavagodhūmabhojanaḥ | 1, 23 25 1
saṁtarpaṇakṛtairdoṣaiḥ sthaulyaṁ muktvā vimucyate || 1, 23 25 2
uktaṁ saṁtarpaṇotthānāmapatarpaṇamauṣadham | 1, 23 26 1
vakṣyante sauṣadhāścordhvamapatarpaṇajā gadāḥ || 1, 23 26 2
dehāgnibalavarṇaujaḥśukramāṁsaparikṣayaḥ | 1, 23 27 1
jvaraḥ kāsānubandhaśca pārśvaśūlamarocakaḥ || 1, 23 27 2
śrotradaurbalyamunmādaḥ pralāpo hṛdayavyathā | 1, 23 28 1
viṇmūtrasaṁgrahaḥ śūlaṁ jaṅghorutrikasaṁśrayam || 1, 23 28 2
parvāsthisandhimedaśca ye cānye vātajā gadāḥ | 1, 23 29 1
ūrdhvavātādayaḥ sarve jāyante te 'patarpaṇāt || 1, 23 29 2
teṣāṁ saṁtarpaṇaṁ tajjñaiḥ punarākhyātamauṣadham | 1, 23 30 1
yattadātve samarthaṁ syādabhyāse vā tadiṣyate || 1, 23 30 2
sadyaḥkṣīṇo hi sadyo vai tarpaṇenopacīyate | 1, 23 31 1
narte saṁtarpaṇābhyāsāccirakṣīṇastu puṣyati || 1, 23 31 2
dehāgnidoṣabhaiṣajyamātrākālānuvartinā | 1, 23 32 1
kāryamatvaramāṇena bheṣajaṁ ciradurbale || 1, 23 32 2
hitā māṁsarasāstasmai payāṁsi ca ghṛtāni ca | 1, 23 33 1
snānāni bastayo 'bhyaṅgāstarpaṇāśca ye || 1, 23 33 2
jvarakāsaprasaktānāṁ kṛśānāṁ mūtrakṛcchriṇām | 1, 23 34 1
tṛṣyatāmūrdhvavātānāṁ vakṣyante tarpaṇā hitāḥ || 1, 23 34 2
śarkarāpippalītailaghṛtakṣaudraiḥ samāṁśakaiḥ | 1, 23 35 1
saktudviguṇito vṛṣyasteṣāṁ manthaḥ praśasyate || 1, 23 35 2
saktavo madirā kṣaudraṁ śarkarā ceti tarpaṇam | 1, 23 36 1
pibenmārutaviṇmūtrakaphapittānulomanam || 1, 23 36 2
phāṇitaṁ saktavaḥ sarpirdadhimaṇḍo 'mlakāñjikam | 1, 23 37 1
tarpaṇaṁ mūtrakṛcchraghnamudāvartaharaṁ pibet || 1, 23 37 2
manthaḥ kharjūramṛdvīkāvṛkṣāmlāmlīkadāḍimaiḥ | 1, 23 38 1
parūṣakaiḥ sāmalakairyukto madyavikāranut || 1, 23 38 2
svāduramlo jalakṛtaḥ sasneho rūkṣa eva vā | 1, 23 39 1
sadyaḥ saṁtarpaṇo manthaḥ sthairyavarṇabalapradaḥ || 1, 23 39 2
tatra ślokaḥ | 1, 23 40 1
saṁtarpaṇotthā ye rogā rogā ye cāpatarpaṇāt | 1, 23 40 2
saṁtarpaṇīye te 'dhyāye sauṣadhāḥ parikīrtitāḥ || 1, 23 40 3
athāto vidhiśoṇitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 24 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 24 2 1
vidhinā śoṇitaṁ jātaṁ śuddhaṁ bhavati dehinām | 1, 24 3 1
deśakālaukasātmyānāṁ vidhiryaḥ saṁprakāśitaḥ || 1, 24 3 2
tadviśuddhaṁ hi rudhiraṁ balavarṇasukhāyuṣā | 1, 24 4 1
yunakti prāṇinaḥ śoṇitaṁ hyanuvartate || 1, 24 4 2
praduṣṭabahutīkṣṇoṣṇairmadyairanyaiśca tadvidhaiḥ | 1, 24 5 1
tathātilavaṇakṣārairamlaiḥ kaṭubhireva ca || 1, 24 5 2
kulatthamāṣaniṣpāvatilatailaniṣevaṇaiḥ | 1, 24 6 1
piṇḍālumūlakādīnāṁ haritānāṁ ca sarvaśaḥ || 1, 24 6 2
jalajānūpabailānāṁ prasahānāṁ ca sevanāt | 1, 24 7 1
dadhyamlamastuśuktānāṁ surāsauvīrakasya ca || 1, 24 7 2
viruddhānāmupaklinnapūtīnāṁ bhakṣaṇena ca | 1, 24 8 1
bhuktvā divā prasvapatāṁ dravasnigdhagurūṇi ca || 1, 24 8 2
atyādānaṁ tathā krodhaṁ bhajatāṁ cātapānalau | 1, 24 9 1
chardivegapratīghātāt kāle cānavasecanāt || 1, 24 9 2
śramābhighātasaṁtāpairajīrṇādhyaśanaistathā | 1, 24 10 1
śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṁ sampraduṣyati || 1, 24 10 2
tataḥ śoṇitajā rogāḥ prajāyante pṛthagvidhāḥ | 1, 24 11 1
mukhapāko 'kṣirāgaśca pūtighrāṇāsyagandhitā || 1, 24 11 2
gulmopakuśavīsarparaktapittapramīlakāḥ | 1, 24 12 1
vidradhī raktamehaśca pradaro vātaśoṇitam || 1, 24 12 2
vaivarṇyamagnisādaśca pipāsā gurugātratā | 1, 24 13 1
saṁtāpaścātidaurbalyamaruciḥ śirasaśca ruk || 1, 24 13 2
vidāhaścānnapānasya tiktāmlodgiraṇaṁ klamaḥ | 1, 24 14 1
krodhapracuratā buddheḥ saṁmoho lavaṇāsyatā || 1, 24 14 2
svedaḥ śarīradaurgandhyaṁ madaḥ kampaḥ svarakṣayaḥ | 1, 24 15 1
tandrānidrātiyogaśca tamasaścātidarśanam || 1, 24 15 2
kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakākuṣṭhacarmadalādayaḥ | 1, 24 16 1
vikārāḥ sarva evaite vijñeyāḥ śoṇitāśrayāḥ || 1, 24 16 2
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca ye gadāḥ | 1, 24 17 1
samyak sādhyā na sidhyanti raktajāṁstān vibhāvayet || 1, 24 17 2
kuryācchoṇitarogeṣu raktapittaharīṁ kriyām | 1, 24 18 1
virekamupavāsaṁ ca srāvaṇaṁ śoṇitasya ca || 1, 24 18 2
baladoṣapramāṇādvā viśuddhyā rudhirasya vā | 1, 24 19 1
rudhiraṁ srāvayejjantorāśayaṁ prasamīkṣya vā || 1, 24 19 2
aruṇābhaṁ bhavedvātādviśadaṁ phenilaṁ tanu | 1, 24 20 1
pittāt pītāsitaṁ raktaṁ styāyatyauṣṇyāccireṇa ca || 1, 24 20 2
īṣatpāṇḍu kaphādduṣṭaṁ picchilaṁ tantumadghanam | 1, 24 21 1
saṁsṛṣṭaliṅgaṁ saṁsargāttriliṅgaṁ sānnipātikam || 1, 24 21 2
tapanīyendragopābhaṁ padmālaktakasannibham | 1, 24 22 1
guñjāphalasavarṇaṁ ca viśuddhaṁ viddhi śoṇitam || 1, 24 22 2
nātyuṣṇaśītaṁ laghu dīpanīyaṁ rakte 'panīte hitamannapānam | 1, 24 23 1
tadā śarīraṁ hyanavasthitāsṛgagnir viśeṣeṇa ca rakṣitavyaḥ || 1, 24 23 2
prasannavarṇendriyamindriyārthānicchantamavyāhatapaktṛvegam | 1, 24 24 1
sukhānvitaṁ tuṣṭibalopapannaṁ viśuddharaktaṁ puruṣaṁ vandanti || 1, 24 24 2
yadā tu raktavāhīni rasasaṁjñāvahāni ca | 1, 24 25 1
pṛthak pṛthak samastā vā srotāṁsi kupitā malāḥ || 1, 24 25 2
malināhāraśīlasya rajomohāvṛtātmanaḥ | 1, 24 26 1
pratihatyāvatiṣṭhante jāyante vyādhayastadā || 1, 24 26 2
madamūrcchāyasaṁnyāsāsteṣāṁ vidyādvicakṣaṇaḥ | 1, 24 27 1
yathottaraṁ balādhikyaṁ hetuliṅgopaśāntiṣu || 1, 24 27 2
durbalaṁ cetasaḥ sthānaṁ yadā vāyuḥ prapadyate | 1, 24 28 1
mano vikṣobhayañjantoḥ saṁjñāṁ saṁmohayettadā || 1, 24 28 2
pittamevaṁ kaphaścaivaṁ mano vikṣobhayannṛṇām | 1, 24 29 1
saṁjñāṁ nayatyākulatāṁ viśeṣaścātra vakṣyate || 1, 24 29 2
saktānalpadrutābhāṣaṁ calaskhalitaceṣṭitam | 1, 24 30 1
vidyādvātamadāviṣṭaṁ rūkṣaśyāvāruṇākṛtim || 1, 24 30 2
sakrodhaparuṣābhāṣaṁ saṁprahārakalipriyam | 1, 24 31 1
vidyāt pittamadāviṣṭaṁ raktapītāsitākṛtim || 1, 24 31 2
svalpāsaṁbaddhavacanaṁ tandrālasyasamanvitam | 1, 24 32 1
vidyāt kaphamadāviṣṭaṁ pāṇḍuṁ pradhyānatatparam || 1, 24 32 2
sarvāṇyetāni rūpāṇi sannipātakṛte made | 1, 24 33 1
jāyate śāmyati kṣipraṁ mado madyamadākṛtiḥ || 1, 24 33 2
yaśca madyakṛtaḥ prokto viṣajo raudhiraśca yaḥ | 1, 24 34 1
sarva ete madā narte vātapittakaphatrayāt || 1, 24 34 2
nīlaṁ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamathavāruṇam | 1, 24 35 1
paśyaṁstamaḥ praviśati śīghraṁ ca pratibudhyate || 1, 24 35 2
vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā hṛdayasya ca | 1, 24 36 1
kārśyaṁ śyāvāruṇā chāyā mūrcchāye vātasaṁbhave || 1, 24 36 2
raktaṁ haritavarṇaṁ vā viyat pītamathāpi vā | 1, 24 37 1
paśyaṁstamaḥ praviśati sasvedaḥ pratibudhyate || 1, 24 37 2
sapipāsaḥ sasaṁtāpo raktapītākulekṣaṇaḥ | 1, 24 38 1
saṁbhinnavarcāḥ pītābho mūrcchāye pittasaṁbhave || 1, 24 38 2
meghasaṅkāśamākāśamāvṛtaṁ vā tamoghanaiḥ | 1, 24 39 1
paśyaṁstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyate || 1, 24 39 2
gurubhiḥ prāvṛtairaṅgairyathaivārdreṇa carmaṇā | 1, 24 40 1
saprasekaḥ sahṛllāso mūrcchāye kaphasaṁbhave || 1, 24 40 2
sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ | 1, 24 41 1
sa jantuṁ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ || 1, 24 41 2
doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām | 1, 24 42 1
svayamevopaśāmyanti saṁnyāso nauṣadhairvinā || 1, 24 42 2
vāgdehamanasāṁ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ | 1, 24 43 1
saṁnyasyantyabalaṁ jantuṁ prāṇāyatanasaṁśritāḥ || 1, 24 43 2
sa nā saṁnyāsasaṁnyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ | 1, 24 44 1
prāṇairviyujyate śīghraṁ muktvā sadyaḥphalāḥ kriyāḥ || 1, 24 44 2
durge 'mbhasi yathā majjadbhājanaṁ tvarayā budhaḥ | 1, 24 45 1
gṛhṇīyāttalamaprāptaṁ tathā saṁnyāsapīḍitam || 1, 24 45 2
añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca | 1, 24 46 1
sūcībhistodanaṁ śastaṁ dāhaḥ pīḍā nakhāntare || 1, 24 46 2
luñcanaṁ keśalomnāṁ ca dantairdaśanameva ca | 1, 24 47 1
ātmaguptāvagharṣaśca hitaṁ tasyāvabodhane || 1, 24 47 2
saṁmūrchitāni tīkṣṇāni madyāni vividhāni ca | 1, 24 48 1
prabhūtakaṭuyuktāni tasyāsye gālayenmuhuḥ || 1, 24 48 2
mātuluṅgarasaṁ tadvanmahauṣadhasamāyutam | 1, 24 49 1
tadvatsauvarcalaṁ dadyādyuktaṁ madyāmlakāñjikaiḥ || 1, 24 49 2
hiṅgūṣaṇasamāyuktaṁ yāvat saṁjñāprabodhanam | 1, 24 50 1
prabuddhasaṁjñamannaiśca laghubhistamupācaret || 1, 24 50 2
vismāpanaiḥ smāraṇaiśca priyaśrutibhireva ca | 1, 24 51 1
paṭubhir gītavāditraśabdaiścitraiśca darśanaiḥ || 1, 24 51 2
sraṁsanollekhanairdhūmairañjanaiḥ kavalagrahaiḥ | 1, 24 52 1
śoṇitasyāvasekaiśca vyāyāmodgharṣaṇaistathā || 1, 24 52 2
prabuddhasaṁjñaṁ matimānanubandhamupakramet | 1, 24 53 1
tasya saṁrakṣitavyaṁ hi manaḥ pralayahetutaḥ || 1, 24 53 2
snehasvedopapannānāṁ yathādoṣaṁ yathābalam | 1, 24 54 1
pañca karmāṇi kurvīta mūrcchāyeṣu madeṣu ca || 1, 24 54 2
aṣṭāviṁśatyauṣadhasya tathā tiktasya sarpiṣaḥ | 1, 24 55 1
prayogaḥ śasyate tadvanmahataḥ ṣaṭpalasya vā || 1, 24 55 2
triphalāyāḥ prayogo vā saghṛtakṣaudraśarkaraḥ | 1, 24 56 1
śilājatuprayogo vā prayogaḥ payaso 'pi vā || 1, 24 56 2
pippalīnāṁ prayogo vā payasā citrakasya vā | 1, 24 57 1
rasāyanānāṁ kaumbhasya sarpiṣo vā praśasyate || 1, 24 57 2
raktāvasekācchāstrāṇāṁ satāṁ sattvavatāmapi | 1, 24 58 1
sevanānmadamūrcchāyāḥ praśāmyanti śarīriṇām || 1, 24 58 2
tatra ślokau | 1, 24 59 1
viśuddhaṁ cāviśuddhaṁ ca śoṇitaṁ tasya hetavaḥ | 1, 24 59 2
raktapradoṣajā rogāsteṣu rogeṣu cauṣadham || 1, 24 59 3
madamūrcchāyasaṁnyāsahetulakṣaṇabheṣajam | 1, 24 60 1
vidhiśoṇitake 'dhyāye sarvametat prakāśitam || 1, 24 60 2
athāto yajjaḥpuruṣīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 25 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 25 2 1
purā pratyakṣadharmāṇāṁ bhagavantaṁ punarvasum | 1, 25 3 1
sametānāṁ maharṣīṇāṁ prādurāsīdiyaṁ kathā || 1, 25 3 2
ātmendriyamano'rthānāṁ yo 'yaṁ puruṣasaṁjñakaḥ | 1, 25 4 1
rāśirasyāmayānāṁ ca prāgutpattiviniścaye || 1, 25 4 2
tadantaraṁ kāśipatirvāmako vākyamarthavit | 1, 25 5 1
vyājahārarṣisamitimupasṛtyābhivādya ca || 1, 25 5 2
kiṁnu bhoḥ puruṣo yajjastajjāstasyāmayāḥ smṛtāḥ | 1, 25 6 1
na vetyukte narendreṇa provācarṣīn punarvasuḥ || 1, 25 6 2
sarva evāmitajñānavijñānacchinnasaṁśayāḥ | 1, 25 7 1
bhavantaśchettum arhanti kāśirājasya saṁśayam || 1, 25 7 2
pārīkṣis tat parīkṣyāgre maudgalyo vākyamabravīt | 1, 25 8 1
ātmajaḥ puruṣo rogāścātmajāḥ kāraṇaṁ hi saḥ || 1, 25 8 2
sa cinotyupabhuṅkte ca karma karmaphalāni ca | 1, 25 9 1
nahyṛte cetanādhātoḥ pravṛttiḥ sukhaduḥkhayoḥ || 1, 25 9 2
śaralomā tu netyāha na hyātmātmānamātmanā | 1, 25 10 1
yojayedvyādhibhirduḥkhairduḥkhadveṣī kadācana || 1, 25 10 2
rajastamobhyāṁ tu manaḥ parītaṁ sattvasaṁjñakam | 1, 25 11 1
śarīrasya samutpattau vikārāṇāṁ ca kāraṇam || 1, 25 11 2
vāryovidastu netyāha na hyekaṁ kāraṇaṁ manaḥ | 1, 25 12 1
narte śarīrācchārīrarogā na manasaḥ sthitiḥ || 1, 25 12 2
rasajāni tu bhūtāni vyādhayaśca pṛthagvidhāḥ | 1, 25 13 1
āpo hi rasavatyastāḥ smṛtā nirvṛttihetavaḥ || 1, 25 13 2
hiraṇyākṣastu netyāha na hyātmā rasajaḥ smṛtaḥ | 1, 25 14 1
nātīndriyaṁ manaḥ santi rogāḥ śabdādijāstathā || 1, 25 14 2
ṣaḍdhātujastu puruṣo rogāḥ ṣaḍdhātujāstathā | 1, 25 15 1
rāśiḥ ṣaḍdhātujo hyeṣa sāṁkhyairādyaiḥ prakīrtitaḥ || 1, 25 15 2
tathā bruvāṇaṁ kuśikamāha tanneti kauśikaḥ | 1, 25 16 1
kasmānmātāpitṛbhyāṁ hi vinā ṣaḍdhātujo bhavet || 1, 25 16 2
puruṣaḥ puruṣād gaur gor aśvādaśvaḥ prajāyate | 1, 25 17 1
pitryā mehādayaścoktā rogāstāvatra kāraṇam || 1, 25 17 2
bhadrakāpyastu netyāha nahyandho 'ndhāt prajāyate | 1, 25 18 1
mātāpitrorapi ca te prāgutpattirna yujyate || 1, 25 18 2
karmajastu mato jantuḥ karmajāstasya cāmayāḥ | 1, 25 19 1
nahyṛte karmaṇo janma rogāṇāṁ puruṣasya vā || 1, 25 19 2
bharadvājastu netyāha kartā pūrvaṁ hi karmaṇaḥ | 1, 25 20 1
dṛṣṭaṁ na cākṛtaṁ karma yasya syāt puruṣaḥ phalam || 1, 25 20 2
bhāvahetuḥ svabhāvastu vyādhīnāṁ puruṣasya ca | 1, 25 21 1
kharadravacaloṣṇatvaṁ tejo'ntānām yathaiva hi || 1, 25 21 2
kāṅkāyanastu netyāha na hyārambhaphalaṁ bhavet | 1, 25 22 1
bhavet svabhāvādbhāvānāmasiddhiḥ siddhireva vā || 1, 25 22 2
sraṣṭā tvamitasaṅkalpo brahmāpatyaṁ prajāpatiḥ | 1, 25 23 1
cetanācetanasyāsya jagataḥ sukhaduḥkhayoḥ || 1, 25 23 2
tanneti bhikṣurātreyo na hyapatyaṁ prajāpatiḥ | 1, 25 24 1
prajāhitaiṣī satataṁ duḥkhair yuñjyād asādhuvat || 1, 25 24 2
kālajastveva puruṣaḥ kālajāstasya cāmayāḥ | 1, 25 25 1
jagat kālavaśaṁ sarvaṁ kālaḥ sarvatra kāraṇam || 1, 25 25 2
tatharṣīṇāṁ vivadatāmuvācedaṁ punarvasuḥ | 1, 25 26 1
maivaṁ vocata tattvaṁ hi duṣprāpaṁ pakṣasaṁśrayāt || 1, 25 26 2
vādān saprativādān hi vadanto niścitāniva | 1, 25 27 1
pakṣāntaṁ naiva gacchanti tilapīḍakavadgatau || 1, 25 27 2
muktvaivaṁ vādasaṁghaṭṭam adhyātmam anucintyatām | 1, 25 28 1
nāvidhūte tamaḥskandhe jñeye jñānaṁ pravartate || 1, 25 28 2
yeṣāmeva hi bhāvānāṁ saṁpat saṁjanayennaram | 1, 25 29 1
teṣāmeva vipadvyādhīnvividhānsamudīrayet || 1, 25 29 2
athātreyasya bhagavato vacanamanuniśamya punareva vāmakaḥ kāśipatiruvāca bhagavantamātreyaṁ bhagavan saṁpannimittajasya ,«puruṣasya vipannimittajānāṁ ca rogāṇāṁ kimabhivṛddhikāraṇamiti ||» 1, 25 30 1
tamuvāca bhagavānātreyaḥ hitāhāropayoga eka eva puruṣavṛddhikaro bhavati ahitāhāropayogaḥ punarvyādhinimittamiti || 1, 25 31 1
evaṁvādinaṁ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca kathamiha bhagavan hitāhitānām āhārajātānāṁ lakṣaṇamanapavādamabhijānīmahe ,«hitasamākhyātānām āhārajātānām ahitasamākhyātānāṁ ca mātrākālakriyābhūmidehadoṣapuruṣāvasthāntareṣu »,«viparītakāritvamupalabhāmaha iti ||» 1, 25 32 1
tamuvāca bhagavānātreyaḥ yadāhārajātamagniveśa samāṁścaiva śarīradhātūn prakṛtau sthāpayati viṣamāṁśca samīkarotītyetaddhitaṁ ,«viddhi viparītaṁ tvahitamiti ityetaddhitāhitalakṣaṇam anapavādaṁ bhavati ||» 1, 25 33 1
evaṁvādinaṁ ca bhagavantamātreyamagniveśa uvāca bhagavan na tvetadevamupadiṣṭaṁ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajo vijñāsyanti || 1, 25 34 1
tamuvāca bhagavānātreyaḥ yeṣāṁ hi viditamāhāratattvamagniveśa guṇato dravyataḥ karmataḥ sarvāvayavaśaśca mātrādayo bhāvāḥ ta ,«etadevamupadiṣṭaṁ vijñātumutsahante |» 1, 25 35 1
yathā tu khalvetadupadiṣṭaṁ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajo vijñāsyanti tathaitadupadekṣyāmo mātrādīn bhāvān anudāharantaḥ teṣāṁ hi ,«bahuvidhavikalpā bhavanti |» 1, 25 35 2
āhāravidhiviśeṣāṁstu khalu lakṣaṇataścāvayavataścānuvyākhyāsyāmaḥ || 1, 25 35 3
tadyathā āhāratvam āhārasyaikavidham arthābhedāt sa punardviyoniḥ sthāvarajaṅgamātmakatvāt dvividhaprabhāvaḥ ,«hitāhitodarkaviśeṣāt caturvidhopayogaḥ pānāśanabhakṣyalehyopayogāt ṣaḍāsvādaḥ rasabhedataḥ ṣaḍvidhatvāt viṁśatiguṇaḥ »,«gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravānugamāt »,«aparisaṁkhyeyavikalpaḥ dravyasaṁyogakaraṇabāhulyāt ||» 1, 25 36 1
tasya khalu ye ye vikārāvayavā bhūyiṣṭhamupayujyante bhūyiṣṭhakalpānāṁ ca manuṣyāṇāṁ prakṛtyaiva hitatamāścāhitatamāśca tāṁstān ,«yathāvadupadekṣyāmaḥ ||» 1, 25 37 1
tadyathā lohitaśālayaḥ śūkadhānyānāṁ pathyatamatve śreṣṭhatamā bhavanti mudgāḥ śamīdhānyānām āntarikṣamudakānāṁ ,«saindhavaṁ lavaṇānāṁ jīvantīśākaṁ śākānām aiṇeyaṁ mṛgamāṁsānāṁ lāvaḥ pakṣiṇāṁ godhā bileśayānāṁ rohito matsyānāṁ gavyaṁ »,«sarpiḥ sarpiṣāṁ gokṣīraṁ kṣīrāṇāṁ tilatailaṁ sthāvarajātānāṁ snehānāṁ varāhavasā ānūpamṛgavasānāṁ culukīvasā matsyavasānāṁ »,«pākahaṁsavasā jalacaravihaṅgavasānāṁ kukkuṭavasā viṣkiraśakunivasānāṁ ajamedaḥ śākhādamedasāṁ śṛṅgaveraṁ kandānāṁ mṛdvīkā »,«phalānāṁ śarkarekṣuvikārāṇām iti prakṛtyaiva hitatamānām āhāravikārāṇāṁ prādhānyato dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti ||» 1, 25 38 1
ahitatamān apyupadekṣyāmaḥ yavakāḥ śūkadhānyānām apathyatamatvena prakṛṣṭatamā bhavanti māṣāḥ śamīdhānyānāṁ ,«varṣānādeyamudakānām ūṣaraṁ lavaṇānāṁ sarṣapaśākaṁ śākānāṁ gomāṁsaṁ mṛgamāṁsānāṁ kāṇakapotaḥ pakṣiṇāṁ bheko »,«bileśayānāṁ cilicimo matsyānām avikaṁ sarpiḥ sarpiṣām avikṣīraṁ kṣīrāṇāṁ kusumbhasnehaḥ sthāvarasnehānāṁ mahiṣavasā »,"ānūpamṛgavasānāṁ kumbhīravasā matsyavasānāṁ kākamadguvasā jalacaravihaṅgavasānāṁ caṭakavasā viṣkiraśakunivasānāṁ ",«hastimedaḥ śākhādamedasāṁ nikucaṁ phalānām ālukaṁ kandānāṁ phāṇitamikṣuvikārāṇām iti prakṛtyaivāhitatamānām āhāravikārāṇāṁ »,«prakṛṣṭatamāni dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti iti hitāhitāvayavo vyākhyāta āhāravikārāṇām ||» 1, 25 39 1
ato bhūyaḥ karmauṣadhānāṁ ca prādhānyataḥ sānubandhāni dravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ | 1, 25 40 1
tadyathā annaṁ vṛttikarāṇāṁ śreṣṭham udakamāśvāsakarāṇāṁ surā śramaharāṇāṁ kṣīraṁ jīvanīyānāṁ māṁsaṁ bṛṁhaṇīyānāṁ ,«rasastarpaṇīyānāṁ lavaṇam annadravyarucikarāṇām amlaṁ hṛdyānāṁ kukkuṭo balyānāṁ nakrareto vṛṣyāṇāṁ madhu »,"śleṣmapittapraśamanānāṁ sarpirvātapittapraśamanānāṁ tailaṁ vātaśleṣmapraśamanānāṁ vamanaṁ śleṣmaharāṇāṁ virecanaṁ ",«pittaharāṇāṁ bastirvātaharāṇāṁ svedo mārdavakarāṇāṁ vyāyāmaḥ sthairyakarāṇāṁ kṣāraḥ puṁstvopaghātināṁ tindukam »,«anannadravyarucikarāṇām āmaṁ kapittham utkaṇṭhyānām āvikaṁ sarpirahṛdyānām ajākṣīraṁ »,"śoṣaghnastanyasātmyaraktasāṁgrāhikaraktapittapraśamanānām avikṣīraṁ śleṣmapittajananānāṁ mahiṣīkṣīraṁ svapnajananānāṁ ",«mandakaṁ dadhyabhiṣyandakarāṇāṁ gavedhukānnaṁ karśanīyānām uddālakānnaṁ virūkṣaṇīyānām ikṣurmūtrajananānāṁ yavāḥ »,«purīṣajananānāṁ jāmbavaṁ vātajananānāṁ śaṣkulyaḥ śleṣmapittajananānāṁ kulatthā amlapittajananānāṁ māṣāḥ »,"śleṣmapittajananānāṁ madanaphalaṁ vamanāsthāpanānuvāsanopayogināṁ trivṛt sukhavirecanānāṁ caturaṅgulo mṛduvirecanānāṁ ",«snukpayas tīkṣṇavirecanānāṁ pratyakpuṣpā śirovirecanānāṁ viḍaṅgaṁ krimighnānāṁ śirīṣo viṣaghnānāṁ khadiraḥ kuṣṭhaghnānāṁ »,«rāsnā vātaharāṇām āmalakaṁ vayaḥsthāpanānāṁ harītakī pathyānām eraṇḍamūlaṁ vṛṣyavātaharāṇāṁ pippalīmūlaṁ »,«dīpanīyapācanīyagudaśothārśaḥśūlaharāṇāṁ puṣkaramūlaṁ hikkāśvāsakāsapārśvaśūlaharāṇāṁ mustaṁ »,«sāṁgrāhikadīpanīyapācanīyānām udīcyaṁ nirvāpaṇadīpanīyapācanīyacchardyatīsāraharāṇāṁ kaṭvaṅgaṁ »,«sāṁgrāhikaraktapittapraśamanānām amṛtā sāṁgrāhikavātaharadīpanīyaśleṣmaśoṇitavibandhapraśamanānāṁ ativiṣā »,«dīpanīyapācanīyasāṁgrāhikasarvadoṣaharāṇām utpalakumudapadmakiñjalkaḥ sāṁgrāhikaraktapittapraśamanānāṁ durālabhā »,«pittaśleṣmapraśamanānāṁ gandhapriyaṅguḥ śoṇitapittātiyogapraśamanānāṁ kuṭajatvak śleṣmapittaraktasāṁgrāhikopaśoṣaṇānāṁ »,«kāśmaryaphalaṁ raktasāṁgrāhikaraktapittapraśamanānāṁ pṛśniparṇī sāṁgrāhikavātaharadīpanīyavṛṣyāṇāṁ vidārigandhā »,«vṛṣyasarvadoṣaharāṇāṁ balā sāṁgrāhikabalyavātaharāṇāṁ gokṣurako mūtrakṛcchrānilaharāṇāṁ hiṅguniryāsaś »,«chedanīyadīpanīyānulomikavātakaphapraśamanānām amlavetaso bhedanīyadīpanīyānulomikavātaśleṣmaharāṇāṁ yāvaśūkaḥ »,«sraṁsanīyapācanīyārśoghnānāṁ takrābhyāso grahaṇīdoṣaśophārśoghṛtavyāpatpraśamanānāṁ kravyānmāṁsarasābhyāso »,«grahaṇīdoṣaśoṣārśoghnānāṁ kṣīraghṛtābhyāso rasāyanānāṁ samaghṛtasaktuprāśābhyāso vṛṣyodāvartaharānāṁ tailagaṇḍūṣābhyāso »,«dantabalarucikarāṇāṁ candanaṁ durgandhaharadāhanirvāpaṇalepanānāṁ rāsnāguruṇī śītāpanayanapralepanānāṁ lāmajjakośīraṁ »,«dāhatvagdoṣasvedāpanayanapralepanānāṁ kuṣṭhaṁ vātaharābhyaṅgopanāhopayogināṁ madhukaṁ »,«cakṣuṣyavṛṣyakeśyakaṇṭhyavarṇyavirajanīyaropaṇīyānāṁ vāyuḥ prāṇasaṁjñāpradānahetūnām agnir »,"āmastambhaśītaśūlodvepanapraśamanānāṁ jalaṁ stambhanīyānāṁ mṛdbhṛṣṭaloṣṭranirvāpitam udakaṁ ",«tṛṣṇāchardyatiyogapraśamanānām atimātrāśanamāmapradoṣahetūnāṁ yathāgnyabhyavahāro 'gnisaṁdhukṣaṇānāṁ yathāsātmyaṁ »,«ceṣṭābhyavahārau sevyānāṁ kālabhojanamārogyakarāṇāṁ tṛptirāhāraguṇānāṁ vegasaṁdhāraṇam anārogyakarāṇāṁ madyaṁ »,«saumanasyajananānām madyākṣepo dhīdhṛtismṛtiharāṇāṁ gurubhojanaṁ durvipākakarāṇām ekāśanabhojanaṁ sukhapariṇāmakarāṇāṁ »,«strīṣvatiprasaṅgaḥ śoṣakarāṇāṁ śukraveganigrahaḥ ṣāṇḍhyakarāṇāṁ parāghātanam annāśraddhājananānām anaśanamāyuṣo »,«hrāsakarāṇāṁ pramitāśanaṁ karśanīyānām ajīrṇādhyaśanaṁ grahaṇīdūṣaṇānāṁ viṣamāśanamagnivaiṣamyakarāṇāṁ »,«viruddhavīryāśanaṁ ninditavyādhikarāṇāṁ praśamaḥ pathyānāṁ āyāsaḥ sarvāpathyānāṁ mithyāyogo vyādhikarāṇāṁ »,«rajasvalābhigamanamalakṣmīmukhānāṁ brahmacaryamāyuṣyāṇāṁ paradārābhigamanamanāyuṣyāṇāṁ saṅkalpo vṛṣyāṇāṁ »,«daurmanasyam avṛṣyāṇām ayathābalamārambhaḥ prāṇoparodhināṁ viṣādo rogavardhanānāṁ snānaṁ śramaharāṇāṁ harṣaḥ »,«prīṇanānāṁ śokaḥ śoṣaṇānāṁ nivṛttiḥ puṣṭikarāṇāṁ puṣṭiḥ svapnakarāṇām atisvapnastandrākarāṇāṁ sarvarasābhyāso balakarāṇām »,«ekarasābhyāso daurbalyakarāṇāṁ garbhaśalyamāhāryāṇām ajīrṇamuddhāryāṇāṁ bālo mṛdubheṣajīyānāṁ vṛddho yāpyānāṁ garbhinī »,«tīkṣṇauṣadhavyavāyavyāyāmavarjanīyānāṁ saumanasyaṁ garbhadhāraṇānāṁ sannipāto duścikitsyānām āmo viṣamacikitsyānāṁ jvaro »,«rogāṇāṁ kuṣṭhaṁ dīrgharogāṇāṁ rājayakṣmā rogasamūhānāṁ prameho 'nuṣaṅgiṇāṁ jalaukaso 'nuśastrāṇāṁ bastistantrāṇāṁ »,«himavānauṣadhibhūmīnāṁ soma oṣadhīnāṁ marubhūmirārogyadeśānām anūpo 'hitadeśānām nirdeśakāritvamāturaguṇānāṁ bhiṣak »,«cikitsāṅgānāṁ nāstiko varjyānāṁ laulyaṁ kleśakarāṇām anirdeśakāritvamariṣṭānāṁ anirvedo vārttalakṣaṇānāṁ vaidyasamūho »,«niḥsaṁśayakarāṇāṁ yogo vaidyaguṇānāṁ vijñānamauṣadhīnāṁ śāstrasahitastarkaḥ sādhanānāṁ sampratipattiḥ »,«kālajñānaprayojanānām avyavasāyaḥ kālātipattihetūnāṁ dṛṣṭakarmatā niḥsaṁśayakarāṇām asamarthatā bhayakarāṇāṁ »,«tadvidyasaṁbhāṣā buddhivardhanānām ācāryaḥ śāstrādhigamahetūnām āyurvedo 'mṛtānāṁ sadvacanamanuṣṭheyānām asadgrahaṇaṁ »,«sarvāhitānāṁ sarvasaṁnyāsaḥ sukhānāmiti ||» 1, 25 40 2
bhavanti cātra | 1, 25 41 1
agryāṇāṁ śatamuddiṣṭaṁ yaddvipañcāśaduttaram | 1, 25 41 2
alametadvikārāṇāṁ vighātāyopadiśyate || 1, 25 41 3
samānakāriṇo ye 'rthāsteṣāṁ śreṣṭhasya lakṣaṇam | 1, 25 42 1
jyāyastvaṁ kāryakartṛtve varatvaṁ cāpyudāhṛtam || 1, 25 42 2
vātapittakaphānāṁ ca yadyat praśamane hitam | 1, 25 43 1
prādhānyataśca nirdiṣṭaṁ yadvyādhiharamuttamam || 1, 25 43 2
etanniśamya nipuṇaṁ cikitsāṁ saṁprayojayet | 1, 25 44 1
evaṁ kurvan sadā vaidyo dharmakāmau samaśnute || 1, 25 44 2
pathyaṁ patho 'napetaṁ yadyaccoktaṁ manasaḥ priyam | 1, 25 45 1
yaccāpriyamapathyaṁ ca niyataṁ tanna lakṣayet || 1, 25 45 2
mātrākālakriyābhūmidehadoṣaguṇāntaram | 1, 25 46 1
prāpya tattaddhi dṛśyante te te bhāvāstathā tathā || 1, 25 46 2
tasmāt svabhāvo nirdiṣṭastathā mātrādirāśrayaḥ | 1, 25 47 1
tadapekṣyobhayaṁ karma prayojyaṁ siddhimicchatā || 1, 25 47 2
tadātreyasya bhagavato vacanamanuniśamya punarapi bhagavantamātreyamagniveśa uvāca yathoddeśamabhinirdiṣṭaḥ kevalo ,"'yamartho bhagavatā śrutaścāsmābhiḥ |" 1, 25 48 1
āsavadravyāṇāmidānīmanapavādaṁ lakṣaṇamanatisaṁkṣepeṇopadiśyamānaṁ śuśrūṣāmaha iti || 1, 25 48 2
tamuvāca bhagavānātreyaḥ dhānyaphalamūlasārapuṣpakāṇḍapattratvaco bhavantyāsavayonayo 'gniveśa saṁgraheṇāṣṭau ,"śarkarānavamīkāḥ |" 1, 25 49 1
tāsveva dravyasaṁyogakaraṇato 'parisaṁkhyeyāsu yathāpathyatamānām āsavānāṁ caturaśītiṁ nibodha | 1, 25 49 2
tadyathā surāsauvīratuṣodakamaireyamedakadhānyāmlāḥ ṣaḍ dhānyāsavā bhavanti ,mṛdvīkākharjūrakāśmaryadhanvanarājādanatṛṇaśūnyaparūṣakābhayāmalakamṛgaliṇḍikājāmbavakapitthakuvalabadarakarkandhūpīlupriy,"ālapanasanyagrodhāśvatthaplakṣakapītanodumbarājamodaśṛṅgāṭakaśaṅkhinīphalāsavāḥ ṣaḍviṁśatirbhavanti ",«vidārigandhāśvagandhākṛṣṇagandhāśatāvarīśyāmātrivṛddantīdravantībilvorubūkacitrakamūlair ekādaśa mūlāsavā bhavanti »,śālapriyakāśvakarṇacandanasyandanakhadirakadarasaptaparṇārjunāsanārimedatindukakiṇihīśamīśuktiśiṁśapāśirīṣavañjaladhanvanama,«dhūkaiḥ sārāsavā viṁśatirbhavanti padmotpalanalikakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhūkapriyaṅgudhātakīpuṣpair daśa »,«puṣpāsavā bhavanti ikṣukāṇḍekṣvikṣuvālikāpuṇḍrakacaturthāḥ kāṇḍāsavā bhavanti paṭolatāḍakapatrāsavau dvau bhavataḥ »,«tilvakalodhrailavālukakramukacaturthāstvagāsavā bhavanti śarkarāsava eka eveti |» 1, 25 49 3
evameṣāmāsavānāṁ caturaśītiḥ paraspareṇāsaṁsṛṣṭānām āsavadravyāṇām upanirdiṣṭā bhavati | 1, 25 49 4
eṣām āsavānām āsutatvād āsavasaṁjñā | 1, 25 49 5
dravyasaṁyogavibhāgavistārastveṣāṁ bahuvidhakalpaḥ saṁskāraśca | 1, 25 49 6
yathāsvaṁ saṁyogasaṁskārasaṁskṛtā hyāsavāḥ svaṁ karma kurvanti | 1, 25 49 7
saṁyogasaṁskāradeśakālamātrādayaśca bhāvāsteṣāṁ teṣāmāsavānāṁ te te samupadiśyante tattatkāryamabhisamīkṣyeti || 1, 25 49 8
bhavati cātra | 1, 25 50 1
manaḥśarīrāgnibalapradānām asvapnaśokārucināśanānām | 1, 25 50 2
saṁharṣaṇānāṁ pravarāsavānāmaśītiruktā caturuttaraiṣā || 1, 25 50 3
tatra ślokaḥ | 1, 25 51 1
śarīrarogaprakṛtau matāni tattvena cāhāraviniścayaṁ ca | 1, 25 51 2
uvāca yajjaḥpuruṣādike 'smin munistathāgryāṇi varāsavāṁśca || 1, 25 51 3
athāta ātreyabhadrakāpyīyam adhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 26 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 26 2 0
ātreyo bhadrakāpyaśca śākunteyas tathaiva ca | 1, 26 3 1
pūrṇākṣaścaiva maudgalyo hiraṇyākṣaśca kauśikaḥ || 1, 26 3 2
yaḥ kumāraśirā nāma bharadvājaḥ sa cānaghaḥ | 1, 26 4 1
śrīmān vāyorvidaścaiva rājā matimatāṁ varaḥ || 1, 26 4 2
nimiśca rājā vaideho baḍiśaśca mahāmatiḥ | 1, 26 5 1
kāṅkāyanaśca vāhlīko vāhlīkabhiṣajāṁ varaḥ || 1, 26 5 2
ete śrutavayovṛddhā jitātmāno maharṣayaḥ | 1, 26 6 1
vane caitrarathe ramye samīyurvijihīrṣavaḥ || 1, 26 6 2
teṣāṁ tatropaviṣṭānām iyamarthavatī kathā | 1, 26 7 1
babhūvārthavidāṁ samyagrasāhāraviniścaye || 1, 26 7 2
eka eva rasa ityuvāca bhadrakāpyaḥ yaṁ pañcānām indriyārthānām anyatamaṁ jihvāvaiṣayikaṁ bhāvamācakṣate kuśalāḥ sa ,«punarudakādananya iti |» 1, 26 8 1
dvau rasāv iti śākunteyo brāhmaṇaḥ chedanīya upaśamanīyaśceti | 1, 26 8 2
trayo rasā iti pūrṇākṣo maudgalyaḥ chedanīyopaśamanīyasādhāraṇā iti | 1, 26 8 3
catvāro rasā iti hiraṇyākṣaḥ kauśikaḥ svādurhitaśca svādur ahitaś cāsvādur hitaścāsvādur ahitaśceti | 1, 26 8 4
pañca rasā iti kumāraśirā bharadvājaḥ bhaumaudakāgneyavāyavyāntarikṣāḥ | 1, 26 8 5
ṣaḍrasā iti vāyorvido rājarṣiḥ gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣāḥ | 1, 26 8 6
sapta rasā iti nimirvaidehaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāḥ | 1, 26 8 7
aṣṭau rasā iti baḍiśo dhāmārgavaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāvyaktāḥ | 1, 26 8 8
aparisaṁkhyeyā rasā iti kāṅkāyano vāhlīkabhiṣak āśrayaguṇakarmasaṁsvādaviśeṣāṇām aparisaṁkhyeyatvāt || 1, 26 8 9
ṣaḍeva rasā ityuvāca bhagavānātreyaḥ punarvasuḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ | 1, 26 9 1
teṣāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ yonirudakaṁ chedanopaśamane dve karmaṇī tayor miśrībhāvāt sādhāraṇatvaṁ svādvasvādutā bhaktiḥ hitāhitau ,«prabhāvau pañcamahābhūtavikārās tv āśrayāḥ prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśāḥ teṣvāśrayeṣu dravyasaṁjñakeṣu guṇā »,«gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādyāḥ kṣaraṇāt kṣāraḥ nāsau rasaḥ dravyaṁ tadanekarasasamutpannam anekarasaṁ »,«kaṭukalavaṇabhūyiṣṭham anekendriyārthasamanvitaṁ karaṇābhinirvṛttam avyaktībhāvastu khalu rasānāṁ prakṛtau bhavatyanurase »,"'nurasasamanvite vā dravye aparisaṁkhyeyatvaṁ punas teṣām āśrayādīnāṁ bhāvānāṁ viśeṣāparisaṁkhyeyatvānna yuktam ekaiko 'pi hy ",«eṣām āśrayādīnāṁ bhāvānāṁ viśeṣān āśrayate viśeṣāparisaṁkhyeyatvāt na ca tasmād anyatvam upapadyate »,«parasārasaṁsṛṣṭabhūyiṣṭhatvānna caiṣām abhinirvṛtter guṇaprakṛtīnām aparisaṁkhyeyatvaṁ bhavati tasmānna saṁsṛṣṭānāṁ rasānāṁ »,«karmopadiśanti buddhimantaḥ |» 1, 26 9 2
taccaiva kāraṇamapekṣamāṇāḥ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ paraspareṇāsaṁsṛṣṭānāṁ lakṣaṇapṛthaktvam upadekṣyāmaḥ || 1, 26 9 3
agre tu tāvad dravyabhedam abhipretya kiṁcid abhidhāsyāmaḥ | 1, 26 10 1
sarvaṁ dravyaṁ pāñcabhautikamasminnarthe taccetanāvadacenaṁ ca tasya guṇāḥ śabdādayo gurvādayaś ca dravāntāḥ karma ,«pañcavidhamuktaṁ vamanādi ||» 1, 26 10 2
tatra dravyāṇi gurukharakaṭhinamandasthiraviśadasāndrasthūlagandhaguṇabahulāni pārthivāni ,«tānyupacayasaṁghātagauravasthairyakarāṇi dravasnigdhaśītamandamṛdupicchilarasaguṇabahulāny āpyāni tāny »,«upakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakarāṇi uṣṇatīkṣṇasūkṣmalaghurūkṣaviśadarūpaguṇabahulāny āgneyāni tāni »,«dāhapākaprabhāprakāśavarṇakarāṇi laghuśītarūkṣakharaviśadasūkṣmasparśaguṇabahulāni vāyavyāni tāni »,«raukṣyaglānivicāravaiśadyalāghavakarāṇi mṛdulaghusūkṣmaślakṣṇaśabdaguṇabahulāny ākāśātmakāni tāni »,«mārdavasauṣiryalāghavakarāṇi ||» 1, 26 11 0
anenopadeśena nānauṣadhibhūtaṁ jagati kiṁcid dravyam upalabhyate tāṁ tāṁ yuktim arthaṁ ca taṁ tam abhipretya || 1, 26 12 0
na tu kevalaṁ guṇaprabhāvādeva dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti dravyāṇi hi dravyaprabhāvād guṇaprabhāvād dravyaguṇaprabhāvāc ca ,«tasmiṁstasmin kāle tattadadhikaraṇam āsādya tāṁ tāṁ ca yuktimarthaṁ ca taṁ tamabhipretya yat kurvanti tat karma yena kurvanti »,«tadvīryaṁ yatra kurvanti tadadhikaraṇaṁ yadā kurvanti sa kālaḥ yathā kurvanti sa upāyaḥ yat sādhayanti tat phalam ||» 1, 26 13 0
bhedaś caiṣāṁ triṣaṣṭividhavikalpo dravyadeśakālaprabhāvād bhavati tam upadekṣyāmaḥ || 1, 26 14 0
svāduramlādibhiryogaṁ śeṣairamlādayaḥ pṛthak | 1, 26 15 1
yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi dvirasāni tu || 1, 26 15 2
pṛthagamlādiyuktasya yogaḥ śeṣaiḥ pṛthagbhavet | 1, 26 16 1
madhurasya tathāmlasya lavaṇasya kaṭos tathā || 1, 26 16 2
trirasāni yathāsaṁkhyaṁ dravyāṇyuktāni viṁśatiḥ | 1, 26 17 1
vakṣyante tu catuṣkeṇa dravyāṇi daśa pañca ca || 1, 26 17 2
svādvamlau sahitau yogaṁ lavaṇādyaiḥ pṛthaggatau | 1, 26 18 1
yogaṁ śeṣaiḥ pṛthagyātaścatuṣkarasasaṁkhyayā || 1, 26 18 2
sahitau svādulavaṇau tadvat kaṭvādibhiḥ pṛthak | 1, 26 19 1
yuktau śeṣaiḥ pṛthagyogaṁ yātaḥ svādūṣaṇau tathā || 1, 26 19 2
kaṭvādyairamlalavaṇau saṁyuktau sahitau pṛthak | 1, 26 20 1
yātaḥ śeṣaiḥ pṛthagyogaṁ śeṣairamlakaṭū tathā || 1, 26 20 2
yujyete tu kaṣāyeṇa satiktau lavaṇoṣaṇau | 1, 26 21 1
ṣaṭ tu pañcarasānyāhurekaikasyāpavarjanāt || 1, 26 21 2
ṣaṭ caivaikarasāni syur ekaṁ ṣaḍrasameva tu | 1, 26 22 1
iti triṣaṣṭirdravyāṇāṁ nirdiṣṭā rasasaṁkhyayā || 1, 26 22 2
triṣaṣṭiḥ syāttvasaṁkhyeyā rasānurasakalpanāt | 1, 26 23 1
rasāstaratamābhyāṁ tāṁ saṁkhyām atipatanti hi || 1, 26 23 2
saṁyogāḥ saptapañcāśat kalpanā tu triṣaṣṭidhā | 1, 26 24 1
rasānāṁ tatra yogyatvāt kalpitā rasacintakaiḥ || 1, 26 24 2
kvacideko rasaḥ kalpyaḥ saṁyuktāś ca rasāḥ kvacit | 1, 26 25 1
doṣauṣadhādīn saṁcintya bhiṣajā siddhimicchatā || 1, 26 25 2
dravyāṇi dvirasādīni saṁyuktāṁśca rasān budhāḥ | 1, 26 26 1
rasān ekaikaśo vāpi kalpayanti gadān prati || 1, 26 26 2
yaḥ syād rasavikalpajñaḥ syācca doṣavikalpavit | 1, 26 27 1
na sa muhyed vikārāṇāṁ hetuliṅgopaśāntiṣu || 1, 26 27 2
vyaktaḥ śuṣkasya cādau ca raso dravyasya lakṣyate | 1, 26 28 1
viparyayeṇānuraso raso nāsti hi saptamaḥ || 1, 26 28 2
parāparatve yuktiśca saṁkhyā saṁyoga eva ca | 1, 26 29 1
vibhāgaśca pṛthaktvaṁ ca parimāṇamathāpi ca || 1, 26 29 2
saṁskāro'bhyāsa ityete guṇā jñeyāḥ parādayaḥ | 1, 26 30 1
siddhyupāyāś cikitsāyā lakṣaṇaistān pracakṣmahe || 1, 26 30 2
deśakālavayomānapākavīryarasādiṣu | 1, 26 31 1
parāparatve yuktiśca yojanā yā tu yujyate || 1, 26 31 2
saṁkhyā syādgaṇitaṁ yogaḥ saha saṁyoga ucyate | 1, 26 32 1
dravyāṇāṁ dvaṁdvasarvaikakarmajo 'nitya eva ca || 1, 26 32 2
vibhāgastu vibhaktiḥ syādviyogo bhāgaśo grahaḥ | 1, 26 33 1
pṛthaktvaṁ syādasaṁyogo vailakṣaṇyamanekatā || 1, 26 33 2
parimāṇaṁ punarmānaṁ saṁskāraḥ karaṇaṁ matam | 1, 26 34 1
bhāvābhyasanamabhyāsaḥ śīlanaṁ satatakriyā || 1, 26 34 2
iti svalakṣaṇairuktā guṇāḥ sarve parādayaḥ | 1, 26 35 1
cikitsā yair aviditair na yathāvat pravartate || 1, 26 35 2
guṇā guṇāśrayā noktāstasmād rasaguṇān bhiṣak | 1, 26 36 1
vidyād dravyaguṇān karturabhiprāyāḥ pṛthagvidhāḥ || 1, 26 36 2
ataśca prakṛtaṁ buddhvā deśakālāntarāṇi ca | 1, 26 37 1
tantrakartur abhiprāyānupāyāṁś cārthamādiśet || 1, 26 37 2
ṣaḍvibhaktīḥ pravakṣyāmi rasānāmata uttaram | 1, 26 38 1
ṣaṭ pañcabhūtaprabhavāḥ saṁkhyātāśca yathā rasāḥ || 1, 26 38 2
saumyāḥ khalvāpo'ntarikṣaprabhavāḥ prakṛtiśītā laghvyaś cāvyaktarasāśca tāstvantarikṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca ,«pañcamahāguṇasamanvitā jaṅgamasthāvarāṇāṁ bhūtānāṁ mūrtīr abhiprīṇayanti tāsu mūrtiṣu ṣaḍ abhimūrchanti rasāḥ ||» 1, 26 39 0
teṣāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāṁ somaguṇātirekānmadhuro rasaḥ pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ salilāgnibhūyiṣṭhatvāl lavaṇaḥ ,«vāyvagnibhūyiṣṭhatvātkaṭukaḥ vāyvākāśātiriktatvāt tiktaḥ pavanapṛthivīvyatirekāt kaṣāya iti |» 1, 26 40 1
evameṣāṁ rasānāṁ ṣaṭtvam upapannaṁ nyūnātirekaviśeṣān mahābhūtānāṁ bhūtānāmiva sthāvarajaṅgamānāṁ nānāvarṇākṛtiviśeṣāḥ ,"ṣaḍṛtukatvācca kālasyopapanno mahābhūtānāṁ nyūnātirekaviśeṣaḥ ||" 1, 26 40 2
tatrāgnimārutātmakā rasāḥ prāyeṇordhvabhājaḥ lāghavādutplavanatvāc ca vāyorūrdhvajvalanatvācca vahneḥ salilapṛthivyātmakāstu ,«prāyeṇādhobhājaḥ pṛthivyā gurutvān nimnagatvāc codakasya vyāmiśrātmakāḥ punar ubhayatobhājaḥ ||» 1, 26 41 0
teṣāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāmekaikasya yathādravyaṁ guṇakarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ || 1, 26 42 0
tatra madhuro rasaḥ śarīrasātmyād rasarudhiramāṁsamedo'sthimajjaujaḥśukrābhivardhana āyuṣyaḥ ṣaḍindriyaprasādano ,«balavarṇakaraḥ pittaviṣamārutaghnas tṛṣṇādāhapraśamanas tvacyaḥ keśyaḥ kaṇṭhyo balyaḥ prīṇano jīvanastarpaṇo bṛṁhaṇaḥ »,«sthairyakaraḥ kṣīṇakṣatasaṁdhānakaro ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhajihvāprahlādano dāhamūrchāpraśamanaḥ ṣaṭpadapipīlikānām »,«iṣṭatamaḥ snigdhaḥ śīto guruśca |» 1, 26 43 1
sa evaṁguṇo'pyeka evātyartham upayujyamānaḥ sthaulyaṁ mārdavam ālasyam atisvapnaṁ gauravamanannābhilāṣam ,«agnerdaurbalyamāsyakaṇṭhayormāṁsābhivṛddhiṁ »,śvāsakāsapratiśyāyālasakaśītajvarānāhāsyamādhuryavamathusaṁjñāsvarapraṇāśagalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadagalaśophabastidhamanīga,«lopalepākṣyāmayābhiṣyandān ityevaṁprabhṛtīn kaphajān vikārānupajanayati amlo raso bhaktaṁ rocayati agniṁ dīpayati dehaṁ »,«bṛṁhayati ūrjayati mano bodhayati indriyāṇi dṛḍhīkaroti balaṁ vardhayati vātamanulomayati hṛdayaṁ tarpayati āsyamāsrāvayati »,«bhuktamapakarṣayati kledayati jarayati prīṇayati laghuruṣṇaḥ snigdhaśca |» 1, 26 43 2
sa evaṁguṇo'pyeka evātyartham upayujyamāno dantān harṣayati tarṣayati saṁmīlayatyakṣiṇī saṁvejayati lomāni kaphaṁ vilāpayati ,«pittamabhivardhayati raktaṁ dūṣayati māṁsaṁ vidahati kāyaṁ śithilīkaroti kṣīṇakṣatakṛśadurbalānāṁ śvayathum āpādayati api ca »,«kṣatābhihatadaṣṭadagdhabhagnaśūnapracyutāvamūtritaparisarpitamarditacchinnabhinnaviśliṣṭodviddhotpiṣṭādīni »,«pācayatyāgneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṁ ca lavaṇo rasaḥ pācanaḥ kledano dīpanaścyāvanaśchedano bhedanas »,«tīkṣṇaḥ saro vikāsy adhaḥsraṁsy avakāśakaro vātaharaḥ stambhabandhasaṁghātavidhamanaḥ sarvarasapratyanīkabhūtaḥ »,"āsyamāsrāvayati kaphaṁ viṣyandayati mārgān viśodhayati sarvaśarīrāvayavān mṛdūkaroti rocayatyāhāram āhārayogī nātyarthaṁ guruḥ ",«snigdha uṣṇaśca |» 1, 26 43 3
sa evaṁguṇo'pyeka evātyartham upayujyamānaḥ pittaṁ kopayati raktaṁ vardhayati tarṣayati mūrchayati tāpayati dārayati kuṣṇāti ,«māṁsāni pragālayati kuṣṭhāni viṣaṁ vardhayati śophān sphoṭayati dantāṁścyāvayati puṁstvamupahanti indriyāṇyuparuṇaddhi »,«valipalitakhālityamāpādayati api ca lohitapittāmlapittavīsarpavātaraktavicarcikendraluptaprabhṛtīn vikārān upajanayati kaṭuko raso »,«vaktraṁ śodhayati agniṁ dīpayati bhuktaṁ śoṣayati ghrāṇamāsrāvayati cakṣurvirecayati sphuṭīkarotīndriyāṇi »,«alasakaśvayathūpacayodardābhiṣyandasnehasvedakledamalān upahanti rocayatyaśanaṁ kaṇḍūrvināśayati vraṇān avasādayati krimīn »,«hinasti māṁsaṁ vilikhati śoṇitasaṁghātaṁ bhinatti bandhāṁśchinatti mārgān vivṛṇoti śleṣmāṇaṁ śamayati laghuruṣṇo rūkṣaśca |» 1, 26 43 4
sa evaṁguṇo'pyeka evātyartham upayujyamāno vipākaprabhāvāt puṁstvamupahanti rasavīryaprabhāvānmohayanti glāpayati sādayati ,«karśayati mūrchayati namayati tamayati bhramayati kaṇṭhaṁ paridahati śarīratāpamupajanayati balaṁ kṣiṇoti tṛṣṇāṁ janayati api ca »,«vāyvagniguṇabāhulyād bhramadavathukampatodabhedaiś caraṇabhujapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu mārutajān vikārān upajanayati tikto rasaḥ »,«svayamarociṣṇur apyarocakaghno viṣaghnaḥ krimighno mūrchādāhakaṇḍūkuṣṭhatṛṣṇāpraśamanas tvaṅmāṁsayoḥ sthirīkaraṇo »,«jvaraghno dīpanaḥ pācanaḥ stanyaśodhano lekhanaḥ kledamedovasāmajjalasīkāpūyasvedamūtrapurīṣapittaśleṣmopaśoṣaṇo rūkṣaḥ śīto »,«laghuśca |» 1, 26 43 5
sa evaṁguṇo'pyeka evātyartham upayujyamāno raukṣyāt kharaviṣadasvabhāvāc ca rasarudhiramāṁsamedo'sthimajjaśukrāṇy ,«ucchoṣayati srotasāṁ kharatvamupapādayati balam ādatte karśayati glapayati mohayati bhramayati vadanam upaśoṣayati aparāṁśca »,«vātavikārānupajanayati kaṣāyo rasaḥ saṁśamanaḥ saṁgrāhī saṁdhānakaraḥ pīḍano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhanaḥ »,"śleṣmaraktapittapraśamanaḥ śarīrakledasyopayoktā rūkṣaḥ śīto'laghuśca |" 1, 26 43 6
sa evaṁguṇo'pyeka evātyartham upayujyamāna āsyaṁ śoṣayati hṛdayaṁ pīḍayati udaram ādhmāpayati vācaṁ nigṛhṇāti srotāṁsy ,«avabadhnāti śyāvatvamāpādayati puṁstvamupahanti viṣṭabhya jarāṁ gacchati vātamūtrapurīṣaretāṁsyavagṛhṇāti karśayati glapayati »,«tarṣayati stambhayati kharaviśadarūkṣatvāt pakṣavadhagrahāpatānakārditaprabhṛtīṁś ca vātavikārānupajanayati ||» 1, 26 43 7
ityevamete ṣaḍrasāḥ pṛthaktvenaikatvena vā mātraśaḥ samyagupayujyamānā upakārāya bhavantyadhyātmalokasya apakārakarāḥ ,«punarato'nyathā bhavantyupayujyamānāḥ tān vidvānupakārārthameva mātraśaḥ samyagupayojayediti ||» 1, 26 44 0
śītaṁ vīryeṇa yad dravyaṁ madhuraṁ rasapākayoḥ | 1, 26 45 1
tayoramlaṁ yaduṣṇaṁ ca yaddravyaṁ kaṭukaṁ tayoḥ || 1, 26 45 2
teṣāṁ rasopadeśena nirdeśyo guṇasaṁgrahaḥ | 1, 26 46 1
vīryato'viparītānāṁ pākataścopadekṣyate || 1, 26 46 2
yathā payo yathā sarpir yathā vā cavyacitrakau | 1, 26 47 1
evamādīni cānyāni nirdiśedrasato bhiṣak || 1, 26 47 2
madhuraṁ kiṁciduṣṇaṁ syāt kaṣāyaṁ tiktameva ca | 1, 26 48 1
yathā mahatpañcamūlaṁ yathābjānūpam āmiṣam || 1, 26 48 2
lavaṇaṁ saindhavaṁ noṣṇamamlamāmalakaṁ tathā | 1, 26 49 1
arkāguruguḍūcīnāṁ tiktānāmuṣṇamucyate || 1, 26 49 2
kiṁcidamlaṁ hi saṁgrāhi kiṁcidamlaṁ bhinatti ca | 1, 26 50 1
yathā kapitthaṁ saṁgrāhi bhedi cāmalakaṁ tathā || 1, 26 50 2
pippalī nāgaraṁ vṛṣyaṁ kaṭu cāvṛṣyamucyate | 1, 26 51 1
kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ so 'bhayāyām ato'nyathā || 1, 26 51 2
tasmādrasopadeśena na sarvaṁ dravyam ādiśet | 1, 26 52 1
dṛṣṭaṁ tulyarase'pyevaṁ dravye dravye guṇāntaram || 1, 26 52 2
raukṣyātkaṣāyo rūkṣāṇāmuttamo madhyamaḥ kaṭuḥ | 1, 26 53 1
tikto'varastathoṣṇānām uṣṇatvāllavaṇaḥ paraḥ || 1, 26 53 2
madhyo'mlaḥ kaṭukaś cāntyaḥ snigdhānāṁ madhuraḥ paraḥ | 1, 26 54 1
madhyo'mlo lavaṇaścāntyo rasaḥ snehānnirucyate || 1, 26 54 2
madhyotkṛṣṭāvarāḥ śaityāt kaṣāyasvādutiktakāḥ | 1, 26 55 1
svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇo'varaḥ || 1, 26 55 2
amlātkaṭus tatastikto laghutvād uttamottamaḥ | 1, 26 56 1
kecil laghūnām avaramicchanti lavaṇaṁ rasam || 1, 26 56 2
gaurave lāghave caiva so 'varas tūbhayorapi | 1, 26 57 1
paraṁ cāto vipākānāṁ lakṣaṇaṁ sampravakṣyate || 1, 26 57 2
kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ | 1, 26 58 1
amlo'mlaṁ pacyate svādurmadhuraṁ lavaṇastathā || 1, 26 58 2
madhuro lavaṇāmlau ca snigdhabhāvāt trayo rasāḥ | 1, 26 59 1
vātamūtrapurīṣāṇāṁ prāyo mokṣe sukhā matāḥ || 1, 26 59 2
kaṭutiktakaṣāyāstu rūkṣabhāvāt trayo rasāḥ | 1, 26 60 1
duḥkhāya mokṣe dṛśyante vātaviṇmūtraretasām || 1, 26 60 2
śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ | 1, 26 61 1
madhuraḥ sṛṣṭaviṇmūtro vipākaḥ kaphaśukralaḥ || 1, 26 61 2
pittakṛt sṛṣṭaviṇmūtraḥ pāko'mlaḥ śukranāśanaḥ | 1, 26 62 1
teṣāṁ guruḥ syānmadhuraḥ kaṭukāmlāv ato 'nyathā || 1, 26 62 2
vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāṁ prati | 1, 26 63 1
dravyāṇāṁ guṇavaiśeṣyāttatra tatropalakṣayet || 1, 26 63 2
mṛdutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣoṣṇaśītalam | 1, 26 64 1
vīryamaṣṭavidhaṁ kecit keciddvividhamāsthitāḥ || 1, 26 64 2
śītoṣṇamiti vīryaṁ tu kriyate yena yā kriyā | 1, 26 65 1
nāvīryaṁ kurute kiṁcit sarvā vīryakṛtā kriyā || 1, 26 65 2
raso nipāte dravyāṇāṁ vipākaḥ karmaniṣṭhayā | 1, 26 66 1
vīryaṁ yāvad adhīvāsān nipātāccopalabhyate || 1, 26 66 2
rasavīryavipākānāṁ sāmānyaṁ yatra lakṣyate | 1, 26 67 1
viśeṣaḥ karmaṇāṁ caiva prabhāvastasya sa smṛtaḥ || 1, 26 67 2
kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ | 1, 26 68 1
tadvaddantī prabhāvāttu virecayati mānavam || 1, 26 68 2
viṣaṁ viṣaghnamuktaṁ yat prabhāvastatra kāraṇam | 1, 26 69 1
ūrdhvānulomikaṁ yacca tatprabhāvaprabhāvitam || 1, 26 69 2
maṇīnāṁ dhāraṇīyānāṁ karma yadvividhātmakam | 1, 26 70 1
tat prabhāvakṛtaṁ teṣāṁ prabhāvo'cintya ucyate || 1, 26 70 2
samyagvipākavīryāṇi prabhāvaścāpyudāhṛtaḥ | 1, 26 71 1
kiṁcidrasena kurute karma vīryeṇa cāparam || 1, 26 71 2
dravyaṁ guṇena pākena prabhāveṇa ca kiṁcana | 1, 26 72 1
rasaṁ vipākastau vīryaṁ prabhāvastānapohati || 1, 26 72 2
balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṁ balam | 1, 26 73 1
ṣaṇṇāṁ rasānāṁ vijñānamupadekṣyāmyataḥ param || 1, 26 73 2
snehanaprīṇanāhlādamārdavair upalabhyate | 1, 26 74 1
mukhastho madhuraścāsyaṁ vyāpnuvaṁllimpatīva ca || 1, 26 74 2
dantaharṣān mukhāsrāvāt svedanānmukhabodhanāt | 1, 26 75 1
vidāhāccāsyakaṇṭhasya prāśyaivāmlaṁ rasaṁ vadet || 1, 26 75 2
pralīyan kledaviṣyandamārdavaṁ kurute mukhe | 1, 26 76 1
yaḥ śīghraṁ lavaṇo jñeyaḥ sa vidāhānmukhasya ca || 1, 26 76 2
saṁvejayedyo rasānāṁ nipāte tudatīva ca | 1, 26 77 1
vidahanmukhanāsākṣi saṁsrāvī sa kaṭuḥ smṛtaḥ || 1, 26 77 2
pratihanti nipāte yo rasanaṁ svadate na ca | 1, 26 78 1
sa tikto mukhavaiśadyaśoṣaprahlādakārakaḥ || 1, 26 78 2
vaiśadyastambhajāḍyairyo rasanaṁ yojayedrasaḥ | 1, 26 79 1
badhnātīva ca yaḥ kaṇṭhaṁ kaṣāyaḥ sa vikāsyapi || 1, 26 79 2
evamuktavantaṁ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca bhagavan śrutametadavitatham arthasampadyuktaṁ bhagavato yathāvad ,«dravyaguṇakarmādhikāre vacaḥ paraṁ tv āhāravikārāṇāṁ vairodhikānāṁ lakṣaṇam anatisaṁkṣepeṇopadiśyamānaṁ śuśrūṣāmaha iti ||» 1, 26 80 0
tam uvāca bhagavān ātreyaḥ dehadhātupratyanīkabhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodham āpadyante parasparaguṇaviruddhāni ,«kānicit kānicit saṁyogāt saṁskārād aparāṇi deśakālamātrādibhiś cāparāṇi tathā svabhāvādaparāṇi ||» 1, 26 81 0
tatra yānyāhāramadhikṛtya bhūyiṣṭham upayujyante teṣām ekadeśaṁ vairodhikam adhikṛtyopadekṣyāmaḥ na matsyān payasā ,«sahābhyavaharet ubhayaṁ hy etanmadhuraṁ madhuravipākaṁ mahābhiṣyandi śītoṣṇatvādviruddhavīryaṁ »,«viruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇāya mahābhiṣyanditvānmārgoparodhāya ca ||» 1, 26 82 0
tanniśamyātreyavacanamanu bhadrakāpyo 'gniveśam uvāca sarvāneva matsyān payasā sahābhyavahared anyatraikasmāc cilicimāt sa ,«punaḥ śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājī rohitākāraḥ prāyo bhūmau carati taṁ cet payasā sahābhyavaharenniḥsaṁśayaṁ »,"śoṇitajānāṁ vibandhajānāṁ ca vyādhīnāmanyatamamathavā maraṇaṁ prāpnuyāditi ||" 1, 26 83 0
neti bhagavānātreyaḥ sarvāneva matsyānna payasā sahābhyavahared viśeṣatastu cilicimaṁ sa hi mahābhiṣyanditvāt sthūlalakṣaṇatarān ,«etān vyādhīn upajanayatyāmaviṣam udīrayati ca |» 1, 26 84 1
grāmyānūpaudakapiśitāni ca madhutilaguḍapayomāṣamūlakabisair virūḍhadhānyairvā naikadhyamadyāt tanmūlaṁ hi ,«bādhiryāndhyavepathujāḍyakalamūkatāmaiṇmiṇyam athavā maraṇamāpnoti |» 1, 26 84 2
na pauṣkaraṁ rohiṇīkaṁ śākaṁ kapotān vā sarṣapatailabhraṣṭān madhupayobhyāṁ sahābhyavaharet tanmūlaṁ hi ,"śoṇitābhiṣyandadhamanīpravicayāpasmāraśaṅkhakagalagaṇḍarohiṇīnām anyatamaṁ prāpnotyathavā maraṇamiti |" 1, 26 84 3
na mūlakalaśunakṛṣṇagandhārjakasumukhasurasādīni bhakṣayitvā payaḥ sevyaṁ kuṣṭhābādhabhayāt | 1, 26 84 4
na jātukaśākaṁ na nikucaṁ pakvaṁ madhupayobhyāṁ sahopayojyam etaddhi maraṇāyāthavā ,«balavarṇatejovīryoparodhāyālaghuvyādhaye ṣāṇḍhyāya ceti |» 1, 26 84 5
tadeva nikucaṁ pakvaṁ na māṣasūpaguḍasarpirbhiḥ sahopayojyaṁ vairodhikatvāt | 1, 26 84 6
tathāmrāmrātakamātuluṅganikucakaramardamocadantaśaṭhabadarakośāmrabhavyajāmbavakapitthatintiḍīkapārāvatākṣoḍapanasanālike,«radāḍimāmalakānyevaṁprakārāṇi cānyāni dravyāṇi sarvaṁ cāmlaṁ dravamadravaṁ ca payasā saha viruddham |» 1, 26 84 7
tathā kaṅguvanakamakuṣṭhakakulatthamāṣaniṣpāvāḥ payasā saha viruddhāḥ | 1, 26 84 8
padmottarikāśākaṁ śārkaro maireyo madhu ca sahopayuktaṁ viruddhaṁ vātaṁ cātikopayati | 1, 26 84 9
hāridrakaḥ sarṣapatailabhṛṣṭo viruddhaḥ pittaṁ cātikopayati | 1, 26 84 10
pāyaso manthānupāno viruddhaḥ śleṣmāṇaṁ cātikopayati | 1, 26 84 11
upodikā tilakalkasiddhā heturatīsārasya | 1, 26 84 12
balākā vāruṇyā saha kulmāṣairapi viruddhā saiva śūkaravasāparibhṛṣṭā sadyo vyāpādayati | 1, 26 84 13
mayūramāṁsam eraṇḍasīsakāvasaktam eraṇḍāgnipluṣṭam eraṇḍatailayuktaṁ sadyo vyāpādayati | 1, 26 84 14
hāridrakamāṁsaṁ hāridrasīsakāvasaktaṁ hāridrāgnipluṣṭaṁ sadyo vyāpādayati tadeva bhasmapāṁśuparidhvastaṁ sakṣaudraṁ sadyo ,«maraṇāya |» 1, 26 84 15
matsyanistālanasiddhāḥ pippalyastathā kākamācī madhu ca maraṇāya | 1, 26 84 16
madhu coṣṇam uṣṇārtasya ca madhu maraṇāya | 1, 26 84 17
madhusarpiṣī samadhṛte cāntarikṣaṁ samadhṛtaṁ madhu puṣkarabījaṁ madhu pītvoṣṇodakaṁ bhallātakoṣṇodakaṁ takrasiddhaḥ ,«kampillakaḥ paryuṣitā kākamācī aṅgāraśūlyo bhāsaśceti viruddhāni |» 1, 26 84 18
ityetadyathāpraśnam abhinirdiṣṭaṁ bhavatīti || 1, 26 84 19
yat kiṁcid doṣamāsrāvya na nirharati kāyataḥ | 1, 26 85 1
āhārajātaṁ tat sarvamahitāyopapadyate || 1, 26 85 2
yaccāpi deśakālāgnimātrāsātmyānilādibhiḥ | 1, 26 86 1
saṁskārato vīryataśca koṣṭhāvasthākramairapi || 1, 26 86 2
parihāropacārābhyāṁ pākāt saṁyogato'pi ca | 1, 26 87 1
viruddhaṁ tacca na hitaṁ hṛtsampadvidhibhiśca yat || 1, 26 87 2
viruddhaṁ deśatastāvad rūkṣatīkṣṇādi dhanvani | 1, 26 88 1
ānūpe snigdhaśītādi bheṣajaṁ yanniṣevyate || 1, 26 88 2
kālato'pi viruddhaṁ yacchītarūkṣādisevanam | 1, 26 89 1
śīte kāle tathoṣṇe ca kaṭukoṣṇādisevanam || 1, 26 89 2
viruddhamanale tadvadannapānaṁ caturvidhe | 1, 26 90 1
madhusarpiḥ samadhṛtaṁ mātrayā tadvirudhyate || 1, 26 90 2
kaṭukoṣṇādisātmyasya svāduśītādisevanam | 1, 26 91 1
yattatsātmyaviruddhaṁ tu viruddhaṁ tv anilādibhiḥ || 1, 26 91 2
yā samānaguṇābhyāsaviruddhānnauṣadhakriyā | 1, 26 92 1
saṁskārato viruddhaṁ tadyadbhojyaṁ viṣavadbhavet || 1, 26 92 2
eraṇḍasīsakāsaktaṁ śikhimāṁsaṁ yathaiva hi | 1, 26 93 1
viruddhaṁ vīryato jñeyaṁ vīryataḥ śītalātmakam || 1, 26 93 2
tatsaṁyojyoṣṇavīryeṇa dravyeṇa saha sevyate | 1, 26 94 1
krūrakoṣṭhasya cātyalpaṁ mandavīryam abhedanam || 1, 26 94 2
mṛdukoṣṭhasya guru ca bhedanīyaṁ tathā bahu | 1, 26 95 1
etatkoṣṭhaviruddhaṁ tu viruddhaṁ syādavasthayā || 1, 26 95 2
śramavyavāyavyāyāmasaktasyānilakopanam | 1, 26 96 1
nidrālasasyālasasya bhojanaṁ śleṣmakopanam || 1, 26 96 2
yaccānutsṛjya viṇmūtraṁ bhuṅkte yaś cābubhukṣitaḥ | 1, 26 97 1
tacca kramaviruddhaṁ syādyac cātikṣudvaśānugaḥ || 1, 26 97 2
parihāraviruddhaṁ tu varāhādīnniṣevya yat | 1, 26 98 1
sevetoṣṇaṁ ghṛtādīṁśca pītvā śītaṁ niṣevate || 1, 26 98 2
viruddhaṁ pākataścāpi duṣṭadurdārusādhitam | 1, 26 99 1
apakvataṇḍulātyarthapakvadagdhaṁ ca yadbhavet | 1, 26 99 2
saṁyogato viruddhaṁ tadyathāmlaṁ payasā saha || 1, 26 99 3
amanorucitaṁ yacca hṛdviruddhaṁ taducyate | 1, 26 100 1
sampadviruddhaṁ tadvidyād asaṁjātarasaṁ tu yat || 1, 26 100 2
atikrāntarasaṁ vāpi vipannarasameva vā | 1, 26 101 1
jñeyaṁ vidhiviruddhaṁ tu bhujyate nibhṛte na yat | 1, 26 101 2
tadevaṁvidhamannaṁ syādviruddhamupayojitam || 1, 26 101 3
ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakodarāṇāṁ visphoṭakonmādabhagaṁdarāṇām | 1, 26 102 1
mūrchāmadādhmānagalagrahāṇāṁ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva || 1, 26 102 2
kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṁ śothāmlapittajvarapīnasānām | 1, 26 103 1
saṁtānadoṣasya tathaiva mṛtyor viruddhamannaṁ pravadanti hetum || 1, 26 103 2
eṣāṁ khalvapareṣāṁ ca vairodhikanimittānāṁ vyādhīnāmime bhāvāḥ pratikārā bhavanti | 1, 26 104 1
tadyathā vamanaṁ virecanaṁ ca tadvirodhināṁ ca dravyāṇāṁ saṁśamanārtham upayogaḥ tathāvidhaiśca dravyaiḥ pūrvam ,«abhisaṁskāraḥ śarīrasyeti ||» 1, 26 104 2
viruddhāśanajān rogān pratihanti vivecanam | 1, 26 105 1
vamanaṁ śamanaṁ caiva pūrvaṁ vā hitasevanam || 1, 26 105 2
sātmyato'lpatayā vāpi dīptāgnestaruṇasya ca | 1, 26 106 1
snigdhavyāyāmabalināṁ viruddhaṁ vitathaṁ bhavet || 1, 26 106 2
matir āsīnmaharṣīṇāṁ yā yā rasaviniścaye | 1, 26 107 1
dravyāṇi guṇakarmabhyāṁ dravyasaṁkhyā rasāśrayā || 1, 26 107 2
kāraṇaṁ rasasaṁkhyāyā rasānurasalakṣaṇam | 1, 26 108 1
parādīnāṁ guṇānāṁ ca lakṣaṇāni pṛthakpṛthak || 1, 26 108 2
pañcātmakānāṁ ṣaṭtvaṁ ca rasānāṁ yena hetunā | 1, 26 109 1
ūrdhvānulomabhājaśca yadguṇātiśayādrasāḥ || 1, 26 109 2
ṣaṇṇāṁ rasānāṁ ṣaṭtve ca savibhaktā vibhaktayaḥ | 1, 26 110 1
uddeśaścāpavādaśca dravyāṇāṁ guṇakarmaṇi || 1, 26 110 2
pravarāvaramadhyatvaṁ rasānāṁ gauravādiṣu | 1, 26 111 1
pākaprabhāvayorliṅgaṁ vīryasaṁkhyāviniścayaḥ || 1, 26 111 2
ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṁ rasānāṁ yatsvalakṣaṇam | 1, 26 112 1
yadyadvirudhyate yasmādyena yatkāri caiva yat || 1, 26 112 2
vairodhikanimittānāṁ vyādhīnāmauṣadhaṁ ca yat | 1, 26 113 1
ātreyabhadrakāpyīye tat sarvamavadanmuniḥ || 1, 26 113 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte ślokasthāne ātreyabhadrakāpyīyo nāma ṣaḍviṁśo'dhyāyaḥ || 1, 26 114 0
athāto'nnapānavidhim adhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 27 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 27 2 0
iṣṭavarṇagandharasasparśaṁ vidhivihitamannapānaṁ prāṇināṁ prāṇisaṁjñakānāṁ prāṇamācakṣate kuśalāḥ pratyakṣaphaladarśanāt ,«tadindhanā hy antaragneḥ sthitiḥ tat sattvam ūrjayati taccharīradhātuvyūhabalavarṇendriyaprasādakaraṁ yathoktamupasevyamānaṁ »,«viparītamahitāya sampadyate ||» 1, 27 3 0
tasmāddhitāhitāvabodhanārtham annapānavidhim akhile nopadekṣyāmo 'gniveśa | 1, 27 4 1
tat svabhāvād udaktaṁ kledayati lavaṇaṁ viṣyandayati kṣāraḥ pācayati madhu saṁdadhāti sarpiḥ snehayati kṣīraṁ jīvayati māṁsaṁ ,«bṛṁhayati rasaḥ prīṇayati surā jarjarīkaroti sīdhur avadhamati drākṣāsavo dīpayati phāṇitamācinoti dadhi śophaṁ janayati piṇyākaśākaṁ »,«glapayati prabhūtāntarmalo māṣasūpaḥ dṛṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ prāyaḥ pittalam amlam anyatra dāḍimāmalakāt prāyaḥ śleṣmalaṁ »,«madhuram anyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagodhūmāt prāyastikaṁ vātalamavṛṣyaṁ cānyatra vegāgrāmṛtāpaṭolapattrāt »,«prāyaḥ kaṭukaṁ vātalam avṛṣyaṁ cānyatra pippalīviśvabheṣajāt ||» 1, 27 4 2
paramato vargasaṁgraheṇāhāradravyāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || 1, 27 5 0
śūkadhānyaśamīdhānyamāṁsaśākaphalāśrayān | 1, 27 6 1
vargān haritamadyāmbugorasekṣuvikārikān || 1, 27 6 2
daśa dvau cāparau vargau kṛtānnāhārayoginām | 1, 27 7 1
rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahe || 1, 27 7 2
raktaśālir mahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ | 1, 27 8 1
tūrṇako dīrghaśūkaś ca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau || 1, 27 8 2
sugandhako lohavālaḥ sārivākhyaḥ pramodakaḥ | 1, 27 9 1
pataṁgas tapanīyaśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ || 1, 27 9 2
śītā rase vipāke ca madhurāścālpamārutāḥ | 1, 27 10 1
baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṁhaṇāḥ śukralāḥ || 1, 27 10 2
raktaśālirvarasteṣāṁ tṛṣṇāghnas trimalāpahaḥ | 1, 27 11 1
mahāṁstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ pare || 1, 27 11 2
yavakā hāyanāḥ pāṁsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ | 1, 27 12 1
śālīnāṁ śālayaḥ kurvantyanukāraṁ guṇāguṇaiḥ || 1, 27 12 2
śītaḥ snigdho'guruḥ svādus tridoṣaghnaḥ sthirātmakaḥ | 1, 27 13 1
ṣaṣṭikaḥ pravaro gauraḥ kṛṣṇagaurastato'nu ca || 1, 27 13 2
varakoddālakau cīnaśāradojjvaladardurāḥ | 1, 27 14 1
gandhanāḥ kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ || 1, 27 14 2
madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ | 1, 27 15 1
bahupurīṣoṣmā tridoṣas tv eva pāṭalaḥ || 1, 27 15 2
sakoradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhuro laghuḥ | 1, 27 16 1
vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṁgrāhiśoṣaṇaḥ || 1, 27 16 2
hastiśyāmākanīvāratoyaparṇīgavedhukāḥ | 1, 27 17 1
praśāntikāmbhaḥsyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ || 1, 27 17 2
mukundo jhiṇṭigarmūṭī varukā varakāstathā | 1, 27 18 1
śibirotkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadṛśā guṇaiḥ || 1, 27 18 2
rūkṣaḥ śīto'guruḥ svādurbahuvātaśakṛdyavaḥ | 1, 27 19 1
sthairyakṛtsakaṣāyaśca balyaḥ śleṣmavikāranut || 1, 27 19 2
rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā | 1, 27 20 1
medaḥkrimiviṣaghnaśca balyo veṇuyavo mataḥ || 1, 27 20 2
saṁdhānakṛd vātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ | 1, 27 21 1
jīvano bṛṁhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakaro guruḥ || 1, 27 21 2
nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītale | 1, 27 22 1
ityayaṁ śūkadhānyānāṁ pūrvo vargaḥ samāpyate || 1, 27 22 2
kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭur laghuḥ | 1, 27 23 1
viśadaḥ śleṣmapittaghno mudgaḥ sūpyottamo mataḥ || 1, 27 23 2
vṛṣyaḥ paraṁ vātaharaḥ snigdhoṣṇo madhuro guruḥ | 1, 27 24 1
balyo bahumalaḥ puṁstvaṁ māṣaḥ śīghraṁ dadāti ca || 1, 27 24 2
rājamāṣaḥ saro rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut | 1, 27 25 1
tatsvādurvātalo rūkṣaḥ kaṣāyo viśado guruḥ || 1, 27 25 2
uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ | 1, 27 26 1
kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṁ hitāḥ || 1, 27 26 2
madhurā madhurāḥ pāke grāhiṇo rūkṣaśītalāḥ | 1, 27 27 1
makuṣṭhakāḥ praśasyante raktapittajvarādiṣu || 1, 27 27 2
caṇakāśca masūrāśca khaṇḍikāḥ sahareṇavaḥ | 1, 27 28 1
laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ || 1, 27 28 2
pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca | 1, 27 29 1
teṣāṁ masūraḥ saṁgrāhī kalāyo vātalaḥ param || 1, 27 29 2
snigdhoṣṇo madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ | 1, 27 30 1
tvacyaḥ keśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakṛt || 1, 27 30 2
madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ | 1, 27 31 1
sasnehā balibhir bhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ || 1, 27 31 2
śimbī rūkṣā kaṣāyā ca koṣṭhe vātaprakopinī | 1, 27 32 1
na ca vṛṣyā na cakṣuṣyā viṣṭabhya ca vipacyate || 1, 27 32 2
āḍhakī kaphapittaghnī vātalā kaphavātanut | 1, 27 33 1
avalgujaḥ saiḍagajo niṣpāvā vātapittalāḥ || 1, 27 33 2
kākāṇḍomātmaguptānāṁ māṣavat phalam ādiśet | 1, 27 34 1
dvitīyo'yaṁ śamīdhānyavargaḥ prokto maharṣiṇā || 1, 27 34 2
gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṁharkṣavānarāḥ | 1, 27 35 1
vṛko vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ || 1, 27 35 2
lopāko jambukaḥ śyeno vāntādaścāṣavāyasau | 1, 27 36 1
śaśaghnī madhuhā bhāso gṛdhrolūkakuliṅgakāḥ || 1, 27 36 2
dhūmikā kuraraśceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ | 1, 27 37 1
śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmṛgaḥ || 1, 27 37 2
kūrcikā cillaṭo bheko godhā śallakagaṇḍakau | 1, 27 38 1
kadalī nakulaḥ śvāviditi bhūmiśayāḥ smṛtāḥ || 1, 27 38 2
sṛmaraścamaraḥ khaḍgo mahiṣo gavayo gajaḥ | 1, 27 39 1
nyaṅkur varāhaścānūpā mṛgāḥ sarve rurustathā || 1, 27 39 2
kūrmaḥ karkaṭako matsyaḥ śiśumāras timiṅgilaḥ | 1, 27 40 1
śuktiśaṅkhodrakumbhīraculukīmakarādayaḥ || 1, 27 40 2
iti vāriśayāḥ proktā vakṣyante vāricāriṇaḥ | 1, 27 41 1
haṁsaḥ krauñco balākā ca bakaḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ || 1, 27 41 2
śarāriḥ puṣkarāhvaśca kesarī maṇituṇḍakaḥ | 1, 27 42 1
mṛṇālakaṇṭho madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ || 1, 27 42 2
utkrośaḥ puṇḍarīkākṣo megharāvo 'mbukukkuṭī | 1, 27 43 1
ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ sahacāriṇaḥ || 1, 27 43 2
rohiṇī kāmakālī ca sāraso raktaśīrṣakaḥ | 1, 27 44 1
cakravākastathānye ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ || 1, 27 44 2
pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ śvadaṁṣṭro mṛgamātṛkā | 1, 27 45 1
śaśoraṇau kuraṅgaśca gokarṇaḥ koṭṭakārakaḥ || 1, 27 45 2
cāruṣko hariṇaiṇau ca śambaraḥ kālapucchakaḥ | 1, 27 46 1
ṛṣyaśca varapotaśca vijñeyā jāṅgalā mṛgāḥ || 1, 27 46 2
lāvo vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ | 1, 27 47 1
cakoraścopacakraśca kukkubho raktavartmakaḥ || 1, 27 47 2
lāvādyā viṣkirāstvete vakṣyante vartakādayaḥ | 1, 27 48 1
vartako vartikā caiva barhī tittirikukkuṭau || 1, 27 48 2
kaṅkaśārapadendrābhagonardagirivartakāḥ | 1, 27 49 1
krakaro'vakaraścaiva vāraḍaśceti viṣkirāḥ || 1, 27 49 2
śatapattro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭir jīvajīvakaḥ | 1, 27 50 1
kairātaḥ kokilo'tyūho gopāputraḥ priyātmajaḥ || 1, 27 50 2
laṭṭā laṭūṣako babhrur vaṭahā ḍiṇḍimānakaḥ | 1, 27 51 1
jaṭī dundubhipākkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ || 1, 27 51 2
kapotaśukasāraṅgāś ciraṭīkaṅkuyaṣṭikāḥ | 1, 27 52 1
sārikā kalaviṅkaśca caṭako'ṅgāracūḍakaḥ || 1, 27 52 2
pārāvataḥ pāṇḍavika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ | 1, 27 53 1
prasahya bhakṣayantīti prasahāstena saṁjñitāḥ || 1, 27 53 2
bhūśayā bilavāsitvād ānūpānūpasaṁśrayāt | 1, 27 54 1
jale nivāsājjalajā jalecaryāj jalecarāḥ || 1, 27 54 2
sthalajā jāṅgalāḥ proktā mṛgā jāṅgalacāriṇaḥ | 1, 27 55 1
vikīrya viṣkirāśceti pratudya pratudāḥ smṛtāḥ || 1, 27 55 2
yoniraṣṭavidhā tv eṣā māṁsānāṁ parikīrtitā | 1, 27 56 1
prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ || 1, 27 56 2
gurūṣṇasnigdhamadhurā balopacayavardhanāḥ | 1, 27 57 1
vṛṣyāḥ paraṁ vātaharāḥ kaphapittavivardhanāḥ || 1, 27 57 2
hitā vyāyāmanityebhyo narā dīptāgnayaśca ye | 1, 27 58 1
prasahānāṁ viśeṣeṇa māṁsaṁ māṁsāśināṁ bhiṣak || 1, 27 58 2
jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṁ prayojayet | 1, 27 59 1
lāvādyo vaiṣkiro vargaḥ pratudā jāṅgalā mṛgāḥ || 1, 27 59 2
laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā hitā nṛṇām | 1, 27 60 1
pittottare vātamadhye saṁnipāte kaphānuge || 1, 27 60 2
viṣkirā vartakādyāstu prasahālpāntarā guṇaiḥ | 1, 27 61 1
nātiśītagurusnigdhaṁ māṁsam ājam adoṣalam || 1, 27 61 2
śarīradhātusāmānyād anabhiṣyandi bṛṁhaṇam | 1, 27 62 1
māṁsaṁ madhuraśītatvād guru bṛṁhaṇamāvikam || 1, 27 62 2
yonāv ajāvike miśragocaratvādaniścite | 1, 27 63 1
sāmānyenopadiṣṭānāṁ māṁsānāṁ svaguṇaiḥ pṛthak || 1, 27 63 2
keṣāṁcid guṇavaiśeṣyād viśeṣa upadekṣyate | 1, 27 64 1
darśanaśrotramedhāgnivayovarṇasvarāyuṣām || 1, 27 64 2
barhī hitatamo balyo vātaghno māṁsaśukralaḥ | 1, 27 65 1
gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ svaravarṇabalapradāḥ || 1, 27 65 2
bṛṁhaṇāḥ śukralāścoktā haṁsā mārutanāśanāḥ | 1, 27 66 1
snigdhāścoṣṇāścavṛṣyāś ca bṛṁhaṇāḥ svarabodhanāḥ || 1, 27 66 2
balyāḥ paraṁ vātaharāḥ svedanāścaraṇāyudhāḥ | 1, 27 67 1
gurūṣṇo madhuro nātidhanvānūpaniṣevaṇāt || 1, 27 67 2
tittiriḥ saṁjayecchīghraṁ trīn doṣānanilolbaṇān | 1, 27 68 1
pittaśleṣmavikāreṣu sarakteṣu kapiñjalāḥ || 1, 27 68 2
mandavāteṣu śasyante śaityamādhuryalāghavāt | 1, 27 69 1
lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavo'gnivivardhanāḥ || 1, 27 69 2
saṁnipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ | 1, 27 70 1
godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā rase || 1, 27 70 2
vātapittapraśamanī bṛṁhaṇī balavardhanī | 1, 27 71 1
śallako madhurāmlaśca vipāke kaṭukaḥ smṛtaḥ || 1, 27 71 2
vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā | 1, 27 72 1
kaṣāyaviśadāḥ śītā raktapittanibarhaṇāḥ || 1, 27 72 2
vipāke madhurāścaiva kapotā gṛhavāsinaḥ | 1, 27 73 1
tebhyo laghutarāḥ kiṁcitkapotā vanavāsinaḥ || 1, 27 73 2
śītāḥ saṁgrāhiṇaścaiva svalpamūtrakarāśca te | 1, 27 74 1
śukamāṁsaṁ kaṣāyāmlaṁ vipāke rūkṣaśītalam || 1, 27 74 2
śoṣakāsakṣayahitaṁ saṁgrāhi laghu dīpanam | 1, 27 75 1
caṭakā madhurāḥ snigdhā balaśukravivardhanāḥ || 1, 27 75 2
saṁnipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca | 1, 27 76 1
kaṣāyo viśado rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ || 1, 27 76 2
śaśaḥ svāduḥ praśastaśca saṁnipāte 'nilāvare | 1, 27 77 1
madhurā madhurāḥ pāke tridoṣaśamanāḥ śivāḥ || 1, 27 77 2
laghavo baddhaviṇmūtrāḥ śītāścaiṇāḥ prakīrtitāḥ | 1, 27 78 1
snehanaṁ bṛṁhaṇaṁ vṛṣyaṁ śramaghnamanilāpaham || 1, 27 78 2
varāhapiśitaṁ balyaṁ rocanaṁ svedanaṁ guru | 1, 27 79 1
gavyaṁ kevalavāteṣu pīnase viṣamajvare || 1, 27 79 2
śuṣkakāsaśramātyagnimāṁsakṣayahitaṁ ca tat | 1, 27 80 1
snigdhoṣṇaṁ madhuraṁ vṛṣyaṁ māhiṣaṁ guru tarpaṇam || 1, 27 80 2
dārḍhyaṁ bṛhattvamutsāhaṁ svapnaṁ ca janayatyapi | 1, 27 81 1
gurūṣṇā madhurā balyā bṛṁhaṇāḥ pavanāpahāḥ || 1, 27 81 2
matsyāḥ snigdhāśca vṛṣyāśca bahudoṣāḥ prakīrtitāḥ | 1, 27 82 1
śaivālaśaṣpabhojitvātsvapnasya ca vivarjanāt || 1, 27 82 2
rohito dīpanīyaśca laghupāko mahābalaḥ | 1, 27 83 1
varṇyo vātaharo vṛṣyaścakṣuṣyo balavardhanaḥ || 1, 27 83 2
medhāsmṛtikaraḥ pathyaḥ śoṣaghnaḥ kūrma ucyate | 1, 27 84 1
khaḍgamāṁsam abhiṣyandi balakṛnmadhuraṁ smṛtam || 1, 27 84 2
snehanaṁ bṛṁhaṇaṁ varṇyaṁ śramaghnamanilāpaham | 1, 27 85 1
dhārtarāṣṭracakorāṇāṁ dakṣāṇāṁ śikhināmapi || 1, 27 85 2
caṭakānāṁ ca yāni syur aṇḍāni ca hitāni ca | 1, 27 86 1
kṣīṇaretaḥsu kāseṣu hṛdrogeṣu kṣateṣu ca || 1, 27 86 2
madhurāṇyavidāhīni sadyobalakarāṇi ca | 1, 27 87 1
śarīrabṛṁhaṇe nānyatkhādyaṁ māṁsādviśiṣyate || 1, 27 87 2
iti vargastṛtīyo'yaṁ māṁsānāṁ parikīrtitaḥ | 1, 27 88 1
pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṁ vāstukaṁ suniṣaṇṇakam || 1, 27 88 2
vidyādgrāhi tridoṣaghnaṁ bhinnavarcastu vāstukam | 1, 27 89 1
tridoṣaśamanī vṛṣyā kākamācī rasāyanī || 1, 27 89 2
nātyuṣṇaśītavīryā ca bhedinī kuṣṭhanāśinī | 1, 27 90 1
rājakṣavakaśākaṁ tu tridoṣaśamanaṁ laghu || 1, 27 90 2
grāhi śastaṁ viśeṣeṇa grahaṇyarśovikāriṇām | 1, 27 91 1
kālaśākaṁ tu kaṭukaṁ dīpanaṁ garaśophajit || 1, 27 91 2
laghūṣṇaṁ vātalaṁ rūkṣaṁ kālāyaṁ śākamucyate | 1, 27 92 1
dīpanī coṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārute || 1, 27 92 2
praśasyate'mlacāṅgerī grahaṇyarśohitā ca sā | 1, 27 93 1
madhurā madhurā pāke bhedinī śleṣmavardhanī || 1, 27 93 2
vṛṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupodikā | 1, 27 94 1
rūkṣo madaviṣaghnaśca praśasto raktapittinām || 1, 27 94 2
madhuro madhuraḥ pāke śītalastaṇḍulīyakaḥ | 1, 27 95 1
maṇḍūkaparṇī vetrāgraṁ kucelā vanatiktakam || 1, 27 95 2
karkoṭakāvalgujakau paṭolaṁ śakulādanī | 1, 27 96 1
vṛṣapuṣpāṇi śārṅgeṣṭā kembūkaṁ sakaṭhillakam || 1, 27 96 2
nāḍī kalāyaṁ gojihvā vārtākaṁ tilaparṇikā | 1, 27 97 1
kaulakaṁ kārkaśaṁ naimbaṁ śākaṁ pārpaṭakaṁ ca yat || 1, 27 97 2
kaphapittaharaṁ tiktaṁ śītaṁ kaṭu vipacyate | 1, 27 98 1
sarvāṇi sūpyaśākāni phañjī cillī kutumbakaḥ || 1, 27 98 2
ālukāni ca sarvāṇi sapattrāṇi kuṭiñjaram | 1, 27 99 1
śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā || 1, 27 99 2
niṣpāvaḥ kovidāraśca pattūraś cuccuparṇikā | 1, 27 100 1
kumārajīvo loṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣas tathā || 1, 27 100 2
kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavṛkadhūmakau | 1, 27 101 1
lakṣmaṇā ca prapunnāṭo nalinīkā kuṭherakaḥ || 1, 27 101 2
loṇikā yavaśākaṁ ca kuṣmāṇḍakam avalgujam yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā || 1, 27 102 0
śākaṁ guru ca rūkṣaṁ ca prāyo viṣṭabhya jīryati | 1, 27 103 1
madhuraṁ śītavīryaṁ ca purīṣasya ca bhedanam || 1, 27 103 2
svinnaṁ niṣpīḍitarasaṁ snehāḍhyaṁ tat praśasyate | 1, 27 104 1
śaṇasya kovidārasya karbudārasya śālmaleḥ || 1, 27 104 2
puṣpaṁ grāhi praśastaṁ ca raktapitte viśeṣataḥ | 1, 27 105 1
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ || 1, 27 105 2
kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām | 1, 27 106 1
vāyuṁ vatsādanī hanyātkaphaṁ gaṇḍīracitrakau || 1, 27 106 2
śreyasī bilvaparṇī ca bilvapattraṁ tu vātanut | 1, 27 107 1
bhaṇḍī śatāvarīśākaṁ balā jīvantikaṁ ca yat || 1, 27 107 2
parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṁ smṛtam | 1, 27 108 1
laghu bhinnaśakṛttiktaṁ lāṅgalakyuruvūkayoḥ || 1, 27 108 2
tilavetasaśākaṁ ca śākaṁ pañcāṅgulasya ca | 1, 27 109 1
vātalaṁ kaṭutiktāmlamadhomārgapravartanam || 1, 27 109 2
rūkṣāmlamuṣṇaṁ kausumbhaṁ kaphaghnaṁ pittavardhanam | 1, 27 110 1
trapusairvārukaṁ svādu guru viṣṭambhi śītalam || 1, 27 110 2
mukhapriyaṁ ca rūkṣaṁ ca mūtralaṁ trapusaṁ tv ati | 1, 27 111 1
ervārukaṁ ca sampakvaṁ dāhatṛṣṇāklamārtinut || 1, 27 111 2
varcobhedīnyalābūni rūkṣaśītagurūṇi ca | 1, 27 112 1
cirbhaṭairvāruke tadvadvarcobhedahite tu te || 1, 27 112 2
sakṣāraṁ pakvakūṣmāṇḍaṁ madhurāmlaṁ tathā laghu | 1, 27 113 1
sṛṣṭamūtrapurīṣaṁ ca sarvadoṣanibarhaṇam || 1, 27 113 2
kelūṭaṁ ca kadambaṁ ca nadīmāṣakam aindukam | 1, 27 114 1
viśadaṁ guru śītaṁ ca samabhiṣyandi cocyate || 1, 27 114 2
utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca | 1, 27 115 1
tathā tālapralambaṁ syād uraḥkṣatarujāpaham || 1, 27 115 2
kharjūraṁ tālaśasyaṁ ca raktapittakṣayāpaham | 1, 27 116 1
tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśerukam || 1, 27 116 2
śṛṅgāṭakāṅkaloḍyaṁ ca guru viṣṭambhi śītalam | 1, 27 117 1
kumudotpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smṛtāḥ || 1, 27 117 2
śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakopanāḥ | 1, 27 118 1
kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṁ smṛtam || 1, 27 118 2
pauṣkaraṁ tu bhavedbījaṁ madhuraṁ rasapākayoḥ | 1, 27 119 1
balyaḥ śīto guruḥ snigdhastarpaṇo bṛṁhaṇātmakaḥ || 1, 27 119 2
vātapittaharaḥ svādurvṛṣyo muñjātakaḥ param | 1, 27 120 1
jīvano bṛṁhaṇo vṛṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śasto rasāyane || 1, 27 120 2
vidārīkando balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ | 1, 27 121 1
amlikāyāḥ smṛtaḥ kando grahaṇyarśohito laghuḥ || 1, 27 121 2
nātyuṣṇaḥ kaphavātaghno grāhī śasto madātyaye | 1, 27 122 1
tridoṣaṁ baddhaviṇmūtraṁ sārṣapaṁ śākamucyate || 1, 27 122 2
tadvat syādraktanālasya rūkṣamamlaṁ viśeṣataḥ | 1, 27 123 1
tadvat piṇḍālukaṁ vidyāt kandatvācca mukhapriyam | 1, 27 123 2
sarpacchattrakavarjyās tu bahvyo 'nyāś chattrajātayaḥ || 1, 27 123 3
śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya eva ca | 1, 27 124 1
caturthaḥ śākavargo 'yaṁ pattrakandaphalāśrayaḥ || 1, 27 124 2
tṛṣṇādāhajvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān | 1, 27 125 1
vātapittamudāvartaṁ svarabhedaṁ madātyayam || 1, 27 125 2
tiktāsyatām āsyaśoṣaṁ kāsaṁ cāśu vyapohati | 1, 27 126 1
mṛdvīkā bṛṁhaṇī vṛṣyā madhurā snigdhaśītalā || 1, 27 126 2
madhuraṁ bṛṁhaṇaṁ vṛṣyaṁ kharjūraṁ guru śītalam | 1, 27 127 1
kṣaye'bhighāte dāhe ca vātapitte ca taddhitam || 1, 27 127 2
tarpaṇaṁ bṛṁhaṇaṁ phalgu guru viṣṭambhi śītalam | 1, 27 128 1
parūṣakaṁ madhūkaṁ ca vātapitte ca śasyate || 1, 27 128 2
madhuraṁ bṛṁhaṇaṁ balyam āmrātaṁ tarpaṇaṁ guru | 1, 27 129 1
sasnehaṁ śleṣmalaṁ śītaṁ vṛṣyaṁ viṣṭabhya jīryati || 1, 27 129 2
tālaśasyāni siddhāni nārikelaphalāni ca | 1, 27 130 1
bṛṁhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca || 1, 27 130 2
madhurāmlakaṣāyaṁ ca viṣṭambhi guru śītalam | 1, 27 131 1
pittaśleṣmakaraṁ bhavyaṁ grāhi vaktraviśodhanam || 1, 27 131 2
amlaṁ parūṣakaṁ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca | 1, 27 132 1
pittaśleṣmaprakopīṇi karkandhunikucānyapi || 1, 27 132 2
nātyuṣṇaṁ guru sampakvaṁ svāduprāyaṁ mukhapriyam | 1, 27 133 1
bṛṁhaṇaṁ jīryati kṣipraṁ nātidoṣalamārukam || 1, 27 133 2
dvividhaṁ śītamuṣṇaṁ ca madhuraṁ cāmlameva ca | 1, 27 134 1
guru pārāvataṁ jñeyamarucyatyagnināśanam || 1, 27 134 2
bhavyādalpāntaraguṇaṁ kāśmaryaphalamucyate | 1, 27 135 1
tathaivālpāntaraguṇaṁ tūdam amlaṁ parūṣakāt || 1, 27 135 2
kaṣāyamadhuraṁ ṭaṅkaṁ vātalaṁ guru śītalam | 1, 27 136 1
kapitthamāmaṁ kaṇṭhaghnaṁ viṣaghnaṁ grāhi vātalam || 1, 27 136 2
madhurāmlakaṣāyatvātsaugandhyācca rucipradam | 1, 27 137 1
paripakvaṁ ca doṣaghnaṁ viṣaghnaṁ grāhi gurvapi || 1, 27 137 2
bilvaṁ tu durjaraṁ pakvaṁ doṣalaṁ pūtimārutam | 1, 27 138 1
snigdhoṣṇatīkṣṇaṁ tadbālaṁ dīpanaṁ kaphavātajit || 1, 27 138 2
raktapittakaraṁ bālamāpūrṇaṁ pittavardhanam | 1, 27 139 1
pakvamāmraṁ jayedvāyuṁ māṁsaśukrabalapradam || 1, 27 139 2
kaṣāyamadhuraprāyaṁ guru viṣṭambhi śītalam | 1, 27 140 1
jāmbavaṁ kaphapittaghnaṁ grāhi vātakaraṁ param || 1, 27 140 2
badaraṁ madhuraṁ snigdhaṁ bhedanaṁ vātapittajit | 1, 27 141 1
tacchuṣkaṁ kaphavātaghnaṁ pitte na ca virudhyate || 1, 27 141 2
kaṣāyamadhuraṁ śītaṁ grāhi simbitikāphalam | 1, 27 142 1
gāṅgerukī karīraṁ ca bimbī todanadhanvanam || 1, 27 142 2
madhuraṁ sakaṣāyaṁ ca śītaṁ pittakaphāpaham | 1, 27 143 1
sampakvaṁ panasaṁ mocaṁ rājādanaphalāni ca || 1, 27 143 2
svādūni sakaṣāyāṇi snigdhaśītagurūṇi ca | 1, 27 144 1
kaṣāyaviśadatvācca saugandhyācca rucipradam || 1, 27 144 2
avadaṁśakṣamaṁ hṛdyaṁ vātalaṁ lavalīphalam | 1, 27 145 1
nīpaṁ śatāhvakaṁ pīlu tṛṇaśūnyaṁ vikaṅkatam || 1, 27 145 2
prācīnāmalakaṁ caiva doṣaghnaṁ garahāri ca | 1, 27 146 1
aiṅgudaṁ tiktamadhuraṁ snigdhoṣṇaṁ kaphavātajit || 1, 27 146 2
tindukaṁ kaphapittaghnaṁ kaṣāyaṁ madhuraṁ laghu | 1, 27 147 1
vidyād āmalake sarvān rasāṁllavaṇavarjitān || 1, 27 147 2
rūkṣaṁ svādu kaṣāyaṁ kaphapittaharaṁ param | 1, 27 148 1
rasāsṛṅmāṁsamedojāndoṣān hanti vibhītakam || 1, 27 148 2
svarabhedakaphotkledapittarogavināśanam | 1, 27 149 1
amlaṁ kaṣāyamadhuraṁ vātaghnaṁ grāhi dīpanam || 1, 27 149 2
snigdhoṣṇaṁ dāḍimaṁ hṛdyaṁ kaphapittavirodhi ca | 1, 27 150 1
rūkṣāmlaṁ dāḍimaṁ yattu tatpittānilakopanam || 1, 27 150 2
madhuraṁ pittanutteṣāṁ pūrvaṁ dāḍimamuttamam | 1, 27 151 1
vṛkṣāmlaṁ grāhi rūkṣoṣṇaṁ vātaśleṣmaṇi śasyate || 1, 27 151 2
amlikāyāḥ phalaṁ pakvaṁ tasmādalpāntaraṁ guṇaiḥ | 1, 27 152 1
guṇais tair eva saṁyuktaṁ bhedanaṁ tv amlavetasam || 1, 27 152 2
śūle 'rucau vibandhe ca mande 'gnau madyaviplave | 1, 27 153 1
hikkāśvāse ca kāse ca vamyāṁ varcogadeṣu ca || 1, 27 153 2
vātaśleṣmasamuttheṣu sarveṣvevopadiśyate | 1, 27 154 1
kesaraṁ mātuluṅgasya laghu śeṣamato'nyathā || 1, 27 154 2
rocano dīpano hṛdyaḥ sugandhistvagvivarjitaḥ | 1, 27 155 1
karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṁ hitaḥ || 1, 27 155 2
madhuraṁ kiṁcidamlaṁ ca hṛdyaṁ bhaktaprarocanam | 1, 27 156 1
durjaraṁ vātaśamanaṁ nāgaraṅgaphalaṁ guru || 1, 27 156 2
vātāmābhiṣukākṣoṭamukūlakanikocakāḥ | 1, 27 157 1
gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ sorumāṇā balapradāḥ || 1, 27 157 2
vātaghnā bṛṁhaṇā vṛṣyāḥ kaphapittābhivardhanāḥ | 1, 27 158 1
priyālameṣāṁ sadṛśaṁ vidyādauṣṇyaṁ vinā guṇaiḥ || 1, 27 158 2
śleṣmalaṁ madhuraṁ śītaṁ śleṣmātakaphalaṁ guru | 1, 27 159 1
śleṣmalaṁ guru viṣṭambhi cāṅkoṭaphalamagnijit || 1, 27 159 2
gurūṣṇaṁ madhuraṁ rūkṣaṁ keśaghnaṁ ca śamīphalam | 1, 27 160 1
viṣṭambhayati kārañjaṁ vātaśleṣmāvirodhi ca || 1, 27 160 2
āmrātakaṁ dantaśaṭham amlaṁ sakaramardakam | 1, 27 161 1
raktapittakaraṁ vidyādairāvatakam eva ca || 1, 27 161 2
vātaghnaṁ dīpanaṁ caiva vārtākaṁ kaṭu tiktakam | 1, 27 162 1
vātalaṁ kaphapittaghnaṁ vidyātparpaṭakīphalam || 1, 27 162 2
pittaśleṣmaghnamamlaṁ ca vātalaṁ cākṣikīphalam | 1, 27 163 1
madhurāṇyamlapākīni pittaśleṣmaharāṇi ca || 1, 27 163 2
aśvatthodumbaraplakṣanyagrodhānāṁ phalāni ca | 1, 27 164 1
kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca || 1, 27 164 2
bhallātakāsthyagnisamaṁ tanmāṁsaṁ svādu śītalam | 1, 27 165 1
pañcamaḥ phalavargo 'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ || 1, 27 165 2
rocanaṁ dīpanaṁ vṛṣyam ārdrakaṁ viśvabheṣajam | 1, 27 166 1
vātaśleṣmavibandheṣu rasastasyopadiśyate || 1, 27 166 2
rocano dīpanas tīkṣṇaḥ sugandhirmukhaśodhanaḥ | 1, 27 167 1
jambīraḥ kaphavātaghnaḥ krimighno bhaktapācanaḥ || 1, 27 167 2
bālaṁ doṣaharaṁ vṛddhaṁ tridoṣaṁ mārutāpaham | 1, 27 168 1
snigdhasiddhaṁ viśuṣkaṁ tu mūlakaṁ kaphavātajit || 1, 27 168 2
hikkākāsaviṣaśvāsapārśvaśūlavināśanaḥ | 1, 27 169 1
pittakṛtkaphavātaghnaḥ surasaḥ pūtigandhahā || 1, 27 169 2
yavānī cārjakaścaiva śigruśāleyamṛṣṭakam | 1, 27 170 1
hṛdyāny āsvādanīyāni pittamutkleśayanti ca || 1, 27 170 2
gaṇḍīro jalapippalyastumbaruḥ śṛṅgaverikā | 1, 27 171 1
tīkṣṇoṣṇakaṭurūkṣāṇi kaphavātaharāṇi ca || 1, 27 171 2
puṁstvaghnaḥ kaṭurūkṣoṣṇo bhūstṛṇo vaktraśodhanaḥ | 1, 27 172 1
kharāhvā kaphavātaghnī vastirogarujāpahā || 1, 27 172 2
dhānyakaṁ cājagandhā ca sumukhaśceti rocanāḥ | 1, 27 173 1
sugandhā nātikaṭukā doṣānutkleśayanti ca || 1, 27 173 2
grāhī gṛñjanakastīkṣṇo vātaśleṣmārśasāṁ hitaḥ | 1, 27 174 1
svedane'bhyavahāre ca yojayet tam apittinām || 1, 27 174 2
śleṣmalo mārutaghnaśca palāṇḍurna ca pittanut | 1, 27 175 1
āhārayogī balyaśca gururvṛṣyo'tha rocanaḥ || 1, 27 175 2
krimikuṣṭhakilāsaghno vātaghno gulmanāśanaḥ | 1, 27 176 1
snigdhaścoṣṇaśca vṛṣyaśca laśunaḥ kaṭuko guruḥ || 1, 27 176 2
śuṣkāṇi kaphavātaghnāny etāny eṣāṁ phalāni ca | 1, 27 177 1
haritānāmayaṁ caiṣa ṣaṣṭho vargaḥ samāpyate || 1, 27 177 2
athāto vividhāśitapītīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 28 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 28 2 0
vividham aśitaṁ pītaṁ līḍhaṁ khāditaṁ jantorhitam antaragnisaṁdhukṣitabalena yathāsvenoṣmaṇā samyagvipacyamānaṁ kālavad ,«anavasthitasarvadhātupākam anupahatasarvadhātūṣmamārutasrotaḥ kevalaṁ śarīramupacayabalavarṇasukhāyuṣā yojayati śarīradhātūn »,"ūrjayati ca |" 1, 28 3 1
dhātavo hi dhātvāhārāḥ prakṛtimanuvartante || 1, 28 3 2
tatrāhāraprasādākhyo rasaḥ kiṭṭaṁ ca malākhyam abhinirvartate | 1, 28 4 1
kiṭṭāt svedapurīṣavātapittaśleṣmāṇaḥ karṇākṣināsikāsyalomakūpaprajananamalāḥ keśaśmaśrulomanakhādayaś cāvayavāḥ puṣyanti | 1, 28 4 2
puṣyanti tv āhārarasād rasarudhiramāṁsamedo'sthimajjaśukraujāṁsi pañcendriyadravyāṇi dhātuprasādasaṁjñakāni ,"śarīrasaṁdhibandhapicchādayaś cāvayavāḥ |" 1, 28 4 3
te sarva eva dhātavo malākhyāḥ prasādākhyāśca rasamalābhyāṁ puṣyantaḥ svaṁ mānamanuvartante yathāvayaḥśarīram | 1, 28 4 4
evaṁ rasamalau svapramāṇāvasthitāv āśrayasya samadhātor dhātusāmyam anuvartayataḥ | 1, 28 4 5
nimittatastu kṣīṇavṛddhānāṁ prasādākhyānāṁ dhātūnāṁ vṛddhikṣayābhyām āhāramūlābhyāṁ rasaḥ sāmyam utpādayatyārogyāya ,«kiṭṭaṁ ca malānāmevameva |» 1, 28 4 6
svamānātiriktāḥ punarutsargiṇaḥ śītoṣṇaparyāyaguṇaiś copacaryamāṇā malāḥ śarīradhātusāmyakarāḥ samupalabhyante || 1, 28 4 7
teṣāṁ tu malaprasādākhyānāṁ dhātūnāṁ srotāṁsyayanamukhāni | 1, 28 5 1
tāni yathāvibhāgena yathāsvaṁ dhātūnāpūrayanti | 1, 28 5 2
evamidaṁ śarīramaśitapītalīḍhakhāditaprabhavam | 1, 28 5 3
aśitapītalīḍhakhāditaprabhavāścāsmiñśarīre vyādhayo bhavanti | 1, 28 5 4
hitāhitopayogaviśeṣāstvatra śubhāśubhaviśeṣakarā bhavantīti || 1, 28 5 5
evaṁvādinaṁ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca dṛśyante hi bhagavan hitasamākhyātam apyāhāramupayuñjānā vyādhimantaś ,«cāgadāś ca tathaivāhitasamākhyātam evaṁ dṛṣṭe kathaṁ hitāhitopayogaviśeṣātmakaṁ śubhāśubhaviśeṣam upalabhāmaha iti ||» 1, 28 6 0
tamuvāca bhagavānātreyo na hitāhāropayoginām agniveśa tannimittā vyādhayo jāyante na ca kevalaṁ hitāhāropayogādeva ,«sarvavyādhibhayam atikrāntaṁ bhavati santi hy ṛte 'pyahitāhāropayogād anyā rogaprakṛtayaḥ tadyathā kālaviparyayaḥ prajñāparādhaḥ »,"śabdasparśarūparasagandhāścāsātmyā iti |" 1, 28 7 1
tāśca rogaprakṛtayo rasān samyagupayuñjānamapi puruṣam aśubhenopapādayanti tasmāddhitāhāropayogino'pi dṛśyante vyādhimantaḥ ,| 1, 28 7 2
ahitāhāropayogināṁ punaḥ kāraṇato na sadyo doṣavān bhavatyapacāraḥ | 1, 28 7 3
na hi sarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi na ca sarve doṣāstulyabalā na ca sarvāṇi śarīrāṇi vyādhikṣamatve samarthāni bhavanti | 1, 28 7 4
tadeva hy apathyaṁ deśakālasaṁyogavīryapramāṇātiyogād bhūyastaram apathyaṁ sampadyate | 1, 28 7 5
sa eva doṣa saṁsṛṣṭayonirviruddhopakramo gambhīrānugataś cirasthitaḥ prāṇāyatanasamuttho marmopaghātī kaṣṭatamaḥ ,«kṣiprakāritamaśca sampadyate |» 1, 28 7 6
śarīrāṇi cātisthūlānyatikṛśāny aniviṣṭamāṁsaśoṇitāsthīni durbalāny asātmyāhāropacitāny alpāhārāṇy alpasattvāni ca ,«bhavantyavyādhisahāni viparītāni punarvyādhisahāni |» 1, 28 7 7
ebhyaś caivāpathyāhāradoṣaśarīraviśeṣebhyo vyādhayo mṛdavo dāruṇāḥ kṣiprasamutthāścirakāriṇaśca bhavanti | 1, 28 7 8
eva vātapittaśleṣmāṇaḥ sthānaviśeṣe prakupitā vyādhiviśeṣān abhinivartayantyagniveśa || 1, 28 7 9
tatra rasādiṣu sthāneṣu prakupitānāṁ doṣāṇāṁ yasmin sthāne ye ye vyādhayaḥ sambhavanti tāṁs tān yathāvad anuvyākhyāsyāmaḥ || 1, 28 8 0
aśraddhā cāruciś cāsyavairasyam arasajñatā | 1, 28 9 1
hṛllāso gauravaṁ tandrā sāṅgamardo jvaras tamaḥ || 1, 28 9 2
pāṇḍutvaṁ srotasāṁ rodhaḥ klaibyaṁ sādaḥ kṛśāṅgatā | 1, 28 10 1
nāśo'gnerayathākālaṁ valayaḥ palitāni ca || 1, 28 10 2
rasapradoṣajā rogā vakṣyante raktadoṣajāḥ | 1, 28 11 1
kuṣṭhavīsarpapiḍakā raktapittamasṛgdaraḥ || 1, 28 11 2
gudameḍhrāsyapākaśca plīhā gulmo'tha vidradhiḥ | 1, 28 12 1
nīlikā kāmalā vyaṅgaḥ pipplavas tilakālakāḥ || 1, 28 12 2
dadruścarmadalaṁ śvitraṁ pāmā koṭhāsramaṇḍalam | 1, 28 13 1
raktapradoṣājjāyante śṛṇu māṁsapradoṣajān || 1, 28 13 2
adhimāṁsārbudaṁ kaliṁ galaśālūkaśuṇḍike | 1, 28 14 1
pūtimāṁsālajīgaṇḍagaṇḍamālopajihvikāḥ || 1, 28 14 2
vedyānmāṁsāśrayān medaḥsaṁśrayāṁstu pracakṣmahe | 1, 28 15 1
ninditāni pramehāṇāṁ pūrvarūpāṇi yāni ca || 1, 28 15 2
adhyasthidantau dantāsthibhedaśūlaṁ vivarṇatā | 1, 28 16 1
keśalomanakhaśmaśrudoṣāścāsthipradoṣajāḥ || 1, 28 16 2
ruk parvaṇāṁ bhramo mūrchā darśanaṁ tamasastathā | 1, 28 17 1
aruṣāṁ sthūlamūlānāṁ parvajānāṁ ca darśanam || 1, 28 17 2
majjapradoṣāt śukrasya doṣāt klaibyam aharṣaṇam | 1, 28 18 1
rogi vā klībamalpāyur virūpaṁ vā prajāyate || 1, 28 18 2
na cāsya jāyate garbhaḥ patati prasravatyapi | 1, 28 19 1
śukraṁ hi duṣṭaṁ sāpatyaṁ sadāraṁ bādhate naram || 1, 28 19 2
indriyāṇi samāśritya prakupyanti yadā malāḥ | 1, 28 20 1
upaghātopatāpābhyāṁ yojayantīndriyāṇi te || 1, 28 20 2
snāyau sirākaṇḍarābhyo duṣṭāḥ kliśnanti mānavam | 1, 28 21 1
stambhasaṁkocakhallībhirgranthisphuraṇasuptibhiḥ || 1, 28 21 2
malānāśritya kupitā bhedaśoṣapradūṣaṇam | 1, 28 22 1
doṣā malānāṁ kurvanti saṅgotsargāv atīva ca || 1, 28 22 2
vividhād aśitāt pītād ahitāllīḍhakhāditāt | 1, 28 23 1
bhavantyete manuṣyāṇāṁ vikārā ya udāhṛtāḥ || 1, 28 23 2
teṣāmicchannanutpattiṁ seveta matimān sadā | 1, 28 24 1
hitānyevāśitādīni na syus tajjās tathāmayāḥ || 1, 28 24 2
rasajānāṁ vikārāṇāṁ sarvaṁ laṅghanam auṣadham | 1, 28 25 1
vidhiśoṇitike 'dhyāye raktajānāṁ bhiṣagjitam || 1, 28 25 2
māṁsajānāṁ tu saṁśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca | 1, 28 26 1
aṣṭauninditike 'dhyāye medojānāṁ cikitsitam || 1, 28 26 2
asthyāśrayāṇāṁ vyādhīnāṁ pañcakarmāṇi bheṣajam | 1, 28 27 1
vastayaḥ kṣīrasarpīṁṣi tiktakopahitāni ca || 1, 28 27 2
majjaśukrasamutthānāmauṣadhaṁ svādutiktakam | 1, 28 28 1
annaṁ vyavāyavyāyāmau śuddhiḥ kāle ca mātrayā || 1, 28 28 2
śāntirindriyajānāṁ tu trimarmīye pravakṣyate | 1, 28 29 1
snāyvādijānāṁ praśamo vakṣyate vātarogike || 1, 28 29 2
navegāndhāraṇe 'dhyāye cikitsitasaṁgrahaḥ kṛtaḥ | 1, 28 30 1
malajānāṁ vikārāṇāṁ siddhiś coktā kvacitkvacit || 1, 28 30 2
vyāyāmād ūṣmaṇas taikṣṇyāddhitasyānavacāraṇāt | 1, 28 31 1
koṣṭhācchākhā malā yānti drutatvānmarutasya ca || 1, 28 31 2
tatrasthāśca vilambante kadācin na samīritāḥ | 1, 28 32 1
nādeśakāle kupyanti bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ || 1, 28 32 2
vṛddhyā viṣyandanāt pākāt srotomukhaviśodhanāt | 1, 28 33 1
śākhā muktvā malāḥ koṣṭhaṁ yānti vāyośca nigrahāt || 1, 28 33 2
ajātānāmanutpattau jātānāṁ vinivṛttaye | 1, 28 34 1
rogāṇāṁ yo vidhirdṛṣṭaḥ sukhārthī taṁ samācaret || 1, 28 34 2
sukhārthāḥ sarvabhūtānāṁ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ | 1, 28 35 1
jñānājñānaviśeṣāttu mārgāmārgapravṛttayaḥ || 1, 28 35 2
hitamevānurudhyante praparīkṣya parīkṣakāḥ | 1, 28 36 1
rajomohāvṛtātmānaḥ priyameva tu laukikāḥ || 1, 28 36 2
śrutaṁ buddhiḥ smṛtirdākṣyaṁ dhṛtir hitaniṣevaṇam | 1, 28 37 1
vāgviśuddhiḥ śamo dhairyam āśrayanti parīkṣakam || 1, 28 37 2
laukikaṁ nāśrayantyete guṇā moharajaḥśritam | 1, 28 38 1
tanmūlā bahavo yanti rogāḥ śārīramānasāḥ || 1, 28 38 2
prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣevate | 1, 28 39 1
saṁdhārayati vegāṁśca sevate sāhasāni ca || 1, 28 39 2
tadātvasukhasaṁjñeṣu bhāveṣvajño'nurajyate | 1, 28 40 1
rajyate na tu vijñātā vijñāne hy amalīkṛte || 1, 28 40 2
na rāgānnāpyavijñānād āhārān upayojayet | 1, 28 41 1
parīkṣya hitamaśnīyāddeho hy āhārasaṁbhavaḥ || 1, 28 41 2
āharasya vidhāv aṣṭau viśeṣā hetusaṁjñakāḥ | 1, 28 42 1
śubhāśubhasamutpattau tān parīkṣya prayojayet || 1, 28 42 2
parihāryāṇyapathyāni sadā pariharannaraḥ | 1, 28 43 1
bhavatyanṛṇatāṁ prāptaḥ sādhūnām iha paṇḍitaḥ || 1, 28 43 2
yattu rogasamutthānamaśakyamiha kenacit | 1, 28 44 1
parihartuṁ na tatprāpya śocitavyaṁ manīṣibhiḥ || 1, 28 44 2
āhārasaṁbhavaṁ yastu rogāścāhārasaṁbhavāḥ | 1, 28 45 1
hitāhitaviśeṣāṁś ca viśeṣaḥ sukhaduḥkhayoḥ || 1, 28 45 2
sahatve cāsahatve ca duḥkhānāṁ dehasattvayoḥ | 1, 28 46 1
viśeṣo rogasaṁghāś ca dhātujā ye pṛthakpṛthak || 1, 28 46 2
teṣāṁ caiva praśamanaṁ koṣṭhācchākhā upetya ca | 1, 28 47 1
doṣā yathā prakupyanti śākhābhyaḥ koṣṭhametya ca || 1, 28 47 2
prājñājñayorviśeṣaśca svasthāturahitaṁ ca yat | 1, 28 48 1
vividhāśitapītīye tat sarvaṁ saṁprakāśitam || 1, 28 48 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte sūtrasthāne vividhāśitapītīyo nāmāṣṭāviṁśo'dhyāyaḥ || 1, 28 49 0
athāto daśaprāṇāyatanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 29 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 29 2 1
daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu pratiṣṭhitāḥ | 1, 29 3 1
śaṅkhau marmatrayaṁ kaṇṭho raktaṁ śukaujasī gudam || 1, 29 3 2
tānīndriyāṇi vijñānaṁ cetanāhetumāmayān | 1, 29 4 1
jānīye yaḥ sa vai vidvān prāṇābhisara ucyate || 1, 29 4 2
dvividhastu khalu bhiṣajo bhavantyagniveśa prāṇānāmeke 'bhisarā hantāro rogāṇāṁ rogāṇāmeke 'bhisarā hantāraḥ prāṇānāmiti || 1, 29 5 1
evaṁvādinaṁ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca bhagavaṁste kathamasmābhirveditavyā bhaveyuriti || 1, 29 6 1
bhagavānuvāca ya ime kulīnāḥ paryavadātaśrutāḥ paridṛṣṭakarmāṇo dakṣāḥ śucayo jitahastā jitātmānaḥ sarvopakaraṇavantaḥ ,«sarvendriyopapannāḥ prakṛtijñāḥ pratipattijñāśca te jñeyāḥ prāṇānāmabhisarā hantāro rogāṇāṁ tathāvidhā hi kevale śarīrajñāne »,"śarīrābhinirvṛttijñāne prakṛtivikārajñāne ca niḥsaṁśayāḥ sukhasādhyakṛcchrasādhyayāpyapratyākhyeyānāṁ ca rogāṇāṁ ",«samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣajñāne vyapagatasaṁdehāḥ trividhasyāyurvedasūtrasya sasaṁgrahavyākaraṇasya »,«satrividhauṣadhagrāmasya pravaktāraḥ pañcatriṁśato mūlaphalānāṁ caturṇāṁ ca snehānāṁ pañcānāṁ ca lavaṇānāmaṣṭānāṁ ca »,«mūtrāṇām aṣṭānāṁ ca kṣīrāṇāṁ kṣīratvagvṛkṣāṇāṁ ca ṣaṇṇāṁ śirovirecanādeśca pañcakarmāśrayasyauṣadhagaṇasyāṣṭāviṁśateśca »,«yavāgūnāṁ dvātriṁśataścūrṇapradehānāṁ ṣaṇṇāṁ ca virecanaśatānāṁ pañcānāṁ ca kaṣāyaśatānāṁ prayoktāraḥ »,svasthavṛttavihitabhojanapānaniyamasthānacaṅkramaṇaśayanāsanamātrādravyāñjanadhūmanāvanābhyañjanaparimārjanavegāvidhāraṇ,«avidhāraṇavyāyāmasātmyendriyaparīkṣopakramaṇasadvṛttakuśalāḥ catuṣpādopagṛhīte ca bheṣaje ṣoḍaśakale saviniścaye satriparyeṣaṇe »,«savātakalākalajñāne vyapagatasandehāḥ caturvidhasya ca snehasya caturviṁśatyupanayasyopakalpanīyasya catuḥṣaṣṭiparyantasya ca »,«vyavasthāpayitāraḥ bahuvidhavidhānayuktānāṁ ca snehyasvedyavamyavirecyavividhauṣadhopacārāṇāṁ ca kuśalāḥ »,"śirorogāderdoṣāṁśavikalpajasya ca vyādhisaṁgrahasya sakṣayapiḍakāvidradhestrayāṇāṁ ca śophānāṁ ",«bahuvidhaśophānubandhānāmaṣṭacatvāriṁśataśca rogādhikaraṇānāṁ catvāriṁśaduttarasya ca nānātmajasya vyādhiśatasya tathā »,«vigarhitātisthūlātikṛśānāṁ sahetulakṣaṇopakramāṇāṁ svapnasya ca hitāhitasyāsvapnātisvapnasya ca sahetūpakramasya ṣaṇṇāṁ ca »,«laṅghanādīnāmupakramāṇāṁ saṁtarpaṇāpatarpaṇajānāṁ ca rogāṇāṁ sarūpapraśamanānāṁ śoṇitajānāṁ ca vyādhīnāṁ »,«madamūrcchāyasaṁnyāsānāṁ ca sakāraṇarūpauṣadhopacārāṇāṁ kuśalāḥ kuśalāścāhāravidhiviniścayasya prakṛtyā hitāhitānām »,"āhāravikārāṇām agryasaṁgrahasyāsavānāṁ ca caturaśīterdravyaguṇakarmaviniścayasya rasānurasasaṁśrayasya savikalpavairodhikasya ",«dvādaśavargāśrayasya cānnapānasya saguṇaprabhāvasya sānupānaguṇasya navavidhasyārthasaṁgrahasyāhāragateśca »,«hitāhitopayogaviśeṣātmakasya ca śubhāśubhaviśeṣasya dhātvāśrayāṇāṁ ca rogāṇāṁ sauṣadhasaṁgrahāṇāṁ daśānāṁ ca »,«prāṇāyatanānāṁ yaṁ ca vakṣyāmyarthedaśamahāmūlīye triṁśattamādhyāye tatra ca kṛtsnasya tantroddeśalakṣaṇasya tantrasya ca »,«grahaṇadhāraṇavijñānaprayogakarmakāryakālakartṛkaraṇakuśalāḥ kuśalāśca smṛtimatiśāstrayuktijñānasyātmanaḥ śīlaguṇair »,«avisaṁvādanena ca saṁpādanena sarvaprāṇiṣu cetaso maitrasya mātāpitṛbhrātṛbandhuvat evaṁyuktā bhavantyagniveśa »,«prāṇānāmabhisarā hantāro rogāṇāmiti ||» 1, 29 7 1
ato viparītā rogāṇāmabhisarā hantāraḥ prāṇānāṁ bhiṣakchadmapraticchannāḥ kaṇṭakabhūtā lokasya pratirūpakasadharmāṇo rājñāṁ ,«pramādāccaranti rāṣṭrāṇi ||» 1, 29 8 1
teṣāmidaṁ viśeṣavijñānaṁ bhavati atyarthaṁ vaidyaveṣena ślāghamānā viśikhāntaramanucaranti karmalobhāt śrutvā ca kasyacid ,"āturyam abhitaḥ paripatanti saṁśravaṇe cāsyātmano vaidyaguṇānuccairvadanti yaścāsya vaidyaḥ pratikarma karoti tasya ca ",«doṣānmuhurmuhurudāharanti āturamitrāṇi ca praharṣaṇopajāpopasevādibhir icchantyātmīkartuṁ svalpecchutāṁ cātmanaḥ khyāpayanti »,«karma cāsādya muhurmuhuravalokayanti dākṣyeṇājñānamātmanaḥ pracchādayitukāmāḥ vyādhiṁ cāpāvartayitum aśaknuvato vyādhitam »,«evānupakaraṇam aparicārakam anātmavantam upadiśanti antagataṁ cainam abhisamīkṣyānyam āśrayanti deśam apadeśam ātmanaḥ »,«kṛtvā prākṛtajanasannipāte cātmanaḥ kauśalamakuśalavadvarṇayanti adhīravacca dhairyam apavadanti dhīrāṇāṁ vidvajjanasannipātaṁ »,«cābhisamīkṣya pratibhayamiva kāntāramadhvagāḥ pariharanti dūrāt yaścaiṣāṁ kaścit sūtrāvayavo bhavatyupayuktastam aprakṛte »,«prakṛtāntare vā satatamudāharanti na cānuyogamicchantyanuyoktuṁ vā mṛtyoriva cānuyogādudvijante na caiṣāmācāryaḥ śiṣyaḥ »,«sabrahmacārī vaivādiko vā kaścit prajñāyata iti ||» 1, 29 9 1
bhavanti cātra | 1, 29 10 1
bhiṣakchadma praviśyaivaṁ vyādhitāṁstarkayanti ye | 1, 29 10 2
vītaṁsamiva saṁśritya vane śākuntikā dvijān || 1, 29 10 3
śrutadṛṣṭakriyākālamātrājñānabahiṣkṛtāḥ | 1, 29 11 1
varjanīyā hi te mṛtyoścarantyanucarā bhuvi || 1, 29 11 2
vṛttihetorbhiṣaṅmānapūrṇān mūrkhaviśāradān | 1, 29 12 1
varjayedāturo vidvān sarpāste pītamārutāḥ || 1, 29 12 2
ye tu śāstravido dakṣāḥ śucayaḥ karmakovidāḥ | 1, 29 13 1
jitahastā jitātmānastebhyo nityaṁ kṛtaṁ namaḥ || 1, 29 13 2
tatra ślokaḥ | 1, 29 14 1
daśaprāṇāyatanike ślokasthānārthasaṁgrahaḥ | 1, 29 14 2
dvividhā bhiṣajaścoktāḥ prāṇasyāyatanāni ca || 1, 29 14 3
athāto'rthedaśamahāmūlīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 1, 30 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 1, 30 2 0
arthe daśa mahāmūlāḥ samāsaktā mahāphalāḥ | 1, 30 3 1
mahaccārthaśca hṛdayaṁ paryāyairucyate budhaiḥ || 1, 30 3 2
ṣaḍaṅgamaṅgaṁ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam | 1, 30 4 1
ātmā ca saguṇaścetaścintyaṁ ca hṛdi saṁśritam || 1, 30 4 2
pratiṣṭhārthaṁ hi bhāvānāmeṣāṁ hṛdayamiṣyate | 1, 30 5 1
gopānasīnām āgārakarṇikevārthacintakaiḥ || 1, 30 5 2
tasyopaghātānmūrchāyaṁ bhedānmaraṇamṛcchati | 1, 30 6 1
yaddhi tat sparśavijñānaṁ dhāri tattatra saṁśritam || 1, 30 6 2
tat parasyaujasaḥ sthānaṁ tatra caitanyasaṁgrahaḥ | 1, 30 7 1
hṛdayaṁ mahadarthaśca tasmāduktaṁ cikitsakaiḥ || 1, 30 7 2
tena mūlena mahatā mahāmūlā matā daśa | 1, 30 8 1
ojovahāḥ śarīre'smin vidhamyante samantataḥ || 1, 30 8 2
yenaujasā vartayanti prīṇitāḥ sarvadehinaḥ | 1, 30 9 1
yadṛte sarvabhūtānāṁ jīvitaṁ nāvatiṣṭhate || 1, 30 9 2
yat sāramādau garbhasya yattadgarbharasādrasaḥ | 1, 30 10 1
saṁvartamānaṁ hṛdayaṁ samāviśati yat purā || 1, 30 10 2
yasya nāśāttu nāśo'sti dhāri yaddhṛdayāśritam | 1, 30 11 1
yaccharīrarasasnehaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ || 1, 30 11 2
tatphalā bahudhā vā tāḥ phalantīva mahāphalāḥ | 1, 30 12 1
dhmānāddhamanyaḥ sravaṇāt srotāṁsi saraṇātsirāḥ || 1, 30 12 2
tanmahat tā mahāmūlās taccaujaḥ parirakṣatā | 1, 30 13 1
parihāryā viśeṣeṇa manaso duḥkhahetavaḥ || 1, 30 13 2
hṛdyaṁ yat syādyad ojasyaṁ srotasāṁ yat prasādanam | 1, 30 14 1
tattat sevyaṁ prayatnena praśamo jñānameva ca || 1, 30 14 2
atha khalvekaṁ prāṇavardhanānām utkṛṣṭatamam ekaṁ balavardhanānām ekaṁ bṛṁhaṇānām ekaṁ nandanānām ekaṁ harṣaṇānām ,«ekam ayanānām iti |» 1, 30 15 1
tatrāhiṁsā prāṇināṁ prāṇavardhanānām utkṛṣṭatamaṁ vīryaṁ balavardhanānāṁ vidyā bṛṁhaṇānām indriyajayo nandanānāṁ ,«tattvāvabodho harṣaṇānāṁ brahmacaryam ayanānām iti evamāyurvedavido manyante ||» 1, 30 15 2
tatrāyurvedavidas tantrasthānādhyāyapraśnānāṁ pṛthaktvena vākyaśo vākyārthaśo 'rthāvayavaśaśca pravaktāro mantavyāḥ | 1, 30 16 1
tatrāha kathaṁ tantrādīni vākyaśo vākyārthaśo 'rthāvayavaśaścoktāni bhavantīti || 1, 30 16 2
atrocyate tantram ārṣaṁ kārtsnyena yathāmnāyamucyamānaṁ vākyaśo bhavatyuktam || 1, 30 17 0
buddhyā samyaganupraviśyārthatattvaṁ vāgbhir vyāsasamāsapratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanayuktābhis ,«trividhaśiṣyabuddhigamyābhir ucyamānaṁ vākyārthaśo bhavatyuktam ||» 1, 30 18 0
tantraniyatānām arthadurgāṇāṁ punarvibhāvanair uktam arthāvayavaśo bhavatyuktam || 1, 30 19 0
tatra cet praṣṭāraḥ syuḥ caturṇām ṛksāmayajuratharvavedānāṁ kaṁ vedamupadiśantyāyurvedavidaḥ kimāyuḥ kasmādāyurvedaḥ ,«kimartham āyurvedaḥ śāśvato'śāśvato vā kati kāni cāsyāṅgāni kaiścāyam adhyetavyaḥ kimarthaṁ ca iti ||» 1, 30 20 0
tatra bhiṣajā pṛṣṭenaivaṁ caturṇām ṛksāmayajuratharvavedānām ātmano 'tharvavede bhaktirādeśyā vedo hyātharvaṇo ,«dānasvastyayanabalimaṅgalahomaniyamaprāyaścittopavāsamantrādiparigrahāccikitsāṁ prāha cikitsā cāyuṣo hitāyopadiśyate ||» 1, 30 21 0
vedaṁ copadiśyāyurvācyaṁ tatrāyuścetanānuvṛttir jīvitam anubandho dhāri cetyeko'rthaḥ || 1, 30 22 0
tadāyur vedayatītyāyurvedaḥ kathamiti cet ucyate svalakṣaṇataḥ sukhāsukhato hitāhitataḥ pramāṇāpramāṇataśca ,«yataścāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi vedayatyato'pyāyurvedaḥ |» 1, 30 23 1
tatrāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi kevalenopadekṣyante tantreṇa || 1, 30 23 2
tatrāyuruktaṁ svalakṣaṇato yathāvadihaiva pūrvādhyāye ca | 1, 30 24 1
tatra śārīramānasābhyāṁ rogābhyāmanabhidrutasya viśeṣeṇa yauvanavataḥ samarthānugatabalavīryayaśaḥpauruṣaparākramasya ,«jñānavijñānendriyendriyārthabalasamudaye vartamānasya paramarddhiruciravividhopabhogasya samṛddhasarvārambhasya »,«yatheṣṭavicāriṇaḥ sukhamāyurucyate asukhamato viparyayeṇa hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānāṁ parasvāduparatasya satyavādinaḥ śamaparasya »,«parīkṣyakāriṇo 'pramattasya trivargaṁ paraspareṇānupahatam upasevamānasya pūjārhasampūjakasya jñānavijñānopaśamaśīlasya »,«vṛddhopasevinaḥ suniyatarāgaroṣerṣyāmadamānavegasya satataṁ vividhapradānaparasya tapojñānapraśamanityasyādhyātmavidas »,«tatparasya lokamimaṁ cāmuṁ cāvekṣamāṇasya smṛtimatimato hitam āyurucyate ahitam ato viparyayeṇa ||» 1, 30 24 2
pramāṇam āyuṣastvarthendriyamanobuddhiceṣṭādīnāṁ vikṛtilakṣaṇair upalabhyate'nimittaiḥ ayam asmāt kṣaṇānmuhūrtād divasāt ,«tripañcasaptadaśadvādaśāhāt pakṣānmāsāt ṣaṇmāsāt saṁvatsarād vā svabhāvamāpatsyata iti tatra svabhāvaḥ pravṛtteruparamo »,«maraṇam anityatā nirodha ityeko'rthaḥ ityāyuṣaḥ pramāṇam ato viparītam apramāṇam ariṣṭādhikāre dehaprakṛtilakṣaṇam adhikṛtya »,«copadiṣṭamāyuṣaḥ pramāṇamāyurvede ||» 1, 30 25 0
prayojanaṁ cāsya svasthasya svāsthyarakṣaṇam āturasya vikārapraśamanaṁ ca || 1, 30 26 0
so'yamāyurvedaḥ śāśvato nirdiśyate anāditvāt svabhāvasaṁsiddhalakṣaṇatvāt bhāvasvabhāvanityatvācca | 1, 30 27 1
na hi nābhūt kadācidāyuṣaḥ saṁtāno buddhisaṁtāno vā śāśvataścāyuṣo veditā anādi ca sukhaduḥkhaṁ sadravyahetulakṣaṇam ,«aparāparayogāt |» 1, 30 27 2
eṣa cārthasaṁgraho vibhāvyate āyurvedalakṣaṇamiti | 1, 30 27 3
gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādīnāṁ dravyāṇāṁ sāmānyaviśeṣābhyāṁ vṛddhihrāsau yathoktaṁ gurubhirabhyasyamānair gurūṇām ,«upacayo bhavatyapacayo laghūnām evamevetareṣām iti eṣa bhāvasvabhāvo nityaḥ svalakṣaṇaṁ ca dravyāṇāṁ pṛthivyādīnāṁ santi tu »,«dravyāṇi guṇāśca nityānityāḥ |» 1, 30 27 4
na hyāyurvedasyābhūtvotpattir upalabhyate anyatrāvabodhopadeśābhyām etadvai dvayam adhikṛtyotpattimupadiśantyeke | 1, 30 27 5
svābhāvikaṁ cāsya svalakṣaṇam akṛtakaṁ yaduktamihādye'dhyāye ca yathā agnerauṣṇyam apāṁ dravatvam | 1, 30 27 6
bhāvasvabhāvanityatvam api cāsya yathoktaṁ gurubhirabhyasyamānair gurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāmiti || 1, 30 27 7
tasyāyurvedasyāṅgānyaṣṭau tadyathā kāyacikitsā śālākyaṁ śalyāpahartṛkaṁ viṣagaravairodhikapraśamanaṁ bhūtavidyā ,«kaumārabhṛtyakaṁ rasāyanaṁ vājīkaraṇamiti ||» 1, 30 28 0
sa cādhyetavyo brāhmaṇarājanyavaiśyaiḥ | 1, 30 29 1
tatrānugrahārthaṁ prāṇināṁ brāhmaṇaiḥ ārakṣārthaṁ rājanyaiḥ vṛttyarthaṁ vaiśyaiḥ sāmānyato vā dharmārthakāmaparigrahārthaṁ ,«sarvaiḥ |» 1, 30 29 2
tatra yadadhyātmavidāṁ dharmapathasthānāṁ dharmaprakāśakānāṁ vā mātṛpitṛbhrātṛbandhugurujanasya vā vikārapraśamane ,«prayatnavān bhavati yaccāyurvedoktam adhyātmam anudhyāyati vedayatyanuvidhīyate vā so'sya paro dharmaḥ yā punar īśvarāṇāṁ »,«vasumatāṁ vā sakāśāt sukhopahāranimittā bhavatyarthāvāptir ārakṣaṇaṁ ca yā ca svaparigṛhītānāṁ prāṇināmāturyādārakṣā so'syārthaḥ »,«yat punarasya vidvadgrahaṇayaśaḥ śaraṇyatvaṁ ca yā ca saṁmānaśuśrūṣā yacceṣṭānāṁ viṣayāṇām ārogyamādhatte so'sya kāmaḥ |» 1, 30 29 3
iti yathāpraśnamuktamaśeṣeṇa || 1, 30 29 4
atha bhiṣagādita eva bhiṣajā praṣṭavyo'ṣṭavidhaṁ bhavati tantraṁ tantrārthān sthānaṁ sthānārthān adhyāyam adhyāyārthān praśnaṁ ,«praśnārthāṁśceti pṛṣṭena caitadvaktavyamaśeṣeṇa vākyaśo vākyārthaśo 'rthāvayavaśaśceti ||» 1, 30 30 0
tatrāyurvedaḥ śākhā vidyā sūtraṁ jñānaṁ śāstraṁ lakṣaṇaṁ tantramityanarthāntaram || 1, 30 31 0
tantrārthaḥ punaḥ svalakṣaṇairupadiṣṭaḥ | 1, 30 32 1
sa cārthaḥ prakaraṇairvibhāvyamāno bhūya eva śarīravṛttihetuvyādhikarmakāryakālakartṛkaraṇavidhiviniścayād daśaprakaraṇaḥ tāni ca ,«prakaraṇāni kevalenopadekṣyante tantreṇa ||» 1, 30 32 2
tantrasyāsyāṣṭau sthānāni tadyathā ślokanidānavimānaśārīrendriyacikitsitakalpasiddhisthānāni | 1, 30 33 1
tatra triṁśadadhyāyakaṁ ślokasthānam aṣṭāṣṭādhyāyakāni nidānavimānaśārīrasthānāni dvādaśakam indriyāṇāṁ triṁśakaṁ cikitsitānāṁ ,«dvādaśake kalpasiddhisthāne bhavataḥ ||» 1, 30 33 2
bhavati cātra | 1, 30 34 1
dve triṁśake dvādaśakaṁ trayaṁ ca trīṇyaṣṭakānyeṣu samāptiruktā | 1, 30 34 2
ślokauṣadhāriṣṭavikalpasiddhinidānamānāśrayasaṁjñakeṣu || 1, 30 34 3
sve sve sthāne yathāsvaṁ ca sthānārtha upadekṣyate | 1, 30 35 1
saviṁśamadhyāyaśataṁ śṛṇu nāmakramāgatam || 1, 30 35 2
dīrghañjīvo 'pyapāmārgataṇḍulāragvadhādikau | 1, 30 36 1
ṣaḍvirekāśrayaśceti catuṣko bheṣajāśrayaḥ || 1, 30 36 2
mātrātasyāśitīyau ca navegāndhāraṇaṁ tathā | 1, 30 37 1
indriyopakramaśceti catvāraḥ svāsthyavṛttikāḥ || 1, 30 37 2
khuḍḍākaśca catuṣpādo mahāṁstisraiṣaṇastathā | 1, 30 38 1
saha vātakalākhyena vidyānnairdeśikān budhaḥ || 1, 30 38 2
snehanasvedanādhyāyāvubhau yaścopakalpanaḥ | 1, 30 39 1
cikitsāprābhṛtaścaiva sarva eva prakalpanāḥ || 1, 30 39 2
kiyantaḥśirasīyaśca triśophāṣṭodarādikau | 1, 30 40 1
rogādhyāyo mahāṁścaiva rogādhyāyacatuṣṭayam || 1, 30 40 2
aṣṭauninditasaṁkhyātastathā laṅghanatarpaṇe | 1, 30 41 1
vidhiśoṇitikaścaiva vyākhyātāstatra yojanāḥ || 1, 30 41 2
yajjaḥpuruṣasaṁkhyāto bhadrakāpyānnapānikau | 1, 30 42 1
vividhāśitapītīyaścatvāro'nnaviniścayāḥ || 1, 30 42 2
daśaprāṇāyatanikastathārthedaśamūlikaḥ | 1, 30 43 1
dvāvetau prāṇadehārthau proktau vaidyaguṇāśrayau || 1, 30 43 2
auṣadhasvasthanirdeśakalpanārogayojanāḥ | 1, 30 44 1
catuṣkāḥ ṣaṭ krameṇoktāḥ saptamaścānnapānikaḥ || 1, 30 44 2
dvau cāntyau saṁgrahādhyāyāviti triṁśakamarthavat | 1, 30 45 1
ślokasthānaṁ samuddiṣṭaṁ tantrasyāsya śiraḥ śubham || 1, 30 45 2
catuṣkāṇāṁ mahārthānāṁ sthāne'smin saṁgrahaḥ kṛtaḥ | 1, 30 46 1
ślokārthaḥ saṁgrahārthaśca ślokasthānamataḥ smṛtam || 1, 30 46 2
jvarāṇāṁ raktapittasya gulmānāṁ mehakuṣṭhayoḥ | 1, 30 47 1
śoṣonmādanidāne ca syādapasmāriṇāṁ ca yat || 1, 30 47 2
ityadhyāyāṣṭakamidaṁ nidānasthānamucyate | 1, 30 48 1
raseṣu trividhe kukṣau dhvaṁse janapadasya ca || 1, 30 48 2
trividhe rogavijñāne srotaḥsvapi ca vartane | 1, 30 49 1
rogānīke vyādhirūpe rogāṇāṁ ca bhiṣagjite || 1, 30 49 2
aṣṭau vimānānyuktāni mānārthāni maharṣiṇā | 1, 30 50 1
katidhāpuruṣīyaṁ ca gotreṇātulyameva ca || 1, 30 50 2
khuḍḍikā mahatī caiva garbhāvakrāntirucyate | 1, 30 51 1
puruṣasya śarīrasya vicayau dvau viniścitau || 1, 30 51 2
śarīrasaṁkhyā sūtraṁ ca jāter aṣṭamamucyate | 1, 30 52 1
ityuddiṣṭāni muninā śārīrāṇyatrisūnunā || 1, 30 52 2
varṇasvarīyaḥ puṣpākhyastṛtīyaḥ parimarśanaḥ | 1, 30 53 1
caturtha indriyānīkaḥ pañcamaḥ pūrvarūpikaḥ || 1, 30 53 2
katamāniśarīrīyaḥ pannarūpo'pyavākśirāḥ | 1, 30 54 1
yasyaśyāvanimittaśca sadyomaraṇa eva ca || 1, 30 54 2
aṇujyotiriti khyātastathā gomayacūrṇavān | 1, 30 55 1
dvādaśādhyāyakaṁ sthānamindriyāṇāmiti smṛtam || 1, 30 55 2
abhayāmalakīyaṁ ca prāṇakāmīyam eva ca | 1, 30 56 1
karapracitakaṁ vedasamutthānaṁ rasāyanam || 1, 30 56 2
saṁyogaśaramūlīyam āsiktakṣīrakaṁ tathā | 1, 30 57 1
māṣaparṇabhṛtīyaṁ ca pumāñjātabalādikam || 1, 30 57 2
catuṣkadvayam apyetad adhyāyadvayam ucyate | 1, 30 58 1
rasāyanamiti jñeyaṁ vājīkaraṇameva ca || 1, 30 58 2
jvarāṇāṁ raktapittasya gulmānāṁ mehakuṣṭhayoḥ | 1, 30 59 1
śoṣonmāde'pyapasmāre kṣataśothodarārśasām || 1, 30 59 2
grahaṇīpāṇḍurogāṇāṁ śvāsakāsātisāriṇām | 1, 30 60 1
chardivīsarpatṛṣṇānāṁ viṣamadyavikārayoḥ || 1, 30 60 2
dvivraṇīyaṁ trimarmīyamūrustambhikam eva ca | 1, 30 61 1
vātaroge vātarakte yonivyāpatsu caiva yat || 1, 30 61 2
triṁśaccikitsitānyuktānyataḥ kalpān pracakṣmahe | 1, 30 62 1
phalajīmūtakekṣvākukalpo dhāmārgavasya ca || 1, 30 62 2
pañcamo vatsakasyoktaḥ ṣaṣṭhaśca kṛtavedhane | 1, 30 63 1
śyāmātrivṛtayoḥ kalpastathaiva caturaṅgule || 1, 30 63 2
tilvakasya sudhāyāśca saptalāśaṅkhinīṣu ca | 1, 30 64 1
dantīdravantyoḥ kalpaśca dvādaśo'yaṁ samāpyate || 1, 30 64 2
kalpanā pañcakarmākhyā bastisūtrī tathaiva ca | 1, 30 65 1
snehavyāpadikī siddhirnetravyāpadikī tathā || 1, 30 65 2
siddhiḥ śodhanayoścaiva bastisiddhistathaiva ca | 1, 30 66 1
prāsṛtī marmasaṁkhyātā siddhirbastyāśrayā ca yā || 1, 30 66 2
phalamātrā tathā siddhiḥ siddhiścottarasaṁjñitā | 1, 30 67 1
siddhayo dvādaśaivaitāstantraṁ cāsu samāpyate || 1, 30 67 2
sve sve sthāne tathādhyāye cādhyāyārthaḥ pravakṣyate | 1, 30 68 1
taṁ brūyāt sarvataḥ sarvaṁ yathāsvaṁ hyarthasaṁgrahāt || 1, 30 68 2
pṛcchā tantrādyathāmnāyaṁ vidhinā praśna ucyate | 1, 30 69 1
praśnārtho yuktimāṁstasya tantreṇaivārthaniścayaḥ || 1, 30 69 2
niruktaṁ tantraṇāttantraṁ sthānamarthapratiṣṭhayā | 1, 30 70 1
adhikṛtyārtham adhyāyanāmasaṁjñā pratiṣṭhitā || 1, 30 70 2
iti sarvaṁ yathāpraśnamaṣṭakaṁ saṁprakāśitam | 1, 30 71 1
kārtsnyena coktastantrasya saṁgrahaḥ suviniścitaḥ || 1, 30 71 2
santi pāllavikotpātāḥ saṁkṣobhaṁ janayanti ye | 1, 30 72 1
vartakānām ivotpātāḥ sahasaivāvibhāvitāḥ || 1, 30 72 2
tasmāttān pūrvasaṁjalpe sarvatrāṣṭakamādiśet | 1, 30 73 1
parāvaraparīkṣārthaṁ tatra śāstravidāṁ balam || 1, 30 73 2
śabdamātreṇa tantrasya kevalasyaikadeśikāḥ | 1, 30 74 1
bhramantyalpabalāstantre jyāśabdeneva vartakāḥ || 1, 30 74 2
paśuḥ paśūnāṁ daurbalyāt kaścinmadhye vṛkāyate | 1, 30 75 1
sa satyaṁ vṛkamāsādya prakṛtiṁ bhajate paśuḥ || 1, 30 75 2
tadvadajño'jñamadhyasthaḥ kaścinmaurkhyasādhanaḥ | 1, 30 76 1
sthāpayatyāptam ātmānam āptaṁ tvāsādya bhidyate || 1, 30 76 2
babhrur gūḍha ivorṇābhir abuddhir abahuśrutaḥ | 1, 30 77 1
kiṁ vai vakṣyati saṁjalpe kuṇḍabhedī jaḍo yathā || 1, 30 77 2
sadvṛttairna vigṛhṇīyād bhiṣagalpaśruterapi | 1, 30 78 1
hanyāt praśnāṣṭakenādāvitarāṁs tvāptamāninaḥ || 1, 30 78 2
dambhino mukharā hyajñāḥ prabhūtābaddhabhāṣiṇaḥ | 1, 30 79 1
prāyaḥ prāyeṇa sumukhāḥ santo yuktālpabhāṣiṇaḥ || 1, 30 79 2
tattvajñānaprakāśārtham ahaṅkāramanāśritaḥ | 1, 30 80 1
svalpādhārājñamukharān marṣayenna vivādinaḥ || 1, 30 80 2
paro bhūteṣvanukrośastattvajñānaparā dayā | 1, 30 81 1
yeṣāṁ teṣāmasadvādanigrahe niratā matiḥ || 1, 30 81 2
asatpakṣākṣaṇitvārtidambhapāruṣyasādhanāḥ | 1, 30 82 1
bhavantyanāptāḥ sve tantre prāyaḥ paravikatthakāḥ || 1, 30 82 2
tān kālapāśasadṛśān varjayecchāstradūṣakān | 1, 30 83 1
praśamajñānavijñānapūrṇāḥ sevyā bhiṣaktamāḥ || 1, 30 83 2
samagraṁ duḥkhamāyattamavijñāne dvayāśrayam | 1, 30 84 1
sukhaṁ samagraṁ vijñāne vimale ca pratiṣṭhitam || 1, 30 84 2
idam evam udārārtham ajñānāṁ na prakāśakam | 1, 30 85 1
śāstraṁ dṛṣṭipraṇaṣṭānāṁ yathaivādityamaṇḍalam || 1, 30 85 2
tatra ślokāḥ | 1, 30 86 1
arthe daśamahāmūlāḥ saṁjñā cāsāṁ yathā kṛtā | 1, 30 86 2
ayanāntāḥ ṣaḍagryāśca rūpaṁ vedavidāṁ ca yat || 1, 30 86 3
saptakaścāṣṭakaścaiva paripraśnāḥ sanirṇayāḥ | 1, 30 87 1
yathā vācyaṁ yadarthaṁ ca ṣaḍvidhāścaikadeśikāḥ || 1, 30 87 2
arthedaśamahāmūle sarvametat prakāśitam | 1, 30 88 1
saṁgrahaścāyamadhyāyastantrasyāsyaiva kevalaḥ || 1, 30 88 2
yathā sumanasāṁ sūtraṁ saṁgrahārthaṁ vidhīyate | 1, 30 89 1
saṁgrahārthaṁ tathārthānāmṛṣiṇā saṁgrahaḥ kṛtaḥ || 1, 30 89 2
athāto jvaranidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 2, 1 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2, 1 2 0
iha khalu heturnimittamāyatanaṁ kartā kāraṇaṁ pratyayaḥ samutthānaṁ nidānam ityanarthāntaram | 2, 1 3 1
tattrividham asātmyendriyārthasaṁyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśceti || 2, 1 3 2
atastrividhā vyādhayaḥ prādurbhavanti āgneyāḥ saumyāḥ vāyavyāśca dvividhāścāpare rājasāḥ tāmasāśca || 2, 1 4 0
tatra vyādhir āmayo gada ātaṅko yakṣmā jvaro vikāro roga ityanarthāntaram || 2, 1 5 0
tasyopalabdhir nidānapūrvarūpaliṅgopaśayasamprāptitaḥ || 2, 1 6 0
tatra nidānaṁ kāraṇamityuktamagre || 2, 1 7 0
pūrvarūpaṁ prāgutpatti lakṣaṇaṁ vyādheḥ || 2, 1 8 0
prādurbhūtalakṣaṇaṁ punarliṅgam | 2, 1 9 1
tatra liṅgam ākṛtirlakṣaṇaṁ cihnaṁ saṁsthānaṁ vyañjanaṁ rūpam ityanarthāntaram || 2, 1 9 2
upaśayaḥ punarhetuvyādhiviparītānāṁ viparītārthakāriṇāṁ cauṣadhāhāravihārāṇām upayogaḥ sukhānubandhaḥ || 2, 1 10 0
saṁprāptir jātir āgatir ityanarthāntaraṁ vyādheḥ || 2, 1 11 0
sā saṁkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśeṣair bhidyate | 2, 1 12 1
saṁkhyā tāvadyathā aṣṭau jvarāḥ pañca gulmāḥ sapta kuṣṭhānyevamādiḥ | 2, 1 12 2
prādhānyaṁ punardoṣāṇāṁ taratamābhyām upalabhyate | 2, 1 12 3
tatra dvayos taraḥ triṣu tama iti | 2, 1 12 4
vidhirnāma dvividhā vyādhayo nijāgantubhedena trividhāstridoṣabhedena caturvidhāḥ sādhyāsādhyamṛdudāruṇabhedena | 2, 1 12 5
samavetānāṁ punar doṣāṇām aṁśāṁśabalavikalpo vikalpo'sminnarthe | 2, 1 12 6
balakālaviśeṣaḥ punar vyādhīnām ṛtvahorātrāhārakālavidhiviniyato bhavati || 2, 1 12 7
tasmād vyādhīn bhiṣaganupahatasattvabuddhir hetvādibhir bhāvair yathāvad anubudhyeta || 2, 1 13 0
ityarthasaṁgraho nidānasthānasyoddiṣṭo bhavati | 2, 1 14 1
taṁ vistareṇopadiśanto bhūyastaramato 'nuvyākhyāsyāmaḥ || 2, 1 14 2
tatra prathamata eva tāvadādyāṁl lobhābhidrohakopaprabhavān aṣṭau vyādhīnnidānapūrveṇa krameṇa vyākhyāsyāmaḥ tathā ,«sūtrasaṁgrahamātraṁ cikitsāyāḥ |» 2, 1 15 1
cikitsiteṣu cottarakālaṁ yathopacitavikārān anuvyākhyāsyāmaḥ || 2, 1 15 2
iha khalu jvara evādau vikārāṇāmupadiśyate tatprathamatvācchārīrāṇām || 2, 1 16 0
atha khalvaṣṭābhyaḥ kāraṇebhyo jvaraḥ saṁjāyate manuṣyāṇāṁ tadyathā vātāt pittāt kaphāt vātapittābhyāṁ vātakaphābhyāṁ ,«pittakaphābhyāṁ vātapittakaphebhyaḥ āgantoraṣṭamāt kāraṇāt ||» 2, 1 17 0
tasya nidānapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣān anuvyākhyāsyāmaḥ || 2, 1 18 0
rūkṣalaghuśītavamanavirecanāsthāpanaśirovirecanātiyogavyāyāmavegasaṁdhāraṇānaśanābhighātavyavāyodvegaśokaśoṇitātiṣekajāgara,"ṇaviṣamaśarīranyāsebhyo 'tisevitebhyo vāyuḥ prakopamāpadyate ||" 2, 1 19 0
sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam ūṣmaṇā saha miśrībhūyād yam āhārapariṇāmadhātuṁ rasanāmānam anvavetya rasasvedavahāni ,«srotāṁsi pidhāyāgnim upahatya paktisthānād ūṣmāṇaṁ bahirnirasya kevalaṁ śarīramanuprapadyate tadā jvaramabhinirvartayati ||» 2, 1 20 0
tasyemāni liṅgāni bhavanti tadyathā viṣamārambhavisargitvam ūṣmaṇo vaiṣamyaṁ tīvratanubhāvānavasthānāni jvarasya jaraṇānte ,«divasānte niśānte gharmānte vā jvarasyābhyāgamanam abhivṛddhir vā viśeṣeṇa paruṣāruṇavarṇatvaṁ »,«nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām atyarthaṁ kḍptībhāvaśca anekavidhopamāś calācalāśca vedanāsteṣāṁ teṣām aṅgāvayavānāṁ »,«tadyathā pādayoḥ suptatā piṇḍikayor udveṣṭanaṁ jānunoḥ kevalānāṁ ca sandhīnāṁ viśleṣaṇam ūrvoḥ sādaḥ »,«kaṭīpārśvapṛṣṭhaskandhabāhvaṁsorasāṁ ca bhagnarugṇamṛditamathitacaṭitāvapāṭitāvanunnatvam iva hanvoścāprasiddhiḥ svanaśca »,«karṇayoḥ śaṅkhayornistodaḥ kaṣāyāsyatā āsyavairasyaṁ vā mukhatālukaṇṭhaśoṣaḥ pipāsā hṛdayagrahaḥ śuṣkacchardiḥ śuṣkakāsaḥ »,«kṣavathūdgāravinigrahaḥ annarasakhedaḥ prasekārocakāvipākāḥ »,«viṣādajṛmbhāvināmavepathuśramabhramapralāpaprajāgararomaharṣadantaharṣāḥ uṣṇābhiprāyatā nidānoktānām anupaśayo »,«viparītopaśayaśceti vātajvarasya liṅgāni bhavanti ||» 2, 1 21 0
uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanebhyo 'tisevitebhyastathā tīkṣṇātapāgnisaṁtāpaśramakrodhaviṣamāhārebhyaśca pittaṁ ,«prakopamāpadyate ||» 2, 1 22 0
tadyadā prakupitam āmāśayād ūṣmāṇam upasṛjyādyamāhārapariṇāmadhātuṁ rasanāmānam anvavetya rasasvedavahāni srotāṁsi ,«pidhāya dravatvād agnim upahatya paktisthānād ūṣmāṇaṁ bahirnirasya prapīḍayat kevalaṁ śarīram anuprapadyate tadā jvaram »,«abhinirvartayati ||» 2, 1 23 0
tasyemāni liṅgāni bhavanti tadyathā yugapadeva kevale śarīre jvarasyābhyāgamanam abhivṛddhirvā bhuktasya vidāhakāle madhyaṁdine ,"'rdharātre śaradi vā viśeṣeṇa kaṭukāsyatā ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhatālupākaḥ tṛṣṇā mado bhramo mūrchā pittacchardanam atīsāraḥ ",«annadveṣaḥ sadanaṁ khedaḥ pralāpaḥ raktakoṭhābhinirvṛttiḥ śarīre haritahāridratvaṁ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām »,«atyartham ūṣmaṇastīvrabhāvaḥ atimātraṁ dāhaḥ śītābhiprāyatā nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśceti pittajvaraliṅgāni bhavati ||» 2, 1 24 1
snigdhagurumadhurapicchilaśītāmlalavaṇadivāsvapnaharṣāvyāyāmebhyo 'tisevitebhyaḥ śleṣmā prakopam āpadyate || 2, 1 25 0
sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam ūṣmaṇā saha miśrībhūyādyam āhārapariṇāmadhātuṁ rasanāmānam anvavetya rasasvedavahāni ,«srotāṁsi pidhāyāgnimupahatya paktisthānād ūṣmāṇaṁ bahirnirasya prapīḍayan kevalaṁ śarīramanuprapadyate tadā »,«jvaramabhinirvartayati ||» 2, 1 26 0
tasyemāni liṅgāni bhavanti tadyathā yugapadeva kevale śarīre jvarasyābhyāgamanam abhivṛddhirvā bhuktamātre pūrvāhṇe pūrvarātre ,«vasantakāle vā viśeṣeṇa gurugātratvam anannābhilāṣaḥ śleṣmaprasekaḥ mukhamādhuryaṁ hṛllāsaḥ hṛdayopalepaḥ stimitatvaṁ chardiḥ »,«mṛdvagnitā nidrādhikyaṁ stambhaḥ tandrā kāsaḥ śvāsaḥ pratiśyāyaḥ śaityaṁ śvaityaṁ ca nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām »,«atyarthaṁ ca śītapiḍakā bhṛśamaṅgebhya uttiṣṭhanti uṣṇābhiprāyatā nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśca iti śleṣmajvaraliṅgāni »,«bhavanti ||» 2, 1 27 0
viṣamāśanād anaśanād annaparivartād ṛtuvyāpatter asātmyagandhopaghrāṇād viṣopahatasya codakasyopayogād garebhyo girīṇāṁ ,«copaśleṣāt snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānām ayathāvatprayogāt mithyāsaṁsarjanādvā strīṇāṁ ca »,«viṣamaprajananāt prajātānāṁ ca mithyopacārād yathoktānāṁ ca hetūnāṁ miśrībhāvād yathānidānaṁ dvandvānām anyatamaḥ sarve vā »,«trayo doṣā yugapat prakopam āpadyante te prakupitās tayaivānupūrvyā jvaram abhinirvartayanti ||» 2, 1 28 0
tatra tathoktānāṁ jvaraliṅgānāṁ miśrībhāvaviśeṣadarśanād dvāṁdvikam anyatamaṁ jvaraṁ sānnipātikaṁ vā vidyāt || 2, 1 29 0
abhighātābhiṣaṅgābhicārābhiśāpebhya āganturhi vyathāpūrvo'ṣṭamo jvaro bhavati | 2, 1 30 1
sa kiṁcitkālam āgantuḥ kevalo bhūtvā paścāddoṣairanubadhyate | 2, 1 30 2
tatrābhighātajo vāyunā duṣṭaśoṇitādhiṣṭhānena abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyām abhicārābhiśāpajau tu saṁnipātenānubadhyete || 2, 1 30 3
sa saptavidhājjvarād viśiṣṭaliṅgopakramasamutthānatvād viśiṣṭo veditavyaḥ karmaṇā sādhāraṇena copacaryate | 2, 1 31 1
ityaṣṭavidhā jvaraprakṛtiruktā || 2, 1 31 2
jvarastveka eva saṁtāpalakṣaṇaḥ | 2, 1 32 1
tamevābhiprāyaviśeṣād dvividham ācakṣate nijāgantuviśeṣācca | 2, 1 32 2
tatra nijaṁ dvividhaṁ trividhaṁ caturvidhaṁ saptavidhaṁ cāhurbhiṣajo vātādivikalpāt || 2, 1 32 3
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathā mukhavairasyaṁ gurugātratvam anannābhilāṣaḥ cakṣuṣorākulatvam aśrvāgamanaṁ ,«nidrādhikyam aratiḥ jṛmbhā vināmaḥ vepathuḥ śramabhramapralāpajāgaraṇaromaharṣadantaharṣāḥ śabdaśītavātātapasahatvāsahatvam »,«arocakāvipākau daurbalyam aṅgamardaḥ sadanam alpaprāṇatā dīrghasūtratā ālasyam ucitasya karmaṇo hāniḥ pratīpatā svakāryeṣu »,«gurūṇāṁ vākyeṣvabhyasūyā bālebhyaḥ pradveṣaḥ svadharmeṣvacintā mālyānulepanabhojanaparikleśanaṁ madhurebhyaśca »,«bhakṣebhyaḥ pradveṣaḥ amlalavaṇakaṭukapriyatā ca iti jvarasya pūrvarūpāṇi bhavanti prāksaṁtāpāt api cainaṁ saṁtāpārtam »,«anubadhnanti ||» 2, 1 33 0
ityetānyekaikaśo jvaraliṅgāni vyākhyātāni bhavanti vistarasamāsābhyām || 2, 1 34 0
jvarastu khalu maheśvarakopaprabhavaḥ sarvaprāṇabhṛtāṁ prāṇaharo dehendriyamanastāpakaraḥ ,«prajñābalavarṇaharṣotsāhahrāsakaraḥ śramaklamamohāhāroparodhasaṁjananaḥ jvarayati śarīrāṇīti jvaraḥ nānye vyādhayastathā »,«dāruṇā bahūpadravā duścikitsyāśca yathāyam |» 2, 1 35 1
sa sarvarogādhipatiḥ nānātiryagyoniṣu ca bahuvidhaiḥ śabdairabhidhīyate | 2, 1 35 2
sarve prāṇabhṛtaḥ sajvarā eva jāyante sajvarā eva mriyante ca sa mahāmohaḥ tenābhibhūtāḥ prāgdaihikaṁ dehinaḥ karma kiṁcidapi na ,«smaranti sarvaprāṇabhṛtāṁ ca jvara evānte prāṇān ādatte ||» 2, 1 35 3
tatra pūrvarūpadarśane jvarādau vā hitaṁ laghvaśanam apatarpaṇaṁ vā jvarasyāmāśayasamutthatvāt tataḥ ,kaṣāyapānābhyaṅgasnehasvedapradehapariṣekānulepanavamanavirecanāsthāpanānuvāsanopaśamananastaḥkarmadhūpadhūmapānāñj,«anakṣīrabhojanavidhānaṁ ca yathāsvaṁ yuktyā prayojyam ||» 2, 1 36 0
jīrṇajvareṣu tu sarveṣveva sarpiṣaḥ pānaṁ praśasyate yathāsvauṣadhasiddhasya sarpirhi snehādvātaṁ śamayati saṁskārāt kaphaṁ ,"śaityātpittamūṣmāṇaṁ ca tasmāj jīrṇajvareṣu sarveṣveva sarpirhitam udakam ivāgnipluṣṭeṣu dravyeṣviti ||" 2, 1 37 0
bhavanti cātra | 2, 1 38 1
yathā prajvalitaṁ veśma pariṣiñcanti vāriṇā | 2, 1 38 2
narāḥ śāntimabhipretya tathā jīrṇajvare ghṛtam || 2, 1 38 3
snehādvātaṁ śamayati śaityāt pittaṁ niyacchati | 2, 1 39 1
ghṛtaṁ tulyaguṇaṁ doṣaṁ saṁskārāttu jayet kapham || 2, 1 39 2
nānyaḥ snehastathā kaścit saṁskāramanuvartate | 2, 1 40 1
yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṁ matam || 2, 1 40 2
gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate | 2, 1 41 1
tadvyaktivyavasāyārthaṁ dviruktaṁ tanna garhyate || 2, 1 41 2
tatra ślokāḥ | 2, 1 42 1
trividhaṁ nāmaparyāyair hetuṁ pañcavidhaṁ gadam | 2, 1 42 2
gadalakṣaṇaparyāyān vyādheḥ pañcavidhaṁ graham || 2, 1 42 3
jvaramaṣṭavidhaṁ tasya prakṛṣṭāsannakāraṇam | 2, 1 43 1
pūrvarūpaṁ ca rūpaṁ ca bheṣajaṁ saṁgraheṇa ca || 2, 1 43 2
vyājahāra jvarasyāgre nidāne vigatajvaraḥ | 2, 1 44 1
bhagavānagniveśāya praṇatāya punarvasuḥ || 2, 1 44 2
athāto raktapittanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 2, 2 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2, 2 2 1
pittaṁ yathābhūtaṁ lohitapittamiti saṁjñāṁ labhate tad vyākhyāsyāmaḥ || 2, 2 3 1
yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅkte bhṛśoṣṇatīkṣṇamapi cānyadannajātaṁ ,«niṣpāvamāṣakulatthasūpakṣāropasaṁhitaṁ dadhidadhimaṇḍodaśvitkaṭvarāmlakāñjikopasekaṁ vā vārāhamāhiṣāvikamātsyagavyapiśitaṁ »,«piṇyākapiṇḍāluśuṣkaśākopahitaṁ »,mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigrukhaḍayūṣabhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhako,«padaṁśaṁ surāsauvīratuṣodakamaireyamedakamadhūlakaśuktakuvalabadarāmlaprāyānupānaṁ vā piṣṭānnottarabhūyiṣṭham »,«uṣṇābhitapto vātimātramativelaṁ vāmaṁ payaḥ pibati payasā samaśnāti rauhiṇīkaṁ kāṇakapotaṁ vā sarṣapatailakṣārasiddhaṁ »,«kulatthapiṇyākajāmbavalakucapakvaiḥ śauktikairvā saha kṣīraṁ pibatyuṣṇābhitaptaḥ tasyaivamācarataḥ pittaṁ prakopamāpadyate »,«lohitaṁ ca svapramāṇamativartate |» 2, 2 4 1
tasmin pramāṇātivṛtte pittaṁ prakupitaṁ śarīramanusarpad yad eva yakṛtplīhaprabhavāṇāṁ lohitavahānāṁ ca srotasāṁ ,«lohitābhiṣyandagurūṇi mukhānyāsādya pratirundhyāt tadeva lohitaṁ dūṣayati ||» 2, 2 4 2
saṁsargāl lohitapradūṣaṇāl lohitagandhavarṇānuvidhānācca pittaṁ lohitapittamityācakṣate || 2, 2 5 1
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathāanannābhilāṣaḥ bhuktasya vidāhaḥ śuktāmlagandharasa udgāraḥ ,«charderabhīkṣṇamāgamanaṁ charditasya bībhatsatā svarabhedo gātrāṇāṁ sadanaṁ paridāhaḥ mukhāddhūmāgama iva »,«lohalohitamatsyāmagandhitvamiva cāsyasya raktaharitahāridratvam »,«aṅgāvayavaśakṛnmūtrasvedalālāsiṅghāṇakāsyakarṇamalapiḍakolikāpiḍakānām aṅgavedanā lohitanīlapītaśyāvānāmarciṣmatāṁ ca »,«rūpāṇāṁ svapne darśanamabhīkṣṇamiti lohitapittapūrvarūpāṇi bhavanti ||» 2, 2 6 1
upadravāstu khalu daurbalyārocakāvipākaśvāsakāsajvarātīsāraśophaśoṣapāṇḍurogāḥ svarabhedaśca || 2, 2 7 1
mārgau punarasya dvau ūrdhvaṁ cādhaśca | 2, 2 8 1
tadbahuśleṣmaṇi śarīre śleṣmasaṁsargādūrdhvaṁ pratipadyamānaṁ karṇanāsikānetrāsyebhyaḥ pracyavate bahuvāte tu śarīre ,«vātasaṁsargādadhaḥ pratipadyamānaṁ mūtrapurīṣamārgābhyāṁ pracyavate bahuśleṣmavāte tu śarīre śleṣmavātasaṁsargāddvāvapi »,«mārgau pratipadyate tau mārgau pratipadyamānaṁ sarvebhya eva yathoktebhyaḥ khebhyaḥ pracyavate śarīrasya ||» 2, 2 8 2
tatra yadūrdhvabhāgaṁ tat sādhyaṁ virecanopakramaṇīyatvād bahvauṣadhatvācca yadadhobhāgaṁ tad yāpyaṁ ,«vamanopakramaṇīyatvād alpauṣadhatvācca yadubhayabhāgaṁ tadasādhyaṁ vamanavirecanāyogitvād anauṣadhatvācceti ||» 2, 2 9 1
raktapittaprakopastu khalu purā dakṣayajñoddhvaṁse rudrakopāmarṣāgninā prāṇināṁ parigataśarīraprāṇānām abhavajjvaram anu || 2, 2 10 1
tasyāśukāriṇo dāvāgnerivāpatitasyātyayikasyāśu praśāntyai prayatitavyaṁ mātrāṁ deśaṁ kālaṁ cābhisamīkṣya ,«saṁtarpaṇenāpatarpaṇena vā mṛdumadhuraśiśiratiktakaṣāyairabhyavahāryaiḥ pradehapariṣekāvagāhasaṁsparśanair vamanādyair vā »,«tatrāvahiteneti ||» 2, 2 11 1
bhavanti cātra | 2, 2 12 1
sādhyaṁ lohitapittaṁ tadyadūrdhvaṁ pratipadyate | 2, 2 12 2
virecanasya yogitvād bahutvād bheṣajasya ca || 2, 2 12 3
virecanaṁ tu pittasya jayārthe paramauṣadham | 2, 2 13 1
yaśca tatrānvayaḥ śleṣmā tasya cānadhamaṁ smṛtam || 2, 2 13 2
bhavedyogāvahaṁ tatra madhuraṁ caiva bheṣajam | 2, 2 14 1
tasmāt sādhyaṁ mataṁ raktaṁ yadūrdhvaṁ pratipadyate || 2, 2 14 2
raktaṁ tu yadadhobhāgaṁ tadyāpyamiti niścitam | 2, 2 15 1
vamanasyālpayogitvād alpatvādbheṣajasya ca || 2, 2 15 2
vamanaṁ hi na pittasya haraṇe śreṣṭhamucyate | 2, 2 16 1
yaśca tatrānvayo vāyustacchāntau cāvaraṁ smṛtam || 2, 2 16 2
taccāyogāvahaṁ tatra kaṣāyaṁ tiktakāni ca | 2, 2 17 1
tasmādyāpyaṁ samākhyātaṁ yaduktamanulomagam || 2, 2 17 2
raktapittaṁ tu yanmārgau dvāvapi pratipadyate | 2, 2 18 1
asādhyamiti tajjñeyaṁ pūrvoktādeva kāraṇāt || 2, 2 18 2
nahi saṁśodhanaṁ kiṁcidastyasya pratimārgagam | 2, 2 19 1
pratimārgaṁ ca haraṇaṁ raktapitte vidhīyate || 2, 2 19 2
evamevopaśamanaṁ sarvaśo nāsya vidyate | 2, 2 20 1
saṁsṛṣṭeṣu ca doṣeṣu sarvajicchamanaṁ matam || 2, 2 20 2
ityuktaṁ trividhodarkaṁ raktaṁ mārgaviśeṣataḥ | 2, 2 21 1
ebhyastu khalu hetubhyaḥ kiṁcitsādhyaṁ na sidhyati || 2, 2 21 2
preṣyopakaraṇābhāvād daurātmyād vaidyadoṣataḥ | 2, 2 22 1
akarmataśca sādhyatvaṁ kaścidrogo 'tivartate || 2, 2 22 2
tatrāsādhyatvamekaṁ syāt sādhyayāpyaparikramāt | 2, 2 23 1
raktapittasya vijñānamidaṁ tasyopadiśyate || 2, 2 23 2
yat kṛṣṇamathavā nīlaṁ yadvā śakradhanuṣprabham | 2, 2 24 1
raktapittamasādhyaṁ tadvāsaso rañjanaṁ ca yat || 2, 2 24 2
bhṛśaṁ pūtyatimātraṁ ca sarvopadravavacca yat | 2, 2 25 1
balamāṁsakṣaye yacca tacca raktamasiddhimat || 2, 2 25 2
yena copahato raktaṁ raktapittena mānavaḥ | 2, 2 26 1
paśyeddṛśyaṁ viyaccāpi taccāsādhyaṁ na saṁśayaḥ || 2, 2 26 2
tatrāsādhyaṁ parityājyaṁ yāpyaṁ yatnena yāpayet | 2, 2 27 1
sādhyaṁ cāvahitaḥ siddhairbheṣajaiḥ sādhayedbhiṣak || 2, 2 27 2
tatra ślokau | 2, 2 28 1
kāraṇaṁ nāmanirvṛttiṁ pūrvarūpāṇyupadravān | 2, 2 28 2
mārgau doṣānubandhaṁ ca sādhyatvaṁ na ca hetumat || 2, 2 28 3
nidāne raktapittasya vyājahāra punarvasuḥ | 2, 2 29 1
vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ || 2, 2 29 2
athāto gulmanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 2, 3 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2, 3 2 1
iha khalu pañca gulmā bhavanti tadyathāvātagulmaḥ pittagulmaḥ śleṣmagulmo nicayagulmaḥ śoṇitagulma iti || 2, 3 3 1
evaṁvādinaṁ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca kathamiha bhagavan pañcānāṁ gulmānāṁ viśeṣamabhijānīmahe ,«nahyaviśeṣavidrogāṇāmauṣadhavidapi bhiṣak praśamanasamartho bhavatīti ||» 2, 3 4 1
tamuvāca bhagavānātreyaḥ samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣebhyo viśeṣavijñānaṁ gulmānāṁ bhavatyanyeṣāṁ ca ,«rogāṇāmagniveśa tattu khalu gulmeṣūcyamānaṁ nibodha ||» 2, 3 5 1
yadā puruṣo vātalo viśeṣeṇa jvaravamanavirecanātīsārāṇāmanyatamena darśanena karśito vātalamāhāramāharati śītaṁ vā ,«viśeṣeṇātimātram asnehapūrve vā vamanavirecane pibati anudīrṇāṁ vā chardimudīrayati udīrṇān vātamūtrapurīṣavegānniruṇaddhi »,«atyaśito vā pibati navodakamatimātram atisaṁkṣobhiṇā vā yānena yāti ativyavāyavyāyāmamadyaśokarucirvā abhighātamṛcchati vā »,«viṣamāsanaśayanasthānacaṅkramaṇasevī vā bhavati anyadvā kiṁcidevaṁvidhaṁ viṣamamatimātraṁ vyāyāmajātamārabhate »,«tasyāpacārādvātaḥ prakopamāpadyate ||» 2, 3 6 1
sa prakupito vāyurmahāsroto 'nupraviśya raukṣyāt kaṭhinībhūtam āplutya piṇḍito 'vasthānaṁ karoti hṛdi bastau pārśvayornābhyāṁ vā sa ,"śūlamupajanayati granthīṁścānekavidhān piṇḍitaścāvatiṣṭhate sa piṇḍitatvād gulma ityabhidhīyate sa muhurādhamati ",«muhuralpatvamāpadyate aniyatavipulāṇuvedanaśca bhavati calatvādvāyoḥ muhuḥ pipīlikāsampracāra ivāṅgeṣu »,«todabhedasphuraṇāyāmasaṅkocasuptiharṣapralayodayabahulaḥ tadāturaḥ sūcyeva śaṅkuneva cābhisaṁviddham ātmānaṁ manyate api »,«ca divasānte jvaryate śuṣyati cāsyāsyam ucchvāsaścoparudhyate hṛṣyanti cāsya romāṇi vedanāyāḥ prādurbhāve »,«plīhāṭopāntrakūjanāvipākodāvartāṅgamardamanyāśiraḥśaṅkhaśūlabradhnarogāś cainamupadravanti »,«kṛṣṇāruṇaparuṣatvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerata iti vātagulmaḥ ||» 2, 3 7 0
tair eva tu karśanaiḥ karśitasyāmlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇaśuktavyāpannamadyaharitakaphalāmlānāṁ vidāhināṁ ca ,"śākadhānyamāṁsādīnām upayogād ajīrṇādhyaśanād raukṣyānugate cāmāśaye vamanam ativelaṁ saṁdhāraṇaṁ vātātapau ",«cātisevamānasya pittaṁ saha mārutena prakopam āpadyate ||» 2, 3 8 0
tat prakupitaṁ māruta āmāśayaikadeśe saṁvartya tāneva vedanāprakārānupajanayati ya uktā vātagulme pittaṁ tvenaṁ vidahati kukṣau ,«hṛdyurasi kaṇṭhe ca sa vidahyamānaḥ sadhūmamivodgāramudgiratyamlānvitaṁ gulmāvakāśaścāsya dahyate dūyate dhūpyate ūṣmāyate »,«svidyati klidyati śithila iva sparśāsaho 'lparomāñcaśca bhavati jvarabhramadavathupipāsāgalatālumukhaśoṣapramohaviḍbhedāś cainam »,«upadravanti haritahāridratvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītānyupaśerata iti »,«pittagulmaḥ ||» 2, 3 9 1
taireva tu karśanaiḥ karśitasyātyaśanād atisnigdhagurumadhuraśītāśanāt piṣṭekṣukṣīratilamāṣaguḍavikṛtisevanān ,«mandakamadyātipānāddharitakātipraṇayanād ānūpaudakagrāmyamāṁsātibhakṣaṇāt saṁdhāraṇād abubhukṣasya »,«cātipragāḍhamudapānāt saṁkṣobhaṇādvā śarīrasya śleṣmā saha mārutena prakopamāpadyate ||» 2, 3 10 1
taṁ prakupitaṁ māruta āmāśayaikadeśe saṁvartya tāneva vedanāprakārānupajanayati ya uktā vātagulme śleṣmā tvasya ,"śītajvarārocakāvipākāṅgamardaharṣahṛdrogacchardinidrālasyastaimityagauravaśirobhitāpānupajanayati api ca gulmasya ",«sthairyagauravakāṭhinyāvagāḍhasuptatāḥ tathā kāsaśvāsapratiśyāyān rājayakṣmāṇaṁ cātipravṛddhaḥ śvaityaṁ »,«tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣeṣūpajanayati nidānoktāni cāsya nopaśerate viparītāni copaśerata iti śleṣmagulmaḥ ||» 2, 3 11 1
tridoṣahetuliṅgasaṁnipāte tu sānnipātikaṁ gulmamupadiśanti kuśalāḥ | 2, 3 12 1
sa vipratiṣiddhopakramatvādasādhyo nicayagulmaḥ || 2, 3 12 2
śoṇitagulmastu khalu striyā eva bhavati na puruṣasya garbhakoṣṭhārtavāgamanavaiśeṣyāt | 2, 3 13 1
pāratantryād avaiśāradyāt satatamupacārānurodhādvā vegān udīrṇān uparundhatyā āmagarbhe vāpyacirapatite 'thavāpyaciraprajātāyā ,"ṛtau vā vātaprakopaṇānyāsevamānāyāḥ kṣipraṁ vātaḥ prakopamāpadyate ||" 2, 3 13 2
sa prakupito yonimukhamanupraviśyārtavamuparuṇaddhi māsi māsi tadārtavamuparudhyamānaṁ kukṣimabhivardhayati | 2, 3 14 1
tasyāḥ śūlakāsātīsāracchardyarocakāvipākāṅgamardanidrālasyastaimityakaphaprasekāḥ samupajāyante stanayośca stanyam oṣṭhayoḥ ,«stanamaṇḍalayośca kārṣṇyam atyarthaṁ glāniścakṣuṣoḥ mūrcchā hṛllāsaḥ dohadaḥ śvayathuśca pādayoḥ īṣaccodgamo romarājyāḥ »,«yonyāś cāṭālatvam api ca yonyā daurgandhyamāsrāvaścopajāyate kevalaścāsyā gulmaḥ piṇḍita eva spandate tāmagarbhāṁ »,«garbhiṇīmityāhur mūḍhāḥ ||» 2, 3 14 2
eṣāṁ tu khalu pañcānāṁ gulmānāṁ prāg abhinivṛtter imāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathānannābhilaṣaṇam arocakāvipākau ,«agnivaiṣamyaṁ vidāho bhuktasya pākakāle cāyuktyā chardyudgārau vātamūtrapurīṣavegānāṁ cāprādurbhāvaḥ prādurbhūtānāṁ »,«cāpravṛttirīṣadāgamanaṁ vā vātaśūlāṭopāntrakūjanāpariharṣaṇātivṛttapurīṣatāḥ abubhukṣā daurbalyaṁ sauhityasya cāsahatvamiti ||» 2, 3 15 1
sarveṣvapi khalveteṣu gulmeṣu na kaścidvātādṛte sambhavati gulmaḥ | 2, 3 16 1
teṣāṁ sānnipātikamasādhyaṁ jñātvā naivopakrameta ekadoṣaje tu yathāsvamārambhaṁ praṇayet saṁsṛṣṭāṁstu sādhāraṇena ,«karmaṇopacaret |» 2, 3 16 2
yaccānyadapyaviruddhaṁ manyeta tadapyavacārayedvibhajya gurulāghavamupadravāṇāṁ ,«gurūnupadravāṁstvaramāṇaścikitsejjaghanyamitarān |» 2, 3 16 3
tvaramāṇastu viśeṣam anupalabhamāno gulmeṣvātyayike karmaṇi vātacikitsitaṁ praṇayet snehasvedau vātaharau snehopasaṁhitaṁ ca ,«mṛdu virecanaṁ bastīṁśca amlalavaṇamadhurāṁśca rasān yuktyāvacārayet |» 2, 3 16 4
mārute hyupaśānte svalpenāpi prayatnena śakyo 'nyo 'pi doṣo niyantuṁ gulmeṣviti || 2, 3 16 5
bhavati cātra | 2, 3 17 1
gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ sarvaśo vidhivad ācaritavyā | 2, 3 17 2
mārute hyavajite 'nyamudīrṇaṁ doṣamalpamapi karma nihanyāt || 2, 3 17 3
tatra ślokaḥ | 2, 3 18 1
saṁkhyā nimittaṁ rūpāṇi pūrvarūpamathāpi ca | 2, 3 18 2
diṣṭaṁ nidāne gulmānāmekadeśaśca karmaṇām || 2, 3 18 3
athātaḥ pramehanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 2, 4 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2, 4 2 1
tridoṣakopanimittā viṁśatiḥ pramehā bhavanti vikārāścāpare 'parisaṁkhyeyāḥ | 2, 4 3 1
tatra yathā tridoṣaprakopaḥ pramehānabhinirvartayati tathānuvyākhyāsyāmaḥ || 2, 4 3 2
iha khalu nidānadoṣadūṣyaviśeṣebhyo vikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣā bhavanti | 2, 4 4 1
yadā hyete trayo nidānādiviśeṣāḥ parasparaṁ nānubadhnantyathavā kālaprakarṣādabalīyāṁso 'thavānubadhnanti na tadā ,«vikārābhinirvṛttiḥ cirādvāpyabhinirvartante tanavo vā bhavantyayathoktasarvaliṅgā vā viparyaye viparītāḥ iti »,«sarvavikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣābhinirvṛttihetur bhavatyuktaḥ ||» 2, 4 4 2
tatreme trayo nidānādiviśeṣāḥ śleṣmanimittānāṁ pramehāṇāmāśvabhinirvṛttikarā bhavanti tad yathā ,«hāyanakayavakacīnakoddālakanaiṣadhetkaṭamukundakamahāvrīhipramodakasugandhakānāṁ navānāmativelamatipramāṇena »,«copayogaḥ tathā sarpiṣmatāṁ navahareṇumāṣasūpyānāṁ grāmyānūpaudakānāṁ ca māṁsānāṁ »,"śākatilapalalapiṣṭānnapāyasakṛśarāvilepīkṣuvikārāṇāṁ kṣīranavamadyamandakadadhidravamadhurataruṇaprāyāṇāṁ copayogaḥ ",«mṛjāvyāyāmavarjanaṁ svapnaśayanāsanaprasaṅgaḥ yaśca kaścidvidhiranyo 'pi śleṣmamedomūtrasaṁjananaḥ sa sarvo nidānaviśeṣaḥ ||» 2, 4 5 1
bahudravaḥ śleṣmā doṣaviśeṣaḥ || 2, 4 6 1
bahvabaddhaṁ medo māṁsaṁ śarīrajakledaḥ śukraṁ śoṇitaṁ vasā majjā lasīkā rasaścaujaḥsaṁkhyāta iti dūṣyaviśeṣāḥ || 2, 4 7 1
trayāṇāmeṣāṁ nidānādiviśeṣāṇāṁ sannipāte kṣipraṁ śleṣmā prakopamāpadyate prāg atibhūyastvāt sa prakupitaḥ kṣiprameva śarīre ,«visṛptiṁ labhate śarīraśaithilyāt sa visarpañ śarīre medasaivādito miśrībhāvaṁ gacchati medasaścaiva bahvabaddhatvānmedasaśca »,«guṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhatvāt sa medasā miśrībhavan dūṣayatyenat vikṛtatvāt sa vikṛto duṣṭena medasopahitaḥ »,"śarīrakledamāṁsābhyāṁ saṁsargaṁ gacchati kledamāṁsayor atipramāṇābhivṛddhatvāt sa māṁse māṁsapradoṣāt pūtimāṁsapiḍakāḥ ","śarāvikākacchapikādyāḥ saṁjanayati aprakṛtibhūtatvāt śarīrakledaṁ punardūṣayan mūtratvena pariṇamayati mūtravahānāṁ ca srotasāṁ ",«vaṅkṣaṇabastiprabhavāṇāṁ medaḥkledopahitāni gurūṇi mukhānyāsādya pratirudhyate tataḥ pramehāṁsteṣāṁ sthairyamasādhyatāṁ vā »,«janayati prakṛtivikṛtibhūtatvāt ||» 2, 4 8 1
śarīrakledastu śleṣmamedomiśraḥ praviśan mūtrāśayaṁ mūtratvamāpadyamānaḥ ślaiṣmikairebhirdaśabhirguṇairupasṛjyate ,«vaiṣamyayuktaiḥ tadyathāśvetaśītamūrtapicchilācchasnigdhagurumadhurasāndraprasādamandaiḥ tatra yena guṇenaikenānekena vā »,«bhūyastaramupasṛjyate tatsamākhyaṁ gauṇaṁ nāmaviśeṣaṁ prāpnoti ||» 2, 4 9 1
te tu khalvime daśa pramehā nāmaviśeṣeṇa bhavanti tadyathāudakamehaśca ikṣuvālikārasamehaśca sāndramehaśca ,«sāndraprasādamehaśca śuklamehaśca śukramehaśca śītamehaśca sikatāmehaśca śanairmehaśca ālālamehaśceti ||» 2, 4 10 1
te daśa pramehāḥ sādhyāḥ samānaguṇamedaḥsthānakatvāt kaphasya prādhānyāt samakriyatvācca || 2, 4 11 1
tatra ślokāḥ śleṣmapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti || 2, 4 12 1
acchaṁ bahu sitaṁ śītaṁ nirgandhamudakopamam | 2, 4 13 1
śleṣmakopānnaro mūtramudamehī pramehati || 2, 4 13 2
atyarthamadhuraṁ śītamīṣatpicchilamāvilam | 2, 4 14 1
kāṇḍekṣurasasaṅkāśaṁ śleṣmakopāt pramehati || 2, 4 14 2
yasya paryuṣitaṁ mūtraṁ sāndrībhavati bhājane | 2, 4 15 1
puruṣaṁ kaphakopena tamāhuḥ sāndramehinam || 2, 4 15 2
yasya saṁhanyate mūtraṁ kiṁcit kiṁcit prasīdati | 2, 4 16 1
sāndraprasādamehīti tamāhuḥ śleṣmakopataḥ || 2, 4 16 2
śuklaṁ piṣṭanibhaṁ mūtramabhīkṣṇaṁ yaḥ pramehati | 2, 4 17 1
puruṣaṁ kaphakopena tamāhuḥ śuklamehinam || 2, 4 17 2
śukrābhaṁ śukramiśraṁ vā mururmehati yo naraḥ | 2, 4 18 1
śukramehinamāhustaṁ puruṣaṁ śleṣmakopataḥ || 2, 4 18 2
atyarthamadhuraṁ śītaṁ mūtraṁ mehati yo bhṛśam | 2, 4 19 1
śītamehinamāhustaṁ puruṣaṁ śleṣmakopataḥ || 2, 4 19 2
mūrtānmūtragatān doṣānaṇūn mehati yo naraḥ | 2, 4 20 1
sikatāmehinaṁ vidyāttaṁ naraṁ śleṣmakopataḥ || 2, 4 20 2
mandaṁ mandamavegaṁ tu kṛcchraṁ yo mūtrayecchanaiḥ | 2, 4 21 1
śanairmehinamāhustaṁ puruṣaṁ śleṣmakopataḥ || 2, 4 21 2
tantubaddhamivālālaṁ picchilaṁ yaḥ pramehati | 2, 4 22 1
ālālamehinaṁ vidyāttaṁ naraṁ śleṣmakopataḥ || 2, 4 22 2
ityete daśa pramehāḥ śleṣmaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti || 2, 4 23 1
uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanopasevinas tathātitīkṣṇātapāgnisaṁtāpaśramakrodhaviṣamāhāropasevinaśca ,«tathāvidhaśarīrasyaiva kṣipraṁ pittaṁ prakopamāpadyate tattu prakupitaṁ tayaivānupūrvyā pramehānimān ṣaṭ »,«kṣiprataramabhinirvartayati ||» 2, 4 24 1
teṣāmapi tu khalu pittaguṇaviśeṣeṇaiva nāmaviśeṣā bhavanti tadyathākṣāramehaśca kālamehaśca nīlamehaśca lohitamehaśca ,«māñjiṣṭhamehaśca hāridramehaśceti ||» 2, 4 25 1
te ṣaḍbhireva kṣārāmlalavaṇakaṭukavisroṣṇaiḥ pittaguṇaiḥ pūrvavadyuktā bhavanti || 2, 4 26 1
sarva eva te yāpyāḥ saṁsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvādviruddhopakramatvācceti || 2, 4 27 1
tatra ślokāḥ pittapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti || 2, 4 28 1
gandhavarṇarasasparśairyathā kṣārastathāvidham | 2, 4 29 1
pittakopānnaro mūtraṁ kṣāramehī pramehati || 2, 4 29 2
masīvarṇamajasraṁ yo mūtramuṣṇaṁ pramehati | 2, 4 30 1
pittasya parikopeṇa taṁ vidyāt kālamehinam || 2, 4 30 2
cāṣapakṣanibhaṁ mūtramamlaṁ mehati yo naraḥ | 2, 4 31 1
pittasya parikopeṇa taṁ vidyānnīlamehinam || 2, 4 31 2
visraṁ lavaṇamuṣṇaṁ ca raktaṁ mehati yo naraḥ | 2, 4 32 1
pittasya parikopeṇa taṁ vidyād raktamehinam || 2, 4 32 2
mañjiṣṭhodakasaṁkāśaṁ bhṛśaṁ visraṁ pramehati | 2, 4 33 1
pittasya parikopāttaṁ vidyānmāñjiṣṭhamehinam || 2, 4 33 2
haridrodakasaṅkāśaṁ kaṭukaṁ yaḥ pramehati | 2, 4 34 1
pittasya parikopāttaṁ vidyāddhāridramehinam || 2, 4 34 2
ityete ṣaṭ pramehāḥ pittaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti || 2, 4 35 1
kaṣāyakaṭutiktarūkṣalaghuśītavyavāyavyāyāmavamanavirecanāsthāpanaśirovirecanātiyogasaṁdhāraṇānaśanābhighātātapodvegaśokaśo,"ṇitātiṣekajāgaraṇaviṣamaśarīranyāsānupasevamānasya tathāvidhaśarīrasyaiva kṣipraṁ vātaḥ prakopamāpadyate ||" 2, 4 36 1
sa prakupitastathāvidhe śarīre visarpan yadā vasāmādāya mūtravahāni srotāṁsi pratipadyate tadā vasāmehamabhinirvartayati yadā ,«punarmajjānaṁ mūtrabastāvākarṣati tadā majjameham abhinirvartayati yadā tu lasīkāṁ mūtrāśaye 'bhivahanmūtramanubandhaṁ »,«cyotayati lasīkātibahutvād vikṣepaṇācca vāyoḥ khalvasyātimūtrapravṛttisaṅgaṁ karoti tadā sa matta iva gajaḥ kṣaratyajasraṁ »,«mūtramavegaṁ taṁ hastimehinamācakṣate ojaḥ punarmadhurasvabhāvaṁ tad yadā raukṣyādvāyuḥ kaṣāyatvenābhisaṁsṛjya mūtrāśaye »,"'bhivahati tadā madhumehaṁ karoti ||" 2, 4 37 1
imāṁścaturaḥ pramehān vātajānasādhyānācakṣate bhiṣajaḥ mahātyayikatvādviruddhopakramatvācceti || 2, 4 38 1
teṣāmapi pūrvavadguṇaviśeṣeṇa nāmaviśeṣā bhavanti tadyathāvasāmehaśca majjamehaśca hastimehaśca madhumehaśceti || 2, 4 39 1
tatra ślokā vātapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti || 2, 4 40 1
vasāmiśraṁ vasābhaṁ vā muhurmehati yo naraḥ | 2, 4 41 1
vasāmehinamāhustamasādhyaṁ vātakopataḥ || 2, 4 41 2
majjānaṁ saha mūtreṇa muhurmehati yo naraḥ | 2, 4 42 1
majjamehinamāhustamasādhyaṁ vātakopataḥ || 2, 4 42 2
hastī matta ivājasraṁ mūtraṁ kṣarati yo bhṛśam | 2, 4 43 1
hastimehinamāhustamasādhyaṁ vātakopataḥ || 2, 4 43 2
kaṣāyamadhuraṁ pāṇḍu rūkṣaṁ mehati yo naraḥ | 2, 4 44 1
vātakopādasādhyaṁ taṁ pratīyānmadhumehinam || 2, 4 44 2
ityete catvāraḥ pramehā vātaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti || 2, 4 45 1
evaṁ tridoṣaprakopanimittā viṁśatiḥ pramehā vyākhyātā bhavanti || 2, 4 46 1
trayastu khalu doṣāḥ prakupitāḥ pramehānabhinirvartayiṣyanta imāni pūrvarūpāṇi darśayanti tadyathājaṭilībhāvaṁ keśeṣu ,«mādhuryamāsyasya karapādayoḥ suptatādāhau mukhatālukaṇṭhaśoṣaṁ pipāsām ālasyaṁ malaṁ kāye kāyacchidreṣūpadehaṁ »,«paridāhaṁ suptatāṁ cāṅgeṣu ṣaṭpadapipīlikābhiśca śarīramūtrābhisaraṇaṁ mūtre ca mūtradoṣān visraṁ śarīragandhaṁ nidrāṁ »,«tandrāṁ ca sarvakālamiti ||» 2, 4 47 1
upadravāstu khalu pramehiṇāṁ tṛṣṇātīsārajvaradāhadaurbalyārocakāvipākāḥ pūtimāṁsapiḍakālajīvidradhyādayaśca ,«tatprasaṅgādbhavanti ||» 2, 4 48 1
tatra sādhyān pramehān saṁśodhanopaśamanairyathārhamupapādayaṁścikitsediti || 2, 4 49 1
bhavanti cātra | 2, 4 50 1
gṛdhnumabhyavahāryeṣu snānacaṅkramaṇadviṣam | 2, 4 50 2
pramehaḥ kṣipramabhyeti nīḍadrumamivāṇḍajaḥ || 2, 4 50 3
mandotsāham atisthūlam atisnigdhaṁ mahāśanam | 2, 4 51 1
mṛtyuḥ prameharūpeṇa kṣipramādāya gacchati || 2, 4 51 2
yastvāhāraṁ śarīrasya dhātusāmyakaraṁ naraḥ | 2, 4 52 1
sevate vividhāścānyāśceṣṭāḥ sa sukhamaśnute || 2, 4 52 2
tatra ślokāḥ | 2, 4 53 1
heturvyādhiviśeṣāṇāṁ pramehāṇāṁ ca kāraṇam | 2, 4 53 2
doṣadhātusamāyogo rūpaṁ vividhameva ca || 2, 4 53 3
daśa śleṣmakṛtā yasmāt pramehāḥ ṣaṭ ca pittajāḥ | 2, 4 54 1
yathā ca vāyuścaturaḥ pramehān kurute balī || 2, 4 54 2
sādhyāsādhyaviśeṣāśca pūrvarūpāṇyupadravāḥ | 2, 4 55 1
pramehāṇāṁ nidāne 'smin kriyāsūtraṁ ca bhāṣitam || 2, 4 55 2
athātaḥ kuṣṭhanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 2, 5 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2, 5 2 1
sapta dravyāṇi kuṣṭhānāṁ prakṛtirvikṛtimāpannāni bhavanti | 2, 5 3 1
tadyathātrayo doṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ prakopaṇavikṛtāḥ dūṣyāśca śarīradhātavas tvaṅmāṁsaśoṇitalasīkāś caturdhā doṣopaghātavikṛtā ,«iti |» 2, 5 3 2
etat saptānāṁ saptadhātukam evaṁgatamājananaṁ kuṣṭhānām ataḥprabhavāṇyabhinirvartamānāni kevalaṁ śarīramupatapanti || 2, 5 3 3
na ca kiṁcid asti kuṣṭhamekadoṣaprakopanimittam asti tu khalu samānaprakṛtīnāmapi kuṣṭhānāṁ ,«doṣāṁśāṁśavikalpānubandhasthānavibhāgena vedanāvarṇasaṁsthānaprabhāvanāmacikitsitaviśeṣaḥ |» 2, 5 4 1
sa saptavidho 'ṣṭādaśavidho 'parisaṁkhyeyavidho vā bhavati | 2, 5 4 2
doṣā hi vikalpanairvikalpyamānā vikalpayanti vikārān anyatrāsādhyabhāvāt | 2, 5 4 3
teṣāṁ vikalpavikārasaṁkhyāne 'tiprasaṅgamabhisamīkṣya saptavidhameva kuṣṭhaviśeṣam upadekṣyāmaḥ || 2, 5 4 4
iha vātādiṣu triṣu prakupiteṣu tvagādīṁścaturaḥ pradūṣayatsu vāte 'dhikatare kapālakuṣṭhamabhinirvartate pitte tvaudumbaraṁ śleṣmaṇi ,«maṇḍalakuṣṭhaṁ vātapittayorṛṣyajihvaṁ pittaśleṣmaṇoḥ puṇḍarīkaṁ śleṣmamārutayoḥ sidhmakuṣṭhaṁ sarvadoṣābhivṛddhau »,«kākaṇakamabhinirvartate evameṣa saptavidhaḥ kuṣṭhaviśeṣo bhavati |» 2, 5 5 1
sa caiṣa bhūyastaratamataḥ prakṛtau vikalpyamānāyāṁ bhūyasīṁ vikāravikalpasaṁkhyāmāpadyate || 2, 5 5 2
tatredaṁ sarvakuṣṭhanidānaṁ samāsenopadekṣyāmaḥ śītoṣṇavyatyāsam anānupūrvyopasevamānasya tathā ,«saṁtarpaṇāpatarpaṇābhyavahāryavyatyāsaṁ madhuphāṇitamatsyalakucamūlakakākamācīḥ satatamatimātramajīrṇe ca samaśnataḥ »,«cilicimaṁ ca payasā hāyanakayavakacīnakoddālakakoradūṣaprāyāṇi cānnāni kṣīradadhitakrakolakulatthamāṣātasīkusumbhasnehavanti »,«etairevātimātraṁ suhitasya ca vyavāyavyāyāmasaṁtāpānatyupasevamānasya bhayaśramasaṁtāpopahatasya ca sahasā »,"śītodakamavatarataḥ vidagdhaṁ cāhārajātam anullikhya vidāhīnyabhyavaharataḥ chardiṁ ca pratighnataḥ snehāṁścāticarataḥ trayo ",«doṣāḥ yugapat prakopamāpadyante tvagādayaścatvāraḥ śaithilyamāpadyante teṣu śithileṣu doṣāḥ prakupitāḥ sthānamadhigamya »,«saṁtiṣṭhamānāstāneva tvagādīn dūṣayantaḥ kuṣṭhānyabhinirvartayanti ||» 2, 5 6 1
teṣāmimāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathā asvedanam atisvedanaṁ pāruṣyamatiślakṣṇatā vaivarṇyaṁ kaṇḍūrnistodaḥ suptatā ,«paridāhaḥ pariharṣo lomaharṣaḥ kharatvamūṣmāyaṇaṁ gauravaṁ śvayathur vīsarpāgamanam abhīkṣṇaṁ ca kāye »,«kāyacchidreṣūpadehaḥ pakvadagdhadaṣṭabhagnakṣatopaskhaliteṣvatimātraṁ vedanā svalpānāmapi ca vraṇānāṁ duṣṭir asaṁrohaṇaṁ »,«ceti ||» 2, 5 7 1
tato 'nantaraṁ kuṣṭhānyabhinirvartante teṣāmidaṁ vedanāvarṇasaṁsthānaprabhāvanāmaviśeṣavijñānaṁ bhavati tadyathā ,«rūkṣāruṇaparuṣāṇi viṣamavisṛtāni kharaparyantāni tanūnyudvṛttabahistanūni suptavatsuptāni hṛṣitalomācitāni nistodabahulāny »,«alpakaṇḍūdāhapūyalasīkāny āśugatisamutthānāny āśubhedīni jantumanti kṛṣṇāruṇakapālavarṇāni ca kapālakuṣṭhānīti vidyāt tāmrāṇi »,«tāmrakhararomarājībhiravanaddhāni bahalāni bahubahalapūyaraktalasīkāni kaṇḍūkledakothadāhapākavantyāśugatisamutthānabhedīni »,«sasaṁtāpakrimīṇi pakvodumbaraphalavarṇānyaudumbarakuṣṭhānīti vidyāt snigdhāni gurūṇyutsedhavanti ślakṣṇasthirapītaparyantāni »,"śuklaraktāvabhāsāni śuklaromarājīsantānāni bahubahalaśuklapicchilasrāvīṇi bahukledakaṇḍūkrimīṇi saktagatisamutthānabhedīni ",«parimaṇḍalāni maṇḍalakuṣṭhāni vidyāt paruṣāṇyaruṇavarṇāni bahirantaḥśyāvāni »,«nīlapītatāmrāvabhāsānyāśugatisamutthānānyalpakaṇḍūkledakrimīṇi dāhabhedanistodapākabahulāni »,"śūkopahatopamavedanānyutsannamadhyāni tanuparyantāni karkaśapiḍakācitāni dīrghaparimaṇḍalānyṛṣyajihvākṛtīni ṛṣyajihvānīti vidyāt ","śuklaraktāvabhāsāni raktaparyantāni raktarājīsirāsaṁtatāny utsedhavanti bahubahalaraktapūyalasīkāni ",«kaṇḍūkrimidāhapākavantyāśugatisamutthānabhedīni puṇḍarīkapalāśasaṁkāśāni puṇḍarīkāṇīti vidyāt paruṣāruṇāni »,«viśīrṇabahistanūnyantaḥsnigdhāni śuklaraktāvabhāsāni bahūnyalpavedanānyalpakaṇḍūdāhapūyalasīkāni »,«laghusamutthānānyalpabhedakrimīṇyalābupuṣpasaṅkāśāni sidhmakuṣṭhānīti vidyāt kākaṇantikāvarṇānyādau paścāttu »,«sarvakuṣṭhaliṅgasamanvitāni pāpīyasā sarvakuṣṭhaliṅgasaṁbhavenānekavarṇāni kākaṇānīti vidyāt |» 2, 5 8 1
tānyasādhyāni sādhyāni punaritarāṇi || 2, 5 8 2
tatra yadasādhyaṁ tadasādhyatāṁ nātivartate sādhyaṁ punaḥ kiṁcit sādhyatām ativartate kadācidapacārāt | 2, 5 9 1
sādhyāni hi ṣaṭ kākaṇakavarjyāny acikitsyamānānyapacārato vā doṣair abhiṣyandamānānyasādhyatām upayānti || 2, 5 9 2
sādhyānāmapi hyupekṣyamāṇānāṁ tvaṅmāṁsaśoṇitalasīkākothakledasaṁsvedajāḥ krimayo 'bhimūrchanti te bhakṣayantastvagādīn ,«doṣāḥ punardūṣayanta imānupadravān pṛthak pṛthag utpādayanti tatra vātaḥ śyāvāruṇavarṇaṁ paruṣatāmapi ca »,«raukṣyaśūlaśoṣatodavepathuharṣasaṅkocāyāsastambhasuptibhedabhaṅgān pittaṁ dāhasvedakledakothasrāvapākarāgān śleṣmā tvasya »,"śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravotsedhopasnehopalepān krimayastu tvagādīṁścaturaḥ sirāḥ snāyūścāsthīnyapi taruṇānyādadate ||" 2, 5 10 1
asyāṁ caivāvasthāyāmupadravāḥ kuṣṭhinaṁ spṛśanti tadyathā prasravaṇam aṅgabhedaḥ patanānyaṅgāvayavānāṁ ,«tṛṣṇājvarātīsāradāhadaurbalyārocakāvipākāśca tathāvidhamasādhyaṁ vidyāditi ||» 2, 5 11 1
bhavanti cātra | 2, 5 12 1
sādhyo 'yamiti yaḥ pūrvaṁ naro rogamupekṣate | 2, 5 12 2
sa kiṁcitkālamāsādya mṛta evāvabudhyate || 2, 5 12 3
yastu prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā | 2, 5 13 1
bheṣajaṁ kurute samyak sa ciraṁ sukhamaśnute || 2, 5 13 2
yathā hyalpena yatnena chidyate taruṇastaruḥ | 2, 5 14 1
sa evātipravṛddhastu chidyate 'tiprayatnataḥ || 2, 5 14 2
evameva vikāro 'pi taruṇaḥ sādhyate sukham | 2, 5 15 1
vivṛddhaḥ sādhyate kṛcchrādasādhyo vāpi jāyate || 2, 5 15 2
tatra ślokaḥ | 2, 5 16 1
saṁkhyā dravyāṇi doṣāśca hetavaḥ pūrvalakṣaṇam | 2, 5 16 2
rūpāṇyupadravāścoktāḥ kuṣṭhānāṁ kauṣṭhike pṛthak || 2, 5 16 3
athātaḥ śoṣanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 2, 6 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2, 6 2 1
iha khalu catvāri śoṣasyāyatanāni bhavanti tadyathāsāhasaṁ saṁdhāraṇaṁ kṣayo viṣamāśanamiti || 2, 6 3 1
tatra sāhasaṁ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṁ tadanuvyākhyāsyāmaḥyadā puruṣo durbalo hi san balavatā saha vigṛhṇāti atimahatā vā ,«dhanuṣā vyāyacchati jalpati vāpyatimātram atimātraṁ vā bhāramudvahati apsu vā plavate cātidūram utsādanapadāghātane »,«vātipragāḍhamāsevate atiprakṛṣṭaṁ vādhvānaṁ drutamabhipatati abhihanyate vā anyadvā kiṁcidevaṁvidhaṁ viṣamamatimātraṁ vā »,«vyāyāmajātamārabhate tasyātimātreṇa karmaṇoraḥ kṣaṇyate |» 2, 6 4 1
tasyoraḥ kṣatamupaplavate vāyuḥ | 2, 6 4 2
sa tatrāvasthitaḥ śleṣmāṇamuraḥsthamupasaṁgṛhya pittaṁ ca dūṣayan viharatyūrdhvam adhastiryak ca | 2, 6 4 3
tasya yo 'ṁśaḥ śarīrasandhīnāviśati tenāsya jṛmbhāṅgamardo jvaraścopajāyate yastvāmāśayamabhyupaiti tena rogā bhavanti urasyā ,«arocakaśca yaḥ kaṇṭhamabhiprapadyate kaṇṭhastenoddhvaṁsyate svaraścāvasīdati yaḥ prāṇavahāni srotāṁsyanveti tena śvāsaḥ »,«pratiśyāyaśca jāyate yaḥ śirasyavatiṣṭhate śirastenopahanyate tataḥ kṣaṇanāccaivoraso viṣamagatitvācca vāyoḥ kaṇṭhasya »,«coddhvaṁsanāt kāsaḥ satatamasya saṁjāyate sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṁ ṣṭhīvati śoṇitāgamanāccāsya daurbalyamupajāyate »,«evamete sāhasaprabhavāḥ sāhasikamupadravāḥ spṛśanti |» 2, 6 4 4
tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati | 2, 6 4 5
tasmāt puruṣo matimān balamātmanaḥ samīkṣya tadanurūpāṇi karmāṇyārabheta kartuṁ balasamādhānaṁ hi śarīraṁ śarīramūlaśca ,«puruṣa iti ||» 2, 6 4 6
bhavati cātra | 2, 6 5 1
sāhasaṁ varjayet karma rakṣañjīvitamātmanaḥ | 2, 6 5 2
jīvan hi puruṣastviṣṭaṁ karmaṇaḥ phalamaśnute || 2, 6 5 3
saṁdhāraṇaṁ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṁ tadanuvyākhyāsyāmaḥyadā puruṣo rājasamīpe bhartuḥ samīpe vā gurorvā pādamūle ,«dyūtasabhamanyaṁ vā satāṁ samājaṁ strīmadhyaṁ vā samanupraviśya yānairvāpyuccāvacair abhiyān bhayāt »,«prasaṅgāddhrīmattvādghṛṇitvād vā niruṇaddhyāgatān vātamūtrapurīṣavegān tadā tasya saṁdhāraṇādvāyuḥ prakopamāpadyate sa »,«prakupitaḥ pittaśleṣmāṇau samudīryordhvamadhastiryak ca viharati tataścāṁśaviśeṣeṇa pūrvavaccharīrāvayavaviśeṣaṁ praviśya »,"śūlamupajanayati bhinatti purīṣamucchoṣayati vā pārśve cātirujati aṁsāvavamṛdnāti kaṇṭhamuraścāvadhamati śiraścopahanti kāsaṁ ","śvāsaṁ jvaraṁ svarabhedaṁ pratiśyāyaṁ copajanayati tataḥ sa upaśoṣaṇair etair upadravair upadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati |" 2, 6 6 1
tasmāt puruṣo matimānātmanaḥ śārīreṣveva yogakṣemakareṣu prayateta viśeṣeṇa śarīraṁ hyasya mūlaṁ śarīramūlaśca puruṣo bhavati || 2, 6 6 2
bhavati cātra | 2, 6 7 1
sarvamanyat parityajya śarīramanupālayet | 2, 6 7 2
tadabhāve hi bhāvānāṁ sarvābhāvaḥ śarīriṇām || 2, 6 7 3
kṣayaḥ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṁ tadanuvyākhyāsyāmaḥyadā puruṣo 'timātraṁ śokacintāparigatahṛdayo bhavati ,"īrṣyotkaṇṭhābhayakrodhādibhirvā samāviśyate kṛśo vā san rūkṣānnapānasevī bhavati durbalaprakṛtiranāhāro 'lpāhāro vā bhavati tadā ",«tasya hṛdayasthāyī rasaḥ kṣayamupaiti sa tasyopakṣayācchoṣaṁ prāpnoti apratīkārāccānubadhyate yakṣmaṇā »,«yathopadekṣyamāṇarūpeṇa yadā vā puruṣo 'tiharṣādatiprasaktabhāvaḥ strīṣvatiprasaṅgamārabhate tasyātimātraprasaṅgādretaḥ »,«kṣayameti |» 2, 6 8 1
kṣayamapi copagacchati retasi yadi manaḥ strībhyo naivāsya nivartate tasya cātipraṇītasaṅkalpasya maithunamāpadyamānasya na ,"śukraṁ pravartate 'timātropakṣīṇaretastvāt tathāsya vāyurvyāyacchamānaśarīrasyaiva dhamanīranupraviśya śoṇitavāhinīstābhyaḥ ","śoṇitaṁ pracyāvayati tacchukrakṣayādasya punaḥ śukramārgeṇa śoṇitaṁ pravartate vātānusṛtaliṅgam |" 2, 6 8 2
athāsya śukrakṣayācchoṇitapravartanācca sandhayaḥ śithilībhavanti raukṣyamupajāyate bhūyaḥ śarīraṁ daurbalyamāviśati vāyuḥ ,«prakopamāpadyate sa prakupito vaśikaṁ śarīramanusarpannudīrya śleṣmapitte pariśoṣayati māṁsaśoṇite pracyāvayati śleṣmapitte »,«saṁrujati pārśve avamṛdnātyaṁsau kaṇṭhamuddhvaṁsati śiraḥ śleṣmāṇam upakleśya pratipūrayati śleṣmaṇā sandhīṁśca prapīḍayan »,«karotyaṅgamardamarocakāvipākau ca pittaśleṣmotkleśāt pratilomagatvācca vāyurjvaraṁ kāsaṁ śvāsaṁ svarabhedaṁ pratiśyāyaṁ »,«copajanayati sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṁ ṣṭhīvati śoṇitagamanāccāsya daurbalyamupajāyate tataḥ sa »,«upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati |» 2, 6 8 3
tasmāt puruṣo matimānātmanaḥ śarīramanurakṣañchukramanurakṣet | 2, 6 8 4
parā hyeṣā phalanirvṛttirāhārasyeti || 2, 6 8 5
bhavati cātra | 2, 6 9 1
āhārasya paraṁ dhāma śukraṁ tadrakṣyamātmanaḥ | 2, 6 9 2
kṣayo hyasya bahūn rogānmaraṇaṁ vā niyacchati || 2, 6 9 3
viṣamāśanaṁ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṁ tadanuvyākhyāsyāmaḥyadā puruṣaḥ pānāśanabhakṣyalehyopayogān ,«prakṛtikaraṇasaṁyogarāśideśakālopayogasaṁsthopaśayaviṣamān āsevate tadā tasya tebhyo vātapittaśleṣmāṇo vaiṣamyamāpadyante te »,«viṣamāḥ śarīramanusṛtya yadā srotasāmayanamukhāni prativāryāvatiṣṭhante tadā janturyadyadāhārajātamāharati tattadasya »,«mūtrapurīṣamevopajāyate bhūyiṣṭhaṁ nānyastathā śarīradhātuḥ sa purīṣopaṣṭambhād vartayati tasmācchuṣyato viśeṣeṇa »,«purīṣamanurakṣyaṁ tathānyeṣāmatikṛśadurbalānāṁ tasyānāpyāyamānasya viṣamāśanopacitā doṣāḥ pṛthak pṛthag upadravair yuñjanto »,«bhūyaḥ śarīramupaśoṣayanti |» 2, 6 10 1
tatra vātaḥ śūlamaṅgamardaṁ kaṇṭhoddhvaṁsanaṁ pārśvasaṁrujanamaṁsāvamardaṁ svarabhedaṁ pratiśyāyaṁ copajanayati pittaṁ ,«jvaramatīsāramantardāhaṁ ca śleṣmā tu pratiśyāyaṁ śiraso gurutvamarocakaṁ kāsaṁ ca sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṁ niṣṭhīvati »,"śoṇitagamanāccāsya daurbalyamupajāyate |" 2, 6 10 2
evamete viṣamāśanopacitāstrayo doṣā rājayakṣmāṇam abhinirvartayanti | 2, 6 10 3
sa tairupaśoṣaṇairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanaiḥ śuṣyati | 2, 6 10 4
tasmāt puruṣo matimān prakṛtikaraṇasaṁyogarāśideśakālopayogasaṁsthopaśayād aviṣamam āhāram āharet || 2, 6 10 5
bhavati cātra | 2, 6 11 1
hitāśī syānmitāśī syātkālabhojī jitendriyaḥ | 2, 6 11 2
paśyan rogān bahūn kaṣṭān buddhimān viṣamāśanāt || 2, 6 11 3
etaiścaturbhiḥ śoṣasyāyatanairupasevitairvātapittaśleṣmāṇaḥ prakopamāpadyate | 2, 6 12 1
te prakupitā nānāvidhairupadravaiḥ śarīramupaśoṣayanti | 2, 6 12 2
taṁ sarvarogāṇāṁ kaṣṭatamatvādrājayakṣmāṇamācakṣate bhiṣajaḥ yasmādvā pūrvamāsīdbhagavataḥ somasyoḍurājasya ,«tasmādrājayakṣmeti ||» 2, 6 12 3
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathāpratiśyāyaḥ kṣavathurabhīkṣṇaṁ śleṣmaprasekaḥ mukhamādhuryam anannābhilāṣaḥ annakāle ,«cāyāsaḥ doṣadarśanamadoṣeṣvalpadoṣeṣu vā bhāveṣu pātrodakānnasūpāpūpopadaṁśapariveśakeṣu bhuktavataścāsya hṛllāsaḥ »,«tathollekhanamapyāhārasyāntarāntarā mukhasya pādayośca śophaḥ pāṇyoścāvekṣaṇamatyartham akṣṇoḥ śvetāvabhāsatā cātimātraṁ »,«bāhvośca pramāṇajijñāsā strīkāmatā nirghṛṇitvaṁ bībhatsadarśanatā cāsya kāye svapne cābhīkṣṇaṁ »,«darśanamanudakānāmudakasthānānāṁ śūnyānāṁ ca grāmanagaranigamajanapadānāṁ śuṣkadagdhabhagnānāṁ ca vanānāṁ »,«kṛkalāsamayūravānaraśukasarpakākolūkādibhiḥ saṁsparśanamadhirohaṇaṁ yānaṁ vā śvoṣṭrakharavarāhaiḥ »,«keśāsthibhasmatuṣāṅgārarāśīnāṁ cādhirohaṇamiti śoṣapūrvarūpāṇi bhavanti ||» 2, 6 13 1
ata ūrdhvamekādaśarūpāṇi tasya bhavanti tadyathāśirasaḥ paripūrṇatvaṁ kāsaḥ śvāsaḥ svarabhedaḥ śleṣmaṇaśchardanaṁ ,"śoṇitaṣṭhīvanaṁ pārśvasaṁrojanam aṁsāvamardaḥ jvaraḥ atīsāraḥ arocakaśceti ||" 2, 6 14 1
tatrāparikṣīṇabalamāṁsaśoṇito balavānajātāriṣṭaḥ sarvairapi śoṣaliṅgairupadrutaḥ sādhyo jñeyaḥ | 2, 6 15 1
balavānupacito hi sahatvādvyādhyauṣadhabalasya kāmaṁ subahuliṅgo 'pyalpaliṅga eva mantavyaḥ || 2, 6 15 2
durbalaṁ tvatikṣīṇabalamāṁsaśoṇitamalpaliṅgamajātāriṣṭamapi bahuliṅgaṁ jātāriṣṭaṁ ca vidyāt asahatvād vyādhyauṣadhabalasya taṁ ,«parivarjayet kṣaṇenaiva hi prādurbhavantyariṣṭāni animittaścāriṣṭaprādurbhāva iti ||» 2, 6 16 1
tatra ślokaḥ | 2, 6 17 1
samutthānaṁ ca liṅgaṁ ca yaḥ śoṣasyāvabudhyate | 2, 6 17 2
pūrvarūpaṁ ca tattvena sa rājñaḥ kartumarhati || 2, 6 17 3
athāta unmādanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 2, 7 1 1
iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ || 2, 7 2 1
iha khalu pañconmādā bhavanti tadyathā vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ || 2, 7 3 1
tatra doṣanimittāś catvāraḥ puruṣāṇām evaṁvidhānāṁ kṣipram abhinirvartante tadyathā bhīrūṇām upakliṣṭasattvānām utsannadoṣāṇāṁ ,«samalavikṛtopahitāny anucitāny āhārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṁ tantraprayogam api viṣamam ācaratām anyāś »,«ca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratām atyupakṣīṇadehānāṁ vyādhivegasamudbhramitānām upahatamanasāṁ vā »,«kāmakrodhalobhaharṣabhayamohāyāsaśokacintodvegādibhir bhūyo 'bhighātābhyāhatānāṁ vā manasy upahate buddhau ca »,«pracalitāyām abhyudīrṇā doṣāḥ prakupitā hṛdayam upasṛtya manovahāni srotāṁsy āvṛtya janayanty unmādam ||» 2, 7 4 1
unmādaṁ punar manobuddhisaṁjñājñānasmṛtibhaktiśīlaceṣṭācāravibhramaṁ vidyāt || 2, 7 5 1
tasyemāni pūrvarūpāṇi tadyathā śirasaḥ śūnyatā cakṣuṣor ākulatā svanaḥ karṇayoḥ ucchvāsasyādhikyam āsyasaṁsravaṇam ,«anannābhilāṣārocakāvipākāḥ hṛdgrahaḥ dhyānāyāsasammohodvegāś cāsthāne satataṁ lomaharṣaḥ jvaraś cābhīkṣṇam unmattacittatvam »,«udarditvam arditākṛtikaraṇaṁ ca vyādheḥ svapne cābhīkṣṇaṁ darśanaṁ bhrāntacalitānavasthitānāṁ rūpāṇām apraśastānāṁ ca »,«tilapīḍakacakrādhirohaṇaṁ vātakuṇḍalikābhiś conmathanaṁ nimajjanaṁ ca kaluṣāṇām ambhasām āvarte cakṣuṣoś cāpasarpaṇam iti ||» 2, 7 6 1
tato 'nantaram evam unmādābhinirvṛttir eva | 2, 7 7 1
tatredam unmādaviśeṣavijñānaṁ bhavati tadyathā parisaraṇam ajasram akṣibhruvauṣṭhāṁsahanvagrahastapādāṅgavikṣepaṇam akasmāt ,«satatam aniyatānāṁ ca girām utsargaḥ phenāgamanam āsyāt abhīkṣṇaṁ smitahasitanṛtyagītavāditrasaṁprayogāś cāsthāne »,«vīṇāvaṁśaśaṅkhaśamyātālaśabdānukaraṇam asāmnā yānam ayānaiḥ alaṅkaraṇam analaṅkārikair dravyaiḥ lobhaś cābhyavahāryeṣv »,«alabdheṣu labdheṣu cāvamānas tīvramātsaryaṁ ca kārśyaṁ pāruṣyam utpiṇḍitāruṇākṣatā vātopaśayaviparyāsād anupaśayatā ca iti »,«vātonmādaliṅgāni bhavanti |» 2, 7 7 2
amarṣaḥ krodhaḥ saṁrambhaś cāsthāne śastraloṣṭakaśākāṣṭhamuṣṭibhir abhihananaṁ sveṣāṁ pareṣāṁ vā abhidravaṇaṁ ,«pracchāyaśītodakānnābhilāṣaḥ saṁtāpaś cātivelaṁ tāmrahāritahāridrasaṁrabdhākṣatā pittopaśayaviparyāsād anupaśayatā ca iti »,«pittonmadaliṅgāni bhavanti |» 2, 7 7 3
sthānam ekadeśe tūṣṇīṁbhāvaḥ alpaśaś caṅkramaṇaṁ lālāśiṅghāṇakasravaṇam anannābhilāṣaḥ rahaskāmatā bībhatsatvaṁ ,"śaucadveṣaḥ svapnanityatā śvayathur ānane śuklastimitamalopadigdhākṣatvaṁ śleṣmopaśayaviparyāsād anupaśayatā ca iti ","śleṣmonmādaliṅgāni bhavanti |" 2, 7 7 4
tridoṣaliṅgasannipāte tu sānnipātikaṁ vidyāt tam asādhyam ācakṣate kuśalāḥ || 2, 7 7 5
sādhyānāṁ tu trayāṇāṁ sādhanāni ,snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanopaśamanastaḥkarmadhūmadhūpanāñjanāvapīḍapradhamanābhyaṅgapradehapariṣekānul,«epanavadhabandhanāvarodhanavitrāsanavismāpanavismāraṇāpatarpaṇasirāvyadhanāni bhojanavidhānaṁ ca yathāsvaṁ yuktyā yac »,«cānyad api kiṁcin nidānaviparītam auṣadhaṁ kāryaṁ tad api syād iti ||» 2, 7 8 1
bhavati cātra | 2, 7 9 1
unmādān doṣajān sādhyān sādhayed bhiṣaguttamaḥ | 2, 7 9 2
anena vidhiyuktena karmaṇā yatprakīrtitam || 2, 7 9 3
yas tu doṣanimittebhya unmādebhyaḥ samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣasamanvito bhavaty unmādas tam āgantukam ,"ācakṣate |" 2, 7 10 1
kecit punaḥ pūrvakṛtaṁ karmāpraśastam icchanti tasya nimittam | 2, 7 10 2
tasya ca hetuḥ prajñāparādha eveti bhagavān punarvasur ātreyaḥ | 2, 7 10 3
prajñāparādhāddhyayaṁ devarṣipitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācaguruvṛddhasiddhācāryapūjyān avamatyāhitānyācarati anyad vā kiṁcid ,«evaṁvidhaṁ karmāpraśastam ārabhate tam ātmanā hatam upaghnanto devādayaḥ kurvanty unmattam ||» 2, 7 10 4
devādiprakopanimittenāgantukonmādena puraskṛtasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathā devagobrāhmaṇatapasvināṁ hiṁsārucitvaṁ ,«kopanatvaṁ nṛśaṁsābhiprāyatā aratiḥ ojovarṇacchāyābalavapuṣām upataptiḥ svapne ca devādibhir abhibhartsanaṁ pravartanaṁ ceti »,«tato 'nantaram unmādābhinirvṛttiḥ ||» 2, 7 11 1
tatrāyam unmādakarāṇāṁ bhūtānām unmādayiṣyatām ārambhaviśeṣo bhavati tad yathā avalokayanto devā janayanty unmādaṁ ,«guruvṛddhasiddhamaharṣayo 'bhiśapantaḥ pitaro darśayantaḥ spṛśanto gandharvāḥ samāviśanto yakṣāḥ rākṣasās tv ātmagandham »,"āghrāpayantaḥ piśācāḥ punar āruhya vāhayantaḥ ||" 2, 7 12 1
tasyemāni rūpāṇi bhavanti tad yathā atyātmabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇajñānavacanavijñānāni aniyataś ,«conmādakālaḥ ||» 2, 7 13 1
unmādayiṣyatām api khalu devarṣipitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācānāṁ guruvṛddhasiddhānāṁ vā eṣvantareṣv abhigamanīyāḥ puruṣā ,«bhavanti tad yathā pāpasya karmaṇaḥ samārambhe pūrvakṛtasya vā karmaṇaḥ pariṇāmakāle ekasya vā śūnyagṛhavāse »,«catuṣpathādhiṣṭhāne vā sandhyāvelāyām aprayatabhāve vā parvasandhiṣu vā mithunībhāve rajasvalābhigamane vā viguṇe »,«vādhyayanabalimaṅgalahomaprayoge niyamavratabrahmacaryabhaṅge vā mahāhave vā deśakulapuravināśe vā mahāgrahopagamane »,«vā striyā vā prajananakāle vividhabhūtāśubhāśucisparśane vā vamanavirecanarudhirasrāve aśucer aprayatasya vā »,«caityadevāyatanābhigamane vā māṁsamadhutilaguḍamadyocchiṣṭe vā digvāsasi vā niśi »,«nagaranigamacatuṣpathopavanaśmaśānāghātanābhigamane vā dvijagurusurayatipūjyābhidharṣaṇe vā dharmākhyānavyatikrame vā »,«anyasya vā karmaṇo 'praśastasyārambhe ityabhighātakālā vyākhyātā bhavanti ||» 2, 7 14 1
trividhaṁ tu khalūnmādakarāṇāṁ bhūtānām unmādane prayojanaṁ bhavati tad yathā hiṁsā ratiḥ abhyarcanaṁ ceti | 2, 7 15 1
teṣāṁ taṁ prayojanaviśeṣam unmattācāraviśeṣalakṣaṇair vidyāt | 2, 7 15 2
tatra hiṁsārthinonmādyamāno 'gniṁ praviśati apsu nimajjati sthalācchvabhre vā patati śastrakaśākāṣṭhaloṣṭamuṣṭibhir hantyātmānam ,«anyacca prāṇavadhārthamārabhate kiṁcit tam asādhyaṁ vidyāt sādhyau punar dvāvitarau ||» 2, 7 15 3
tayoḥ sādhanāni mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamavrataprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādīni || 2, 7 16 0
evamete pañconmādā vyākhyātā bhavanti || 2, 7 17 0
te tu khalu nijāgantuviśeṣeṇa sādhyāsādhyaviśeṣeṇa ca pravibhajyamānāḥ pañca santo dvāveva bhavataḥ | 2, 7 18 1
tau ca parasparam anubadhnītaḥ kadācid yathoktahetusaṁsargāt | 2, 7 18 2
tayoḥ saṁsṛṣṭam eva pūrvarūpaṁ bhavati saṁsṛṣṭameva ca liṅgam | 2, 7 18 3
tatrāsādhyasaṁyogaṁ sādhyāsādhyasaṁyogaṁ cāsādhyaṁ vidyāt sādhyaṁ tu sādhyasaṁyogam | 2, 7 18 4
tasya sādhanaṁ sādhanasaṁyogameva vidyāditi || 2, 7 18 5
bhavanti cātra | 2, 7 19 1
naiva devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ | 2, 7 19 2
na cānye svayam akliṣṭam upakliśnanti mānavam || 2, 7 19 3
ye tvenamanuvartante kliśyamānaṁ svakarmaṇā | 2, 7 20 1
na sa taddhetukaḥ kleśo na hyasti kṛtakṛtyatā || 2, 7 20 2
prajñāparādhāt sambhūte vyādhau karmaja ātmanaḥ | 2, 7 21 1
nābhiśaṁsed budho devānna pitṝnnāpi rākṣasān || 2, 7 21 2
ātmānameva manyeta kartāraṁ sukhaduḥkhayoḥ | 2, 7 22 1
tasmācchreyaskaraṁ mārgaṁ pratipadyeta no traset || 2, 7 22 2
devādīnām apacitirhīnānāṁ copasevanam | 2, 7 23 1
te ca tebhyo virodhaśca sarvam āyatam ātmani || 2, 7 23 2
tatra ślokaḥ | 2, 7 24 1
saṁkhyā nimittaṁ prāgrūpaṁ lakṣaṇaṁ sādhyatā na ca | 2, 7 24 2
unmādānāṁ nidāne'smin kriyāsūtraṁ ca bhāṣitam || 2, 7 24 3
athāto 'pasmāranidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 2, 8 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 2, 8 2 1
iha khalu catvāro 'pasmārā bhavanti vātapittakaphasannipātanimittāḥ || 2, 8 3 1
ta evaṁvidhānāṁ prāṇabhṛtāṁ kṣipramabhinirvartante tad yathā rajastamobhyām upahatacetasām udbhrāntaviṣamabahudoṣāṇāṁ ,«samalavikṛtopahitānyaśucīnyabhyavahārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṁ tantraprayogamapi ca »,«viṣamamācaratāmanyāśca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣayādvā doṣāḥ prakupitā rajastamobhyām upahatacetasām »,«antarātmanaḥ śreṣṭhatamamāyatanaṁ hṛdayamupasṛtyopari tiṣṭhante tathendriyāyatanāni ca |» 2, 8 4 1
tatra cāvasthitāḥ santo yadā hṛdayamindriyāyatanāni ceritāḥ kāmakrodhabhayalobhamohaharṣaśokacintodvegādibhiḥ ,«sahasābhipūrayanti tadā janturapasmarati ||» 2, 8 4 2
apasmāraṁ punaḥ smṛtibuddhisattvasaṁplavād bībhatsaceṣṭam āvasthikaṁ tamaḥpraveśamācakṣate || 2, 8 5 1
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathā bhrūvyudāsaḥ satatamakṣṇorvaikṛtamaśabdaśravaṇaṁ lālāsiṅghāṇaprasravaṇam ,«anannābhilaṣaṇam arocakāvipākau hṛdayagrahaḥ kukṣerāṭopo daurbalyamasthibhedo 'ṅgamardo mohastamaso darśanaṁ mūrcchā »,«bhramaścābhīkṣṇaṁ svapne ca madanartanavyadhanavyathanavepanapatanādīnīti ||» 2, 8 6 1
tato 'nantaramapasmārābhinirvṛttireva || 2, 8 7 1
tatredamapasmāraviśeṣavijñānaṁ bhavati tadyathā abhīkṣṇam apasmarantaṁ kṣaṇena saṁjñāṁ pratilabhamānam utpiṇḍitākṣam ,«asāmnā vilapantam udvamantaṁ phenam atīvādhmātagrīvam āviddhaśiraskaṁ viṣamavinatāṅgulim anavasthitapāṇipādam »,«aruṇaparuṣaśyāvanakhanayanavadanatvacam anavasthitacapalaparuṣarūkṣarūpadarśinaṁ vātalānupaśayaṁ viparītopaśayaṁ ca »,«vātenāpasmarantaṁ vidyāt |» 2, 8 8 1
abhīkṣṇamapasmarantaṁ kṣaṇena saṁjñāṁ pratilabhamānam avakūjantam āsphālayantaṁ bhūmiṁ ,«haritahāridratāmranakhanayanavadanatvacaṁ rudhirokṣitograbhairavādīptaruṣitarūpadarśinaṁ pittalānupaśayaṁ viparītopaśayaṁ ca »,«pittenāpasmarantaṁ vidyāt |» 2, 8 8 2
cirādapasmarantaṁ cirācca saṁjñāṁ pratilabhamānaṁ patantam anativikṛtaceṣṭaṁ lālāmudvamantaṁ śuklanakhanayanavadanatvacaṁ ,"śuklagurusnigdharūpadarśinaṁ śleṣmalānupaśayaṁ viparītopaśayaṁ ca śleṣmaṇāpasmarantaṁ vidyāt |" 2, 8 8 3
samavetasarvaliṅgamapasmāraṁ sānnipātikaṁ vidyāt tamasādhyamācakṣate | 2, 8 8 4
iti catvāro 'pasmārā vyākhyātāḥ || 2, 8 8 5
teṣāmāganturanubandho bhavatyeva kadācit tam uttarakālam upadekṣyāmaḥ | 2, 8 9 1
tasya viśeṣavijñānaṁ yathoktaliṅgairliṅgādhikyamadoṣaliṅgānurūpaṁ ca kiṁcit || 2, 8 9 2
hitānyapasmāribhyastīkṣṇāni saṁśodhanānyupaśamanāni ca yathāsvaṁ mantrādīni cāgantusaṁyoge || 2, 8 10 1
tasmin hi dakṣādhvaradhvaṁse dehināṁ nānādikṣu vidravatām abhidravaṇataraṇadhāvanaplavanalaṅghanādyair dehavikṣobhaṇaiḥ ,«purā gulmotpattirabhūt haviṣprāśāt pramehakuṣṭhānāṁ bhayatrāsaśokairunmādānāṁ vividhabhūtāśucisaṁsparśādapasmārāṇāṁ »,«jvarastu khalu maheśvaralalāṭaprabhavaḥ tatsaṁtāpādraktapittam ativyavāyāt punarnakṣatrarājasya rājayakṣmeti ||» 2, 8 11 1
bhavanti cātra | 2, 8 12 1
apasmāro hi vātena pittena ca kaphena ca | 2, 8 12 2
caturthaḥ sannipātena pratyākhyeyastathāvidhaḥ || 2, 8 12 3
sādhyāṁstu bhiṣajaḥ prājñāḥ sādhayanti samāhitāḥ | 2, 8 13 1
tīkṣṇaiḥ saṁśodhanaiścaiva yathāsvaṁ śamanairapi || 2, 8 13 2
yadā doṣanimittasya bhavatyāganturanvayaḥ | 2, 8 14 1
tadā sādhāraṇaṁ karma pravadanti bhiṣagvidaḥ || 2, 8 14 2
sarvarogaviśeṣajñaḥ sarvauṣadhaviśāradaḥ | 2, 8 15 1
bhiṣak sarvāmayān hanti na ca mohaṁ nigacchati || 2, 8 15 2
ityetadakhilenoktaṁ nidānasthānamuttamam | 2, 8 16 1
nidānārthakaro rogo rogasyāpyupalabhyate || 2, 8 16 2
tadyathā jvarasaṁtāpād raktapittam udīryate | 2, 8 17 1
raktapittājjvarastābhyāṁ śoṣaścāpyupajāyate || 2, 8 17 2
plīhābhivṛddhyā jaṭharaṁ jaṭharācchotha eva ca | 2, 8 18 1
arśobhyo jaṭharaṁ duḥkhaṁ gulmaścāpyupajāyate || 2, 8 18 2
pratiśyāyādbhavet kāsaḥ kāsāt saṁjāyate kṣayaḥ | 2, 8 19 1
kṣayo rogasya hetutve śoṣasyāpyupalabhyate || 2, 8 19 2
te pūrvaṁ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaṁ | 2, 8 20 1
ubhayārthakarā dṛṣṭāstathaivaikārthakāriṇaḥ || 2, 8 20 2
kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati | 2, 8 21 1
na praśāmyati cāpyanyo hetvarthaṁ kurute 'pi ca || 2, 8 21 2
evaṁ kṛcchratamā nṝṇāṁ dṛśyante vyādhisaṅkarāḥ | 2, 8 22 1
prayogāpariśuddhatvāttathā cānyonyasaṁbhavāt || 2, 8 22 2
prayogaḥ śamayedvyādhiṁ yo 'yamanyamudīrayet | 2, 8 23 1
nāsau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet || 2, 8 23 2
eko heturanekasya tathaikasyaika eva hi | 2, 8 24 1
vyādherekasya cāneko bahūnāṁ bahavo 'pi ca || 2, 8 24 2
jvarabhramapralāpādyā dṛśyante rūkṣahetujāḥ | 2, 8 25 1
rūkṣeṇaikena cāpyeko jvara evopajāyate || 2, 8 25 2
hetubhirbahubhiścaiko jvaro rūkṣādibhirbhavet | 2, 8 26 1
rūkṣādibhirjvarādyāśca vyādhayaḥ sambhavanti hi || 2, 8 26 2
liṅgaṁ caikamanekasya tathaivaikasya lakṣyate | 2, 8 27 1
bahūnyekasya ca vyādherbahūnāṁ syurbahūni ca || 2, 8 27 2
viṣamārambhamūlānāṁ liṅgamekaṁ jvaro mataḥ | 2, 8 28 1
jvarasyaikasya cāpyekaḥ saṁtāpo liṅgamucyate || 2, 8 28 2
viṣamārambhamūlaiśca jvara eko nirucyate | 2, 8 29 1
liṅgairetairjvaraśvāsahikkādyāḥ santi cāmayāḥ || 2, 8 29 2
ekā śāntiranekasya tathaivaikasya lakṣyate | 2, 8 30 1
vyādherekasya cānekā bahūnāṁ bahvya eva ca || 2, 8 30 2
śāntirāmāśayotthānāṁ vyādhīnāṁ laṅghanakriyā | 2, 8 31 1
jvarasyaikasya cāpyekā śāntirlaṅghanamucyate || 2, 8 31 2
tathā laghvaśanādyāśca jvarasyaikasya śāntayaḥ | 2, 8 32 1
etāścaiva jvaraśvāsahikkādīnāṁ praśāntayaḥ || 2, 8 32 2
sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate | 2, 8 33 1
sādhyate kṛcchrasādhyastu yatnena mahatā cirāt || 2, 8 33 2
yāti nāśeṣatāṁ vyādhirasādhyo yāpyasaṁjñitaḥ | 2, 8 34 1
paro 'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyeyo 'tivartate || 2, 8 34 2
nāsādhyaḥ sādhyatāṁ yāti sādhyo yāti tvasādhyatām | 2, 8 35 1
pādāpacārāddaivādvā yānti bhāvāntaraṁ gadāḥ || 2, 8 35 2
vṛddhisthānakṣayāvasthāṁ rogāṇāmupalakṣayet | 2, 8 36 1
susūkṣmāmapi ca prājño dehāgnibalacetasām || 2, 8 36 2
vyādhyavasthāviśeṣān hi jñātvā jñātvā vicakṣaṇaḥ | 2, 8 37 1
tasyāṁ tasyāmavasthāyāṁ catuḥśreyaḥ prapadyate || 2, 8 37 2
prāyastiryaggatā doṣāḥ kleśayantyāturāṁściram | 2, 8 38 1
teṣu na tvarayā kuryāddehāgnibalavit kriyām || 2, 8 38 2
prayogaiḥ kṣapayedvā tān sukhaṁ vā koṣṭhamānayet | 2, 8 39 1
jñātvā koṣṭhaprapannāṁstān yathāsannaṁ haredbudhaḥ || 2, 8 39 2
jñānārthaṁ yāni coktāni vyādhiliṅgāni saṁgrahe | 2, 8 40 1
vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ || 2, 8 40 2
vikāraḥ prakṛtiścaiva dvayaṁ sarvaṁ samāsataḥ | 2, 8 41 1
taddhetuvaśagaṁ hetorabhāvānnānuvartate || 2, 8 41 2
tatra ślokāḥ | 2, 8 42 1
hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā | 2, 8 42 2
saṁprāptiḥ pūrvamutpattiḥ sūtramātraṁ cikitsitāt || 2, 8 42 3
jvarādīnāṁ vikārāṇāmaṣṭānāṁ sādhyatā na ca | 2, 8 43 1
pṛthagekaikaśaścoktā hetuliṅgopaśāntayaḥ || 2, 8 43 2
hetuparyāyanāmāni vyādhīnāṁ lakṣaṇasya ca | 2, 8 44 1
nidānasthānam etāvat saṁgraheṇopadiśyate || 2, 8 44 2
athāto rasavimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 3, 1 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 3, 1 2 0
iha khalu vyādhīnāṁ nimittapūrvarūparūpopaśayasaṁkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśeṣān anupraviśyānantaraṁ ,«doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrasārāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāṁ mānam avahitamanasā yathāvaj jñeyaṁ bhavati bhiṣajā »,«doṣādimānajñānāyattatvāt kriyāyāḥ |» 3, 1 3 1
na hy amānajño doṣādīnāṁ bhiṣag vyādhinigrahasamartho bhavati | 3, 1 3 2
tasmād doṣādimānajñānārthaṁ vimānasthānam upadekṣyāmo 'gniveśa || 3, 1 3 3
tatrādau rasadravyadoṣavikāraprabhāvān vakṣyāmaḥ rasāstāvatṣaṭ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ te samyagupayujyamānāḥ ,"śarīraṁ yāpayanti mithyopayujyamānāstu khalu doṣaprakopāyopakalpante ||" 3, 1 4 0
doṣāḥ punas trayo vātapittaśleṣmāṇaḥ | 3, 1 5 1
te prakṛtibhūtāḥ śarīropakārakā bhavanti vikṛtimāpannāstu khalu nānāvidhair vikāraiḥ śarīram upatāpayanti || 3, 1 5 2
tatra doṣamekaikaṁ trayastrayo rasā janayanti trayas trayaś copaśamayanti | 3, 1 6 1
tadyathā kaṭutiktakaṣāyā vātaṁ janayanti madhurāmlalavaṇas tv enaṁ śamayanti kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṁ janayanti madhuratiktakaṣāyās ,«tv enacchamayanti madhurāmlalavaṇāḥ śleṣmāṇaṁ janayanti kaṭutiktakaṣāyāstvenaṁ śamayanti ||» 3, 1 6 2
rasadoṣasaṁnipāte tu ye rasā yair doṣaiḥ samānaguṇāḥ samānaguṇabhūyiṣṭhā vā bhavanti te tān abhivardhayanti viparītaguṇā ,«viparītaguṇabhūyiṣṭhā vā śamayantyabhyasyamānā iti |» 3, 1 7 1
etadvyavasthāhetoḥ ṣaṭtvam upadiśyate rasānāṁ paraspareṇāsaṁsṛṣṭānāṁ tritvaṁ ca doṣāṇām || 3, 1 7 2
saṁsargavikalpavistaro hy eṣām aparisaṁkhyeyo bhavati vikalpabhedāparisaṁkhyeyatvāt || 3, 1 8 0
tatra khalvanekaraseṣu dravyeṣvanekadoṣātmakeṣu ca vikāreṣu rasadoṣaprabhāvam ekaikaśyenābhisamīkṣya tato dravyavikārayoḥ ,«prabhāvatattvaṁ vyavasyet ||» 3, 1 9 0
na tv evaṁ khalu sarvatra | 3, 1 10 1
na hi vikṛtiviṣamasamavetānāṁ nānātmakānāṁ paraspareṇa copahatānāmanyaiśca vikalpanair vikalpitānām ,«avayavaprabhāvānumānenaiva samudāyaprabhāvatattvam adhyavasātuṁ śakyam ||» 3, 1 10 2
tathāyukte hi samudaye samudāyaprabhāvatattvamevam evopalabhya tato dravyavikāraprabhāvatattvaṁ vyavasyet || 3, 1 11 0
tasmād rasaprabhāvataś ca dravyaprabhāvataś ca doṣaprabhāvataś ca vikāraprabhāvataś ca tattvamupadekṣyāmaḥ || 3, 1 12 0
tatraiṣa rasaprabhāva upadiṣṭo bhavati | 3, 1 13 1
dravyaprabhāvaṁ punar upadekṣyāmaḥ | 3, 1 13 2
tailasarpirmadhūni vātapittaśleṣmapraśamanārthāni dravyāṇi bhavanti || 3, 1 13 3
tatra tailaṁ snehauṣṇyagauravopapannatvād vātaṁ jayati satatam abhyasyamānaṁ vāto hi raukṣyaśaityalāghavopapanno viruddhaguṇo ,«bhavati viruddhaguṇasaṁnipāte hi bhūyasālpam avajīyate tasmāttailaṁ vātaṁ jayati satatam abhyasyamānam |» 3, 1 14 1
sarpiḥ khalvevameva pittaṁ jayati mādhuryācchaityānmandatvācca pittaṁ hy amadhuram uṣṇaṁ tīkṣṇaṁ ca | 3, 1 14 2
madhu ca śleṣmāṇaṁ jayati raukṣyāt taikṣṇyāt kaṣāyatvāc ca śleṣmā hi snigdho mando madhuraśca | 3, 1 14 3
yac cānyadapi kiṁcid dravyamevaṁ vātapittakaphebhyo guṇato viparītaṁ syāt tac caitāñjayaty abhyasyamānam || 3, 1 14 4
atha khalu trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjītādhikam anyebhyo dravyebhyaḥ tadyathāpippalī kṣāraḥ lavaṇamiti || 3, 1 15 0
pippalyo hi kaṭukāḥ satyo madhuravipākā gurvyo nātyarthaṁ snigdhoṣṇāḥ prakledinyo bheṣajābhimatāś ca tāḥ sadyaḥ ,"śubhāśubhakāriṇyo bhavanti āpātabhadrāḥ prayogasamasādguṇyāt doṣasaṁcayānubandhāḥ satatam upayujyamānā hi ",«guruprakleditvācchleṣmāṇam utkleśayanti auṣṇyāt pittaṁ na ca vātapraśamanāyopakalpante 'lpasnehoṣṇabhāvāt yogavāhinyastu khalu »,«bhavanti tasmātpippalīr nātyupayuñjīta ||» 3, 1 16 0
kṣāraḥ punar auṣṇyataikṣṇyalāghavopapannaḥ kledayatyādau paścādviśoṣayati sa pacanadahanabhedanārtham upayujyate so ,"'tiprayujyamānaḥ keśākṣihṛdayapuṁstvopaghātakaraḥ saṁpadyate |" 3, 1 17 1
ye hy enaṁ grāmanagaranigamajanapadāḥ satatam upayuñjate ta āndhyaṣāṇḍhyakhālityapālityabhājo hṛdayāpakartinaśca bhavanti ,«tadyathā prācyāś cīnāśca tasmātkṣāraṁ nātyupayuñjīta ||» 3, 1 17 2
lavaṇaṁ punarauṣṇyataikṣṇyopapannam anatiguru anatisnigdham upakledi visraṁsanasamartham annadravyarucikaram āpātabhadraṁ ,«prayogasamasādguṇyāt doṣasaṁcayānubandhaṁ tad rocanapācanopakledanavisraṁsanārtham upayujyate |» 3, 1 18 1
tad atyartham upayujyamānaṁ glāniśaithilyadaurbalyābhinirvṛttikaraṁ śarīrasya bhavati | 3, 1 18 2
ye hy enad grāmanagaranigamajanapadāḥ satatam upayuñjate te bhūyiṣṭhaṁ glāsnavaḥ śithilamāṁsaśoṇitā aparikleśasahāś ca bhavanti ,| 3, 1 18 3
tadyathā vāhlīkasaurāṣṭrikasaindhavasauvīrakāḥ te hi payasāpi saha lavaṇam aśnanti | 3, 1 18 4
ye 'pīha bhūmer atyūṣarā deśāsteṣvoṣadhivīrudvanaspativānaspatyā na jāyante'lpatejaso vā bhavanti lavaṇopahatatvāt | 3, 1 18 5
tasmāllavaṇaṁ nātyupayuñjīta | 3, 1 18 6
ye hy atilavaṇasātmyāḥ puruṣāsteṣāmapi khālityapālityāni valayaścākāle bhavanti || 3, 1 18 7
tasmātteṣāṁ tatsātmyataḥ krameṇāpagamanaṁ śreyaḥ | 3, 1 19 1
sātmyamapi hi krameṇopanivartyamānam adoṣam alpadoṣaṁ vā bhavati || 3, 1 19 2
sātmyaṁ nāma tad yad ātmanyupaśete sātmyārtho hy upaśayārthaḥ | 3, 1 20 1
tattrividhaṁ pravarāvaramadhyavibhāgena saptavidhaṁ tu rasaikaikatvena sarvarasopayogācca | 3, 1 20 2
tatra sarvarasaṁ pravaram avaramekarasaṁ madhyaṁ tu pravarāvaramadhyastham | 3, 1 20 3
tatrāvaramadhyābhyāṁ sātmyābhyāṁ krameṇaiva pravaram upapādayet sātmyam | 3, 1 20 4
sarvarasamapi ca sātmyam upapannaḥ prakṛtyādyupayoktraṣṭamāni sarvāṇyāhāravidhiviśeṣāyatanānyabhisamīkṣya hitam evānurudhyeta ,|| 3, 1 20 5
tatra khalvimānyaṣṭāv āhāravidhiviśeṣāyatanāni bhavanti tadyathā prakṛtikaraṇasaṁyogarāśideśakālopayogasaṁsthopayoktraṣṭamāni ,«bhavanti ||» 3, 1 21 0
tatra prakṛtir ucyate svabhāvo yaḥ sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṁ svābhāviko gurvādiguṇayogaḥ tadyathā maṣamudgayoḥ ,"śūkaraiṇayośca |" 3, 1 22 1
karaṇaṁ punaḥ svābhāvikānāṁ dravyāṇām abhisaṁskāraḥ | 3, 1 22 2
saṁskāro hi guṇāntarādhānam ucyate | 3, 1 22 3
te guṇās toyāgnisaṁnikarṣaśaucamanthanadeśakālavāsanabhāvanādibhiḥ kālaprakarṣabhājanādibhiś cādhīyante | 3, 1 22 4
saṁyogaḥ punar dvayor bahūnāṁ vā dravyāṇāṁ saṁhatībhāvaḥ sa viśeṣamārabhate yaṁ punar naikaikaśo dravyāṇyārabhante tad yathā ,«madhusarpiṣoḥ madhumatsyapayasāṁ ca saṁyogaḥ |» 3, 1 22 5
rāśistu sarvagrahaparigrahau mātrāmātraphalaviniścayārthaḥ | 3, 1 22 6
tatra sarvasyāhārasya pramāṇagrahaṇam ekapiṇḍena sarvagrahaḥ parigrahaḥ punaḥ pramāṇagrahaṇam ekaikaśyenāhāradravyāṇām | 3, 1 22 7
sarvasya hi grahaḥ sarvagrahaḥ sarvataśca grahaḥ parigraha ucyate | 3, 1 22 8
deśaḥ punaḥ sthānaṁ sa dravyāṇāmutpattipracārau deśasātmyaṁ cācaṣṭe | 3, 1 22 9
kālo hi nityagaś cāvasthikaśca tatrāvasthiko vikāramapekṣate nityagastu ṛtusātmyāpekṣaḥ | 3, 1 22 10
upayogasaṁsthā yoganiyamaḥ sa jīrṇalakṣaṇāpekṣaḥ | 3, 1 22 11
upayoktā punaryastamāhāramupayuṅkte yadāyattam okasātmyam | 3, 1 22 12
ityaṣṭāv āhāravidhiviśeṣāyatanāni vyākhyātāni bhavanti || 3, 1 22 13
eṣāṁ viśeṣāḥ śubhāśubhaphalāḥ parasparopakārakā bhavanti tān bubhutseta buddhvā ca hitepsureva syāt na ca mohāt pramādādvā ,«priyam ahitam asukhodarkam upasevyam āhārajātam anyadvā kiṁcit ||» 3, 1 23 0
tatredamāhāravidhividhānamarogāṇāmāturāṇāṁ cāpi keṣāṁcit kāle prakṛtyaiva hitatamaṁ bhuñjānānāṁ bhavati uṣṇaṁ snigdhaṁ ,«mātrāvat jīrṇe vīryāviruddham iṣṭe deśe iṣṭasarvopakaraṇaṁ nātidrutaṁ nātivilambitam ajalpan ahasan tanmanā bhuñjīta »,"ātmānamabhisamīkṣya samyak ||" 3, 1 24 0
tasya sādguṇyam upadekṣyāma uṣṇam aśnīyād uṣṇaṁ hi bhujyamānaṁ svadate bhuktaṁ cāgnim audaryam udīrayati kṣipraṁ jarāṁ ,«gacchati vātam anulomayati śleṣmāṇaṁ ca parihrāsayati tasmāduṣṇam aśnīyāt |» 3, 1 25 1
snigdhamaśnīyāt snigdhaṁ hi bhujyamānaṁ svadate bhuktaṁ cānudīrṇam agnim udīrayati kṣipraṁ jarāṁ gacchati vātamanulomayati ,"śarīramupacinoti dṛḍhīkarotīndriyāṇi balābhivṛddhim upajanayati varṇaprasādaṁ cābhinirvartayati tasmāt snigdhamaśnīyāt |" 3, 1 25 2
mātrāvadaśnīyāt mātrāvaddhi bhuktaṁ vātapittakaphān apīḍayad āyur eva vivardhayati kevalaṁ sukhaṁ gudam anuparyeti na ,«coṣmāṇamupahanti avyathaṁ ca paripākameti tasmānmātrāvad aśnīyāt |» 3, 1 25 3
jīrṇe 'śnīyāt ajīrṇe hi bhuñjānasyābhyavahṛtam āhārajātaṁ pūrvasyāhārasya rasam apariṇatam uttareṇāhārarasenopasṛjat sarvān doṣān ,«prakopayatyāśu jīrṇe tu bhuñjānasya svasthānastheṣu doṣeṣvagnau codīrṇe jātāyāṁ ca bubhukṣāyāṁ vivṛteṣu ca srotasāṁ mukheṣu »,«viśuddhe codgāre hṛdaye viśuddhe vātānulomye visṛṣṭeṣu ca vātamūtrapurīṣavegeṣvabhyavahṛtam āhārajātaṁ sarvaśarīradhātūn »,«apradūṣayad āyur evābhivardhayati kevalaṁ tasmājjīrṇe 'śnīyāt |» 3, 1 25 4
vīryāviruddham aśnīyāt aviruddhavīryam aśnan hi viruddhavīryāhārajairvikārair nopasṛjyate tasmād vīryāviruddham aśnīyāt | 3, 1 25 5
iṣṭe deśe iṣṭasarvopakaraṇaṁ cāśnīyāt iṣṭe hi deśe bhuñjāno nāniṣṭadeśajairmanovighātakarair bhāvair manovighātaṁ prāpnoti ,«tathaiveṣṭaiḥ sarvopakaraṇaiḥ tasmādiṣṭe deśe tatheṣṭasarvopakaraṇaṁ cāśnīyāt |» 3, 1 25 6
nātidrutamaśnīyāt atidrutaṁ hi bhuñjānasyotsnehanamavasādanaṁ bhojanasyāpratiṣṭhānaṁ ca bhojyadoṣasādguṇyopalabdhiś ca na ,«niyatā tasmānnātidrutam aśnīyāt |» 3, 1 25 7
nātivilambitam aśnīyāt ativilambitaṁ hi bhuñjāno na tṛptim adhigacchati bahu bhuṅkte śītībhavaty āhārajātaṁ viṣamaṁ ca pacyate ,«tasmānnātivilambitam aśnīyāt |» 3, 1 25 8
ajalpannahasan tanmanā jalpato hasato 'nyamanasa vā bhuñjānasya ta eva hi doṣā bhavanti ya evātidrutam aśnataḥ tasmād ,«ajalpannahasaṁstanmanā bhuñjīta |» 3, 1 25 9
ātmānam abhisamīkṣya bhuñjīta samyag idaṁ mamopaśete idaṁ nopaśeta ityevaṁ viditaṁ hy asyātmana ātmasātmyaṁ bhavati ,«tasmādātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta samyagiti ||» 3, 1 25 10
rasān dravyāṇi doṣāṁśca vikārāṁśca prabhāvataḥ | 3, 1 26 1
veda yo deśakālau ca śarīraṁ ca sa no bhiṣak || 3, 1 26 2
vimānārtho rasadravyadoṣarogāḥ prabhāvataḥ | 3, 1 27 1
dravyāṇi nātisevyāni trividhaṁ sātmyameva ca || 3, 1 27 2
āhārāyatanānyaṣṭau bhojyasādguṇyameva ca | 3, 1 28 1
vimāne rasasaṁkhyāte sarvametatprakāśitam || 3, 1 28 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte vimānasthāne rasavimānaṁ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 3, 1 29 0
athātastrividhakukṣīyaṁ vimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 3, 2 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 3, 2 2 0
trividhaṁ kukṣau sthāpayed avakāśāṁśam āhārasyāhāram upayuñjānaḥ tadyathā ekamavakāśāṁśaṁ mūrtānām āhāravikārāṇām ekaṁ ,«dravāṇām ekaṁ punarvātapittaśleṣmaṇām etāvatīṁ hyāhāramātrām upayuñjāno nāmātrāhārajaṁ kiṁcidaśubhaṁ prāpnoti ||» 3, 2 3 0
na ca kevalaṁ mātrāvattvād evāhārasya kṛtsnamāhāraphalasauṣṭhavam avāptuṁ śakyaṁ prakṛtyādīnām aṣṭānām ,"āhāravidhiviśeṣāyatanānāṁ pravibhaktaphalatvāt ||" 3, 2 4 0
tatrāyaṁ tāvad āhārarāśim adhikṛtya mātrāmātrāphalaviniścayārthaḥ prakṛtaḥ | 3, 2 5 1
etāvāneva hyāhārarāśividhivikalpo yāvanmātrāvattvam amātrāvattvaṁ ca || 3, 2 5 2
tatra mātrāvattvaṁ pūrvamuddiṣṭaṁ kukṣyaṁśavibhāgena tadbhūyo vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ | 3, 2 6 1
tadyathā kukṣer aprapīḍanam āhāreṇa hṛdayasyānavarodhaḥ pārśvayor avipāṭanam anatigauravam udarasya prīṇanam indriyāṇāṁ ,«kṣutpipāsoparamaḥ sthānāsanaśayanagamanocchvāsapraśvāsahāsyasaṁkathāsu sukhānuvṛttiḥ sāyaṁ prātaścasukhena pariṇamanaṁ »,«balavarṇopacayakaratvaṁ ceti mātrāvato lakṣaṇamāhārasya bhavati ||» 3, 2 6 2
amātrāvattvaṁ punardvividham ācakṣate hīnam adhikaṁ ca | 3, 2 7 1
tatra hīnamātram āhārarāśiṁ balavarṇopacayakṣayakaram atṛptikaram udāvartakaram anāyuṣyavṛṣyam anaujasyaṁ ,"śarīramanobuddhīndriyopaghātakaraṁ sāravidhamanam alakṣmyāvaham aśīteśca vātavikārāṇām āyatanam ācakṣate atimātraṁ punaḥ ",«sarvadoṣaprakopaṇam icchanti kuśalāḥ |» 3, 2 7 2
yo hi mūrtānām āhārajātānāṁ sauhityaṁ gatvā dravaistṛptim āpadyate bhūyastasyām āśayagatā vātapittaśleṣmāṇo ,"'bhyavahāreṇātimātreṇātiprapīḍyamānāḥ sarve yugapat prakopam āpadyante te prakupitāstam evāhārarāśim apariṇatam āviśya ",«kukṣyekadeśam annāśritā viṣṭambhayantaḥ sahasā vāpy uttarādharābhyāṁ mārgābhyāṁ pracyāvayantaḥ pṛthak pṛthagimān vikārān »,«abhinirvartayantyatimātrabhoktuḥ |» 3, 2 7 3
tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣamūrchābhramāgnivaiṣamyapārśvapṛṣṭhakaṭigrahasirākuñcanastambhanāni karoti pittaṁ punar ,«jvarātīsārāntardāhatṛṣṇāmadabhramapralapanāni śleṣmā tu chardyarocakāvipākaśītajvarālasyagātragauravāṇi ||» 3, 2 7 4
na ca khalu kevalam atimātram evāhārarāśim āmapradoṣakaram icchanti api tu khalu ,«gururūkṣaśītaśuṣkadviṣṭaviṣṭambhividāhyaśuciviruddhānām akāle cānnapānānām upasevanaṁ »,«kāmakrodhalobhamoherṣyāhrīśokamānodvegabhayopataptamanasā vā yad annapānam upayujyate tad apyāmam eva pradūṣayati ||» 3, 2 8 0
bhavati cātra | 3, 2 9 1
mātrayāpyabhyavahṛtaṁ pathyaṁ cānnaṁ na jīryati | 3, 2 9 2
cintāśokabhayakrodhaduḥkhaśayyāprajāgaraiḥ || 3, 2 9 3
taṁ dvividham āmapradoṣam ācakṣate bhiṣajaḥ visūcikām alasakaṁ ca || 3, 2 10 0
tatra visūcikāmūrdhvaṁ cādhaśca pravṛttāmadoṣāṁ yathoktarūpāṁ vidyāt || 3, 2 11 0
alasakam upadekṣyāmaḥ durbalasyālpāgner bahuśleṣmaṇo vātamūtrapurīṣavegavidhāriṇaḥ sthiragurubahurūkṣaśītaśuṣkānnasevinas tad ,«annapānam anilaprapīḍitaṁ śleṣmaṇā ca vibaddhamārgam atimātrapralīnam alasatvānna bahirmukhībhavati tataśchardyatīsāravarjyāny »,"āmapradoṣaliṅgāny abhidarśayaty atimātrāṇi |" 3, 2 12 1
atimātrapraduṣṭāśca doṣāḥ praduṣṭām abaddhamārgās tiryaggacchantaḥ kadācideva kevalamasya śarīraṁ daṇḍavat stambhayanti ,«tatastaṁ daṇḍālasakam asādhyaṁ bruvate |» 3, 2 12 2
viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlinaḥ punar āmadoṣam āmaviṣam ityācakṣate bhiṣajaḥ viṣasadṛśaliṅgatvāt tat paramasādhyam āśukāritvād ,«viruddhopakramatvācceti ||» 3, 2 12 3
tatra sādhyamāmaṁ praduṣṭam alasībhūtam ullekhayed ādau pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṁ vāri tataḥ svedanavartipraṇidhānābhyām ,«upācared upavāsayeccainam |» 3, 2 13 1
visūcikāyāṁ tu laṅghanamevāgre viriktavaccānupūrvī | 3, 2 13 2
āmapradoṣeṣu tvannakāle jīrṇāhāraṁ punardoṣāvaliptāmāśayaṁ stimitagurukoṣṭham anannābhilāṣiṇam abhisamīkṣya pāyayed ,«doṣaśeṣapācanārtham auṣadham agnisaṁdhukṣaṇārthaṁ ca natvevājīrṇāśanam āmapradoṣadurbalo hyagnirna yugapaddoṣam »,«auṣadham āhārajātaṁ ca śaktaḥ paktum |» 3, 2 13 3
api cāmapradoṣāhārauṣadhavibhramo 'tibalatvād uparatakāyāgniṁ saha saivāturam abalam atipātayet | 3, 2 13 4
āmapradoṣajānāṁ punarvikārāṇām apatarpaṇenaivoparamo bhavati sati tvanubandhe kṛtāpatarpaṇānāṁ vyādhīnāṁ nigrahe ,«nimittaviparītam apāsyauṣadham ātaṅkaviparītam evāvacārayed yathāsvam |» 3, 2 13 5
sarvavikārāṇām api ca nigrahe hetuvyādhiviparītam auṣadhamicchanti kuśalāḥ tadarthakāri vā | 3, 2 13 6
vimuktāmapradoṣasya punaḥ paripakvadoṣasya dīpte cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṁ vidhivat snehapānaṁ ca yuktyā prayojyaṁ ,«prasamīkṣya doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasām avasthāntarāṇi vikārāṁśca samyagiti ||» 3, 2 13 7
bhavati cātra | 3, 2 14 1
āhāravidhyāyatanāni cāṣṭau samyak parīkṣyātmahitaṁ vidadhyāt | 3, 2 14 2
anyaśca yaḥ kaścidihāsti mārgo hitopayogeṣu bhajeta taṁ ca || 3, 2 14 3
aśitaṁ khāditaṁ pītaṁ līḍhaṁ ca kva vipacyate | 3, 2 15 1
etattvāṁ dhīra pṛcchāmastanna ācakṣva buddhiman || 3, 2 15 2
ityagniveśapramukhaiḥ śiṣyaiḥ pṛṣṭaḥ punarvasuḥ | 3, 2 16 1
ācacakṣe tatastebhyo yatrāhāro vipacyate || 3, 2 16 2
nābhistanāntaraṁ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ | 3, 2 17 1
aśitaṁ khāditaṁ pītaṁ līḍhaṁ cātra vipacyate || 3, 2 17 2
āmāśayagataḥ pākamāhāraḥ prāpya kevalam | 3, 2 18 1
pakvaḥ sarvāśayaṁ paścāddhamanībhiḥ prapadyate || 3, 2 18 2
tatra ślokaḥ | 3, 2 19 1
tasya mātrāvato liṅgaṁ phalaṁ coktaṁ yathāyatham | 3, 2 19 2
amātrasya tathā liṅgaṁ phalaṁ coktaṁ vibhāgaśaḥ || 3, 2 19 3
athāto janapadoddhvaṁsanīyaṁ vimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 3, 3 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 3, 3 2 0
janapadamaṇḍale pañcālakṣetre dvijātivarādhyuṣite kāmpilyarājadhānyāṁ bhagavān punarvasurātreyo 'ntevāsigaṇaparivṛtaḥ paścime ,«gharmamāse gaṅgātīre vanavicāram anuvicarañchiṣyam agniveśam abravīt ||» 3, 3 3 0
dṛśyante hi khalu saumya nakṣatragrahagaṇacandrasūryānilānalānāṁ diśāṁ cāprakṛtibhūtānāmṛtuvaikārikā bhāvāḥ acirādito bhūr api ca ,«na yathāvad rasavīryavipākaprabhāvam oṣadhīnāṁ pratividhāsyati tadviyogāccātaṅkaprāyatā niyatā |» 3, 3 4 1
tasmāt prāguddhvaṁsāt prāk ca bhūmer virasībhāvād uddharadhvaṁ saumya bhaiṣajyāni yāvan nopahatarasavīryavipākaprabhāvāṇi ,«bhavanti |» 3, 3 4 2
vayaṁ caiṣāṁ rasavīryavipākaprabhāvān upayokṣyāmahe ye cāsmān anukāṅkṣanti yāṁśca vayam anukāṅkṣāmaḥ | 3, 3 4 3
na hi samyaguddhṛteṣu saumya bhaiṣajyeṣu samyagvihiteṣu samyak cāvacāriteṣu janapadoddhvaṁsakarāṇāṁ vikārāṇāṁ kiṁcit ,«pratīkāragauravaṁ bhavati ||» 3, 3 4 4
evaṁvādinaṁ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca uddhṛtāni khalu bhagavan bhaiṣajyāni samyagvihitāni samyagavacāritāni ca api tu ,«khalu janapadoddhvaṁsanam ekenaiva vyādhinā yugapad asamānaprakṛtyāhāradehabalasātmyasattvavayasāṁ manuṣyāṇāṁ »,«kasmādbhavatīti ||» 3, 3 5 0
tamuvāca bhagavānātreyaḥ evam asāmānyāvatām apyebhir agniveśa prakṛtyādibhir bhāvair manuṣyāṇāṁ ye'nye bhāvāḥ ,«sāmānyāstadvaiguṇyāt samānakālāḥ samānaliṅgāśca vyādhayo 'bhinirvartamānā janapadam uddhvaṁsayanti |» 3, 3 6 1
te tu khalvime bhāvāḥ sāmānyā janapadeṣu bhavanti tadyathā vāyur udakaṁ deśaḥ kāla iti || 3, 3 6 2
tatra vātam evaṁvidham anārogyakaraṁ vidyāt tadyathā yathartuviṣamam atistimitam aticalam atiparuṣam atiśītam atyuṣṇam atirūkṣam ,«atyabhiṣyandinam atibhairavārāvam atipratihataparasparagatim atikuṇḍalinam asātmyagandhabāṣpasikatāpāṁśudhūmopahatam iti »,«udakaṁ tu khalvatyarthavikṛtagandhavarṇarasasparśaṁ kledabahulam apakrāntajalacaravihaṅgam upakṣīṇajaleśayam aprītikaram »,«apagataguṇaṁ vidyāt deśaṁ punaḥ prakṛtivikṛtavarṇagandharasasparśaṁ kledabahulam upasṛṣṭaṁ »,«sarīsṛpavyālamaśakaśalabhamakṣikāmūṣakolūkaśmāśānikaśakunijambūkādibhis tṛṇolūpopavanavantaṁ pratānādibahulam »,«apūrvavadavapatitaśuṣkanaṣṭaśasyaṁ dhūmrapavanaṁ pradhmātapatatrigaṇam utkruṣṭaśvagaṇam »,«udbhrāntavyathitavividhamṛgapakṣisaṅgham utsṛṣṭanaṣṭadharmasatyalajjācāraśīlaguṇajanapadaṁ śaśvatkṣubhitodīrṇasalilāśayaṁ »,«pratatolkāpātanirghātabhūmikampam atibhayārāvarūpaṁ rūkṣatāmrāruṇasitābhrajālasaṁvṛtārkacandratārakam abhīkṣṇaṁ »,«sasaṁbhramodvegam iva satrāsaruditamiva satamaskam iva guhyakācaritam ivākranditaśabdabahulaṁ cāhitaṁ vidyāt kālaṁ tu khalu »,«yathartuliṅgādviparītaliṅgam atiliṅgaṁ hīnaliṅgaṁ cāhitaṁ vyavasyet imān evaṁdoṣayuktāṁścaturo bhāvāñjanapadoddhvaṁsakarān »,«vadanti kuśalāḥ ato'nyathābhūtāṁstu hitān ācakṣate ||» 3, 3 7 0
viguṇeṣvapi khalveteṣu janapadoddhvaṁsakareṣu bhāveṣu bheṣajenopapādyamānānām abhayaṁ bhavati rogebhya iti || 3, 3 8 0
bhavanti cātra | 3, 3 9 1
vaiguṇyamupapannānāṁ deśakālānilāmbhasām | 3, 3 9 2
garīyastvaṁ viśeṣeṇa hetumat sampravakṣyate || 3, 3 9 3
vātājjalaṁ jalāddeśaṁ deśāt kālaṁ svabhāvataḥ | 3, 3 10 1
vidyād duṣparihāryatvād garīyastaram arthavit || 3, 3 10 2
vāyvādiṣu yathoktānāṁ doṣāṇāṁ tu viśeṣavit | 3, 3 11 1
pratīkārasya saukarye vidyāllāghavalakṣaṇam || 3, 3 11 2
caturṣvapi tu duṣṭeṣu kālānteṣu yadā narāḥ | 3, 3 12 1
bheṣajenopapādyante na bhavantyāturāstadā || 3, 3 12 2
yeṣāṁ na mṛtyusāmānyaṁ sāmānyaṁ na ca karmaṇām | 3, 3 13 1
karma pañcavidhaṁ teṣāṁ bheṣajaṁ paramucyate || 3, 3 13 2
rasāyanānāṁ vidhivaccopayogaḥ praśasyate | 3, 3 14 1
śasyate dehavṛttiśca bheṣajaiḥ pūrvamuddhṛtaiḥ || 3, 3 14 2
sasyaṁ bhūte dayā dānaṁ balayo devatārcanam | 3, 3 15 1
sadvṛttasyānuvṛttiśca praśamo guptirātmanaḥ || 3, 3 15 2
hitaṁ janapadānāṁ ca śivānāmupasevanam | 3, 3 16 1
sevanaṁ brahmacaryasya tathaiva brahmacāriṇām || 3, 3 16 2
saṁkathā dharmaśāstrāṇāṁ maharṣīṇāṁ jitātmanām | 3, 3 17 1
dhārmikaiḥ sāttvikairnityaṁ sahāsyā vṛddhasaṁmataiḥ || 3, 3 17 2
ityetadbheṣajaṁ proktam āyuṣaḥ paripālanam | 3, 3 18 1
yeṣāmaniyato mṛtyustasmin kāle sudāruṇe || 3, 3 18 2
iti śrutvā janapadoddhvaṁsane kāraṇāni punarapi bhagavantamātreyam agniveśa uvācātha khalu bhagavan kutomūlam eṣāṁ ,«vāyvādīnāṁ vaiguṇyam utpadyate yenopapannā janapadamuddhvaṁsayantīti ||» 3, 3 19 0
tamuvāca bhagavānātreyaḥ sarveṣām apyagniveśa vāyvādīnāṁ yadvaiguṇyamutpadyate tasya mūlamadharmaḥ tanmūlaṁ vāsatkarma ,«pūrvakṛtaṁ tayoryoniḥ prajñāparādha eva |» 3, 3 20 1
tadyathā yadā vai deśanagaranigamajanapadapradhānā dharmam utkramyādharmeṇa prajāṁ vartayanti tadāśritopāśritāḥ ,«paurajanapadā vyavahāropajīvinaśca tamadharmam abhivardhayanti tataḥ so'dharmaḥ prasabhaṁ dharmam antardhatte tataste »,"'ntarhitadharmāṇo devatābhirapi tyajyante teṣāṁ tathāntarhitadharmaṇām adharmapradhānānām apakrāntadevatānām ṛtavo ",«vyāpadyante tena nāpo yathākālaṁ devo varṣati na vā varṣati vikṛtaṁ vā varṣati vātā na samyagabhivānti kṣitirvyāpadyate »,«salilānyupaśuṣyanti oṣadhayaḥ svabhāvaṁ parihāyāpadyante vikṛtiṁ tata uddhvaṁsante janapadāḥ spṛśyābhyavahāryadoṣāt ||» 3, 3 20 2
tathā śastraprabhavasyāpi janapadoddhvaṁsasyādharma eva heturbhavati | 3, 3 21 1
ye 'tipravṛddhalobhakrodhamohamānās te durbalān avamatyātmasvajanaparopaghātāya śastreṇa parasparam abhikrāmanti parān ,«vābhikrāmanti parair vābhikrāmyante ||» 3, 3 21 2
rakṣogaṇādibhirvā vividhair bhūtasaṅghais tamadharmam anyad vāpyapacārāntaram upalabhyābhihanyante || 3, 3 22 0
tathābhiśāpaprabhavasyāpyadharma eva heturbhavati | 3, 3 23 1
ye luptadharmāṇo dharmād apetāste guruvṛddhasiddharṣipūjyān avamatyāhitānyācaranti tatastāḥ prajā gurvādibhirabhiśaptā ,«bhasmatām upayānti prāgevānekapuruṣakulavināśāya niyatapratyayopalambhād aniyatāś cāpare ||» 3, 3 23 2
prāgapi cādharmādṛte nāśubhotpattiranyato'bhūt | 3, 3 24 1
ādikāle hyaditisutasamaujaso 'tivimalavipulaprabhāvāḥ pratyakṣadevadevarṣidharmayajñavidhividhānāḥ śailasārasaṁhatasthiraśarīrāḥ ,«prasannavarṇendriyāḥ pavanasamabalajavaparākramāścārusphico 'bhirūpapramāṇākṛtiprasādopacayavantaḥ »,«satyārjavānṛśaṁsyadānadamaniyamatapa'upavāsabrahmacaryavrataparā »,«vyapagatabhayarāgadveṣamohalobhakrodhaśokamānaroganidrātandrāśramaklamālasyaparigrahāśca puruṣā babhūvur amitāyuṣaḥ |» 3, 3 24 2
teṣām udārasattvaguṇakarmaṇām acintyarasavīryavipākaprabhāvaguṇasamuditāni prādurbabhūvuḥ śasyāni sarvaguṇasamuditatvāt ,«pṛthivyādīnāṁ kṛtayugasyādau |» 3, 3 24 3
bhraśyati tu kṛtayuge keṣāṁcid atyādānāt sāṁpannikānāṁ sattvānāṁ śarīragauravam āsīt śarīragauravācchramaḥ śramādālasyam ,"ālasyāt saṁcayaḥ saṁcayāt parigrahaḥ parigrahāllobhaḥ prādurāsīt kṛte |" 3, 3 24 4
tatastretāyāṁ lobhād abhidrohaḥ abhidrohānṛtavacanam anṛtavacanāt ,«kāmakrodhamānadveṣapāruṣyābhighātabhayatāpaśokacintodvegādayaḥ pravṛttāḥ |» 3, 3 24 5
tatastretāyāṁ dharmapādo 'ntardhānamagamat | 3, 3 24 6
tasyāntardhānāt yugavarṣapramāṇasya pādahrāsaḥ pṛthivyādeśca guṇapādapraṇāśo 'bhūt | 3, 3 24 7
tatpraṇāśakṛtaśca śasyānāṁ snehavaimalyarasavīryavipākaprabhāvaguṇapādabhraṁśaḥ | 3, 3 24 8
tatastāni prajāśarīrāṇi hīyamānaguṇapādair āhāravihārair ayathāpūrvam upaṣṭabhyamānānyagnimārutaparītāni prāgvyādhibhir ,«jvarādibhir ākrāntāni |» 3, 3 24 9
ataḥ prāṇino hrāsam avāpur āyuṣaḥ kramaśa iti || 3, 3 24 10
bhavataścātra | 3, 3 25 1
yuge yuge dharmapādaḥ krameṇānena hīyate | 3, 3 25 2
guṇapādaśca bhūtānāmevaṁ lokaḥ pralīyate || 3, 3 25 3
saṁvatsaraśate pūrṇe yāti saṁvatsaraḥ kṣayam | 3, 3 26 1
dehināmāyuṣaḥ kāle yatra yanmānamiṣyate || 3, 3 26 2
iti vikārāṇāṁ prāgutpattiheturukto bhavati || 3, 3 27 0
evaṁvādinaṁ bhagavantamagniveśa uvāca kiṁnu khalu bhagavan niyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṁ na veti || 3, 3 28 0
taṁ bhagavānuvāca | 3, 3 29 1
ihāgniveśa bhūtānām āyur yuktimapekṣate | 3, 3 29 2
daive puruṣakāre ca sthitaṁ hyasya balābalam || 3, 3 29 3
daivam ātmakṛtaṁ vidyāt karma yat paurvadaihikam | 3, 3 30 1
smṛtaḥ puruṣakārastu kriyate yadihāparam || 3, 3 30 2
balābalaviśeṣo'sti tayorapi ca karmaṇoḥ | 3, 3 31 1
dṛṣṭaṁ hi trividhaṁ karma hīnaṁ madhyamam uttamam || 3, 3 31 2
tayor udārayor yuktir dīrghasya ca sukhasya ca | 3, 3 32 1
niyatasyāyuṣo heturviparītasya cetarā || 3, 3 32 2
madhyamā madhyamasyeṣṭā kāraṇaṁ śṛṇu cāparam | 3, 3 33 1
daivaṁ puruṣakāreṇa durbalaṁ hyupahanyate || 3, 3 33 2
daivena cetarat karma viśiṣṭenopahanyate | 3, 3 34 1
dṛṣṭvā yadeke manyante niyataṁ mānamāyuṣaḥ || 3, 3 34 2
karma kiṁcit kvacit kāle vipāke niyataṁ mahat | 3, 3 35 1
kiṁcittvakālaniyataṁ pratyayaiḥ pratibodhyate || 3, 3 35 2
tasmādubhayadṛṣṭatvādekāntagrahaṇamasādhu | 3, 3 36 1
nidarśanam api cātrodāhariṣyāmaḥ yadi hi niyatakālapramāṇam āyuḥ sarvaṁ syāt tadāyuṣkāmāṇāṁ na ,«mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādyāḥ kriyā iṣṭayaśca prayojyeran »,«nodbhrāntacaṇḍacapalagogajoṣṭrakharaturagamahiṣādayaḥ pavanādayaśca duṣṭāḥ parihāryāḥ syuḥ na »,«prapātagiriviṣamadurgāmbuvegāḥ tathā na pramattonmattodbhrāntacaṇḍacapalamohalobhākulamatayaḥ nārayaḥ na pravṛddho'gniḥ ca »,«vividhaviṣāśrayāḥ sarīsṛporagādayaḥ na sāhasaṁ nādeśakālacaryā na narendraprakopa iti evamādayo hi bhāvā nābhāvakarāḥ syuḥ »,"āyuṣaḥ sarvasya niyatakālapramāṇatvāt |" 3, 3 36 2
na cānabhyastākālamaraṇabhayanivārakāṇām akālamaraṇabhayam āgacchet prāṇināṁ vyarthāścārambhakathāprayogabuddhayaḥ ,«syurmaharṣīṇāṁ rasāyanādhikāre nāpīndro niyatāyuṣaṁ śatruṁ vajreṇābhihanyāt nāśvināvārtaṁ bheṣajenopapādayetāṁ na maharṣayo »,«yatheṣṭam āyus tapasā prāpnuyuḥ na ca viditaveditavyā maharṣayaḥ sasureśāḥ samyak paśyeyur upadiśeyurācareyurvā |» 3, 3 36 3
api ca sarvacakṣuṣāmetat paraṁ yadaindraṁ cakṣuḥ idaṁ cāpyasmākaṁ tena pratyakṣaṁ yathā puruṣasahasrāṇām utthāyotthāyāhavaṁ ,«kurvatām akurvatāṁ cātulyāyuṣṭvaṁ tathā jātamātrāṇām apratīkārāt pratīkārācca aviṣaviṣaprāśināṁ cāpyatulyāyuṣṭvameva na ca tulyo »,«yogakṣema udapānaghaṭānāṁ citraghaṭānāṁ cotsīdatāṁ tasmāddhitopacāramūlaṁ jīvitam ato viparyayānmṛtyuḥ |» 3, 3 36 4
api ca deśakālātmaguṇaviparītānāṁ karmaṇām āhāravikārāṇāṁ ca kramopayogaḥ samyak tyāgaḥ sarvasya cātiyogāyogamithyāyogānāṁ ,«sarvātiyogasaṁdhāraṇam asaṁdhāraṇam udīrṇānāṁ ca gatimatāṁ sāhasānāṁ ca varjanam ārogyānuvṛttau hetum upalabhāmahe »,«samyagupadiśāmaḥ samyak paśyāmaśceti ||» 3, 3 36 5
ataḥ paramagniveśa uvāca evaṁ satyaniyatakālapramāṇāyuṣāṁ bhagavan kathaṁ kālamṛtyurakālamṛtyurvā bhavatīti || 3, 3 37 0
tamuvāca bhagavānātreyaḥ śrūyatāmagniveśa yathā yānasamāyukto'kṣaḥ prakṛtyaivākṣaguṇairupetaḥ sa ca sarvaguṇopapanno ,«vāhyamāno yathākālaṁ svapramāṇakṣayād evāvasānaṁ gacchet tathāyuḥ śarīropagataṁ balavatprakṛtyā yathāvadupacaryamāṇaṁ »,«svapramāṇakṣayād evāvasānaṁ gacchati sa mṛtyuḥ kāle |» 3, 3 38 1
yathā ca sa evākṣo 'tibhārādhiṣṭhitatvād viṣamapathād apathād akṣacakrabhaṅgād vāhyavāhakadoṣād aṇimokṣād anupāṅgāt ,«paryasanāccāntarāvasānam āpadyate tathāyurapyayathābalam ārambhād ayathāgnyabhyavaharaṇād viṣamābhyavaharaṇād »,«viṣamaśarīranyāsād atimaithunād asatsaṁśrayād udīrṇavegavinigrahād vidhāryavegāvidhāraṇād bhūtaviṣavāyvagnyupatāpād »,«abhighātād āhārapratīkāravivarjanāccāntarāvasānam āpadyate sa mṛtyurakāle tathā jvarādīn apyātaṅkān mithyopacaritān akālamṛtyūn »,«paśyāma iti ||» 3, 3 38 2
athāgniveśaḥ papraccha kiṁnu khalu bhagavan jvaritebhyaḥ pānīyamuṣṇaṁ prayacchanti bhiṣajo bhūyiṣṭhaṁ na tathā śītam asti ca ,"śītasādhyo'pi dhāturjvarakara iti ||" 3, 3 39 0
tamuvāca bhagavānātreyaḥ jvaritasya kāyasamutthānadeśakālān abhisamīkṣya pācanārthaṁ pānīyamuṣṇaṁ prayacchanti bhiṣajaḥ | 3, 3 40 1
jvaro hyāmāśayasamutthaḥ prāyo bheṣajāni cāmāśayasamutthānāṁ vikārāṇāṁ pācanavamanāpatarpaṇasamarthāni bhavanti ,«pācanārthaṁ ca pānīyamuṣṇaṁ tasmād etajjvaritebhyaḥ prayacchanti bhiṣajo bhūyiṣṭham |» 3, 3 40 2
taddhi teṣāṁ pītaṁ vātam anulomayati agniṁ codaryam udīrayati kṣipraṁ jarāṁ gacchati śleṣmāṇaṁ pariśoṣayati svalpamapi ca pītaṁ ,«tṛṣṇāpraśamanāyopakalpate tathā yuktam api caitannātyarthotsannapitte jvare sadāhabhramapralāpātisāre vā pradeyam uṣṇena hi »,«dāhabhramapralāpātisārā bhūyo'bhivardhante śīte na copaśāmyantīti ||» 3, 3 40 3
bhavati cātra | 3, 3 41 1
śītenoṣṇakṛtān rogāñchamayanti bhiṣagvidaḥ | 3, 3 41 2
ye tu śītakṛtā rogāsteṣāmuṣṇaṁ bhiṣagjitam || 3, 3 41 3
evamitareṣāmapi vyādhīnāṁ nidānaviparītaṁ bheṣajaṁ bhavati yathāpatarpaṇanimittānāṁ vyādhīnāṁ nāntareṇa pūraṇamasti śāntiḥ ,«tathā pūraṇanimittānāṁ vyādhīnāṁ nāntareṇāpatarpaṇam ||» 3, 3 42 0
apatarpaṇamapi ca trividhaṁ laṅghanaṁ laṅghanapācanaṁ doṣāvasecanaṁ ceti || 3, 3 43 0
tatra laṅghanam alpabaladoṣāṇāṁ laṅghanena hyagnimārutavṛddhyā vātātapaparītam ivālpam udakamalpo doṣaḥ praśoṣamāpadyate ,«laṅghanapācane tu madhyabaladoṣāṇāṁ laṅghanapācanābhyāṁ hi sūryasaṁtāpamārutābhyāṁ pāṁśubhasmāvakiraṇairiva »,«cānatibahūdakaṁ madhyabalo doṣaḥ praśoṣam āpadyate bahudoṣāṇāṁ punardoṣāvasecanameva kāryaṁ na hyabhinne kedārasetau »,«palvalāpraseko'sti tadvad doṣāvasecanam ||» 3, 3 44 0
doṣāvasecanamanyadvā bheṣajaṁ prāptakālamapyāturasya naivaṁvidhasya kuryāt | 3, 3 45 1
tadyathā anapavādapratīkārasyādhanasyāparicārakasya vaidyamāninaścaṇḍasyāsūyakasya tīvrādharmārucer ,«atikṣīṇabalamāṁsaśoṇitasyāsādhyarogopahatasya mumūrṣuliṅgānvitasya ceti |» 3, 3 45 2
evaṁvidhaṁ hyāturam upacaran bhiṣak pāpīyasāyaśasā yogam ṛcchatīti || 3, 3 45 3
bhavati cātra | 3, 3 46 1
tadātve cānubandhe vā yasya syādaśubhaṁ phalam | 3, 3 46 2
karmaṇastanna kartavyam etadbuddhimatāṁ matam || 3, 3 46 3
alpodakadrumo yastu pravātaḥ pracurātapaḥ | 3, 3 47 1
jñeyaḥ sa jāṅgalo deśaḥ svalparogatamo'pi ca || 3, 3 47 2
pracurodakavṛkṣo yo nivāto durlabhātapaḥ | 3, 3 48 1
anūpo bahudoṣaśca samaḥ sādhāraṇo mataḥ || 3, 3 48 2
tatra ślokāḥ | 3, 3 49 1
pūrvarūpāṇi sāmānyā hetavaḥ sasvalakṣaṇāḥ | 3, 3 49 2
deśoddhvaṁsasya bhaiṣajyaṁ hetūnāṁ mūlameva ca || 3, 3 49 3
prāgvikārasamutpattir āyuṣaśca kṣayakramaḥ | 3, 3 50 1
maraṇaṁ prati bhūtānāṁ kālākālaviniścayaḥ || 3, 3 50 2
yathā cākālamaraṇaṁ yathāyuktaṁ ca bheṣajam | 3, 3 51 1
siddhiṁ yātyauṣadhaṁ yeṣāṁ na kuryādyena hetunā || 3, 3 51 2
tadātreyo'gniveśāya nikhilaṁ sarvamuktavān | 3, 3 52 1
deśoddhvaṁsanimittīye vimāne munisattamaḥ || 3, 3 52 2
athātastrividharogaviśeṣavijñānīyaṁ vimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 3, 4 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 3, 4 2 0
trividhaṁ khalu rogaviśeṣavijñānaṁ bhavati tadyathā āptopadeśaḥ pratyakṣam anumānaṁ ceti || 3, 4 3 0
tatrāptopadeśo nāmāptavacanam | 3, 4 4 1
āptā hyavitarkasmṛtivibhāgavido niṣprītyupatāpadarśinaśca | 3, 4 4 2
teṣām evaṁguṇayogād yadvacanaṁ tatpramāṇam | 3, 4 4 3
apramāṇaṁ punarmattonmattamūrkharaktaduṣṭāduṣṭavacanamiti pratyakṣaṁ tu khalu tadyat svayamindriyairmanasā copalabhyate | 3, 4 4 4
anumānaṁ khalu tarko yuktyapekṣaḥ || 3, 4 4 5
trividhena khalvanena jñānasamudāyena pūrvaṁ parīkṣya rogaṁ sarvathā sarvamathottarakālam adhyavasānamadoṣaṁ bhavati na hi ,«jñānāvayavena kṛtsne jñeye jñānamutpadyate |» 3, 4 5 1
trividhe tvasmin jñānasamudaye pūrvam āptopadeśājjñānaṁ tataḥ pratyakṣānumānābhyāṁ parīkṣopapadyate | 3, 4 5 2
kiṁ hyanupadiṣṭaṁ pūrvaṁ yattat pratyakṣānumānābhyāṁ parīkṣamāṇo vidyāt | 3, 4 5 3
tasmād dvividhā parīkṣā jñānavatāṁ pratyakṣam anumānaṁ ca trividhā vā sahopadeśena || 3, 4 5 4
tatredamupadiśanti buddhimantaḥ rogam ekaikam evaṁprakopaṇam evaṁyonim evamutthānam evamātmānam evamadhiṣṭhānam ,«evaṁvedanam evaṁsaṁsthānam evaṁśabdasparśarūparasagandham evamupadravam evaṁvṛddhisthānakṣayasamanvitam »,«evamudarkam evaṁnāmānam evaṁyogaṁ vidyāt tasminniyaṁ pratīkārārthā pravṛttirathavā nivṛttirityupadeśājjñāyate ||» 3, 4 6 0
pratyakṣatastu khalu rogatattvaṁ bubhutsuḥ sarvairindriyaiḥ sarvānindriyārthān āturaśarīragatān parīkṣeta anyatra rasajñānāt tadyathā ,«antrakūjanaṁ sandhisphuṭanam aṅgulīparvaṇāṁ ca svaraviśeṣāṁśca ye cānye'pi keciccharīropagatāḥ śabdāḥ syustāñchrotreṇa parīkṣeta »,«varṇasaṁsthānapramāṇacchāyāḥ śarīraprakṛtivikārau cakṣurvaiṣayikāṇi yāni cānyānyanuktāni tāni cakṣuṣā parīkṣeta rasaṁ tu »,«khalvāturaśarīragatam indriyavaiṣayikam apyanumānād avagacchet na hyasya pratyakṣeṇa grahaṇam upapadyate »,«tasmādāturaparipraśnenaivāturamukharasaṁ vidyāt yūkāpasarpaṇena tvasya śarīravairasyaṁ makṣikopasarpaṇena śarīramādhuryaṁ »,«lohitapittasaṁdehe tu kiṁ dhārilohitaṁ lohitapittaṁ veti śvakākabhakṣaṇāddhārilohitam abhakṣaṇāllohitapittam ityanumātavyam evam »,«anyān apyāturaśarīragatān rasānanumimīta gandhāṁstu khalu sarvaśarīragatānāturasya prakṛtivaikārikān ghrāṇena parīkṣeta sparśaṁ »,«ca pāṇinā prakṛtivikṛtiyuktam |» 3, 4 7 1
iti pratyakṣato'numānād upadeśataśca parīkṣaṇam uktam || 3, 4 7 2
ime tu khalvanye'pyevameva bhūyo'numānajñeyā bhavanti bhāvāḥ | 3, 4 8 1
tadyathāgnijaraṇaśaktyā parīkṣeta balaṁ vyāyāmaśaktyā śrotrādīni śabdādyarthagrahaṇena mano'rthāvyabhicaraṇena vijñānaṁ ,«vyavasāyena rajaḥ saṅgena mohamavijñānena krodhamabhidroheṇa śokaṁ dainyena harṣamāmodena prītiṁ toṣeṇa bhayaṁ viṣādena »,«dhairyamaviṣādena vīryamutthānena avasthānamavibhrameṇa śraddhāmabhiprāyeṇa medhāṁ grahaṇena saṁjñāṁ nāmagrahaṇena »,«smṛtiṁ smaraṇena hriyamapatrapaṇena śīlamanuśīlanena dveṣaṁ pratiṣedhena upadhimanubandhena dhṛtim alaulyena vaśyatāṁ »,«vidheyatayā vayobhaktisātmyavyādhisamutthānāni kāladeśopaśayavedanāviśeṣeṇa gūḍhaliṅgaṁ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṁ »,«doṣapramāṇaviśeṣam apacāraviśeṣeṇa āyuṣaḥ kṣayamariṣṭaiḥ upasthitaśreyastvaṁ kalyāṇābhiniveśena amalaṁ sattvamavikāreṇa »,«grahaṇyāstu mṛdudāruṇatvaṁ svapnadarśanamabhiprāyaṁ dviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni cāturaparipraśnenaiva vidyāditi ||» 3, 4 8 2
bhavanti cātra āptataścopadeśena pratyakṣakaraṇena ca | 3, 4 9 1
anumānena ca vyādhīn samyagvidyādvicakṣaṇaḥ || 3, 4 9 2
sarvathā sarvamālocya yathāsaṁbhavam arthavit | 3, 4 10 1
athādhyavasyet tattve ca kārye ca tadanantaram || 3, 4 10 2
kāryatattvaviśeṣajñaḥ pratipattau na muhyati | 3, 4 11 1
amūḍhaḥ phalamāpnoti yadamohanimittajam || 3, 4 11 2
jñānabuddhipradīpena yo nāviśati tattvavit | 3, 4 12 1
āturasyāntarātmānaṁ na sa rogāṁścikitsati || 3, 4 12 2
tatra ślokau | 3, 4 13 1
sarvarogaviśeṣāṇāṁ trividhaṁ jñānasaṁgraham | 3, 4 13 2
yathā copadiśantyāptāḥ pratyakṣaṁ gṛhyate yathā || 3, 4 13 3
ye yathā cānumānena jñeyāstāṁścāpyudāradhīḥ | 3, 4 14 1
bhāvāṁstrirogavijñāne vimāne muniruktavān || 3, 4 14 2
athātaḥ srotasāṁ vimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 3, 5 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 3, 5 2 1
yāvantaḥ puruṣe mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvanta evāsmin srotasāṁ prakāraviśeṣāḥ | 3, 5 3 1
sarve hi bhāvāḥ puruṣe nāntareṇa srotāṁsyabhinirvartante kṣayaṁ vāpyabhigacchanti | 3, 5 3 2
srotāṁsi khalu pariṇāmamāpadyamānānāṁ dhātūnāmabhivāhīni bhavantyayanārthena || 3, 5 3 3
api caike srotasāmeva samudayaṁ puruṣamicchanti sarvagatatvāt sarvasaratvācca doṣaprakopaṇapraśamanānām | 3, 5 4 1
na tvetadevaṁ yasya hi srotāṁsi yacca vahanti yaccāvahanti yatra cāvasthitāni sarvaṁ tadanyattebhyaḥ | 3, 5 4 2
atibahutvāt khalu kecid aparisaṁkhyeyānyācakṣate srotāṁsi parisaṅkhyāni punaranye || 3, 5 4 3
teṣāṁ tu khalu srotasāṁ yathāsthūlaṁ katicitprakārānmūlataśca prakopavijñānataścānuvyākhyāsyāmaḥ ye ,«bhaviṣyantyalamanuktārthajñānāya jñānavatāṁ vijñānāya cājñānavatām |» 3, 5 5 1
tadyathā prāṇodakānnarasarudhiramāṁsamedosthimajjaśukramūtrapurīṣasvedavahānīti vātapittaśleṣmaṇāṁ punaḥ sarvaśarīracarāṇāṁ ,«sarvāṇi srotāṁsyayanabhūtāni tadvadatīndriyāṇāṁ punaḥ sattvādīnāṁ kevalaṁ cetanāvaccharīram ayanabhūtam adhiṣṭhānabhūtaṁ ca |» 3, 5 5 2
tadetat srotasāṁ prakṛtibhūtatvānna vikārairupasṛjyate śarīram || 3, 5 5 3
tatra prāṇavahānāṁ srotasāṁ hṛdayaṁ mūlaṁ mahāsrotaśca praduṣṭānāṁ tu khalveṣāmidaṁ viśeṣavijñānaṁ bhavati tadyathā atisṛṣṭam ,«atibaddhaṁ kupitamalpālpamabhīkṣṇaṁ vā saśabdaśūlam ucchvasantaṁ dṛṣṭvā prāṇavahānyasya srotāṁsi praduṣṭānīti vidyāt |» 3, 5 6 1
udakavahānāṁ srotasāṁ tālumūlaṁ kloma ca praduṣṭānāṁ tu khalveṣāmidaṁ viśeṣavijñānaṁ bhavati tadyathā ,«jihvātālvoṣṭhakaṇṭhaklomaśoṣaṁ pipāsāṁ cātipravṛddhāṁ dṛṣṭvodakavahānyasya srotāṁsi praduṣṭānīti vidyāt |» 3, 5 6 2
annavahānāṁ srotasāmāmāśayo mūlaṁ vāmaṁ ca pārśvaṁ praduṣṭānāṁ tu khalveṣāmidaṁ viśeṣavijñānaṁ bhavati tadyathā ,«anannābhilaṣaṇam arocakavipākau chardiṁ ca dṛṣṭvānnavahānyasya srotāṁsi praduṣṭānīti vidyāt |» 3, 5 6 3
rasavahānāṁ srotasāṁ hṛdayaṁ mūlaṁ daśa ca dhamanyaḥ | 3, 5 6 4
śoṇitavahānāṁ srotasāṁ yakṛnmūlaṁ plīhā ca | 3, 5 6 5
māṁsavahānāṁ ca srotasāṁ snāyurmūlaṁ tvak ca | 3, 5 6 6
medovahānāṁ srotasāṁ vṛkkau mūlaṁ vapāvahanaṁ ca | 3, 5 6 7
asthivahānāṁ srotasāṁ medo mūlaṁ jaghanaṁ ca | 3, 5 6 8
majjavahānāṁ srotasāmasthīni mūlaṁ sandhayaśca | 3, 5 6 9
śukravahānāṁ srotasāṁ vṛṣaṇau mūlaṁ śephaśca | 3, 5 6 10
praduṣṭānāṁ tu khalveṣāṁ rasādivahasrotasāṁ vijñānānyuktāni vividhāśitapītīye yānyeva hi dhātūnāṁ pradoṣavijñānāni tānyeva ,«yathāsvaṁ praduṣṭānāṁ dhātusrotasām |» 3, 5 6 11
mūtravahānāṁ srotasāṁ bastirmūlaṁ vaṅkṣaṇau ca praduṣṭānāṁ tu khalveṣāmidaṁ viśeṣavijñānaṁ bhavati tadyathā atisṛṣṭam ,«atibaddhaṁ prakupitam alpālpam abhīkṣṇaṁ vā bahalaṁ saśūlaṁ mūtrayantaṁ dṛṣṭvā mūtravahānyasya srotāṁsi praduṣṭānīti vidyāt |» 3, 5 6 12
purīṣavahānāṁ srotasāṁ pakvāśayo mūlaṁ sthūlagudaṁ ca praduṣṭānāṁ tu khalveṣāmidaṁ viśeṣavijñānaṁ bhavati tadyathā ,«kṛcchreṇālpālpaṁ saśabdaśūlam atidravam atigrathitam atibahu copaviśantaṁ dṛṣṭvā purīṣavahānyasya srotāṁsi praduṣṭānīti vidyāt |» 3, 5 6 13
svedavahānāṁ srotasāṁ medo mūlaṁ lomakūpāśca praduṣṭānāṁ tu khalveṣāmidaṁ viśeṣavijñānaṁ bhavati tadyathā asvedanam ,«atisvedanaṁ pāruṣyamatiślakṣṇatāmaṅgasya paridāhaṁ lomaharṣaṁ ca dṛṣṭvā svedavahānyasya srotāṁsi praduṣṭānīti vidyāt ||» 3, 5 6 14
srotāṁsi sirāḥ dhamanyaḥ rasāyanyaḥ rasavāhinyaḥ nāḍyaḥ panthānaḥ mārgāḥ śarīracchidrāṇi saṁvṛtāsaṁvṛtāni sthānāni āśayāḥ ,«niketāśceti śarīradhātvavakāśānāṁ lakṣyālakṣyāṇāṁ nāmāni bhavanti |» 3, 5 7 1
teṣāṁ prakopāt sthānasthāścaiva mārgagāśca śarīradhātavaḥ prakopamāpadyante itareṣāṁ prakopāditarāṇi ca | 3, 5 7 2
srotāṁsi srotāṁsyevadhātavaśca dhātūneva pradūṣayanti praduṣṭāḥ | 3, 5 7 3
teṣāṁ sarveṣāmeva vātapittaśleṣmāṇaḥ praduṣṭā dūṣayitāro bhavanti doṣasvabhāvāditi || 3, 5 7 4
bhavanti cātra | 3, 5 8 1
kṣayāt saṁdhāraṇād raukṣyād vyāyāmāt kṣudhitasya ca | 3, 5 8 2
prāṇavāhīni duṣyanti srotāṁsyanyaiśca dāruṇaiḥ || 3, 5 8 3
auṣṇyādāmādbhayāt pānādatiśuṣkānnasevanāt | 3, 5 9 1
ambuvāhīni duṣyanti tṛṣṇāyāścātipīḍanāt || 3, 5 9 2
atimātrasya cākāle cāhitasya ca bhojanāt | 3, 5 10 1
annavāhīni duṣyanti vaiguṇyāt pāvakasya ca || 3, 5 10 2
guruśītamatisnigdhamatimātraṁ samaśnatām | 3, 5 11 1
rasavāhīni duṣyanti cintyānāṁ cāticintanāt || 3, 5 11 2
vidāhīnyannapānāni snigdhoṣṇāni dravāṇi ca | 3, 5 12 1
raktavāhīni duṣyanti bhajatāṁ cātapānalau || 3, 5 12 2
abhiṣyandīni bhojyāni sthūlāni ca gurūṇi ca | 3, 5 13 1
māṁsavāhīni duṣyanti bhuktvā ca svapatāṁ divā || 3, 5 13 2
avyāyāmāddivāsvapnānmedyānāṁ cātibhakṣaṇāt | 3, 5 14 1
medovāhīni duṣyanti vāruṇyāścātisevanāt || 3, 5 14 2
vyāyāmādatisaṁkṣobhādasthnāmativighaṭṭanāt | 3, 5 15 1
asthivāhīni duṣyanti vātalānāṁ ca sevanāt || 3, 5 15 2
utpeṣādatyabhiṣyandādabhighātāt prapīḍanāt | 3, 5 16 1
majjavāhīni duṣyanti viruddhānāṁ ca sevanāt || 3, 5 16 2
akālayonigamanānnigrahād atimaithunāt | 3, 5 17 1
śukravāhīni duṣyanti śastrakṣārāgnibhistathā || 3, 5 17 2
mūtritodakabhakṣyastrīsevanānmūtranigrahāt | 3, 5 18 1
mūtravāhīni duṣyanti kṣīṇasyābhikṣatasya ca || 3, 5 18 2
saṁdhāraṇādatyaśanādajīrṇādhyaśanāttathā | 3, 5 19 1
varcovāhīni duṣyanti durbalāgneḥ kṛśasya ca || 3, 5 19 2
vyāyāmād atisaṁtāpācchītoṣṇākramasevanāt | 3, 5 20 1
svedavāhīni duṣyanti krodhaśokabhayaistathā || 3, 5 20 2
āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ | 3, 5 21 1
dhātubhirviguṇaścāpi srotasāṁ sa pradūṣakaḥ || 3, 5 21 2
atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṁ granthayo 'pi vā | 3, 5 22 1
vimārgagamanaṁ cāpi srotasāṁ duṣṭilakṣaṇam || 3, 5 22 2
svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca | 3, 5 23 1
srotāṁsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca || 3, 5 23 2
prāṇodakānnavāhānāṁ duṣṭānāṁ śvāsikī kriyā | 3, 5 24 1
kāryā tṛṣṇopaśamanī tathaivāmapradoṣikī || 3, 5 24 2
vividhāśitapītīye rasādīnāṁ yadauṣadham | 3, 5 25 1
rasādisrotasāṁ kuryāttadyathāsvamupakramam || 3, 5 25 2
mūtraviṭsvedavāhānāṁ cikitsā mautrakṛcchrikī | 3, 5 26 1
tathātisārikī kāryā tathā jvaracikitsikī || 3, 5 26 2
tatra ślokāḥ | 3, 5 27 1
trayodaśānāṁ mūlāni srotasāṁ duṣṭilakṣaṇam | 3, 5 27 2
sāmānyaṁ nāmaparyāyāḥ kopanāni parasparam || 3, 5 27 3
doṣahetuḥ pṛthaktvena bheṣajoddeśa eva ca | 3, 5 28 1
srotovimāne nirdiṣṭastathā cādau viniścayaḥ || 3, 5 28 2
kevalaṁ viditaṁ yasya śarīraṁ sarvabhāvataḥ | 3, 5 29 1
śārīrāḥ sarvarogāśca sa karmasu na muhyati || 3, 5 29 2
athāto rogānīkaṁ vimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 3, 6 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 3, 6 2 0
dve rogānīke bhavataḥ prabhāvabhedena sādhyam asādhyaṁ ca dve rogānīke balabhedena mṛdu dāruṇaṁ ca dve rogānīke ,«adhiṣṭhānabhedena mano'dhiṣṭhānaṁ śarīrādhiṣṭhānaṁ ca dve rogānīke nimittabhedena svadhātuvaiṣamyanimittam āgantunimittaṁ ca »,«dve rogānīke āśayabhedena āmāśayasamutthaṁ pakvāśayasamutthaṁ ceti |» 3, 6 3 1
evametat prabhāvabalādhiṣṭhānanimittāśayabhedāddvaidhaṁ sadbhedaprakṛtyantareṇa bhidyamānam athavāpi saṁdhīyamānaṁ ,«syādekatvaṁ bahutvaṁ vā |» 3, 6 3 2
ekatvaṁ tāvad ekameva rogānīkaṁ duḥkhasāmānyāt bahutvaṁ tu daśa rogānīkāni prabhāvabhedādinā bhavanti bahutvam api ,«saṁkhyeyaṁ syādasaṁkhyeyaṁ vā |» 3, 6 3 3
tatra saṁkhyeyaṁ tāvad yathoktam aṣṭodarīye aparisaṁkhyeyaṁ punaryathā mahārogādhyāye rugvarṇasamutthānādīnām ,«asaṁkhyeyatvāt ||» 3, 6 3 4
na ca saṁkhyeyāgreṣu bhedaprakṛtyantarīyeṣu vigītirityato doṣavatī syādatra kācitpratijñā na cāvigītir ityataḥ syādadoṣavatī | 3, 6 4 1
bhettā hi bhedyamanyathā bhinatti anyathā purastādbhinnaṁ bhedaprakṛtyantareṇa bhindan bhedasaṁkhyāviśeṣam ,"āpādayatyanekadhā na ca pūrvaṁ bhedāgramupahanti |" 3, 6 4 2
samānāyāmapi khalu bhedaprakṛtau prakṛtānuprayogāntaramapekṣyam | 3, 6 4 3
santi hyarthāntarāṇi samānaśabdābhihitāni santi cānarthāntarāṇi paryāyaśabdābhihitāni | 3, 6 4 4
samāno hi rogaśabdo doṣeṣu ca vyādhiṣu ca doṣā hyapi rogaśabdamātaṅkaśabdaṁ yakṣmaśabdaṁ doṣaprakṛtiśabdaṁ vikāraśabdaṁ ca ,«labhante vyādhayaśca rogaśabdam ātaṅkaśabdaṁ yakṣmaśabdaṁ doṣaprakṛtiśabdaṁ vikāraśabdaṁ ca labhante |» 3, 6 4 5
tatra doṣeṣu caiva vyādhiṣu ca rogaśabdaḥ samānaḥ śeṣeṣu tu viśeṣavān || 3, 6 4 6
tatra vyādhayo'parisaṁkhyeyā bhavanti atibahutvāt doṣāstu khalu parisaṁkhyeyā bhavanti anatibahutvāt tasmādyathācitraṁ ,«vikārānudāharaṇārtham anavaśeṣeṇa ca doṣān vyākhyāsyāmaḥ |» 3, 6 5 1
rajastamaśca mānasau doṣau | 3, 6 5 2
tayorvikārāḥ kāmakrodhalobhamoherṣyāmānamadaśokacittodvegabhayaharṣādayaḥ | 3, 6 5 3
vātapittaśleṣmāṇastu khalu śārīrā doṣāḥ | 3, 6 5 4
teṣāmapi ca vikārā jvarātīsāraśophaśoṣaśvāsamehakuṣṭhādayaḥ | 3, 6 5 5
iti doṣāḥ kevalā vyākhyātā vikāraikadeśaśca || 3, 6 5 6
tatra khalveṣāṁ dvayānāmapi doṣāṇāṁ trividhaṁ prakopaṇaṁ tadyathā asātmyendriyārthasaṁyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśceti || 3, 6 6 0
prakupitāstu khalu te prakopaṇaviśeṣād dūṣyaviśeṣācca vikāraviśeṣān abhinirvartayantyaparisaṁkhyeyān || 3, 6 7 0
te ca vikārāḥ parasparamanuvartamānāḥ kadācidanubadhnanti kāmādayo jvarādayaśca || 3, 6 8 0
niyatastvanubandho rajastamasoḥ parasparaṁ na hyarajaskaṁ tamaḥ pravartate || 3, 6 9 0
prāyaḥ śārīradoṣāṇām ekādhiṣṭhānīyānāṁ sannipātaḥ saṁsargo vā samānaguṇatvāt doṣā hi dūṣaṇaiḥ samānāḥ || 3, 6 10 0
tatrānubandhyānubandhakṛto viśeṣaḥ svatantro vyaktaliṅgo yathoktasamutthānapraśamo bhavatyanubandhyaḥ tadviparītalakṣaṇas ,«tvanubandhaḥ |» 3, 6 11 1
anubandhyalakṣaṇasamanvitāstatra yadi doṣā bhavanti tattrikaṁ sannipātam ācakṣate dvayaṁ vā saṁsargam | 3, 6 11 2
anubandhyānubandhaviśeṣakṛtastu bahuvidho doṣabhedaḥ | 3, 6 11 3
evameṣa saṁjñāprakṛto bhiṣajāṁ doṣeṣu vyādhiṣu ca nānāprakṛtiviśeṣavyūhaḥ || 3, 6 11 4
athāto vyādhitarūpīyaṁ vimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 3, 7 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 3, 7 2 1
iha khalu dvau puruṣau vyādhitarūpau bhavataḥ guruvyādhitaḥ laghuvyādhitaśca | 3, 7 3 1
tatraguruvyādhita ekaḥ sattvabalaśarīrasampadupetatvāllaghuvyādhita iva dṛśyate laghuvyādhito 'paraḥ ,«sattvādīnāmadhamatvādguruvyādhita iva dṛśyate |» 3, 7 3 2
tayorakuśalāḥ kevalaṁ cakṣuṣaiva rūpaṁ dṛṣṭvādhyavasyanto vyādhigurulāghave vipratipadyante || 3, 7 3 3
nahi jñānāvayavena kṛtsne jñeye vijñānamutpadyate | 3, 7 4 1
vipratipannāstu khalu rogajñāne upakramayuktijñāne cāpi vipratipadyante | 3, 7 4 2
te yadā guruvyādhitaṁ laghuvyādhitarūpamāsādayanti tadā tamalpadoṣaṁ matvā saṁśodhanakāle 'smai mṛdu saṁśodhanaṁ ,«prayacchanto bhūya evāsya doṣānudīrayanti |» 3, 7 4 3
yadā tu laghuvyādhitaṁ guruvyādhitarūpamāsādayanti tadā taṁ mahādoṣaṁ matvā saṁśodhanakāle 'smai tīkṣṇaṁ saṁśodhanaṁ ,«prayacchanto doṣānatinirhṛtya śarīramasya kṣiṇvanti |» 3, 7 4 4
evamavayavena jñānasya kṛtsne jñeye jñānamabhimanyamānāḥ pariskhalanti | 3, 7 4 5
viditaveditavyāstu bhiṣajaḥ sarvaṁ sarvathā yathāsaṁbhavaṁ parīkṣyaṁ parīkṣyādhyavasyanto na kvacidapi vipratipadyante ,«yatheṣṭamarthamabhinirvartayanti ceti ||» 3, 7 4 6
bhavanti cātra | 3, 7 5 1
sattvādīnāṁ vikalpena vyādhirūpamathāture | 3, 7 5 2
dṛṣṭvā vipratipadyante bālā vyādhibalābale || 3, 7 5 3
te bheṣajamayogena kurvantyajñānamohitāḥ | 3, 7 6 1
vyādhitānāṁ vināśāya kleśāya mahate 'pi vā || 3, 7 6 2
prājñāstu sarvamājñāya parīkṣyamiha sarvathā | 3, 7 7 1
na skhalanti prayogeṣu bheṣajānāṁ kadācana || 3, 7 7 2
iti vyādhitarūpādhikāre vyādhitarūpasaṁkhyāgrasaṁbhavaṁ vyādhitarūpahetuvipratipattau kāraṇaṁ sāpavādaṁ saṁpratipattikāraṇaṁ ,«cānapavādaṁ niśamya bhagavantamātreyamagniveśo 'taḥ paraṁ sarvakrimīṇāṁ purīṣasaṁśrayāṇāṁ »,«samutthānasthānasaṁsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśeṣān papracchopasaṁgṛhya pādau ||» 3, 7 8 1
athāsmai provāca bhagavānātreyaḥiha khalvagniveśa viṁśatividhāḥ krimayaḥ pūrvamuddiṣṭā nānāvidhena pravibhāgenānyatra ,«sahajebhyaḥ te punaḥ prakṛtibhirvibhajyamānāścaturvidhā bhavanti tadyathāpurīṣajāḥ śleṣmajāḥ śoṇitajā malajāśceti ||» 3, 7 9 1
tatra malo bāhyaścābhyantaraśca | 3, 7 10 1
tatra bāhyamalajātān malajān saṁcakṣmahe | 3, 7 10 2
teṣāṁ samutthānaṁ mṛjāvarjanaṁ sthānaṁ keśaśmaśrulomapakṣmavāsāṁsi saṁsthānamaṇavastilākṛtayo bahupādāśca varṇaḥ kṛṣṇaḥ ,"śuklaśca nāmāni yūkāḥ pipīlikāśca prabhāvaḥ kaṇḍūjananaṁ koṭhapiḍakābhinirvartanaṁ ca cikitsitaṁ tu khalveṣāmapakarṣaṇaṁ ",«malopaghātaḥ malakarāṇāṁ ca bhāvānāmanupasevanamiti ||» 3, 7 10 3
śoṇitajānāṁ tu khalu kuṣṭhaiḥ samānaṁ samutthānaṁ sthānaṁ raktavāhinyo dhamanyaḥ saṁsthānamaṇavo vṛttāścāpādāśca ,«sūkṣmatvāccaike bhavantyadṛśyāḥ varṇaḥ tāmraḥ nāmāni keśādā lomādā lomadvīpāḥ saurasā auḍumbarā jantumātaraśceti prabhāvaḥ »,«keśaśmaśrunakhalomapakṣmāpadhvaṁsaḥ vraṇagatānāṁ ca harṣakaṇḍūtodasaṁsarpaṇāni ativṛddhānāṁ ca »,«tvaksirāsnāyumāṁsataruṇāsthibhakṣaṇamiti cikitsitamapyeṣāṁ kuṣṭhaiḥ samānaṁ taduttarakālamupadekṣyāmaḥ ||» 3, 7 11 1
śleṣmajāḥ ,«kṣīraguḍatilamatsyānūpamāṁsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnehājīrṇapūtiklinnasaṁkīrṇaviruddhāsātmyabhojanasamutthānāḥ »,«teṣāmāmāśayaḥ sthānaṁ te pravardhamānāstūrdhvamadho vā visarpantyubhayato vā saṁsthānavarṇaviśeṣāstu śvetāḥ »,«pṛthubradhnasaṁsthānāḥ kecit kecidvṛttapariṇāhā gaṇḍūpadākṛtayaḥ śvetāstāmrāvabhāsāśca kecidaṇavo dīrghāstantvākṛtayaḥ śvetāḥ »,«teṣāṁ trividhānāṁ śleṣmanimittānāṁ krimīṇāṁ nāmāni antrādāḥ udarādāḥ hṛdayacarāḥ curavaḥ darbhapuṣpāḥ saugandhikāḥ »,«mahāgudāśceti prabhāvo hṛllāsaḥ āsyasaṁsravaṇam arocakāvipākau jvaraḥ mūrcchā jṛmbhā kṣavathuḥ ānāhaḥ aṅgamardaḥ chardiḥ »,«kārśyaṁ pāruṣyaṁ ceti ||» 3, 7 12 1
purīṣajāstulyasamutthānāḥ śleṣmajaiḥ teṣāṁ sthānaṁ pakvāśayaḥ te pravardhamānāstvadho visarpanti yasya punarāmāśayābhimukhāḥ ,«syuryadantaraṁ tadantaraṁ tasyodgāraniḥśvāsāḥ purīṣagandhinaḥ syuḥ saṁsthānavarṇaviśeṣāstu sūkṣmavṛttaparīṇāhāḥ śvetā dīrghā »,"ūrṇāṁśusaṁkāśāḥ kecit kecit punaḥ sthūlavṛttaparīṇāhāḥ śyāvanīlaharitapītāḥ teṣāṁ nāmāni kakerukāḥ makerukāḥ lelihāḥ saśūlakāḥ ",«sausurādāśceti prabhāvaḥ purīṣabhedaḥ kārśyaṁ pāruṣyaṁ lomaharṣābhinirvartanaṁ ca ta eva cāsya gudamukhaṁ paritudantaḥ »,«kaṇḍūṁ copajanayanto gudamukhaṁ paryāsate ta eva jātaharṣā gudaniṣkramaṇamativelaṁ kurvanti ityeṣa śleṣmajānāṁ purīṣajānāṁ ca »,«krimīṇāṁ samutthānādiviśeṣaḥ ||» 3, 7 13 1
cikitsitaṁ tu khalveṣāṁ samāsenopadiśya paścādvistareṇopadekṣyāmaḥ | 3, 7 14 1
tatra sarvakrimīṇāmapakarṣaṇamevāditaḥ kāryaṁ tataḥ prakṛtivighātaḥ anantaraṁ nidānoktānāṁ bhāvānāmanupasevanamiti || 3, 7 14 2
tatrāpakarṣaṇaṁhastenābhigṛhya vimṛśyopakaraṇavatāpanayanamanupakaraṇena vā sthānagatānāṁ tu krimīṇāṁ bheṣajenāpakarṣaṇaṁ ,«nyāyataḥ taccaturvidhaṁ tadyathā śirovirecanaṁ vamanaṁ virecanam āsthāpanaṁ ca ityapakarṣaṇavidhiḥ |» 3, 7 15 1
prakṛtivighātastveṣāṁ kaṭutiktakaṣāyakṣāroṣṇānāṁ dravyāṇāmupayogaḥ yaccānyadapi kiṁcicchleṣmapurīṣapratyanīkabhūtaṁ tat syāt iti ,«prakṛtivighātaḥ |» 3, 7 15 2
anantaraṁ nidānoktānāṁ bhāvānāmanupasevanaṁ yaduktaṁ nidānavidhau tasya vivarjanaṁ tathāprāyāṇāṁ cāpareṣāṁ dravyāṇām | 3, 7 15 3
iti lakṣaṇataścikitsitamanuvyākhyātam | 3, 7 15 4
etadeva punarvistareṇopadekṣyate || 3, 7 15 5
athainaṁ krimikoṣṭhamāturamagre ṣaḍrātraṁ saptarātraṁ vā snehasvedābhyāmupapādya śvobhūte enaṁ saṁśodhanaṁ pāyayitāsmīti ,«kṣīraguḍadadhitilamatsyānūpamāṁsapiṣṭānnaparamānnakusumbhasnehasamprayuktair bhojyaiḥ sāyaṁ prātaścopapādayet »,«samudīraṇārthaṁ krimīṇāṁ koṣṭhābhisaraṇārthaṁ ca bhiṣak |» 3, 7 16 1
atha vyuṣṭāyāṁ rātryāṁ sukhoṣitaṁ suprajīrṇabhaktaṁ ca vijñāyāsthāpanavamanavirecanais tadahar evopapādayed upapādanīyaścet ,«syāt sarvān parīkṣyaviśeṣān parīkṣya samyak ||» 3, 7 16 2
athāhareti brūyāt ,mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigrukharapuṣpābhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhak,"āni sarvāṇyathavā yathālābhaṁ tānyāhṛtānyabhisamīkṣya khaṇḍaśaśchedayitvā prakṣālya pānīyena suprakṣālitāyāṁ sthālyāṁ samāvāpya ",«gomūtreṇārdhodakenābhiṣicya sādhayet satatamavaghaṭṭayan darvyā tamupayuktabhūyiṣṭhe 'mbhasi gataraseṣvauṣadheṣu »,«sthālīmavatārya suparipūtaṁ kaṣāyaṁ sukhoṣṇaṁ madanaphalapippalīviḍaṅgakalkatailopahitaṁ svarjikālavaṇitamabhyāsicya bastau »,«vidhivadāsthāpayedenaṁ tathārkālarkakuṭajāḍhakīkuṣṭhakaiḍaryakaṣāyeṇa vā tathā śigrupīlukustumburukaṭukāsarṣapakaṣāyeṇa tathā »,"āmalakaśṛṅgaveradāruharidrāpicumardakaṣāyeṇa madanaphalādisaṁyogasampāditena trivāraṁ saptarātraṁ vāsthāpayet ||" 3, 7 17 1
pratyāgate ca paścime bastau pratyāśvastaṁ tadaharevobhayatobhāgaharaṁ saṁśodhanaṁ pāyayedyuktyā tasya vidhir upadekṣyate ,«madanaphalapippalīkaṣāyasyārdhāñjalimātreṇa trivṛtkalkākṣamātramāloḍya pātum asmai prayacchet tadasya doṣamubhayato nirharati »,«sādhu evameva kalpoktāni vamanavirecanāni pratisaṁsṛjya pāyayedenaṁ buddhyā sarvaviśeṣānavekṣamāṇo bhiṣak ||» 3, 7 18 1
athainaṁ samyagviriktaṁ vijñāyāparāhṇe śaikharikakaṣāyeṇa sukhoṣṇena pariṣecayet | 3, 7 19 1
tenaiva ca kaṣāyeṇa bāhyābhyantarān sarvodakārthān kārayecchaśvat tadabhāve kaṭutiktakaṣāyāṇāmauṣadhānāṁ ,«kvāthairmūtrakṣārairvā pariṣecayet |» 3, 7 19 2
pariṣiktaṁ cainaṁ nivātamāgāramanupraveśya pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverasiddhena yavāgvādinā krameṇopācaret ,«vilepīkramāgataṁ cainam anuvāsayed viḍaṅgatailenaikāntaraṁ dvistrirvā ||» 3, 7 19 3
yadi punarasyātipravṛddhāñchīrṣādān krimīn manyeta śirasyaivābhisarpataḥ kadācit tataḥ snehasvedābhyāmasya śira upapādya ,«virecayedapāmārgataṇḍulādinā śirovirecanena ||» 3, 7 20 1
yastvabhyavahāryavidhiḥ prakṛtivighātāyoktaḥ krimīṇāmatha tamanuvyākhyāsyāmaḥ mūlakaparṇīṁ samūlāgrapratānāmāhṛtya ,«khaṇḍaśaśchedayitvolūkhale kṣodayitvā pāṇibhyāṁ pīḍayitvā rasaṁ gṛhṇīyāt tena rasena lohitaśālitaṇḍulapiṣṭaṁ samāloḍya pūpalikāṁ »,«kṛtvā vidhūmeṣvaṅgāreṣūpakuḍya viḍaṅgatailalavaṇopahitāṁ krimikoṣṭhāya bhakṣayituṁ prayacchet anantaraṁ »,«cāmlakāñjikamudaśvidvā pippalyādipañcavargasaṁsṛṣṭaṁ salavaṇam anupāyayet |» 3, 7 21 1
anena kalpena ,mārkavārkasahacaranīpanirguṇḍīsumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakabakulakuṭajasuvarṇakṣīrīsvarasā,«nām anyatamasmin kārayet pūpalikāḥ tathā kiṇihīkirātatiktakasuvahāmalakaharītakībibhītakasvaraseṣu kārayet pūpalikāḥ »,«svarasāṁścaiteṣāmekaikaśo dvaṁdvaśaḥ sarvaśo vā madhuvilulitān prātaranannāya pātuṁ prayacchet ||» 3, 7 21 2
athāśvaśakṛdāhṛtya mahati kiliñjake prastīryātape śoṣayitvodūkhale kṣodayitvā dṛṣadi punaḥ sūkṣmacūrṇāni kārayitvā viḍaṅgakaṣāyeṇa ,«triphalākaṣāyeṇa vāṣṭakṛtvo daśakṛtvo vāātape suparibhāvitāni bhāvayitvā dṛṣadi punaḥ sūkṣmāṇi cūrṇāni kārayitvā nave kalaśe »,«samāvāpyānuguptaṁ nidhāpayet |» 3, 7 22 1
teṣāṁ tu khalu cūrṇānāṁ pāṇitalaṁ yāvadvā sādhu manyeta tat kṣaudreṇa saṁsṛjya krimikoṣṭhine leḍhuṁ prayacchet || 3, 7 22 2
tathā bhallātakāsthīnyāhṛtya kalaśapramāṇena cāpothya snehabhāvite dṛḍhe kalaśe sūkṣmānekacchidrabradhne śarīram upaveṣṭya ,«mṛdāvalipte samāvāpyoḍupena pidhāya bhūmāvākaṇṭhaṁ nikhātasya snehabhāvitasyaivānyasya dṛḍhasya kumbhasyopari samāropya »,«samantādgomayairupacitya dāhayet sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni gomayāni vigatasnehāni ca bhallātakāsthīnīti tatastaṁ »,«kumbhamuddharet |» 3, 7 23 1
atha tasmāddvitīyāt kumbhāt snehamādāya viḍaṅgataṇḍulacūrṇaiḥ snehārdhamātraiḥ pratisaṁsṛjyātape sarvamahaḥ sthāpayitvā tato ,"'smai mātrāṁ prayacchet pānāya tena sādhu viricyate viriktasya cānupūrvī yathoktā |" 3, 7 23 2
evameva bhadradārusaralakāṣṭhasnehānupakalpya pātuṁ prayacchet || 3, 7 23 3
anuvāsayeccainamanuvāsanakāle || 3, 7 24 1
athāhareti brūyāt śāradān navāṁstilān saṁpadupetān tānāhṛtya suniṣpūtān niṣpūya suśuddhān śodhayitvā viḍaṅgakaṣāye sukhoṣṇe ,«prakṣipya nirvāpayed ā doṣagamanāt gatadoṣānabhisamīkṣya supralūnān praluñcya punareva suniṣpūtān niṣpūya suśuddhān śodhayitvā »,«viḍaṅgakaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ suparibhāvitān bhāvayitvā ātape śoṣayitvā ulūkhale saṁkṣudya dṛṣadi punaḥ ślakṣṇapiṣṭān kārayitvā »,«droṇyām abhyavadhāya viḍaṅgakaṣāyeṇa muhurmuhuravasiñcan pāṇimardameva mardayet tasmiṁstu khalu prapīḍyamāne »,«yattailamudiyāttat pāṇibhyāṁ paryādāya śucau dṛḍhe kalaśe nyasyānuguptaṁ nidhāpayet ||» 3, 7 25 1
athāhareti brūyāttilvakoddālakayordvau bilvamātrau piṇḍau ślakṣṇapiṣṭau viḍaṅgakaṣāyeṇa tadardhamātrau śyāmātrivṛtayoḥ ato ,"'rdhamātrau dantīdravantyoḥ ato 'rdhamātrau ca cavyacitrakayoriti |" 3, 7 26 1
etaṁ saṁbhāraṁ viḍaṅgakaṣāyasyārdhāḍhakamātreṇa pratisaṁsṛjya tattailaprasthaṁ samāvāpya sarvamāloḍya mahati paryoge ,«samāsicyāgnāvadhiśrityāsane samāsicyāgnāvadhiśrityāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ snehamavalokayannajasraṁ mṛdvagninā »,«sādhayeddarvyā satatamavaghaṭṭayan |» 3, 7 26 2
sa yadā jānīyādviramati śabdaḥ praśāmyati ca phenaḥ prasādamāpadyate snehaḥ yathāsvaṁ ca gandhavarṇarasotpattiḥ saṁvartate ca ,«bhaiṣajyamaṅgulibhyāṁ mṛdyamānam anatimṛdvanatidāruṇam anaṅguligrāhi ceti sa kālastasyāvatāraṇāya |» 3, 7 26 3
tatastamavatārya śītībhūtamahatena vāsasā paripūya śucau dṛḍhe kalaśe samāsicya pidhānena pidhāya śuklena vastrapaṭṭenāvacchādya ,«sūtreṇa subaddhaṁ suniguptaṁ nidhāpayet |» 3, 7 26 4
tato 'smai mātrāṁ prayacchet pānāya tena sādhu viricyate samyagapahṛtadoṣasya cānupūrvī yathoktā | 3, 7 26 5
tataścainamanuvāsayedanuvāsanakāle | 3, 7 26 6
etenaiva ca pākavidhinā sarṣapātasīkarañjakoṣātakīsnehānupakalpya pāyayet sarvaviśeṣānavekṣamāṇaḥ | 3, 7 26 7
tenāgado bhavati || 3, 7 26 8
evaṁ dvayānāṁ śleṣmapurīṣasaṁbhavānāṁ krimīṇāṁ samutthānasaṁsthānavarṇanāmaprabhāvacikitsitaviśeṣā vyākhyātāḥ sāmānyataḥ | 3, 7 27 1
viśeṣatastu svalpamātram āsthāpanānuvāsanānulomaharaṇabhūyiṣṭhaṁ teṣvevauṣadheṣu purīṣajānāṁ krimīṇāṁ cikitsitaṁ kartavyaṁ ,«mātrādhikaṁ punaḥ śirovirecanavamanopaśamanabhūyiṣṭhaṁ teṣvevauṣadheṣu śleṣmajānāṁ krimīṇāṁ cikitsitaṁ kāryam ityeṣa »,«krimighno bheṣajavidhiranuvyākhyāto bhavati |» 3, 7 27 2
tam anutiṣṭhatā yathāsvaṁ hetuvarjane prayatitavyam | 3, 7 27 3
yathoddeśamevamidaṁ krimikoṣṭhacikitsitaṁ yathāvadanuvyākhyātaṁ bhavati || 3, 7 27 4
bhavanti cātra | 3, 7 28 1
apakarṣaṇamevādau krimīṇāṁ bheṣajaṁ smṛtam | 3, 7 28 2
tato vighātaḥ prakṛternidānasya ca varjanam || 3, 7 28 3
ayameva vikārāṇāṁ sarveṣāmapi nigrahe | 3, 7 29 1
vidhirdṛṣṭastridhā yo 'yaṁ krimīnuddiśya kīrtitaḥ || 3, 7 29 2
saṁśodhanaṁ saṁśamanaṁ nidānasya ca varjanam | 3, 7 30 1
etāvad bhiṣajā kāryaṁ roge roge yathāvidhi || 3, 7 30 2
tatra ślokau | 3, 7 31 1
vyādhitau puruṣau jñājñau bhiṣajau saprayojanau | 3, 7 31 2
viṁśatiḥ krimayasteṣāṁ hetvādiḥ saptako gaṇaḥ || 3, 7 31 3
ukto vyādhitarūpīye vimāne paramarṣiṇā | 3, 7 32 1
śiṣyasambodhanārthāya vyādhipraśamanāya ca || 3, 7 32 2
athāto rogabhiṣagjitīyaṁ vimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 3, 8 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 3, 8 2 1
buddhimānātmanaḥ kāryagurulāghavaṁ karmaphalamanubandhaṁ deśakālau ca viditvā yuktidarśanādbhiṣagbubhūṣuḥ ,"śāstramevāditaḥ parīkṣeta |" 3, 8 3 1
vividhāni hi śāstrāṇi bhiṣajāṁ pracaranti loke tatra yanmanyeta sumahadyaśasvidhīrapuruṣāsevitam arthabahulam āptajanapūjitaṁ ,«trividhaśiṣyabuddhihitam apagatapunaruktadoṣam ārṣaṁ supraṇītasūtrabhāṣyasaṁgrahakramaṁ svādhāram anavapatitaśabdam »,«akaṣṭaśabdaṁ puṣkalābhidhānaṁ kramāgatārtham arthatattvaviniścayapradhānaṁ saṁgatārthamasaṁkulaprakaraṇamāśuprabodhakaṁ »,«lakṣaṇavaccodāharaṇavacca tadabhiprapadyeta śāstram |» 3, 8 3 2
śāstraṁ hyevaṁvidhamamala ivādityastamo vidhūya prakāśayati sarvam || 3, 8 3 3
tato 'nantaramācāryaṁ parīkṣeta tadyathā paryavadātaśrutaṁ paridṛṣṭakarmāṇaṁ dakṣaṁ dakṣiṇaṁ śuciṁ jitahastam upakaraṇavantaṁ ,«sarvendriyopapannaṁ prakṛtijñaṁ pratipattijñam anupaskṛtavidyam anahaṅkṛtam anasūyakam akopanaṁ kleśakṣamaṁ »,"śiṣyavatsalamadhyāpakaṁ jñāpanasamarthaṁ ceti |" 3, 8 4 1
evaṁguṇo hyācāryaḥ sukṣetramārtavo megha iva śasyaguṇaiḥ suśiṣyamāśu vaidyaguṇaiḥ sampādayati || 3, 8 4 2
tamupasṛtyārirādhayiṣurupacaredagnivacca devavacca rājavacca pitṛvacca bhartṛvaccāpramattaḥ | 3, 8 5 1
tatastatprasādāt kṛtsnaṁ śāstramadhigamya śāstrasya dṛḍhatāyāmabhidhānasya sauṣṭhave 'rthasya vijñāne vacanaśaktau ca bhūyo ,«bhūyaḥ prayateta samyak ||» 3, 8 5 2
tatropāyānanuvyākhyāsyāmaḥadhyayanam adhyāpanaṁ tadvidyasaṁbhāṣā cetyupāyāḥ || 3, 8 6 1
tatrāyamadhyayanavidhiḥ kalyaḥ kṛtakṣaṇaḥ prātar utthāyopavyūṣaṁ vā kṛtvā āvaśyakam upaspṛśyodakaṁ ,«devarṣigobrāhmaṇaguruvṛddhasiddhācāryebhyo namaskṛtya same śucau deśe sukhopaviṣṭo manaḥpuraḥsarābhirvāgbhiḥ »,«sūtramanukrāman punaḥ punarāvartayed buddhvā samyaganupraviśyārthatattvaṁ svadoṣaparihārārthaṁ paradoṣapramāṇārthaṁ ca »,«evaṁ madhyaṁdine 'parāhṇe rātrau ca śaśvad aparihāpayannadhyayanam abhyasyet |» 3, 8 7 1
ityadhyayanavidhiḥ || 3, 8 7 2
athādhyāpanavidhiḥ adhyāpane kṛtabuddhirācāryaḥ śiṣyamevāditaḥ parīkṣeta tad yathā praśāntam āryaprakṛtikam akṣudrakarmāṇam ,"ṛjucakṣurmukhanāsāvaṁśaṁ tanuraktaviśadajihvam avikṛtadantauṣṭham aminminaṁ dhṛtimantam anahaṅkṛtaṁ medhāvinaṁ ",«vitarkasmṛtisampannam udārasattvaṁ tadvidyakulajamathavā tadvidyavṛttaṁ tattvābhiniveśinam avyaṅgam avyāpannendriyaṁ nibhṛtam »,«anuddhatam arthatattvabhāvakam akopanam avyasaninaṁ śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyopapannam adhyayanābhikāmam »,«arthavijñāne karmadarśane cānanyakāryam alubdham analasaṁ sarvabhūtahitaiṣiṇam ācāryasarvānuśiṣṭipratikaram anuraktaṁ ca »,«evaṁguṇasamuditam adhyāpyam āhuḥ ||» 3, 8 8 1
evaṁvidham adhyayanārthinam upasthitam ārirādhayiṣum ācāryo 'nubhāṣeta udagayane śuklapakṣe praśaste 'hani ,«tiṣyahastaśravaṇāśvayujāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate bhagavati śaśini kalyāṇe kalyāṇe ca karaṇe maitre muhūrte muṇḍaḥ »,«kṛtopavāsaḥ snātaḥ kāṣāyavastrasaṁvītaḥ sagandhahastaḥ samidho 'gnimājyamupalepanam udakumbhān »,«mālyadāmadīpahiraṇyahemarajatamaṇimuktāvidrumakṣaumaparidhīn kuśalājasarṣapākṣatāṁśca śuklāni sumanāṁsi grathitāgrathitāni »,«medhyān bhakṣyān gandhāṁśca ghṛṣṭānādāyopatiṣṭhasveti ||» 3, 8 9 1
sa tathā kuryāt || 3, 8 10 1
tamupasthitamājñāya same śucau deśe prākpravaṇe udakpravaṇe vā catuṣkiṣkumātraṁ caturasraṁ sthaṇḍilaṁ gomayodakenopaliptaṁ ,«kuśāstīrṇaṁ suparihitaṁ paridhibhiścaturdiśaṁ yathoktacandanodakumbhakṣaumahemahiraṇyarajatamaṇimuktāvidrumālaṁkṛtaṁ »,«medhyabhakṣyagandhaśuklapuṣpalājasarṣapākṣatopaśobhitaṁ kṛtvā tatra pālāśībhir aiṅgudībhir audumbarībhir mādhukībhir vā »,«samidbhiragnimupasamādhāya prāṅmukhaḥ śuciradhyayanavidhimanuvidhāya madhusarpirbhyāṁ tristrir juhuyād agnim »,"āśīḥsamprayuktair mantrair brahmāṇamagniṁ dhanvantariṁ prajāpatimaśvināvindramṛṣīṁśca sūtrakārānabhimantrayamāṇaḥ pūrvaṁ ",«svāheti ||» 3, 8 11 1
śiṣyaścainamanvālabheta | 3, 8 12 1
hutvā ca pradakṣiṇamagnimanuparikrāmet | 3, 8 12 2
parikramya brāhmaṇān svasti vācayet bhiṣajaścābhipūjayet || 3, 8 12 3
athainamagnisakāśe brāhmaṇasakāśe bhiṣaksakāśe cānuśiṣyād brahmacāriṇā śmaśrudhāriṇā satyavādināmāṁsādena medhyasevinā ,«nirmatsareṇāśastradhāriṇā ca bhavitavyaṁ na ca te madvacanāt kiṁcid akāryaṁ syādanyatra rājadviṣṭāt prāṇaharād vipulād adharmyād »,«anarthasamprayuktād vāpyarthāt madarpaṇena matpradhānena madadhīnena matpriyahitānuvartinā ca śaśvadbhavitavyaṁ putravad »,«dāsavad arthivaccopacaratānuvastavyo 'ham anutsekenāvahitenānanyamanasā vinītenāvekṣyāvekṣyakāriṇānasūyakena cābhyanujñātena »,«pravicaritavyam anujñātena pravicaratā pūrvaṁ gurvarthopāharaṇe yathāśakti prayatitavyaṁ karmasiddhimarthasiddhiṁ yaśolābhaṁ »,«pretya ca svargamicchatā bhiṣajā tvayā gobrāhmaṇamādau kṛtvā sarvaprāṇabhṛtāṁ śarmāśāsitavyamaharaharuttiṣṭhatā copaviśatā ca »,«sarvātmanā cāturāṇāmārohyāya prayatitavyaṁ jīvitahetorapi cāturebhyo nābhidrogdhavyaṁ manasāpi ca parastriyo »,«nābhigamanīyāstathā sarvameva parasvaṁ nibhṛtaveśaparicchadena bhavitavyam aśauṇḍenāpāpenāpāpasahāyena ca »,"ślakṣṇaśukladharmyaśarmyadhanyasatyahitamitavacasā deśakālavicāriṇā smṛtimatā jñānotthānopakaraṇasampatsu nityaṁ yatnavatā ca ",«na ca kadācidrājadviṣṭānāṁ rājadveṣiṇāṁ vā mahājanadviṣṭānāṁ mahājanadveṣiṇāṁ vāpyauṣadham anuvidhātavyaṁ tathā sarveṣām »,«atyarthanikṛtaduṣṭaduḥkhaśīlācāropacārāṇām anapavādapratikārāṇāṁ mumūrṣūṇāṁ ca tathaivāsannihiteśvarāṇāṁ »,«strīṇāmanadhyakṣāṇāṁ vā na ca kadācit strīdattamāmiṣamādātavyamananujñātaṁ bhartrāthavādhyakṣeṇa āturakulaṁ cānupraviśatā »,«viditenānumatapraveśinā sārdhaṁ puruṣeṇa susaṁvītenāvākśirasā smṛtimatā stimitenāvekṣyāvekṣya manasā sarvamācaratā »,«samyaganupraveṣṭavyam anupraviśya ca vāṅmanobuddhīndriyāṇi na kvacit praṇidhātavyānyanyatrāturād āturopakārārthād »,"āturagateṣvanyeṣu vā bhāveṣu na cāturakulapravṛttayo bahirniścārayitavyāḥ hrasitaṁ cāyuṣaḥ pramāṇamāturasya jānatāpi tvayā na ",«varṇayitavyaṁ tatra yatrocyamānam āturasyānyasya vāpyupaghātāya sampadyate jñānavatāpi ca nātyarthamātmano jñāne »,«vikatthitavyam āptādapi hi vikatthamānād atyartham udvijantyaneke ||» 3, 8 13 1
na caiva hyasti sutaramāyurvedasya pāraṁ tasmādapramattaḥ śaśvadabhiyogamasmin gacchet etacca kāryam evaṁbhūyaśca ,«vṛttasauṣṭhavamanasūyatā parebhyo 'pyāgamayitavyaṁ kṛtsno hi loko buddhimatāmācāryaḥ śatruścābuddhimatām ataścābhisamīkṣya »,«buddhimatāmitrasyāpi dhanyaṁ yaśasyamāyuṣyaṁ pauṣṭikaṁ laukyam abhyupadiśato vacaḥ śrotavyam anuvidhātavyaṁ ceti |» 3, 8 14 1
ataḥ paramidaṁ brūyād devatāgnidvijaguruvṛddhasiddhācāryeṣu te nityaṁ samyagvartitavyaṁ teṣu te samyagvartamānasyāyamagniḥ ,«sarvagandharasaratnabījāni yatheritāśca devatāḥ śivāya syuḥ ato 'nyathā vartamānasyāśivāyeti |» 3, 8 14 2
evaṁ bruvati cācārye śiṣyaḥ tatheti brūyāt | 3, 8 14 3
yathopadeśaṁ ca kurvannadhyāpyaḥ ato 'nyathā tvanadhyāpyaḥ | 3, 8 14 4
adhyāpyamadhyāpayan hyācāryo yathoktaiś cādhyāpanaphalair yogam āpnotyanyaiścānuktaiḥ śreyaskarairguṇaiḥ śiṣyamātmānaṁ ca ,«yunakti |» 3, 8 14 5
ityadhyāpanavidhiruktaḥ || 3, 8 14 6
saṁbhāṣāvidhimata ūrdhvaṁ vyākhyāsyāmaḥ bhiṣak bhiṣajā saha sambhāṣeta | 3, 8 15 1
tadvidyasaṁbhāṣā hi jñānābhiyogasaṁharṣakarī bhavati vaiśāradyamapi cābhinirvartayati vacanaśaktimapi cādhatte yaśaścābhidīpayati ,«pūrvaśrute ca saṁdehavataḥ punaḥ śravaṇācchrutasaṁśayamapakarṣati śrute cāsaṁdehavato bhūyo 'dhyavasāyamabhinirvartayati »,«aśrutamapi ca kaṁcid arthaṁ śrotraviṣayamāpādayati yaccācāryaḥ śiṣyāya śuśrūṣave prasannaḥ krameṇopadiśati guhyābhimatam »,«arthajātaṁ tat paraspareṇa saha jalpan piṇḍena vijigīṣurāha saṁharṣāt tasmāttadvidyasaṁbhāṣāmabhipraśaṁsanti kuśalāḥ ||» 3, 8 15 2
dvividhā tu khalu tadvidyasaṁbhāṣā bhavati saṁdhāyasaṁbhāṣā vigṛhyasaṁbhāṣā ca || 3, 8 16 1
tatra jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisaṁpannenākopanenānupaskṛtavidyenānasūyakenānuneyenānunayakovidena kleśakṣameṇa ,«priyasaṁbhāṣaṇena ca saha saṁdhāyasaṁbhāṣā vidhīyate |» 3, 8 17 1
tathāvidhena saha kathayan viśrabdhaḥ kathayet pṛcchedapi ca viśrabdhaḥ pṛcchate cāsmai viśrabdhāya viśadamarthaṁ brūyāt na ca ,«nigrahabhayādudvijeta nigṛhya cainaṁ na hṛṣyet na ca pareṣu vikattheta na ca mohādekāntagrāhī syāt na cāviditamarthamanuvarṇayet »,«samyak cānunayenānunayet tatra cāvahitaḥ syāt |» 3, 8 17 2
ityanulomasaṁbhāṣāvidhiḥ || 3, 8 17 3
ata ūrdhvamitareṇa saha vigṛhya saṁbhāṣāyāṁ jalpecchreyasā yogamātmanaḥ paśyan | 3, 8 18 1
prāgeva ca jalpājjalpāntaraṁ parāvarāntaraṁ pariṣadviśeṣāṁśca samyak parīkṣeta | 3, 8 18 2
samyakparīkṣā hi buddhimatāṁ kāryapravṛttinivṛttikālau śaṁsati tasmāt parīkṣāmabhipraśaṁsanti kuśalāḥ | 3, 8 18 3
parīkṣamāṇastu khalu parāvarāntaramimān jalpakaguṇāñ śreyaskarān doṣavataśca parīkṣeta samyak tadyathāśrutaṁ vijñānaṁ dhāraṇaṁ ,«pratibhānaṁ vacanaśaktiriti etān guṇān śreyaskarānāhuḥ imān punardoṣavataḥ tad yathā kopanatvam avaiśāradyaṁ »,«bhīrutvamadhāraṇatvamanavahitatvamiti |» 3, 8 18 4
etān guṇān gurulāghavataḥ parasya caivātmanaśca tulayet || 3, 8 18 5
tatra trividhaḥ paraḥ sampadyate pravaraḥ pratyavaraḥ samo vā guṇavinikṣepataḥ natveva kārtsnyena || 3, 8 19 1
pariṣattu khalu dvividhā jñānavatī mūḍhapariṣacca | 3, 8 20 1
saiva dvividhā satī trividhā punaranena kāraṇavibhāgena suhṛtpariṣat udāsīnapariṣat pratiniviṣṭapariṣacceti | 3, 8 20 2
tatra pratiniviṣṭāyāṁ pariṣadi jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisampannāyāṁ mūḍhāyāṁ vā na kathaṁcit kenacit saha jalpo vidhīyate ,«mūḍhāyāṁ tu suhṛtpariṣadyudāsīnāyāṁ vā jñānavijñānavacanaprativacanaśaktīr antareṇāpyadīptayaśasā mahān avidviṣṭenāpi saha jalpo »,«vidhīyate |» 3, 8 20 3
tadvidhena ca saha kathayatā āviddhadīrghasūtrasaṁkulair vākyadaṇḍakaiḥ kathayitavyam atihṛṣṭaṁ muhurmuhurupahasatā paraṁ ,«nirūpayatā ca parṣadamākārairbruvataścāsya vākyāvakāśo na deyaḥ kaṣṭaśabdaṁ ca bruvatā vaktavyo nocyate athavā punarhīnā te »,«pratijñā iti |» 3, 8 20 4
punaścāhūyamānaḥ prativaktavyaḥ parisaṁvatsaro bhavān śikṣasva tāvat na tvayā gururupāsito nūnam athavā paryāptametāvatte ,«sakṛdapi hi parikṣepikaṁ nihataṁ nihatamāhuriti nāsya yogaḥ kartavyaḥ kathaṁcit |» 3, 8 20 5
apyevaṁ śreyasā saha vigṛhya vaktavyamityāhureke natvevaṁ jyāyasā saha vigrahaṁ praśaṁsanti kuśalāḥ || 3, 8 20 6
pratyavareṇa tu saha samānābhimatena vā vigṛhya jalpatā suhṛtpariṣadi kathayitavyam athavāpyudāsīnapariṣady ,«avadhānaśravaṇajñānavijñānopadhāraṇavacanaprativacanaśaktisampannāyāṁ kathayatā cāvahitena parasya »,«sādguṇyadoṣabalamavekṣitavyaṁ samavekṣya ca yatrainaṁ śreṣṭhaṁ manyeta nāsya tatra jalpaṁ yojayedanāviṣkṛtamayogaṁ kurvan »,«yatra tvenamavaraṁ manyeta tatraivainamāśu nigṛhṇīyāt |» 3, 8 21 1
tatra khalvime pratyavarāṇāmāśu nigrahe bhavantyupāyāḥ tadyathā śrutahīnaṁ mahatā sūtrapāṭhenābhibhavet vijñānahīnaṁ punaḥ ,«kaṣṭaśabdena vākyena vākyadhāraṇāhīnamāviddhadīrghasūtrasaṁkulairvākyadaṇḍakaiḥ pratibhāhīnaṁ »,«punarvacanenaikavidhenānekārthavācinā vacanaśaktihīnamardhoktasya vākyasyākṣepeṇa aviśāradam apatrapaṇena kopanam »,"āyāsanena bhīruṁ vitrāsanena anavahitaṁ niyamaneneti |" 3, 8 21 2
evametairupāyaiḥ paramavaramabhibhavecchīghram || 3, 8 21 3
tatra ślokau | 3, 8 22 1
vigṛhya kathayed yuktyā yuktaṁ ca na nivārayet | 3, 8 22 2
vigṛhyabhāṣā tīvraṁ hi keṣāṁciddrohamāvahet || 3, 8 22 3
nākāryamasti kruddhasya nāvācyamapi vidyate | 3, 8 23 1
kuśalā nābhinandanti kalahaṁ samitau satām || 3, 8 23 2
evaṁ pravṛtte vāde kuryāt || 3, 8 24 1
prāgeva tāvadidaṁ kartuṁ yateta saṁdhāya parṣadāyanabhūtamātmanaḥ prakaraṇam ādeśayitavyaṁ yadvā parasya bhṛśadurgaṁ syāt ,«pakṣamathavā parasya bhṛśaṁ vimukhamānayet pariṣadi copasaṁhitāyāmaśakyamasmābhirvaktum eṣaiva te pariṣadyatheṣṭaṁ »,«yathāyogaṁ yathābhiprāyaṁ vādaṁ vādamaryādāṁ ca sthāpayiṣyatītyuktvā tūṣṇīmāsīta ||» 3, 8 25 1
tatredaṁ vādamaryādālakṣaṇaṁ bhavatīdaṁ vācyam idamavācyam evaṁ parājito bhavatīti || 3, 8 26 1
imāni tu khalu padāni bhiṣagvādamārgajñānārthamadhigamyāni bhavanti tadyathāvādaḥ dravyaṁ guṇāḥ karma sāmānyaṁ viśeṣaḥ ,«samavāyaḥ pratijñā sthāpanā pratiṣṭhāpanā hetuḥ dṛṣṭāntaḥ upanayaḥ nigamanam uttaraṁ siddhāntaḥ śabdaḥ pratyakṣam anumānam »,«aitihyam aupamyaṁ saṁśayaḥ prayojanaṁ savyabhicāraṁ jijñāsā vyavasāyaḥ arthaprāptiḥ saṁbhavaḥ anuyojyam ananuyojyam »,«anuyogaḥ pratyanuyogaḥ vākyadoṣaḥ vākyapraśaṁsā chalam ahetuḥ atītakālam upālambhaḥ parihāraḥ pratijñāhāniḥ abhyanujñā »,«hetvantaram arthāntaraṁ nigrahasthānamiti ||» 3, 8 27 1
tatra vādo nāma sa yat pareṇa saha śāstrapūrvakaṁ vigṛhya kathayati | 3, 8 28 1
tatra pakṣāśritayorvacanaṁ jalpaḥ jalpaviparyayo vitaṇḍā | 3, 8 28 2
yathaikasya pakṣaḥ punarbhavo 'stīti nāstītyaparasya tau ca svasvapakṣahetubhiḥ svasvapakṣaṁ sthāpayataḥ parapakṣamudbhāvayataḥ ,«eṣa jalpaḥ |» 3, 8 28 3
jalpaviparyayo vitaṇḍā | 3, 8 28 4
vitaṇḍā nāma parapakṣe doṣavacanamātrameva || 3, 8 28 5
dravyaguṇasāmānyaviśeṣasamavāyāḥ svalakṣaṇaiḥ ślokasthāne pūrvamuktāḥ || 3, 8 29 1
atha pratijñā pratijñā nāma sādhyavacanaṁ yathā nityaḥ puruṣa iti || 3, 8 30 1
atha sthāpanā sthāpanā nāma tasyā eva pratijñāyā hetudṛṣṭāntopanayanigamanaiḥ sthāpanā | 3, 8 31 1
pūrvaṁ hi pratijñā paścāt sthāpanā kiṁ hyapratijñātaṁ sthāpayiṣyati yathā nityaḥ puruṣa iti pratijñā hetuḥ akṛtakatvāditi dṛṣṭāntaḥ yathā ,"ākāśamiti upanayaḥ yathā cākṛtakamākāśaṁ tacca nityaṁ tathā puruṣa iti nigamanaṁ tasmānnitya iti ||" 3, 8 31 2
atha pratiṣṭhāpanā pratiṣṭhāpanā nāma yā tasyā eva parapratijñāyā viparītārthasthāpanā | 3, 8 32 1
yathānityaḥ puruṣa iti pratijñā hetuḥ aindriyakatvāditi dṛṣṭāntaḥ yathā ghaṭa iti upanayo yathā ghaṭa aindriyakaḥ sa cānityaḥ tathā ,«cāyamiti nigamanaṁ tasmādanitya iti ||» 3, 8 32 2
atha hetuḥ hetur nāmopalabdhikāraṇaṁ tat pratyakṣam anumānam aitihyam aupamyamiti ebhirhetubhiryadupalabhyate tat tattvam || 3, 8 33 1
atha dṛṣṭāntaḥ dṛṣṭānto nāma yatra mūrkhaviduṣāṁ buddhisāmyaṁ yo varṇyaṁ varṇayati | 3, 8 34 1
yathāgnir uṣṇaḥ dravamudakaṁ sthirā pṛthivī ādityaḥ prakāśaka iti yathā ādityaḥ prakāśakastathā sāṁkhyajñānaṁ prakāśakamiti || 3, 8 34 2
upanayo nigamanaṁ coktaṁ sthāpanāpratiṣṭhāpanāvyākhyāyām || 3, 8 35 1
athottaramuttaraṁ nāma sādharmyopadiṣṭe hetau vaidharmyavacanaṁ vaidharmyopadiṣṭe vā hetau sādharmyavacanam | 3, 8 36 1
yathā hetusadharmāṇo vikārāḥ śītakasya hi vyādherhetubhiḥ sādharmyaṁ himaśiśiravātasaṁsparśāḥ iti bruvataḥ paro ,«brūyāddhetuvidharmāṇo vikārāḥ yathā śarīrāvayavānāṁ dāhauṣṇyakothaprapacane hetuvaidharmyaṁ himaśiśiravātasaṁsparśā iti |» 3, 8 36 2
etat saviparyayamuttaram || 3, 8 36 3
atha siddhāntaḥ siddhānto nāma sa yaḥ parīkṣakairbahuvidhaṁ parīkṣya hetubhiśca sādhayitvā sthāpyate nirṇayaḥ | 3, 8 37 1
sa caturvidhaḥ sarvatantrasiddhāntaḥ pratitantrasiddhāntaḥ adhikaraṇasiddhāntaḥ abhyupagamasiddhāntaśceti | 3, 8 37 2
tatra sarvatantrasiddhānto nāma tasmiṁstasmin sarvasmiṁstantre tattat prasiddhaṁ yathā santi nidānāni santi vyādhayaḥ santi ,«siddhyupāyāḥ sādhyānāmiti |» 3, 8 37 3
pratitantrasiddhānto nāma tasmiṁstasminnekaikasmiṁstantre tattat prasiddhaṁ yathānyatrāṣṭau rasāḥ ṣaḍatra pañcendriyāṇyatra ,"ṣaḍindriyāṇyanyatra tantre vātādikṛtāḥ sarve vikārā yathānyatra atra vātādikṛtā bhūtakṛtāśca prasiddhāḥ |" 3, 8 37 4
adhikaraṇasiddhānto nāma sa yasminnadhikaraṇe prastūyamāne siddhānyanyānyapyadhikaraṇāni bhavanti yathā na muktaḥ ,«karmānubandhikaṁ kurute nispṛhatvāt iti prastute siddhāḥ karmaphalamokṣapuruṣapretyabhāvā bhavanti |» 3, 8 37 5
abhyupagamasiddhānto nāma sa yamarthamasiddhamaparīkṣitamanupadiṣṭamahetukaṁ vā vādakāle 'bhyupagacchanti bhiṣajaḥ tad ,«yathā dravyaṁ pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ guṇāḥ pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ vīryaṁ pradhānamiti kṛtvā vakṣyāmaḥ ityevamādiḥ |» 3, 8 37 6
iti caturvidhaḥ siddhāntaḥ || 3, 8 37 7
atha śabdaḥ śabdo nāma varṇasamāmnāyaḥ sa caturvidhaḥdṛṣṭārthaśca adṛṣṭārthaśca satyaśca anṛtaśceti | 3, 8 38 1
tatra dṛṣṭārtho nāma tribhir hetubhirdoṣāḥ prakupyanti ṣaḍbhirupakramaiśca praśāmyanti sati śrotrādisadbhāve śabdādigrahaṇamiti | 3, 8 38 2
adṛṣṭārthaḥ punar asti pretyabhāvaḥ asti mokṣa iti | 3, 8 38 3
satyo nāma yathārthabhūtaḥ santyāyurvedopadeśāḥ santi siddhyupāyāḥ sādhyānāṁ vyādhīnāṁ santyārambhaphalānīti | 3, 8 38 4
satyaviparyayaścānṛtaḥ || 3, 8 38 5
atha pratyakṣaṁ pratyakṣaṁ nāma tad yad ātmanā cendriyaiśca svayamupalabhyate tatrātmapratyakṣāḥ sukhaduḥkhecchādveṣādayaḥ ,"śabdādayastvindriyapratyakṣāḥ ||" 3, 8 39 1
athānumānamanumānaṁ nāma tarko yuktyapekṣaḥ yathāgniṁ jaraṇaśaktyā balaṁ vyāyāmaśaktyā śrotrādīni śabdādigrahaṇenety ,«evamādi ||» 3, 8 40 1
athaitihyamaitihyaṁ nāmāptopadeśo vedādiḥ || 3, 8 41 1
athaupamyamaupamyaṁ nāma yadanyenānyasya sādṛśyamadhikṛtya prakāśanaṁ yathā daṇḍena daṇḍakasya dhanuṣā ,«dhanuḥstambhasya iṣvāsenārogyadasyeti ||» 3, 8 42 1
atha saṁśayaḥ saṁśayo nāma sandehalakṣaṇānusaṁdigdheṣvartheṣvaniścayaḥ yathā dṛṣṭā hyāyuṣmallakṣaṇairupetāścānupetāśca tathā ,«sakriyāścākriyāśca puruṣāḥ śīghrabhaṅgāścirajīvinaśca etadubhayadṛṣṭatvāt saṁśayaḥ kimasti khalvakālamṛtyuruta nāstīti ||» 3, 8 43 1
atha prayojanaṁ prayojanaṁ nāma yadarthamārabhyanta ārambhāḥ yathā yadyakālamṛtyur asti tato 'ham ātmānam āyuṣyair ,«upacariṣyāmyanāyuṣyāṇi ca parihariṣyāmi kathaṁ māmakālamṛtyuḥ prasaheteti ||» 3, 8 44 1
atha savyabhicāraṁ savyabhicāraṁ nāma yadvyabhicaraṇaṁ yathā bhaved idamauṣadham asmin vyādhau yaugikamathavā neti || 3, 8 45 1
atha jijñāsā jijñāsā nāma parīkṣā yathā bheṣajaparīkṣottarakālamupadekṣyate || 3, 8 46 1
atha vyavasāyaḥ vyavasāyo nāma niścayaḥ yathā vātika evāyaṁ vyādhiḥ idamevāsya bheṣajaṁ ceti || 3, 8 47 1
athārthaprāptir arthaprāptirnāma yatraikenārthenoktenāparasyārthasyānuktasyāpi siddhiḥ yathā nāyaṁ saṁtarpaṇasādhyo ,«vyādhirityukte bhavatyarthaprāptiḥ apatarpaṇasādhyo 'yamiti nānena divā bhoktavyamityukte bhavatyarthaprāptiḥniśi bhoktavyamiti ||» 3, 8 48 1
atha saṁbhavaḥ yo yataḥ sambhavati sa tasya saṁbhavaḥ yathā ṣaḍdhātavo garbhasya vyādherahitaṁ hitamārogyasyeti || 3, 8 49 1
athānuyojyamanuyojyaṁ nāma yadvākyaṁ vākyadoṣayuktaṁ tat | 3, 8 50 1
sāmānyato vyāhṛteṣvartheṣu vā viśeṣagrahaṇārthaṁ yadvākyaṁ tadapyanuyojyaṁ yathā saṁśodhanasādhyo 'yaṁ vyādhiḥ ityukte kiṁ ,«vamanasādhyo 'yaṁ kiṁvā virecanasādhyaḥ ityanuyujyate ||» 3, 8 50 2
athānanuyojyam ananuyojyaṁ nāmāto viparyayeṇa yathāyam asādhyaḥ || 3, 8 51 1
athānuyogaḥ anuyogo nāma sa yat tadvidyānāṁ tadvidyaireva sārdhaṁ tantre tantraikadeśe vā praśnaḥ praśnaikadeśo vā ,«jñānavijñānavacanaprativacanaparīkṣārtham ādiśyate |» 3, 8 52 1
yathā nityaḥ puruṣaḥ iti pratijñāte yat paraḥ ko hetuḥ ityāha so 'nuyogaḥ || 3, 8 52 2
atha pratyanuyogaḥ pratyanuyogo nāmānuyogasyānuyogaḥ yathāsyānuyogasya punaḥ ko heturiti || 3, 8 53 1
atha vākyadoṣaḥ vākyadoṣo nāma yathā khalvasminnarthe nyūnam anarthakam apārthakaṁ viruddhaṁ ceti etāni hyantareṇa na prakṛto ,"'rthaḥ praṇaśyet |" 3, 8 54 1
tatra nyūnaṁ pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanānām anyatamenāpi nyūnaṁ nyūnaṁ bhavati yadvā bahūpadiṣṭahetukamekena ,«hetunā sādhyate tacca nyūnam |» 3, 8 54 2
athādhikamadhikaṁ nāma yannyūnaviparītaṁ yadvāyurvede bhāṣyamāṇe bārhaspatyamauśanasamanyadvā yatkiṁcid ,«apratisaṁbaddhārthamucyate yadvā sambaddhārthamapi dvirabhidhīyate tat punaruktadoṣatvādadhikaṁ tacca punaruktaṁ dvividham »,«arthapunaruktaṁ śabdapunaruktaṁ ca tatrārthapunaruktaṁ yathā bheṣajamauṣadhaṁ sādhanamiti śabdapunaruktaṁ punarbheṣajaṁ »,«bheṣajamiti |» 3, 8 54 3
athānarthakam anarthakaṁ nāma yadvacanamakṣaragrāmamātrameva syāt pañcavargavanna cārthato gṛhyate | 3, 8 54 4
athāpārthakam apārthakaṁ nāma yadarthavacca paraspareṇāsaṁyujyamānārthakaṁ yathā cakranakravaṁśavajraniśākarā iti | 3, 8 54 5
atha viruddhaṁ viruddhaṁ nāma yaddṛṣṭāntasiddhāntasamayairviruddhaṁ tatra pūrvaṁ dṛṣṭāntasiddhāntāvuktau samayaḥ punastridhā ,«bhavati yathāyurvaidikasamayaḥ yājñikasamayaḥ mokṣaśāstrikasamayaśceti tatrāyurvaidikasamayaścatuṣpādaṁ bheṣajamiti »,«yājñikasamayaḥ ālabhyā yajamānaiḥ paśava iti mokṣaśāstrikasamayaḥ sarvabhūteṣvahiṁseti tatra svasamayaviparītamucyamānaṁ »,«viruddhaṁ bhavati |» 3, 8 54 6
iti vākyadoṣāḥ || 3, 8 54 7
atha vākyapraśaṁsā vākyapraśaṁsā nāma yathā khalvasminnarthe tvanyūnam anadhikam arthavat anapārthakam aviruddham ,«adhigatapadārthaṁ ceti yattadvākyamananuyojyamiti praśasyate ||» 3, 8 55 1
atha chalaṁ chalaṁ nāma pariśaṭhamarthābhāsamanarthakaṁ vāgvastumātrameva | 3, 8 56 1
taddvividhaṁ vākchalaṁ sāmānyacchalaṁ ca | 3, 8 56 2
tatra vākchalaṁ nāma yathā kaścid brūyānnavatantro 'yaṁ bhiṣagiti atha bhiṣag brūyānnāhaṁ navatantra ekatantro 'hamiti paro ,«brūyānnāhaṁ bravīmi nava tantrāṇi taveti api tu navābhyastaṁ te tantramiti bhiṣak brūyānna mayā navābhyastaṁ tantram »,«anekadhābhyastaṁ mayā tantramiti etadvākchalam |» 3, 8 56 3
sāmānyacchalaṁ nāma yathā vyādhipraśamanāyauṣadhamityukte paro brūyāt sat satpraśamanāyeti kiṁ nu bhavānāha san hi rogaḥ ,«sadauṣadhaṁ yadi ca sat satpraśamanāya bhavati tatra sat kāsaḥ sat kṣayaḥ satsāmānyāt kāsaste kṣayapraśamanāya bhaviṣyatīti |» 3, 8 56 4
etat sāmānyacchalam || 3, 8 56 5
athāhetuḥ aheturnāma prakaraṇasamaḥ saṁśayasamaḥ varṇyasamaśceti | 3, 8 57 1
tatra prakaraṇasamo nāmāhetur yathānyaḥ śarīrādātmā nitya iti paro brūyād yasmād anyaḥ śarīrādātmā tasmānnityaḥ śarīraṁ ,«hyanityamato vidharmiṇā cātmanā bhavitavyamityeṣa cāhetuḥ nahi ya eva pakṣaḥ sa eva heturiti |» 3, 8 57 2
saṁśayasamo nāmāheturya eva saṁśayahetuḥ sa eva saṁśayacchedahetuḥ yathāyam āyurvedaikadeśam āha kiṁnvayaṁ cikitsakaḥ ,«syānna veti saṁśaye paro brūyād yasmād ayam āyurvedaikadeśam āha tasmāccikitsako 'yamiti na ca saṁśayacchedahetuṁ viśeṣayati eṣa »,«cāhetuḥ na hi ya eva saṁśayahetuḥ sa eva saṁśayacchedaheturbhavati |» 3, 8 57 3
varṇyasamo nāmāhetuḥyo heturvarṇyāviśiṣṭaḥ yathā kaścid brūyād asparśatvād buddhir anityā śabdavad iti atra varṇyaḥ śabdo ,«buddhirapi varṇyā tadubhayavarṇyāviśiṣṭatvādvarṇyasamo 'pyahetuḥ ||» 3, 8 57 4
athātītakālam atītakālaṁ nāma yat pūrvaṁ vācyaṁ tat paścāducyate tat kālātītatvādagrāhyaṁ bhavatīti pūrvaṁ vā nigrahaprāptam ,«anigṛhya parigṛhya pakṣāntaritaṁ paścānnigṛhīte tat tasyātītakālatvānnigrahavacanam asamarthaṁ bhavatīti ||» 3, 8 58 1
athopālambhaḥ upālambho nāma hetordoṣavacanaṁ yathā pūrvam ahetavo hetvābhāsā vyākhyātāḥ || 3, 8 59 1
atha parihāraḥ parihāro nāma tasyaiva doṣavacanasya pariharaṇaṁ yathā nityamātmani śarīrasthe jīvaliṅgānyupalabhyante tasya ,«cāpagamānnopalabhyante tasmādanyaḥ śarīrādātmā nityaśceti ||» 3, 8 60 1
atha pratijñāhāniḥ pratijñāhānirnāma sā pūrvaparigṛhītāṁ pratijñāṁ paryanuyukto yat parityajati yathā prāk pratijñāṁ kṛtvā nityaḥ ,«puruṣa iti paryanuyuktastvāha anitya iti ||» 3, 8 61 1
athābhyanujñā abhyanujñā nāma sā ya iṣṭāniṣṭābhyupagamaḥ || 3, 8 62 1
atha hetvantaraṁ hetvantaraṁ nāma prakṛtahetau vācye yadvikṛtahetumāha || 3, 8 63 1
athārthāntaramarthāntaraṁ nāmaikasmin vaktavye 'paraṁ yadāha | 3, 8 64 1
yathā jvaralakṣaṇe vācye pramehalakṣaṇamāha || 3, 8 64 2
atha nigrahasthānaṁ nigrahasthānaṁ nāma parājayaprāptiḥ tacca trirabhihitasya vākyasyāparijñānaṁ pariṣadi vijñānavatyāṁ yadvā ,«ananuyojyasyānuyogo 'nuyojyasya cānanuyogaḥ |» 3, 8 65 1
pratijñāhāniḥ abhyanujñā kālātītavacanam ahetuḥ nyūnam adhikaṁ vyartham anarthakaṁ punaruktaṁ viruddhaṁ hetvantaram ,«arthāntaraṁ ca nigrahasthānam ||» 3, 8 65 2
iti vādamārgapadāni yathoddeśamabhinirdiṣṭāni bhavanti || 3, 8 66 1
vādastu khalu bhiṣajāṁ pravartamānaḥ pravartetāyurveda eva nānyatra | 3, 8 67 1
atra hi vākyaprativākyavistarāḥ kevalāścopapattayaḥ sarvādhikaraṇeṣu | 3, 8 67 2
tāḥ sarvāḥ samavekṣya sarvaṁ vākyaṁ brūyāt nāprakṛtakam aśāstram aparīkṣitam asādhakam ākulam avyāpakaṁ vā | 3, 8 67 3
sarvaṁ ca hetumadbrūyāt | 3, 8 67 4
hetumanto hyakaluṣāḥ sarva eva vādavigrahāścikitsite kāraṇabhūtāḥ praśastabuddhivardhakatvāt sarvārambhasiddhaṁ ,«hyāvahatyanupahatā buddhiḥ ||» 3, 8 67 5
imāni khalu tāvadiha kānicit prakaraṇāni bhiṣajāṁ jñānārthamupadekṣyāmaḥ | 3, 8 68 1
jñānapūrvakaṁ hi karmaṇāṁ samārambhaṁ praśaṁsanti kuśalāḥ | 3, 8 68 2
jñātvā hi kāraṇakaraṇakāryayonikāryakāryaphalānubandhadeśakālapravṛttyupāyān samyagabhinirvartamānaḥ ,«kāryābhinirvṛttāviṣṭaphalānubandhaṁ kāryamabhinirvartayatyanatimahatā yatnena kartā ||» 3, 8 68 3
tatra kāraṇaṁ nāma tad yat karoti sa eva hetuḥ sa kartā || 3, 8 69 1
karaṇaṁ punastad yadupakaraṇāyopakalpate kartuḥ kāryābhinirvṛttau prayatamānasya || 3, 8 70 1
kāryayonistu sā yā vikriyamāṇā kāryatvamāpadyate || 3, 8 71 1
kāryaṁ tu tad yasyābhinirvṛttim abhisaṁdhāya kartā pravartate || 3, 8 72 1
kāryaphalaṁ punastad yatprayojanā kāryābhinirvṛttiriṣyate || 3, 8 73 1
anubandhaḥ khalu sa yaḥ kartāramavaśyamanubadhnāti kāryāduttarakālaṁ kāryanimittaḥ śubho vāpyaśubho bhāvaḥ || 3, 8 74 1
deśastvadhiṣṭhānam || 3, 8 75 1
kālaḥ punaḥ pariṇāmaḥ || 3, 8 76 1
pravṛttistu khalu ceṣṭā kāryārthā saiva kriyā karma yatnaḥ kāryasamārambhaśca || 3, 8 77 1
upāyaḥ punastrayāṇāṁ kāraṇādīnāṁ sauṣṭhavam abhividhānaṁ ca samyak kāryakāryaphalānubandhavarjyānāṁ kāryāṇām ,«abhinirvartaka ityatastūpāyaḥ kṛte nopāyārtho 'sti na ca vidyate tadātve kṛtāccottarakālaṁ phalaṁ phalāccānubandha iti ||» 3, 8 78 1
etaddaśavidhamagre parīkṣyaṁ tato 'nantaraṁ kāryārthā pravṛttiriṣṭā | 3, 8 79 1
tasmādbhiṣak kāryaṁ cikīrṣuḥ prāk kāryasamārambhāt parīkṣayā kevalaṁ parīkṣyaṁ parīkṣya karma samārabheta kartum || 3, 8 79 2
tatra cedbhiṣag abhiṣagvā bhiṣajaṁ kaścidevaṁ khalu pṛcchedvamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanāni prayoktukāmena bhiṣajā ,«katividhayā parīkṣayā katividhameva parīkṣyaṁ kaścātra parīkṣyaviśeṣaḥ kathaṁ ca parīkṣitavyaḥ kiṁprayojanā ca parīkṣā kva ca »,«vamanādīnāṁ pravṛttiḥ kva ca nivṛttiḥ pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṁyoge ca kiṁ naiṣṭhikaṁ kāni ca vamanādīnāṁ bheṣajadravyāṇyupayogaṁ »,«gacchantīti ||» 3, 8 80 1
sa evaṁ pṛṣṭo yadi mohayitum icchet brūyādenaṁ bahuvidhā hi parīkṣā tathā parīkṣyavidhibhedaḥ katamena vidhibhedaprakṛtyantareṇa ,«bhinnayā parīkṣayā kena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyasya bhinnasya bhedāgraṁ bhavān pṛcchatyākhyāyamānaṁ nedānīṁ »,«bhavato 'nyena vidhibhedaprakṛtyantareṇa bhinnayā parīkṣayānyena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyasya »,«bhinnasyābhilaṣitamarthaṁ śrotumahamanyena parīkṣāvidhibhedenānyena vā vidhibhedaprakṛtyantareṇa parīkṣyaṁ »,«bhittvānyathācakṣāṇa icchāṁ pūrayeyamiti ||» 3, 8 81 1
sa yaduttaraṁ brūyāttat samīkṣyottaraṁ vācyaṁ syādyathoktaṁ ca prativacanavidhimavekṣya samyak yadi tu brūyānna cainaṁ ,«mohayitumicchet prāptaṁ tu vacanakālaṁ manyeta kāmamasmai brūyādāptameva nikhilena ||» 3, 8 82 1
dvividhā tu khalu parīkṣā jñānavatāṁ pratyakṣam anumānaṁ ca | 3, 8 83 1
etaddhi dvayamupadeśaśca parīkṣā syāt | 3, 8 83 2
evam eṣā dvividhā parīkṣā trividhā vā sahopadeśena || 3, 8 83 3
daśavidhaṁ tu parīkṣyaṁ kāraṇādi yaduktamagre tadiha bhiṣagādiṣu saṁsārya saṁdarśayiṣyāmaḥ iha kāryaprāptau kāraṇaṁ bhiṣak ,«karaṇaṁ punarbheṣajaṁ kāryayonirdhātuvaiṣamyaṁ kāryaṁ dhātusāmyaṁ kāryaphalaṁ sukhāvāptiḥ anubandhaḥ khalvāyuḥ deśo »,«bhūmirāturaśca kālaḥ punaḥ saṁvatsaraścāturāvasthā ca pravṛttiḥ pratikarmasamārambhaḥ upāyastu bhiṣagādīnāṁ »,«sauṣṭhavamabhividhānaṁ ca samyak |» 3, 8 84 1
ihāpyasyopāyasya viṣayaḥ pūrveṇaivopāyaviśeṣeṇa vyākhyātaḥ | 3, 8 84 2
iti kāraṇādīni daśa daśasu bhiṣagādiṣu saṁsārya saṁdarśitāni tathaivānupūrvyaitaddaśavidhaṁ parīkṣyamuktaṁ ca || 3, 8 84 3
tasya yo yo viśeṣo yathā yathā ca parīkṣitavyaḥ sa tathā tathā vyākhyāsyate || 3, 8 85 1
kāraṇaṁ bhiṣagityuktamagre tasya parīkṣā bhiṣaṅnāma yo bhiṣajyati yaḥ sūtrārthaprayogakuśalaḥ yasya cāyuḥ sarvathā viditaṁ yathāvat ,| 3, 8 86 1
sa ca sarvadhātusāmyaṁ cikīrṣannātmānamevāditaḥ parīkṣeta guṇiṣu guṇataḥ kāryābhinirvṛttiṁ paśyan kaccidahamasya ,«kāryasyābhinirvartane samartho na veti tatreme bhiṣagguṇā yairupapanno bhiṣagdhātusāmyābhinirvartane samartho bhavati tad yathā »,«paryavadātaśrutatā paridṛṣṭakarmatā dākṣyaṁ śaucaṁ jitahastatā upakaraṇavattā sarvendriyopapannatā prakṛtijñatā pratipattijñatā ceti ||» 3, 8 86 2
karaṇaṁ punarbheṣajam | 3, 8 87 1
bheṣajaṁ nāma tadyadupakaraṇāyopakalpate bhiṣajo dhātusāmyābhinirvṛttau prayatamānasya viśeṣataścopāyāntebhyaḥ | 3, 8 87 2
taddvividhaṁ vyapāśrayabhedād daivavyapāśrayaṁ yuktivyapāśrayaṁ ceti | 3, 8 87 3
tatra daivavyapāśrayaṁ mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi ,«yuktivyapāśrayaṁ saṁśodhanopaśamane ceṣṭāśca dṛṣṭaphalāḥ |» 3, 8 87 4
etaccaiva bheṣajamaṅgabhedādapi dvividhaṁ dravyabhūtam adravyabhūtaṁ ca | 3, 8 87 5
tatra yadadravyabhūtaṁ tadupāyābhiplutam | 3, 8 87 6
upāyo nāma bhayadarśanavismāpanavismāraṇakṣobhaṇaharṣaṇabhartsanavadhabandhasvapnasaṁvāhanādir amūrto bhāvaviśeṣo ,«yathoktāḥ siddhyupāyāścopāyābhiplutā iti |» 3, 8 87 7
yattu dravyabhūtaṁ tadvamanādiṣu yogamupaiti | 3, 8 87 8
tasyāpīyaṁ parīkṣā idam evaṁprakṛtyaivaṁguṇam evaṁprabhāvam asmin deśe jātamasminnṛtāvevaṁ gṛhītamevaṁ ,«nihitamevamupaskṛtamanayā ca mātrayā yuktamasmin vyādhāvevaṁvidhasya puruṣasyaivatāvantaṁ doṣamapakarṣatyupaśamayati vā »,«yadanyadapi caivaṁvidhaṁ bheṣajaṁ bhavettaccānena viśeṣeṇa yuktamiti ||» 3, 8 87 9
kāryayonir dhātuvaiṣamyaṁ tasya lakṣaṇaṁ vikārāgamaḥ | 3, 8 88 1
parīkṣā tvasya vikāraprakṛteś caivonātiriktaliṅgaviśeṣāvekṣaṇaṁ vikārasya ca sādhyāsādhyamṛdudāruṇaliṅgaviśeṣāvekṣaṇamiti || 3, 8 88 2
kāryaṁ dhātusāmyaṁ tasya lakṣaṇaṁ vikāropaśamaḥ | 3, 8 89 1
parīkṣā tvasya rugupaśamanaṁ svaravarṇayogaḥ śarīropacayaḥ balavṛddhiḥ abhyavahāryābhilāṣaḥ rucirāhārakāle abhyavahṛtasya ,«cāhārasya kāle samyagjaraṇaṁ nidrālābho yathākālaṁ vaikāriṇāṁ ca svapnānāmadarśanaṁ sukhena ca pratibodhanaṁ »,«vātamūtrapurīṣaretasāṁ muktiḥ sarvākārairmanobuddhīndriyāṇāṁ cāvyāpattiriti ||» 3, 8 89 2
kāryaphalaṁ sukhāvāptiḥ tasya lakṣaṇaṁ manobuddhīndriyaśarīratuṣṭiḥ || 3, 8 90 1
anubandhastu khalvāyuḥ tasya lakṣaṇaṁ prāṇaiḥ saha saṁyogaḥ || 3, 8 91 1
deśastu bhūmirāturaśca || 3, 8 92 1
tatra bhūmiparīkṣā āturaparijñānahetorvā syādauṣadhaparijñānahetorvā | 3, 8 93 1
tatra tāvadiyamāturaparijñānahetoḥ | 3, 8 93 2
tad yathāyaṁ kasmin bhūmideśe jātaḥ saṁvṛddho vyādhito vā tasmiṁśca bhūmideśe manuṣyāṇāmidamāhārajātam idaṁ vihārajātam ,«idamācārajātam etāvacca balam evaṁvidhaṁ sattvam evaṁvidhaṁ sātmyam evaṁvidho doṣaḥ bhaktiriyam ime vyādhayaḥ hitamidam »,«ahitamidamiti prāyograhaṇena |» 3, 8 93 3
auṣadhaparijñānahetostu kalpeṣu bhūmiparīkṣā vakṣyate || 3, 8 93 4
āturastu khalu kāryadeśaḥ | 3, 8 94 1
tasya parīkṣā āyuṣaḥ pramāṇajñānahetorvā syād baladoṣapramāṇajñānahetorvā | 3, 8 94 2
tatra tāvadiyaṁ baladoṣapramāṇajñānahetoḥ doṣapramāṇānurūpo hi bheṣajapramāṇavikalpo balapramāṇaviśeṣāpekṣo bhavati | 3, 8 94 3
sahasā hyatibalam auṣadham aparīkṣakaprayuktam alpabalam āturam atipātayet na hyatibalāny āgneyavāyavīyāny auṣadhāny ,«agnikṣāraśastrakarmāṇi vā śakyante 'lpabalaiḥ soḍhum asahyātitīkṣṇavegatvāddhi tāni sadyaḥprāṇaharāṇi syuḥ |» 3, 8 94 4
etaccaiva kāraṇamapekṣamāṇā hīnabalam āturam aviṣādakarair mṛdusukumāraprāyair uttarottaragurubhir avibhramair ,«anātyayikaiścopacarantyauṣadhaiḥ viśeṣataśca nārīḥ tā hyanavasthitamṛduvivṛtaviklavahṛdayāḥ prāyaḥ sukumāryo 'balāḥ »,«parasaṁstabhyāśca |» 3, 8 94 5
tathā balavati balavadvyādhiparigate svalpabalam auṣadham aparīkṣakaprayuktam asādhakam eva bhavati | 3, 8 94 6
tasmādāturaṁ parīkṣeta prakṛtitaśca vikṛtitaśca sārataśca saṁhananataśca pramāṇataśca sātmyataśca sattvataśca āhāraśaktitaśca ,«vyāyāmaśaktitaśca vayastaśceti balapramāṇaviśeṣagrahaṇahetoḥ ||» 3, 8 94 7
tatra prakṛtyādīn bhāvānanuvyākhyāsyāmaḥ | 3, 8 95 1
tadyathā śukraśoṇitaprakṛtiṁ kālagarbhāśayaprakṛtiṁ āturāhāravihāraprakṛtiṁ mahābhūtavikāraprakṛtiṁ ca garbhaśarīramapekṣate | 3, 8 95 2
etāni hi yena doṣeṇādhikenaikenānekena vā samanubadhyante tena tena doṣeṇa garbho 'nubadhyate tataḥ sā sā doṣaprakṛtirucyate ,«manuṣyāṇāṁ garbhādipravṛttā |» 3, 8 95 3
tasmācchleṣmalāḥ prakṛtyā kecit pittalāḥ kecit vātalāḥ kecit saṁsṛṣṭāḥ kecit samadhātavaḥ kecidbhavanti | 3, 8 95 4
teṣāṁ hi lakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ || 3, 8 95 5
śleṣmā hi snigdhaślakṣṇamṛdumadhurasārasāndramandastimitaguruśītavijjalācchaḥ | 3, 8 96 1
tasya snehācchleṣmalāḥ snigdhāṅgāḥ ślakṣṇatvācchlakṣṇāṅgāḥ mṛdutvāddṛṣṭisukhasukumārāvadātagātrāḥ mādhuryāt ,«prabhūtaśukravyavāyāpatyāḥ sāratvāt sārasaṁhatasthiraśarīrāḥ sāndratvād upacitaparipūrṇasarvāṅgāḥ mandatvān »,«mandaceṣṭāhāravyāhārāḥ staimityād aśīghrārambhakṣobhavikārāḥ gurutvāt sārādhiṣṭhitāvasthitagatayaḥ »,"śaityādalpakṣuttṛṣṇāsaṁtāpasvedadoṣāḥ vijjalatvāt suśliṣṭasārasandhibandhanāḥ tathācchatvāt prasannadarśanānanāḥ ",«prasannasnigdhavarṇasvarāśca bhavanti |» 3, 8 96 2
ta evaṁguṇayogācchleṣmalā balavanto vasumanto vidyāvanta ojasvinaḥ śāntā āyuṣmantaśca bhavanti || 3, 8 96 3
pittamuṣṇaṁ tīkṣṇaṁ dravaṁ visramamlaṁ kaṭukaṁ ca | 3, 8 97 1
tasyauṣṇyāt pittalā bhavantyuṣṇāsahā uṣṇamukhāḥ sukumārāvadātagātrāḥ prabhūtavipluvyaṅgatilapiḍakāḥ kṣutpipāsāvantaḥ ,«kṣipravalīpalitakhālityadoṣāḥ prāyo mṛdvalpakapilaśmaśrulomakeśāśca taikṣṇyāttīkṣṇaparākramāḥ tīkṣṇāgnayaḥ prabhūtāśanapānāḥ »,«kleśāsahiṣṇavo dandaśūkāḥ dravatvācchithilamṛdusandhimāṁsāḥ prabhūtasṛṣṭasvedamūtrapurīṣāśca visratvāt »,«prabhūtapūtikakṣāsyaśiraḥśarīragandhāḥ kaṭvamlatvādalpaśukravyavāyāpatyāḥ ta evaṁguṇayogāt pittalā madhyabalā madhyāyuṣo »,«madhyajñānavijñānavittopakaraṇavantaśca bhavanti ||» 3, 8 97 2
vātastu rūkṣalaghucalabahuśīghraśītaparuṣaviśadaḥ | 3, 8 98 1
tasya raukṣyādvātalā rūkṣāpacitālpaśarīrāḥ pratatarūkṣakṣāmasannasaktajarjarasvarā jāgarūkāśca bhavanti laghutvāl ,«laghucapalagaticeṣṭāhāravyāhārāḥ calatvād anavasthitasandhyakṣibhrūhanvoṣṭhajihvāśiraḥskandhapāṇipādāḥ bahutvād »,«bahupralāpakaṇḍarāsirāpratānāḥ śīghratvācchīghrasamārambhakṣobhavikārāḥ śīghratrāsarāgavirāgāḥ śrutagrāhiṇo 'lpasmṛtayaśca »,"śaityācchītāsahiṣṇavaḥ pratataśītakodvepakastambhāḥ pāruṣyāt paruṣakeśaśmaśruromanakhadaśanavadanapāṇipādāḥ vaiśadyāt ",«sphuṭitāṅgāvayavāḥ satatasandhiśabdagāminaśca bhavanti ta evaṁ guṇayogādvātalāḥ prāyeṇālpabalāś cālpāyuṣaś cālpāpatyāś »,«cālpasādhanāś cālpadhanāśca bhavanti ||» 3, 8 98 2
saṁsargāt saṁsṛṣṭalakṣaṇāḥ || 3, 8 99 1
sarvaguṇasamuditāstu samadhātavaḥ | 3, 8 100 1
ityevaṁ prakṛtitaḥ parīkṣeta || 3, 8 100 2
vikṛtitaśceti vikṛtirucyate vikāraḥ | 3, 8 101 1
tatra vikāraṁ hetudoṣadūṣyaprakṛtideśakālabalaviśeṣair liṅgataśca parīkṣeta na hyantareṇa hetvādīnāṁ balaviśeṣaṁ ,«vyādhibalaviśeṣopalabdhiḥ |» 3, 8 101 2
yasya hi vyādherdoṣadūṣyaprakṛtideśakālabalasāmyaṁ bhavati mahacca hetuliṅgabalaṁ sa vyādhirbalavān bhavati ,«tadviparyayāccālpabalaḥ madhyabalastu doṣadūṣyādīnām anyatamasāmānyāddhetuliṅgamadhyabalatvāccopalabhyate ||» 3, 8 101 3
sārataśceti sārāṇyaṣṭau puruṣāṇāṁ balamānaviśeṣajñānārthamupadiśyante tadyathā tvagraktamāṁsamedo'sthimajjaśukrasattvānīti || 3, 8 102 1
tatra snigdhaślakṣṇamṛduprasannasūkṣmālpagambhīrasukumāralomā saprabheva ca tvak tvaksārāṇām | 3, 8 103 1
sā sāratā sukhasaubhāgyaiśvaryopabhogabuddhividyārogyapraharṣaṇānyāyuṣyatvaṁ cācaṣṭe || 3, 8 103 2
karṇākṣimukhajihvānāsauṣṭhapāṇipādatalanakhalalāṭamehanaṁ snigdharaktavarṇaṁ śrīmadbhrājiṣṇu raktasārāṇām | 3, 8 104 1
sā sāratā sukhamuddhatāṁ medhāṁ manasvitvaṁ saukumāryam anatibalam akleśasahiṣṇutvam uṣṇāsahiṣṇutvaṁ cācaṣṭe || 3, 8 104 2
śaṅkhalalāṭakṛkāṭikākṣigaṇḍahanugrīvāskandhodarakakṣavakṣaḥpāṇipādasaṁdhayaḥ sthiraguruśubhamāṁsopacitā māṁsasārāṇām | 3, 8 105 1
sā sāratā kṣamāṁ dhṛtimalaulyaṁ vittaṁ vidyāṁ sukhamārjavamārogyaṁ balamāyuśca dīrghamācaṣṭe || 3, 8 105 2
varṇasvaranetrakeśalomanakhadantauṣṭhamūtrapurīṣeṣu viśeṣataḥ sneho medaḥsārāṇām | 3, 8 106 1
sā sāratā vittaiśvaryasukhopabhogapradānānyārjavaṁ sukumāropacāratāṁ cācaṣṭe || 3, 8 106 2
pārṣṇigulphajānvaratnijatrucibukaśiraḥparvasthūlāḥ sthūlāsthinakhadantāścāsthisārāḥ | 3, 8 107 1
te mahotsāhāḥ kriyāvantaḥ kleśasahāḥ sārasthiraśarīrā bhavantyāyuṣmantaśca || 3, 8 107 2
mṛdvaṅgā balavantaḥ snigdhavarṇasvarāḥ sthūladīrghavṛttasandhayaśca majjasārāḥ | 3, 8 108 1
te dīrghāyuṣo balavantaḥ śrutavittavijñānāpatyasaṁmānabhājaśca bhavanti || 3, 8 108 2
saumyāḥ saumyaprekṣiṇaḥ kṣīrapūrṇalocanā iva praharṣabahulāḥ snigdhavṛttasārasamasaṁhataśikharadaśanāḥ ,«prasannasnigdhavarṇasvarā bhrājiṣṇavo mahāsphicaśca śukrasārāḥ |» 3, 8 109 1
te strīpriyopabhogā balavantaḥ sukhaiśvaryārogyavittasammānāpatyabhājaśca bhavanti || 3, 8 109 2
smṛtimanto bhaktimantaḥ kṛtajñāḥ prājñāḥ śucayo mahotsāhā dakṣā dhīrāḥ samaravikrāntayodhinastyaktaviṣādāḥ ,«suvyavasthitagatigambhīrabuddhiceṣṭāḥ kalyāṇābhiniveśinaśca sattvasārāḥ |» 3, 8 110 1
teṣāṁ svalakṣaṇaireva guṇā vyākhyātāḥ || 3, 8 110 2
tatra sarvaiḥ sārairupetāḥ puruṣā bhavantyatibalāḥ paramasukhayuktāḥ kleśasahāḥ sarvārambheṣvātmani jātapratyayāḥ ,«kalyāṇābhiniveśinaḥ sthirasamāhitaśarīrāḥ susamāhitagatayaḥ sānunādasnigdhagambhīramahāsvarāḥ »,«sukhaiśvaryavittopabhogasaṁmānabhājo mandajaraso mandavikārāḥ prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyāś cirajīvinaśca ||» 3, 8 111 1
ato viparītāstvasārāḥ || 3, 8 112 1
madhyānāṁ madhyaiḥ sāraviśeṣairguṇaviśeṣā vyākhyātā bhavanti || 3, 8 113 1
iti sārāṇyaṣṭau puruṣāṇāṁ balapramāṇaviśeṣajñānārthamupadiṣṭāni bhavanti || 3, 8 114 1
kathaṁ nu śarīramātradarśanādeva bhiṣaṅmuhyed ayam upacitatvād balavān ayamalpabalaḥ kṛśatvāt mahābalo 'yaṁ mahāśarīratvāt ,«ayamalpaśarīratvādalpabala iti dṛśyante hyalpaśarīrāḥ kṛśāścaike balavantaḥ tatra pipīlikābhāraharaṇavat siddhiḥ |» 3, 8 115 1
ataśca sārataḥ parīkṣetetyuktam || 3, 8 115 2
saṁhananataśceti saṁhananaṁ saṁhatiḥ saṁyojanamityeko 'rthaḥ | 3, 8 116 1
tatra samasuvibhaktāsthi subaddhasandhi suniviṣṭamāṁsaśoṇitaṁ susaṁhataṁ śarīramityucyate | 3, 8 116 2
tatra susaṁhataśarīrāḥ puruṣā balavantaḥ viparyayeṇālpabalāḥ madhyatvāt saṁhananasya madhyabalā bhavanti || 3, 8 116 3
pramāṇataśceti śarīrapramāṇaṁ punaryathā svenāṅgulipramāṇenopadekṣyate utsedhavistārāyāmairyathākramam | 3, 8 117 1
tatra pādau catvāri ṣaṭ caturdaśāṅgulāni jaṅghe tvaṣṭādaśāṅgule ṣoḍaśāṅgulaparikṣepe ca jānunī caturaṅgule ṣoḍaśāṅgulaparikṣepe ,«triṁśadaṅgulaparikṣepāvaṣṭādaśāṅgulāvūru ṣaḍaṅguladīrghau vṛṣaṇāvaṣṭāṅgulapariṇāhau śephaḥ ṣaḍaṅguladīrghaṁ »,«pañcāṅgulapariṇāhaṁ dvādaśāṅgulipariṇāho bhagaḥ ṣoḍaśāṅgulavistārā kaṭī daśāṅgulaṁ vastiśiraḥ daśāṅgulavistāraṁ »,«dvādaśāṅgulamudaraṁ daśāṅgulavistīrṇe dvādaśāṅgulāyāme pārśve dvādaśāṅgulaṁ stanāntaraṁ dvyaṅgulaṁ stanaparyantaṁ »,«caturviṁśatyaṅgulaviśālaṁ dvādaśāṅgulotsedhamuraḥ dvyaṅgulaṁ hṛdayam aṣṭāṅgulau skandhau ṣaḍaṅgulāvaṁsau ṣoḍaśāṅgulau »,«prabāhū pañcadaśāṅgulau prapāṇī hastau dvādaśāṅgulau kakṣāvaṣṭāṅgulau trikaṁ dvādaśāṅgulotsedham aṣṭādaśāṅgulotsedhaṁ »,«pṛṣṭhaṁ caturaṅgulotsedhā dvāviṁśatyaṅgulapariṇāhā śirodharā dvādaśāṅgulotsedhaṁ caturviṁśatyaṅgulapariṇāhamānanaṁ »,«pañcāṅgulamāsyaṁ cibukauṣṭhakarṇākṣimadhyanāsikālalāṭaṁ caturaṅgulaṁ ṣoḍaśāṅgulotsedhaṁ dvātriṁśadaṅgulapariṇāhaṁ śiraḥ iti »,«pṛthaktvenāṅgāvayavānāṁ mānamuktam |» 3, 8 117 2
kevalaṁ punaḥ śarīramaṅguliparvāṇi caturaśītiḥ | 3, 8 117 3
tadāyāmavistārasamaṁ samucyate | 3, 8 117 4
tatrāyurbalamojaḥ sukhamaiśvaryaṁ vittamiṣṭāścāpare bhāvā bhavantyāyattāḥ pramāṇavati śarīre viparyayastvato hīne 'dhike vā || 3, 8 117 5
sātmyataśceti sātmyaṁ nāma tadyat sātatyenopasevyamānamupaśete | 3, 8 118 1
tatra ye ghṛtakṣīratailamāṁsarasasātmyāḥ sarvarasasātmyāśca te balavantaḥ kleśasahāścirajīvinaśca bhavanti rūkṣasātmyāḥ ,«punarekarasasātmyāśca ye te prāyeṇālpabalā alpakleśasahā alpāyuṣo 'lpasādhanāśca bhavanti vyāmiśrasātmyāstu ye te madhyabalāḥ »,«sātmyanimittato bhavanti ||» 3, 8 118 2
sattvataśceti sattvamucyate manaḥ | 3, 8 119 1
taccharīrasya tantrakamātmasaṁyogāt | 3, 8 119 2
tat trividhaṁ balabhedena pravaraṁ madhyam avaraṁ ceti ataśca pravaramadhyāvarasattvāḥ puruṣā bhavanti | 3, 8 119 3
tatra pravarasattvāḥ sattvasārāste sāreṣūpadiṣṭāḥ svalpaśarīrā hyapi te nijāgantunimittāsu mahatīṣvapi pīḍāsvavyathā dṛśyante ,«sattvaguṇavaiśeṣyāt madhyasattvāstvaparānātmanyupanidhāya saṁstambhayantyātmanātmānaṁ parairvāpi saṁstabhyante »,«hīnasattvāstu nātmanā nāpi paraiḥ sattvabalaṁ prati śakyante upastambhayituṁ mahāśarīrā hyapi te svalpānāmapi vedanānāmasahā »,«dṛśyante saṁnihitabhayaśokalobhamohamānā raudrabhairavadviṣṭabībhatsavikṛtasaṁkathāsvapi ca paśupuruṣamāṁsaśoṇitāni cāvekṣya »,«viṣādavaivarṇyamūrcchonmādabhramaprapatanānām anyatamam āpnuvantyathavā maraṇamiti ||» 3, 8 119 4
āhāraśaktitaśceti āhāraśaktirabhyavaharaṇaśaktyā jaraṇaśaktyā ca parīkṣyā balāyuṣī hyāhārāyatte || 3, 8 120 1
vyāyāmaśaktitaśceti vyāyāmaśaktirapi karmaśaktyā parīkṣyā | 3, 8 121 1
karmaśaktyā hyanumīyate balatraividhyam || 3, 8 121 2
vayastaśceti kālapramāṇaviśeṣāpekṣiṇī hi śarīrāvasthā vayo 'bhidhīyate | 3, 8 122 1
tadvayo yathāsthūlabhedena trividhaṁ bālaṁ madhyaṁ jīrṇamiti | 3, 8 122 2
tatra bālam aparipakvadhātum ajātavyañjanaṁ sukumāramakleśasahamasaṁpūrṇabalaṁ śleṣmadhātuprāyam ā ṣoḍaśavarṣaṁ ,«vivardhamānadhātuguṇaṁ punaḥ prāyeṇānavasthitasattvam ā triṁśadvarṣam upadiṣṭaṁ madhyaṁ punaḥ »,«samatvāgatabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇavacanavijñānasarvadhātuguṇaṁ balasthitamavasthitasattvam »,«aviśīryamāṇadhātuguṇaṁ pittadhātuprāyam ā ṣaṣṭivarṣam upadiṣṭam ataḥ paraṁ »,«hīyamānadhātvindriyabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇavacanavijñānaṁ bhraśyamānadhātuguṇaṁ vāyudhātuprāyaṁ »,«krameṇa jīrṇamucyate ā varṣaśatam |» 3, 8 122 3
varṣaśataṁ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle santi ca punaradhikonavarṣaśatajīvino 'pi manuṣyāḥ teṣāṁ vikṛtivarjyaiḥ ,«prakṛtyādibalaviśeṣairāyuṣo lakṣaṇataśca pramāṇamupalabhya vayasastritvaṁ vibhajet ||» 3, 8 122 4
evaṁ prakṛtyādīnāṁ vikṛtivarjyānāṁ bhāvānāṁ pravaramadhyāvaravibhāgena balaviśeṣaṁ vibhajet | 3, 8 123 1
vikṛtibalatraividhyena tu doṣabalaṁ trividhamanumīyate | 3, 8 123 2
tato bhaiṣajyasya tīkṣṇamṛdumadhyavibhāgena traividhyaṁ vibhajya yathādoṣaṁ bhaiṣajyamavacārayediti || 3, 8 123 3
āyuṣaḥ pramāṇajñānahetoḥ punarindriyeṣu jātisūtrīye ca lakṣaṇānyupadekṣyante || 3, 8 124 1
kālaḥ punaḥ saṁvatsaraścāturāvasthā ca | 3, 8 125 1
tatra saṁvatsaro dvidhā tridhā ṣoḍhā dvādaśadhā bhūyaścāpyataḥ pravibhajyate tattatkāryamabhisamīkṣya | 3, 8 125 2
atra khalu tāvat ṣoḍhā pravibhajya kāryam upadekṣyate hemanto grīṣmo varṣāśceti śītoṣṇavarṣalakṣaṇāstraya ṛtavo bhavanti ,«teṣāmantareṣvitare sādhāraṇalakṣaṇāstraya ṛtavaḥ prāvṛṭśaradvasantā iti |» 3, 8 125 3
prāvṛḍiti prathamaḥ pravṛṣṭaḥ kālaḥ tasyānubandho hi varṣāḥ | 3, 8 125 4
evamete saṁśodhanamadhikṛtya ṣaṭ vibhajyante ṛtavaḥ || 3, 8 125 5
tatra sādhāraṇalakṣaṇeṣvṛtuṣu vamanādīnāṁ pravṛttirvidhīyate nivṛttiritareṣu | 3, 8 126 1
sādhāraṇalakṣaṇā hi mandaśītoṣṇavarṣatvāt sukhatamāśca bhavantyavikalpakāśca śarīrauṣadhānām itare punaratyarthaśītoṣṇavarṣatvād ,«duḥkhatamāśca bhavanti vikalpakāśca śarīrauṣadhānām ||» 3, 8 126 2
tatra hemante hyatimātraśītopahatatvāccharīramasukhopapannaṁ bhavaty atiśītavātādhmātam atidāruṇībhūtam avabaddhadoṣaṁ ca ,«bheṣajaṁ punaḥ saṁśodhanārtham uṣṇasvabhāvam atiśītopahatatvānmandavīryatvam āpadyate tasmāttayoḥ saṁyoge »,«saṁśodhanamayogāyopapadyate śarīramapi ca vātopadravāya |» 3, 8 127 1
grīṣme punarbhṛśoṣṇopahatatvāccharīramasukhopapannaṁ bhavaty uṣṇavātātapādhmātam atiśithilam atyarthapravilīnadoṣaṁ ,«bheṣajaṁ punaḥ saṁśodhanārtham uṣṇasvabhāvam uṣṇānugamanāt tīkṣṇataratvam āpadyate tasmāttayoḥ saṁyoge »,«saṁśodhanamatiyogāyopapadyate śarīramapi pipāsopadravāya |» 3, 8 127 2
varṣāsu tu meghajalāvatate gūḍhārkacandratāre dhārākule viyati bhūmau paṅkajalapaṭalasaṁvṛtāyāmatyarthopaklinnaśarīreṣu bhūteṣu ,«vihatasvabhāveṣu ca kevaleṣvauṣadhagrāmeṣu toyatoyadānugatamārutasaṁsargād gurupravṛttīni vamanādīni bhavanti »,«gurusamutthānāni ca śarīrāṇi |» 3, 8 127 3
tasmādvamanādīnāṁ nivṛttirvidhīyate varṣānteṣvṛtuṣu na cedātyayikaṁ karma | 3, 8 127 4
ātyayike punaḥ karmaṇi kāmamṛtuṁ vikalpya kṛtrimaguṇopadhānena yathartuguṇaviparītena bheṣajaṁ ,«saṁyogasaṁskārapramāṇavikalpenopapādya pramāṇavīryasamaṁ kṛtvā tataḥ prayojayeduttamena yatnenāvahitaḥ ||» 3, 8 127 5
āturāvasthāsvapi tu kāryākāryaṁ prati kālākālasaṁjñā tadyathā asyām avasthāyāmasya bheṣajasyākālaḥ kālaḥ punaranyasyeti etadapi hi ,«bhavatyavasthāviśeṣeṇa tasmādāturāvasthāsvapi hi kālākālasaṁjñā |» 3, 8 128 1
tasya parīkṣā muhur muhur āturasya sarvāvasthāviśeṣāvekṣaṇaṁ yathāvadbheṣajaprayogārtham | 3, 8 128 2
na hyatipatitakālamaprāptakālaṁ vā bheṣajamupayujyamānaṁ yaugikaṁ bhavati kālo hi bhaiṣajyaprayogaparyāptimabhinirvartayati || 3, 8 128 3
pravṛttistu pratikarmasamārambhaḥ | 3, 8 129 1
tasya lakṣaṇaṁ bhiṣagauṣadhāturaparicārakāṇāṁ kriyāsamāyogaḥ || 3, 8 129 2
upāyaḥ punarbhiṣagādīnāṁ sauṣṭhavamabhividhānaṁ ca samyak | 3, 8 130 1
tasya lakṣaṇaṁ bhiṣagādīnāṁ yathoktaguṇasaṁpat deśakālapramāṇasātmyakriyādibhiśca siddhikāraṇaiḥ ,«samyagupapāditasyauṣadhasyāvacāraṇamiti ||» 3, 8 130 2
evamete daśa parīkṣyaviśeṣāḥ pṛthak pṛthak parīkṣitavyā bhavanti || 3, 8 131 1
parīkṣāyāstu khalu prayojanaṁ pratipattijñānam | 3, 8 132 1
pratipattirnāma yo vikāro yathā pratipattavyastasya tathānuṣṭhānajñānam || 3, 8 132 2
yatra tu khalu vamanādīnāṁ pravṛttiḥ yatra ca nivṛttiḥ tadvyāsataḥ siddhiṣūttaramupadekṣyāmaḥ || 3, 8 133 1
pravṛttinivṛttilakṣaṇasaṁyoge tu gurulāghavaṁ sampradhārya samyagadhyavasyedanyataraniṣṭhāyām | 3, 8 134 1
santi hi vyādhayaḥ śāstreṣūtsargāpavādairupakramaṁ prati nirdiṣṭāḥ | 3, 8 134 2
tasmādgurulāghavaṁ sampradhārya samyagadhyavasyedityuktam || 3, 8 134 3
yāni tu khalu vamanādiṣu bheṣajadravyāṇyupayogaṁ gacchanti tānyanuvyākhyāsyāmaḥ | 3, 8 135 1
tadyathā phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanaphalāni phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavapatrapuṣpāṇi ,āragvadhavṛkṣakamadanasvādukaṇṭakāpāṭhāpāṭalāśārṅgeṣṭāmūrvāsaptaparṇanaktamālapicumardapaṭolasuṣavīguḍūcīcitrakasomavalkaś,«atāvarīdvīpīśigrumūlakaṣāyaiḥ madhukamadhūkakovidārakarbudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpākaṣāyaiśca »,«elāhareṇupriyaṅgupṛthvīkākustumburutagaranaladahrīveratālīśośīrakaṣāyaiśca »,«ikṣukāṇḍekṣvikṣuvālikādarbhapoṭagalakālaṅkṛtakaṣāyaiśca »,«sumanāsaumanasyāyanīharidrādāruharidrāvṛścīrapunarnavāmahāsahākṣudrasahākaṣāyaiśca »,"śālmaliśālmalikabhadraparṇyelāparṇyupodikoddālakadhanvanarājādanopacitrāgopīśṛṅgāṭikākaṣāyaiśca ",«pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverasarṣapaphāṇitakṣīrakṣāralavaṇodakaiśca yathālābhaṁ yatheṣṭaṁ vāpyupasaṁskṛtya »,«vartikriyācūrṇāvalehasnehakaṣāyamāṁsarasayavāgūyūṣakāmbalikakṣīropadheyān modakān anyāṁśca bhakṣyaprakārān »,«vividhānanuvidhāya yathārhaṁ vamanārhāya dadyādvidhivadvamanam |» 3, 8 135 2
iti kalpasaṁgraho vamanadravyāṇām | 3, 8 135 3
kalpameṣāṁ vistāreṇottarakālamupadekṣyāmaḥ || 3, 8 135 4
virecanadravyāṇi tu śyāmātrivṛccaturaṅgulatilvakamahāvṛkṣasaptalāśaṅkhinīdantīdravantīnāṁ kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalāni ,«yathāyogaṁ taistaiḥ kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalair vikliptāvikliptaiḥ ajagandhāśvagandhājaśṛṅgīkṣīriṇīnīlinīklītakakaṣāyaiśca »,«prakīryodakīryāmasūravidalākampillakaviḍaṅgagavākṣīkaṣāyaiśca »,«pīlupriyālamṛdvīkākāśmaryaparūṣakabadaradāḍimāmalakaharītakībibhītakavṛścīrapunarnavāvidārigandhādikaṣāyaiśca »,«sīdhusurāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakamadirāmadhumadhūlakadhānyāmlakuvalabadarakharjūrakarkandhubhiśca »,«dadhidadhimaṇḍodaśvidbhiśca gomahiṣyajāvīnāṁ ca kṣīramūtrairyathālābhaṁ yatheṣṭaṁ vāpyupasaṁskṛtya »,«vartikriyācūrṇāsavalehasnehakaṣāyamāṁsarasayūṣakāmbalikayavāgūkṣīropadheyān modakānanyāṁśca bhakṣyaprakārān vividhāṁśca »,«yogānanuvidhāya yathārhaṁ virecanārhāya dadyādvirecanam |» 3, 8 136 1
iti kalpasaṁgraho virecanadravyāṇām | 3, 8 136 2
kalpameṣāṁ vistareṇa yathāvaduttarakālamupadekṣyāmaḥ || 3, 8 136 3
āsthāpaneṣu tu bhūyiṣṭhakalpāni dravyāṇi yāni yogamupayānti teṣu teṣvavasthāntareṣvāturāṇāṁ tāni dravyāṇi nāmato ,«vistareṇopadiśyamānānyaparisaṁkhyeyāni syuratibahutvāt iṣṭaścānatisaṁkṣepavistaropadeśastantre iṣṭaṁ ca kevalaṁ jñānaṁ »,«tasmādrasata eva tānyatra vyākhyāsyāmaḥ |» 3, 8 137 1
rasasaṁsargavikalpavistaro hyeṣām aparisaṁkhyeyaḥ samavetānāṁ rasānām aṁśāṁśabalavikalpātibahutvāt | 3, 8 137 2
tasmāddravyāṇāṁ caikadeśamudāharaṇārthaṁ raseṣvanuvibhajya rasaikaikaśyena ca nāmalakṣaṇārthaṁ ṣaḍāsthāpanaskandhā rasato ,"'nuvibhajya vyākhyāsyante ||" 3, 8 137 3
yattu ṣaḍvidhamāsthāpanamekarasamityācakṣate bhiṣajaḥ tad durlabhatamaṁ saṁsṛṣṭarasabhūyiṣṭhatvāddravyāṇām | 3, 8 138 1
tasmānmadhurāṇi madhuraprāyāṇi madhuravipākāni madhuraprabhāvāṇi ca madhuraskandhe madhurāṇyeva kṛtvopadekṣyante ,«tathetarāṇi dravyāṇyapi ||» 3, 8 138 2
tadyathā jīvakarṣabhakau jīvantī vīrā tāmalakī kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇī māṣaparṇī śālaparṇī pṛśniparṇyasanaparṇī medā mahāmedā ,«karkaṭaśṛṅgī śṛṅgāṭikā chinnaruhā chattrāticchatrā śrāvaṇī mahāśrāvaṇī sahadevā viśvadevā śuklā kṣīraśuklā balātibalā vidārī kṣīravidārī »,«kṣudrasahā mahāsahā ṛṣyagandhāśvagandhā vṛścīraḥ punarnavā bṛhatī kaṇṭakārikorubūko moraṭaḥ śvadaṁṣṭrā saṁharṣā śatāvarī »,"śatapuṣpā madhūkapuṣpī yaṣṭīmadhu madhūlikā mṛdvīkā kharjūraṁ parūṣakamātmaguptā puṣkarabījaṁ kaśerukaṁ rājakaśerukaṁ ",«rājādanaṁ katakaṁ kāśmaryaṁ śītapākyodanapākī tālakharjūramastakamikṣurikṣuvālikā darbhaḥ kuśaḥ kāśaḥ śālir gundretkaṭakaḥ »,"śaramūlaṁ rājakṣavakaḥ ṛṣyaproktā dvāradā bhāradvājī vanatrapuṣyabhīrupattrī haṁsapādī kākanāsikā kuliṅgākṣī kṣīravallī kapolavallī ",«kapotavallī somavallī gopavallī madhuvallī ceti eṣāmevaṁvidhānāmanyeṣāṁ ca madhuravargaparisaṁkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṁ »,«chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya pānīyena suprakṣālitāyāṁ sthālyāṁ samāvāpya »,«payasārdhodakenābhyāsicya sādhayeddarvyā satatamavaghaṭṭayan tadupayuktabhūyiṣṭhe 'mbhasi gataraseṣvauṣadheṣu payasi »,«cānupadagdhe sthālīmupahṛtya suparipūtaṁ payaḥ sukhoṣṇaṁ ghṛtatailavasāmajjalavaṇaphāṇitopahitaṁ bastiṁ vātavikāriṇe vidhijño »,«vidhivaddadyāt śītaṁ tu madhusarpirbhyāmupasaṁsṛjya pittavikāriṇe vidhivaddadyāt |» 3, 8 139 1
iti madhuraskandhaḥ || 3, 8 139 2
āmrāmrātakalakucakaramardavṛkṣāmlāmlavetasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgagaṇḍīrāmalakanandītakaśītakatintiṇḍīkadantaśaṭhairāva,«takakośāmradhanvanānāṁ phalāni patrāṇi cāmrātakāśmantakacāṅgerīṇāṁ caturvidhānāṁ cāmlikānāṁ dvayośca »,«kolayoścāmaśuṣkayordvayoścaiva śuṣkāmlikayorgrāmyāraṇyayoḥ āsavadravyāṇi ca »,«surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakamadirāmadhuśuktaśīdhudadhidadhimaṇḍodaśviddhānyāmlādīni ca eṣāmevaṁvidhānāmanyeṣāṁ »,«cāmlavargaparisaṁkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṁ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā dravaiḥ »,«sthālyāmabhyāsicya sādhayitvopasaṁskṛtya yathāvattailavasāmajjalavaṇaphāṇitopahitaṁ sukhoṣṇaṁ vātavikāriṇe vidhijño »,«vidhivaddadyāt |» 3, 8 140 1
ityamlaskandhaḥ || 3, 8 140 2
saindhavasauvarcalakālaviḍapākyānūpakūpyavālukailamaulakasāmudraromakaudbhidauṣarapāṭeyakapāṁśujānyevaṁprakārāṇi cānyāni ,«lavaṇavargaparisaṁkhyātāni etānyamlopahitānyuṣṇodakopahitāni vā snehavanti sukhoṣṇaṁ bastiṁ vātavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt »,| 3, 8 141 1
iti lavaṇaskandhaḥ || 3, 8 141 2
pippalīpippalīmūlahastipippalīcavyacitrakaśṛṅgaveramaricājamodārdrakaviḍaṅgakustumburupīlutejovatyelākuṣṭhabhallātakāsthihiṅgunir,«yāsakilimamūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrukamadhuśigrukakharapuṣpabhūstṛṇasumukhasurasa »,«kuṭherakārjakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakakṣāramūtrapittānīti eṣāmevaṁvidhānāṁ cānyeṣāṁ »,«kaṭukavargaparisaṁkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṁ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā gomūtreṇa saha »,«sādhayitvopasaṁskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṁ sukhoṣṇaṁ bastiṁ śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt |» 3, 8 142 1
iti kaṭukaskandhaḥ || 3, 8 142 2
candananaladakṛtamālanaktamālanimbatumburukuṭajaharidrādāruharidrāmustamūrvākirātatiktakakaṭukarohiṇītrāyamāṇākāravellikākarī,«rakaravīrakebukakaṭhillakavṛṣamaṇḍūkaparṇīkarkoṭaka »,vārtākukarkaśakākamācīkākodumbarikāsuṣavyativiṣāpaṭolakulakapāṭhāguḍūcīvetrāgravetasavikaṅkatabakulasomavalkasaptaparṇasuman,"ārkāvalgujavacātagarāguruvālakośīrāṇīti eṣāmevaṁvidhānāṁ cānyeṣāṁ tiktavargaparisaṁkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṁ chedyāni ",«khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya pānīyenābhyāsicya sādhayitvopasaṁskṛtya »,«yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṁ sukhoṣṇaṁ bastiṁ śleṣmavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt śītaṁ tu madhusarpirbhyām upasaṁsṛjya »,«pittavikāriṇe vidhijño vidhivaddadyāt |» 3, 8 143 1
iti tiktaskandhaḥ || 3, 8 143 2
priyaṅgvanantāmrāsthyambaṣṭhakīkaṭvaṅgalodhramocarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakeśarajambvāmraplakṣavaṭakapītanodu,mbarāśvatthabhallātakāsthyaśmantakaśirīṣaśiṁśapāsomavalkatindukapriyālabadarakhadirasaptaparṇāśvakarṇasyandanārjunārimedailav,"āluka ",paripelavakadambaśallakījiṅginīkāśakaśerukarājakaśerukaṭphalavaṁśapadmakāśokaśāladhavasarjabhūrjaśaṇakharapuṣpāpuraśamīmācīk,«avarakatuṅgājakarṇasphūrjakabibhītakakumbhīpuṣkarabījabisamṛṇālatālakharjūrataruṇānīti eṣāmevaṁvidhānāṁ cānyeṣāṁ »,«kaṣāyavargaparisaṁkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṁ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyāni cāṇuśo bhedayitvā prakṣālya »,«pānīyenābhyāsicya sādhayitvopasaṁskṛtya yathāvanmadhutailalavaṇopahitaṁ sukhoṣṇaṁ bastiṁ śleṣmavikāriṇe vidhijño »,«vidhivaddadyāt śītaṁ tu madhusarpirbhyāmupasaṁsṛjya pittavikāriṇe dadyāt |» 3, 8 144 1
iti kaṣāyaskandhaḥ || 3, 8 144 2
tatra ślokāḥ | 3, 8 145 1
ṣaḍvargāḥ parisaṁkhyātā ya ete rasabhedataḥ | 3, 8 145 2
āsthāpanamabhipretya tānvidyātsārvayaugikān || 3, 8 145 3
sarvaśo hi praṇihitāḥ sarvarogeṣu jānatā | 3, 8 146 1
sarvānrogānniyacchanti yebhya āsthāpanaṁ hitam || 3, 8 146 2
yeṣāṁ yeṣāṁ praśāntyarthaṁ ye ye na parikīrtitāḥ | 3, 8 147 1
dravyavargā vikārāṇāṁ teṣāṁ te parikopakāḥ || 3, 8 147 2
ityete ṣaḍāsthāpanaskandhā rasato 'nuvibhajya vyākhyātāḥ || 3, 8 148 1
tebhyo bhiṣagbuddhimān parisaṁkhyātamapi yadyaddravyamayaugikaṁ manyeta tattadapakarṣayet yadyaccānuktamapi yaugikaṁ ,«manyeta tattadvidadhyāt vargamapi vargeṇopasaṁsṛjedekamekenānekena vā yuktiṁ pramāṇīkṛtya |» 3, 8 149 1
pracaraṇamiva bhikṣukasya bījamiva karṣakasya sūtraṁ buddhimatāmalpamapyanalpajñānāya bhavati ,«tasmādbuddhimatāmūhāpohavitarkāḥ mandabuddhestu yathoktānugamanameva śreyaḥ |» 3, 8 149 2
yathoktaṁ hi mārgamanugacchan bhiṣak saṁsādhayati kāryamanatimahattvādvā vinipātayatyanatihrasvatvād udāharaṇasyeti || 3, 8 149 3
ataḥ param anuvāsanadravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ | 3, 8 150 1
anuvāsanaṁ tu sneha eva | 3, 8 150 2
snehastu dvividhaḥ sthāvarātmakaḥ jaṅgamātmakaśca | 3, 8 150 3
tatra sthāvarātmakaḥ snehastailamatailaṁ ca | 3, 8 150 4
taddvayaṁ tailameva kṛtvopadekṣyāmaḥ sarvatastailaprādhānyāt | 3, 8 150 5
jaṅgamātmakastu vasā majjā sarpiriti | 3, 8 150 6
teṣāṁ tailavasāmajjasarpiṣāṁ yathāpūrvaṁ śreṣṭhaṁ vātaśleṣmavikāreṣvanuvāsanīyeṣu yathottaraṁ tu pittavikāreṣu sarva eva vā ,«sarvavikāreṣvapi yogamupayānti saṁskāravidhiviśeṣāditi ||» 3, 8 150 7
śirovirecanadravyāṇi punar apāmārgapippalīmaricaviḍaṅgaśigruśirīṣatumburupilvajājyajamodāvārtākīpṛthvīkailāhareṇukāphalāni ca ,«sumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakaharidrāśṛṅgaveramūlakalaśunatarkārīsarṣapapatrāṇi ca »,«arkālarkakuṣṭhanāgadantīvacāpāmārgaśvetājyotiṣmatīgavākṣīgaṇḍīrapuṣpāvākpuṣpīvṛścikālīvayasthātiviṣāmūlāni ca »,«haridrāśṛṅgaveramūlakalaśunakandāśca lodhramadanasaptaparṇanimbārkapuṣpāṇi ca »,«devadārvagurusaralaśallakījiṅginyasanahiṅguniryāsāśca tejovatīvarāṅgeṅgudīśobhāñjanakabṛhatīkaṇṭakārikātvacaśceti |» 3, 8 151 1
śirovirecanaṁ saptavidhaṁ phalapatramūlakandapuṣpaniryāsatvagāśrayabhedāt | 3, 8 151 2
lavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi cendriyopaśayāni tathāparāṇyanuktānyapi dravyāṇi yathāyogavihitāni śirovirecanārthamupadiśyante iti || 3, 8 151 3
tatra ślokāḥ | 3, 8 152 1
lakṣaṇācāryaśiṣyāṇāṁ parīkṣākāraṇaṁ ca yat | 3, 8 152 2
adhyeyādhyāpanavidhī saṁbhāṣāvidhireva ca || 3, 8 152 3
ṣaḍbhirūnāni pañcāśadvādamārgapadāni ca | 3, 8 153 1
padāni daśa cānyāni kāraṇādīni tattvataḥ || 3, 8 153 2
sampraśnaśca parīkṣādernavako vamanādiṣu | 3, 8 154 1
bhiṣagjitīye rogāṇāṁ vimāne saṁprakāśitaḥ || 3, 8 154 2
bahuvidhamidamuktamarthajātaṁ bahuvidhavākyavicitramarthakāntam | 3, 8 155 1
bahuvidhaśubhaśabdasandhiyuktaṁ bahuvidhavādanisūdanaṁ pareṣām || 3, 8 155 2
imāṁ matiṁ bahuvidhahetusaṁśrayāṁ vijajñivān paramatavādasūdanīm | 3, 8 156 1
na sajjate paravacanāvamardanairna śakyate paravacanaiśca marditum || 3, 8 156 2
doṣādīnāṁ tu bhāvānāṁ sarveṣāmeva hetumat | 3, 8 157 1
mānāt samyagvimānāni niruktāni vibhāgaśaḥ || 3, 8 157 2
athātaḥ katidhāpuruṣīyaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ || 4, 1 1 1
iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ || 4, 1 2 1
katidhā puruṣo dhīman dhātubhedena bhidyate | 4, 1 3 1
puruṣaḥ kāraṇaṁ kasmāt prabhavaḥ puruṣasya kaḥ || 4, 1 3 2
kim ajño jñaḥ sa nityaḥ kiṁ kim anityo nidarśitaḥ | 4, 1 4 1
prakṛtiḥ kā vikārāḥ ke kiṁ liṅgaṁ puruṣasya ca || 4, 1 4 2
niṣkriyaṁ ca svatantraṁ ca vaśinaṁ sarvagaṁ vibhum | 4, 1 5 1
vadanty ātmānam ātmajñāḥ kṣetrajñaṁ sākṣiṇaṁ tathā || 4, 1 5 2
niṣkriyasya kriyā tasya bhagavan vidyate katham | 4, 1 6 1
svatantraś ced aniṣṭāsu kathaṁ yoniṣu jāyate || 4, 1 6 2
vaśī yady asukhaiḥ kasmād bhāvair ākramyate balāt | 4, 1 7 1
sarvāḥ sarvagatatvāc ca vedanāḥ kiṁ na vetti saḥ || 4, 1 7 2
na paśyati vibhuḥ kasmāc chailakuḍyatiraskṛtam | 4, 1 8 1
kṣetrajñaḥ kṣetram athavā kiṁ pūrvam iti saṁśayaḥ || 4, 1 8 2
jñeyaṁ kṣetraṁ vinā pūrvaṁ kṣetrajño hi na yujyate | 4, 1 9 1
kṣetraṁ ca yadi pūrvaṁ syāt kṣetrajñaḥ syād aśāśvataḥ || 4, 1 9 2
sākṣibhūtaś ca kasyāyaṁ kartā hy anyo na vidyate | 4, 1 10 1
syāt kathaṁ cāvikārasya viśeṣo vedanākṛtaḥ || 4, 1 10 2
atha cārtasya bhagavaṁs tisṛṇāṁ kāṁ cikitsati | 4, 1 11 1
atītāṁ vedanāṁ vaidyo vartamānāṁ bhaviṣyatīm || 4, 1 11 2
bhaviṣyantyā asaṁprāptir atītāyā anāgamaḥ | 4, 1 12 1
sāṁpratikyā api sthānaṁ nāsty arteḥ saṁśayo hy ataḥ || 4, 1 12 2
kāraṇaṁ vedanānāṁ kiṁ kim adhiṣṭhānam ucyate | 4, 1 13 1
kva caitā vedanāḥ sarvā nivṛttiṁ yānty aśeṣataḥ || 4, 1 13 2
sarvavit sarvasaṁnyāsī sarvasaṁyoganiḥsṛtaḥ | 4, 1 14 1
ekaḥ praśānto bhūtātmā kair liṅgair upalabhyate || 4, 1 14 2
ity agniveśasya vacaḥ śrutvā matimatāṁ varaḥ | 4, 1 15 1
sarvaṁ yathāvat provāca praśāntātmā punarvasuḥ || 4, 1 15 2
khādayaś cetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ | 4, 1 16 1
cetanādhātur apy ekaḥ smṛtaḥ puruṣasaṁjñakaḥ || 4, 1 16 2
punaś ca dhātubhedena caturviṁśatikaḥ smṛtaḥ | 4, 1 17 1
mano daśendriyāṇy arthāḥ prakṛtiś cāṣṭadhātukī || 4, 1 17 2
lakṣaṇaṁ manaso jñānasyābhāvo bhāva eva ca | 4, 1 18 1
sati hy ātmendriyārthānāṁ sannikarṣe na vartate || 4, 1 18 2
vaivṛttyān manaso jñānaṁ sānnidhyāt tac ca vartate | 4, 1 19 1
aṇutvam atha caikatvaṁ dvau guṇau manasaḥ smṛtau || 4, 1 19 2
cintyaṁ vicāryam ūhyaṁ ca dhyeyaṁ saṁkalpyam eva ca | 4, 1 20 1
yat kiṁcin manaso jñeyaṁ tat sarvaṁ hy arthasaṁjñakam || 4, 1 20 2
indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ | 4, 1 21 1
ūho vicāraś ca tataḥ paraṁ buddhiḥ pravartate || 4, 1 21 2
indriyeṇendriyārtho hi samanaskena gṛhyate | 4, 1 22 1
kalpyate manasā tūrdhvaṁ guṇato doṣato'thavā || 4, 1 22 2
jāyate viṣaye tatra yā buddhirniścayātmikā | 4, 1 23 1
vyavasyati tayā vaktuṁ kartuṁ vā buddhipūrvakam || 4, 1 23 2
ekaikādhikayuktāni khādīnāmindriyāṇi tu | 4, 1 24 1
pañca karmānumeyāni yebhyo buddhiḥ pravartate || 4, 1 24 2
hastau pādau gudopasthaṁ vāgindriyam athāpi ca | 4, 1 25 1
karmendriyāṇi pañcaiva pādau gamanakarmaṇi || 4, 1 25 2
pāyūpasthaṁ visargārthaṁ hastau grahaṇadhāraṇe | 4, 1 26 1
jihvāvāgindriyaṁ vāk ca satyā jyotis tamo'nṛtā || 4, 1 26 2
mahābhūtāni khaṁ vāyur agnir āpaḥ kṣitistathā | 4, 1 27 1
śabdaḥ sparśaśca rūpaṁ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ || 4, 1 27 2
teṣāmekaguṇaḥ pūrvo guṇavṛddhiḥ pare pare | 4, 1 28 1
pūrvaḥ pūrvaguṇaścaiva kramaśo guṇiṣu smṛtaḥ || 4, 1 28 2
kharadravacaloṣṇatvaṁ bhūjalānilatejasām | 4, 1 29 1
ākāśasyāpratīghāto dṛṣṭaṁ liṅgaṁ yathākramam || 4, 1 29 2
lakṣaṇaṁ sarvamevaitat sparśanendriyagocaram | 4, 1 30 1
sparśanendriyavijñeyaḥ sparśo hi saviparyayaḥ || 4, 1 30 2
guṇāḥ śarīre guṇināṁ nirdiṣṭāścihnameva ca | 4, 1 31 1
arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ || 4, 1 31 2
yā yadindriyamāśritya jantorbuddhiḥ pravartate | 4, 1 32 1
yāti sā tena nirdeśaṁ manasā ca manobhavā || 4, 1 32 2
bhedātkāryendriyārthānāṁ bahvyo vai buddhayaḥ smṛtāḥ | 4, 1 33 1
ātmendriyamano'rthānāmekaikā sannikarṣajā || 4, 1 33 2
aṅgulyaṅguṣṭhatalajas tantrīvīṇānakhodbhavaḥ | 4, 1 34 1
dṛṣṭaḥ śabdo yathā buddhirdṛṣṭā saṁyogajā tathā || 4, 1 34 2
buddhīndriyamano'rthānāṁ vidyādyogadharaṁ param | 4, 1 35 1
caturviṁśatiko hyeṣa rāśiḥ puruṣasaṁjñakaḥ || 4, 1 35 2
rajastamobhyāṁ yuktasya saṁyogo'yamanantavān | 4, 1 36 1
tābhyāṁ nirākṛtābhyāṁ tu sattvavṛddhyā nivartate || 4, 1 36 2
atra karma phalaṁ cātra jñānaṁ cātra pratiṣṭhitam | 4, 1 37 1
atra mohaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ jīvitaṁ maraṇaṁ svatā || 4, 1 37 2
evaṁ yo veda tattvena sa veda pralayodayau | 4, 1 38 1
pāramparyaṁ cikitsāṁ ca jñātavyaṁ yacca kiṁcana || 4, 1 38 2
bhāstamaḥ satyamanṛtaṁ vedāḥ karma śubhāśubham | 4, 1 39 1
na syuḥ kartā ca boddhā ca puruṣo na bhavedyadi || 4, 1 39 2
nāśrayo na sukhaṁ nārtirna gatirnāgatirna vāk | 4, 1 40 1
na vijñānaṁ na śāstrāṇi na janma maraṇaṁ na ca || 4, 1 40 2
na bandho na ca mokṣaḥ syāt puruṣo na bhavedyadi | 4, 1 41 1
kāraṇaṁ puruṣastasmāt kāraṇajñairudāhṛtaḥ || 4, 1 41 2
na cetkāraṇamātmā syādbhādayaḥ syurahetukāḥ | 4, 1 42 1
na caiṣu sambhavejjñānaṁ na ca taiḥ syātprayojanam || 4, 1 42 2
kṛtaṁ mṛddaṇḍacakraiśca kumbhakārādṛte ghaṭam | 4, 1 43 1
kṛtaṁ mṛttṛṇakāṣṭhaiśca gṛhakārādvinā gṛham || 4, 1 43 2
yo vadet sa vadeddehaṁ sambhūya karaṇaiḥ kṛtam | 4, 1 44 1
vinā kartāramajñānādyuktyāgamabahiṣkṛtaḥ || 4, 1 44 2
kāraṇaṁ puruṣaḥ sarvaiḥ pramāṇairupalabhyate | 4, 1 45 1
yebhyaḥ prameyaṁ sarvebhya āgamebhyaḥ pramīyate || 4, 1 45 2
na te tatsadṛśāstvanye pāraṁparyasamutthitāḥ | 4, 1 46 1
sārūpyādye ta eveti nirdiśyante navā navāḥ || 4, 1 46 2
bhāvāsteṣāṁ samudayo nirīśaḥ sattvasaṁjñakaḥ | 4, 1 47 1
kartā bhoktā na sa pumāniti kecidvyavasthitāḥ || 4, 1 47 2
teṣāmanyaiḥ kṛtasyānye bhāvā bhāvairnavāḥ phalam | 4, 1 48 1
bhuñjate sadṛśāḥ prāptaṁ yairātmā nopadiśyate || 4, 1 48 2
karaṇānyānyatā dṛṣṭā kartuḥ kartā sa eva tu | 4, 1 49 1
kartā hi karaṇairyuktaḥ kāraṇaṁ sarvakarmaṇām || 4, 1 49 2
nimeṣakālādbhāvānāṁ kālaḥ śīghrataro'tyaye | 4, 1 50 1
bhagnānāṁ na punarbhāvaḥ kṛtaṁ nānyamupaiti ca || 4, 1 50 2
mataṁ tattvavidāmetad yasmāt tasmāt sa kāraṇam | 4, 1 51 1
kriyopabhoge bhūtānāṁ nityaḥ puruṣasaṁjñakaḥ || 4, 1 51 2
ahaṅkāraḥ phalaṁ karma dehāntaragatiḥ smṛtiḥ | 4, 1 52 1
vidyate sati bhūtānāṁ kāraṇe dehamantarā || 4, 1 52 2
prabhavo na hyanāditvādvidyate paramātmanaḥ | 4, 1 53 1
puruṣo rāśisaṁjñastu mohecchādveṣakarmajaḥ || 4, 1 53 2
ātmā jñaḥ karaṇairyogājjñānaṁ tvasya pravartate | 4, 1 54 1
karaṇānām avaimalyād ayogādvā na vartate || 4, 1 54 2
paśyato'pi yathādarśe saṁkliṣṭe nāsti darśanam | 4, 1 55 1
tattvaṁ jale vā kaluṣe cetasyupahate tathā || 4, 1 55 2
karaṇāni mano buddhirbuddhikarmendriyāṇi ca | 4, 1 56 1
kartuḥ saṁyogajaṁ karma vedanā buddhireva ca || 4, 1 56 2
naikaḥ pravartate kartuṁ bhūtātmā nāśnute phalam | 4, 1 57 1
saṁyogādvartate sarvaṁ tamṛte nāsti kiṁcana || 4, 1 57 2
na hyeko vartate bhāvo vartate nāpyahetukaḥ | 4, 1 58 1
śīghragatvātsvabhāvāt tvabhāvo na vyativartate || 4, 1 58 2
anādiḥ puruṣo nityo viparītastu hetujaḥ | 4, 1 59 1
sad akāraṇavan nityaṁ dṛṣṭaṁ hetujamanyathā || 4, 1 59 2
tadeva bhāvādagrāhyaṁ nityatvaṁ na kutaścana | 4, 1 60 1
bhāvājjñeyaṁ tadavyaktam acintyaṁ vyaktamanyathā || 4, 1 60 2
avyaktamātmā kṣetrajñaḥ śāśvato vibhuravyayaḥ | 4, 1 61 1
tasmādyadanyattadvyaktaṁ vakṣyate cāparaṁ dvayam || 4, 1 61 2
vyaktamaindriyakaṁ caiva gṛhyate tadyadindriyaiḥ | 4, 1 62 1
ato'nyatpunaravyaktaṁ liṅgagrāhyamatīndriyam || 4, 1 62 2
khādīni buddhir avyaktamahaṅkārastathāṣṭamaḥ | 4, 1 63 1
bhūtaprakṛtiruddiṣṭā vikārāścaiva ṣoḍaśa || 4, 1 63 2
buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca | 4, 1 64 1
samanaskāśca pañcārthā vikārā iti saṁjñitāḥ || 4, 1 64 2
iti kṣetraṁ samuddiṣṭaṁ sarvam avyaktavarjitam | 4, 1 65 1
avyaktamasya kṣetrasya kṣetrajñamṛṣayo viduḥ || 4, 1 65 2
jāyate buddhir avyaktād buddhyāhamiti manyate | 4, 1 66 1
paraṁ khādīnyahaṅkārādutpadyante yathākramam || 4, 1 66 2
tataḥ sampūrṇasarvāṅgo jāto'bhyudita ucyate | 4, 1 67 1
puruṣaḥ pralaye ceṣṭaiḥ punarbhāvairviyujyate || 4, 1 67 2
avyaktād vyaktatāṁ yāti vyaktād avyaktatāṁ punaḥ | 4, 1 68 1
rajastamobhyām āviṣṭaścakravat parivartate || 4, 1 68 2
yeṣāṁ dvandve parā saktirahaṅkāraparāśca ye | 4, 1 69 1
udayapralayau teṣāṁ na teṣāṁ ye tvato'nyathā || 4, 1 69 2
prāṇāpānau nimeṣādyā jīvanaṁ manaso gatiḥ | 4, 1 70 1
indriyāntarasaṁcāraḥ preraṇaṁ dhāraṇaṁ ca yat || 4, 1 70 2
deśāntaragatiḥ svapne pañcatvagrahaṇaṁ tathā | 4, 1 71 1
dṛṣṭasya dakṣiṇenākṣṇā savyenāvagamastathā || 4, 1 71 2
icchā dveṣaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ prayatnaścetanā dhṛtiḥ | 4, 1 72 1
buddhiḥ smṛtirahaṅkāro liṅgāni paramātmanaḥ || 4, 1 72 2
yasmāt samupalabhyante liṅgānyetāni jīvataḥ | 4, 1 73 1
na mṛtasyātmaliṅgāni tasmād āhur maharṣayaḥ || 4, 1 73 2
śarīraṁ hi gate tasmiñśūnyāgāramacetanam | 4, 1 74 1
pañcabhūtāvaśeṣatvāt pañcatvaṁ gatamucyate || 4, 1 74 2
acetanaṁ kriyāvacca manaścetayitā paraḥ | 4, 1 75 1
yuktasya manasā tasya nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ || 4, 1 75 2
cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate | 4, 1 76 1
acetanatvācca manaḥ kriyāvadapi nocyate || 4, 1 76 2
yathāsvenātmanātmānaṁ sarvaḥ sarvāsu yoniṣu | 4, 1 77 1
prāṇais tantrayate prāṇī nahyanyo'styasya tantrakaḥ || 4, 1 77 2
vaśī tatkurute karma yatkṛtvā phalamaśnute | 4, 1 78 1
vaśī cetaḥ samādhatte vaśī sarvaṁ nirasyati || 4, 1 78 2
dehī sarvagato'pyātmā sve sve saṁsparśanendriye | 4, 1 79 1
sarvāḥ sarvāśrayasthāstu nātmāto vetti vedanāḥ || 4, 1 79 2
vibhutvamata evāsya yasmāt sarvagato mahān | 4, 1 80 1
manasaśca samādhānāt paśyatyātmā tiraskṛtam || 4, 1 80 2
nityānubandhaṁ manasā dehakarmānupātinā | 4, 1 81 1
sarvayonigataṁ vidyādekayonāvapi sthitam || 4, 1 81 2
ādirnāstyātmanaḥ kṣetrapāraṁparyamanādikam | 4, 1 82 1
atastayoranāditvāt kiṁ pūrvamiti nocyate || 4, 1 82 2
jñaḥ sākṣītyucyate nājñaḥ sākṣī tvātmā yataḥ smṛtaḥ | 4, 1 83 1
sarve bhāvā hi sarveṣāṁ bhūtānāmātmasākṣikāḥ || 4, 1 83 2
naikaḥ kadācidbhūtātmā lakṣaṇairupalakṣyate | 4, 1 84 1
viśeṣo'nupalabhyasya tasya naikasya vidyate || 4, 1 84 2
saṁyogapuruṣasyeṣṭo viśeṣo vedanākṛtaḥ | 4, 1 85 1
vedanā yatra niyatā viśeṣastatra tatkṛtaḥ || 4, 1 85 2
cikitsati bhiṣak sarvāstrikālā vedanā iti | 4, 1 86 1
yayā yuktyā vadantyeke sā yuktirupadhāryatām || 4, 1 86 2
punastacchirasaḥ śūlaṁ jvaraḥ sa punarāgataḥ | 4, 1 87 1
punaḥ sa kāso balavāṁśchardiḥ sā punarāgatā || 4, 1 87 2
ebhiḥ prasiddhavacanairatītāgamanaṁ matam | 4, 1 88 1
kālaścāyam atītānām artīnāṁ punarāgataḥ || 4, 1 88 2
tamartikālamuddiśya bheṣajaṁ yat prayujyate | 4, 1 89 1
atītānāṁ praśamanaṁ vedanānāṁ taducyate || 4, 1 89 2
āpastāḥ punarāgurmā yābhiḥ śasyaṁ purā hatam | 4, 1 90 1
yathā prakriyate setuḥ pratikarma tathāśraye || 4, 1 90 2
pūrvarūpaṁ vikārāṇāṁ dṛṣṭvā prādurbhaviṣyatām | 4, 1 91 1
yā kriyā kriyate sā ca vedanāṁ hantyanāgatām || 4, 1 91 2
pāramparyānubandhastu duḥkhānāṁ vinivartate | 4, 1 92 1
sukhahetūpacāreṇa sukhaṁ cāpi pravartate || 4, 1 92 2
na samā yānti vaiṣamyaṁ viṣamāḥ samatāṁ na ca | 4, 1 93 1
hetubhiḥ sadṛśā nityaṁ jāyante dehadhātavaḥ || 4, 1 93 2
yuktimetāṁ puraskṛtya trikālāṁ vedanāṁ bhiṣak | 4, 1 94 1
hantītyuktaṁ cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinopadhām || 4, 1 94 2
upadhā hi paro heturduḥkhaduḥkhāśrayapradaḥ | 4, 1 95 1
tyāgaḥ sarvopadhānāṁ ca sarvaduḥkhavyapohakaḥ || 4, 1 95 2
kośakāro yathā hyaṁśūnupādatte vadhapradān | 4, 1 96 1
upādatte tathārthebhyas tṛṣṇāmajñaḥ sadāturaḥ || 4, 1 96 2
yastvagnikalpānarthāñ jño jñātvā tebhyo nivartate | 4, 1 97 1
anārambhādasaṁyogāttaṁ duḥkhaṁ nopatiṣṭhate || 4, 1 97 2
dhīdhṛtismṛtivibhraṁśaḥ saṁprāptiḥ kālakarmaṇām | 4, 1 98 1
asātmyārthāgamaśceti jñātavyā duḥkhahetavaḥ || 4, 1 98 2
viṣamābhiniveśo yo nityānitye hitāhite | 4, 1 99 1
jñeyaḥ sa buddhivibhraṁśaḥ samaṁ buddhirhi paśyati || 4, 1 99 2
viṣayapravaṇaṁ sattvaṁ dhṛtibhraṁśānna śakyate | 4, 1 100 1
niyantumahitādarthāddhṛtirhi niyamātmikā || 4, 1 100 2
tattvajñāne smṛtiryasya rajomohāvṛtātmanaḥ | 4, 1 101 1
bhraśyate sa smṛtibhraṁśaḥ smartavyaṁ hi smṛtau sthitam || 4, 1 101 2
dhīdhṛtismṛtivibhraṣṭaḥ karma yatkurute'śubham | 4, 1 102 1
prajñāparādhaṁ taṁ vidyātsarvadoṣaprakopaṇam || 4, 1 102 2
udīraṇaṁ gatimatāmudīrṇānāṁ ca nigrahaḥ | 4, 1 103 1
sevanaṁ sāhasānāṁ ca nārīṇāṁ cātisevanam || 4, 1 103 2
karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām | 4, 1 104 1
vinayācāralopaśca pūjyānāṁ cābhidharṣaṇam || 4, 1 104 2
jñātānāṁ svayamarthānāmahitānāṁ niṣevaṇam | 4, 1 105 1
paramaunmādikānāṁ ca pratyayānāṁ niṣevaṇam || 4, 1 105 2
akālādeśasaṁcārau maitrī saṁkliṣṭakarmabhiḥ | 4, 1 106 1
indriyopakramoktasya sadvṛttasya ca varjanam || 4, 1 106 2
īrṣyāmānabhayakrodhalobhamohamadabhramāḥ | 4, 1 107 1
tajjaṁ vā karma yatkliṣṭaṁ kliṣṭaṁ yaddehakarma ca || 4, 1 107 2
yaccānyadīdṛśaṁ karma rajomohasamutthitam | 4, 1 108 1
prajñāparādhaṁ taṁ śiṣṭā bruvate vyādhikāraṇam || 4, 1 108 2
buddhyā viṣamavijñānaṁ viṣamaṁ ca pravartanam | 4, 1 109 1
prajñāparādhaṁ jānīyānmanaso gocaraṁ hi tat || 4, 1 109 2
nirdiṣṭā kālasaṁprāptirvyādhīnāṁ vyādhisaṁgrahe | 4, 1 110 1
cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṁ yathā purā || 4, 1 110 2
mithyātihīnaliṅgāśca varṣāntā rogahetavaḥ | 4, 1 111 1
jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālākālasthitiśca yā || 4, 1 111 2
pūrvamadhyāparāhṇāśca rātryā yāmāstrayaśca ye | 4, 1 112 1
eṣu kāleṣu niyatā ye rogāste ca kālajāḥ || 4, 1 112 2
anyedyuṣko dvyagrāhī tṛtīyakacaturthakau | 4, 1 113 1
sve sve kāle pravartante kāle hyeṣāṁ balāgamaḥ || 4, 1 113 2
ete cānye ca ye kecit kālajā vividhā gadāḥ | 4, 1 114 1
anāgate cikitsyāste balakālau vijānatā || 4, 1 114 2
kālasya pariṇāmena jarāmṛtyunimittajāḥ | 4, 1 115 1
rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ || 4, 1 115 2
nirdiṣṭaṁ daivaśabdena karma yat paurvadehikam | 4, 1 116 1
hetustadapi kālena rogāṇāmupalabhyate || 4, 1 116 2
na hi karma mahatkiṁcit phalaṁ yasya na bhujyate | 4, 1 117 1
kriyāghnāḥ karmajā rogāḥ praśamaṁ yānti tatkṣayāt || 4, 1 117 2
atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśo na ca | 4, 1 118 1
śabdānāṁ cātihīnānāṁ bhavanti śravaṇājjaḍāḥ || 4, 1 118 2
paruṣodbhīṣaṇāśastāpriyavyasanasūcakaiḥ | 4, 1 119 1
śabdaiḥ śravaṇasaṁyogo mithyāsaṁyoga ucyate || 4, 1 119 2
asaṁsparśo'tisaṁsparśo hīnasaṁsparśa eva ca | 4, 1 120 1
spṛśyānāṁ saṁgraheṇoktaḥ sparśanendriyabādhakaḥ || 4, 1 120 2
yo bhūtaviṣavātānām akālenāgataśca yaḥ | 4, 1 121 1
snehaśītoṣṇasaṁsparśo mithyāyogaḥ sa ucyate || 4, 1 121 2
rūpāṇāṁ bhāsvatāṁ dṛṣṭirvinaśyatyatidarśanāt | 4, 1 122 1
darśanāccātisūkṣmāṇāṁ sarvaśaścāpyadarśanāt || 4, 1 122 2
dviṣṭabhairavabībhatsadūrātiśliṣṭadarśanāt | 4, 1 123 1
tāmasānāṁ ca rūpāṇāṁ mithyāsaṁyoga ucyate || 4, 1 123 2
atyādānam anādānam okasātmyādibhiśca yat | 4, 1 124 1
rasānāṁ viṣamādānam alpādānaṁ ca dūṣaṇam || 4, 1 124 2
atimṛdvatitīkṣṇānāṁ gandhānām upasevanam | 4, 1 125 1
asevanaṁ sarvaśaśca ghrāṇendriyavināśanam || 4, 1 125 2
pūtibhūtaviṣadviṣṭā gandhā ye cāpyanārtavāḥ | 4, 1 126 1
tairgandhairghrāṇasaṁyogo mithyāyogaḥ sa ucyate || 4, 1 126 2
ityasātmyārthasaṁyogastrividho doṣakopanaḥ | 4, 1 127 1
asātmyam iti tadvidyādyanna yāti sahātmatām || 4, 1 127 2
mithyātihīnayogebhyo yo vyādhirupajāyate | 4, 1 128 1
śabdādīnāṁ sa vijñeyo vyādhir aindriyako budhaiḥ || 4, 1 128 2
vedanānāmaśāntānāmityete hetavaḥ smṛtāḥ | 4, 1 129 1
sukhahetuḥ samastvekaḥ samayogaḥ sudurlabhaḥ || 4, 1 129 2
nendriyāṇi na caivārthāḥ sukhaduḥkhasya hetavaḥ | 4, 1 130 1
hetustu sukhaduḥkhasya yogo dṛṣṭaścaturvidhaḥ || 4, 1 130 2
santīndriyāṇi santyarthā yogo na ca na cāsti ruk | 4, 1 131 1
na sukhaṁ kāraṇaṁ tasmād yoga eva caturvidhaḥ || 4, 1 131 2
nātmendriyaṁ mano buddhiṁ gocaraṁ karma vā vinā | 4, 1 132 1
sukhaduḥkhaṁ yathā yacca boddhavyaṁ tattathocyate || 4, 1 132 2
sparśanendriyasaṁsparśaḥ sparśo mānasa eva ca | 4, 1 133 1
dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṁ vedanānāṁ pravartakaḥ || 4, 1 133 2
icchādveṣātmikā tṛṣṇā sukhaduḥkhātpravartate | 4, 1 134 1
tṛṣṇā ca sukhaduḥkhānāṁ kāraṇaṁ punarucyate || 4, 1 134 2
upādatte hi sā bhāvān vedanāśrayasaṁjñakān | 4, 1 135 1
spṛśyate nānupādāne nāspṛṣṭo vetti vedanāḥ || 4, 1 135 2
vedanānāmadhiṣṭhānaṁ mano dehaśca sendriyaḥ | 4, 1 136 1
keśalomanakhāgrānnamaladravaguṇair vinā || 4, 1 136 2
yoge mokṣe ca sarvāsāṁ vedanānām avartanam | 4, 1 137 1
mokṣe nivṛttirniḥśeṣā yogo mokṣapravartakaḥ || 4, 1 137 2
ātmendriyamano'rthānāṁ sannikarṣātpravartate | 4, 1 138 1
sukhaduḥkham anārambhādātmasthe manasi sthire || 4, 1 138 2
nivartate tadubhayaṁ vaśitvaṁ copajāyate | 4, 1 139 1
saśarīrasya yogajñāstaṁ yogamṛṣayo viduḥ || 4, 1 139 2
āveśaścetaso jñānamarthānāṁ chandataḥ kriyā | 4, 1 140 1
dṛṣṭiḥ śrotraṁ smṛtiḥ kāntir iṣṭataścāpyadarśanam || 4, 1 140 2
ityaṣṭavidham ākhyātaṁ yogināṁ balamaiśvaram | 4, 1 141 1
śuddhasattvasamādhānāt tatsarvam upajāyate || 4, 1 141 2
mokṣo rajastamo'bhāvāt balavatkarmasaṁkṣayāt | 4, 1 142 1
viyogaḥ sarvasaṁyogairapunarbhava ucyate || 4, 1 142 2
satām upāsanaṁ samyagasatāṁ parivarjanam | 4, 1 143 1
vratacaryopavāsau ca niyamāśca pṛthagvidhāḥ || 4, 1 143 2
dhāraṇaṁ dharmaśāstrāṇāṁ vijñānaṁ vijane ratiḥ | 4, 1 144 1
viṣayeṣvaratir mokṣe vyavasāyaḥ parā dhṛtiḥ || 4, 1 144 2
karmaṇām asamārambhaḥ kṛtānāṁ ca parikṣayaḥ | 4, 1 145 1
naiṣkramyam anahaṁkāraḥ saṁyoge bhayadarśanam || 4, 1 145 2
manobuddhisamādhānam arthatattvaparīkṣaṇam | 4, 1 146 1
tattvasmṛter upasthānāt sarvametat pravartate || 4, 1 146 2
smṛtiḥ satsevanādyaiśca dhṛtyantairupajāyate | 4, 1 147 1
smṛtvā svabhāvaṁ bhāvānāṁ smaranduḥkhātpramucyate || 4, 1 147 2
vakṣyante kāraṇānyaṣṭau smṛtiryairupajāyate | 4, 1 148 1
nimittarūpagrahaṇāt sādṛśyāt saviparyayāt || 4, 1 148 2
sattvānubandhād abhyāsājjñānayogāt punaḥ śrutāt | 4, 1 149 1
dṛṣṭaśrutānubhūtānāṁ smaraṇātsmṛtirucyate || 4, 1 149 2
etattadekamayanaṁ muktairmokṣasya darśitam | 4, 1 150 1
tattvasmṛtibalaṁ yena gatā na punarāgatāḥ || 4, 1 150 2
ayanaṁ punarākhyātametadyogasya yogibhiḥ | 4, 1 151 1
saṁkhyāsadharmaiḥ sāṁkhyaiśca muktair mokṣasya cāyanam || 4, 1 151 2
sarvaṁ kāraṇavadduḥkham asvaṁ cānityameva ca | 4, 1 152 1
na cātmakṛtakaṁ taddhi tatra cotpadyate svatā || 4, 1 152 2
yāvannotpadyate satyā buddhirnaitadahaṁ yayā | 4, 1 153 1
naitanmameti vijñāya jñaḥ sarvam ativartate || 4, 1 153 2
tasmiṁścaramasaṁnyāse samūlāḥ sarvavedanāḥ | 4, 1 154 1
sasaṁjñājñānavijñānā nivṛttiṁ yāntyaśeṣataḥ || 4, 1 154 2
ataḥ paraṁ brahmabhūto bhūtātmā nopalabhyate | 4, 1 155 1
niḥsṛtaḥ sarvabhāvebhyaścihnaṁ yasya na vidyate | 4, 1 155 2
jñānaṁ brahmavidāṁ cātra nājñastajjñātum arhati || 4, 1 155 3
praśnāḥ puruṣamāśritya trayoviṁśatiruttamāḥ | 4, 1 156 1
katidhāpuruṣīye'sminnirṇītāstattvadarśinā || 4, 1 156 2
athāto 'tulyagotrīyam adhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 4, 2 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 4, 2 2 0
atulyagotrasya rajaḥkṣayānte rahovisṛṣṭaṁ mithunīkṛtasya | 4, 2 3 1
kiṁ syāccatuṣpātprabhavaṁ ca ṣaḍbhyo yat strīṣu garbhatvamupaiti puṁsaḥ || 4, 2 3 2
śukraṁ tadasya pravadanti dhīrā yaddhīyate garbhasamudbhavāya | 4, 2 4 1
vāyvagnibhūmyabguṇapādavattat ṣaḍbhyo rasebhyaḥ prabhavaśca tasya || 4, 2 4 2
sampūrṇadehaḥ samaye sukhaṁ ca garbhaḥ kathaṁ kena ca jāyate strī | 4, 2 5 1
garbhaṁ cirādvindati saprajāpi bhūtvāthavā naśyati kena garbhaḥ || 4, 2 5 2
śukrāsṛgātmāśayakālasaṁpad yasyopacāraśca hitaistathānnaiḥ | 4, 2 6 1
garbhaśca kāle ca sukhī sukhaṁ ca saṁjāyate saṁparipūrṇadehaḥ || 4, 2 6 2
yonipradoṣān manaso'bhitāpācchukrāsṛgāhāravihāradoṣāt | 4, 2 7 1
akālayogādbalasaṁkṣayācca garbhaṁ cirādvindati saprajāpi || 4, 2 7 2
asṛṅniruddhaṁ pavanena nāryā garbhaṁ vyavasyantyabudhāḥ kadācit | 4, 2 8 1
garbhasya rūpaṁ hi karoti tasyās tadasṛg asrāvi vivardhamānam || 4, 2 8 2
tadagnisūryaśramaśokarogair uṣṇānnapānairathavā pravṛttam | 4, 2 9 1
dṛṣṭvāsṛgekaṁ na ca garbhasaṁjñaṁ kecin narā bhūtahṛtaṁ vadanti || 4, 2 9 2
ojo'śanānāṁ rajanīcarāṇām āhārahetorna śarīramiṣṭam | 4, 2 10 1
garbhaṁ hareyuryadi te na mātur labdhāvakāśā na hareyurojaḥ || 4, 2 10 2
kanyāṁ sutaṁ vā sahitau pṛthagvā sutau sute vā tanayān bahūn vā | 4, 2 11 1
kasmāt prasūte sucireṇa garbham eko'bhivṛddhiṁ ca yame'bhyupaiti || 4, 2 11 2
raktena kanyām adhikena putraṁ śukreṇa tena dvividhīkṛtena | 4, 2 12 1
bījena kanyāṁ ca sutaṁ ca sūte yathāsvabījānyatarādhikena || 4, 2 12 2
śukrādhikaṁ dvaidhamupaiti bījaṁ yasyāḥ sutau sā sahitau prasūte | 4, 2 13 1
raktādhikaṁ vā yadi bhedameti dvidhā sute sā sahite prasūte || 4, 2 13 2
bhinatti yāvadbahudhā prapannaḥ śukrārtavaṁ vāyuratipravṛddhaḥ | 4, 2 14 1
tāvantyapatyāni yathāvibhāgaṁ karmātmakānyasvavaśāt prasūte || 4, 2 14 2
āhāramāpnoti yadā na garbhaḥ śoṣaṁ samāpnoti parisrutiṁ vā | 4, 2 15 1
taṁ strī prasūte sucireṇa garbhaṁ puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt || 4, 2 15 2
karmātmakatvād viṣamāṁśabhedāc chukrāsṛjor vṛddhimupaiti kukṣau | 4, 2 16 1
eko'dhiko nyūnataro dvitīya evaṁ yame'pyabhyadhiko viśeṣaḥ || 4, 2 16 2
kasmāddviretāḥ pavanendriyo vā saṁskāravāhī naranāriṣaṇḍau | 4, 2 17 1
vakrī tatherṣyābhiratiḥ kathaṁ vā saṁjāyate vātikaṣaṇḍako vā || 4, 2 17 2
bījāt samāṁśād upataptabījāt strīpuṁsaliṅgī bhavati dviretāḥ | 4, 2 18 1
śukrāśayaṁ garbhagatasya hatvā karoti vāyuḥ pavanendriyatvam || 4, 2 18 2
śukrāśayadvāravighaṭṭanena saṁskāravāhaṁ kurute'nilaśca | 4, 2 19 1
mandālpabījāvabalāvaharṣau klībau ca heturvikṛtidvayasya || 4, 2 19 2
māturvyavāyapratighena vakrī syād bījadaurbalyatayā pituśca | 4, 2 20 1
īrṣyābhibhūtāvapi mandaharṣāv īrṣyārater eva vadanti hetum || 4, 2 20 2
vāyvagnidoṣād vṛṣaṇau tu yasya nāśaṁ gatau vātikaṣaṇḍakaḥ saḥ | 4, 2 21 1
ityevamaṣṭau vikṛtiprakārāḥ karmātmakānām upalakṣaṇīyāḥ || 4, 2 21 2
garbhasya sadyo'nugatasya kukṣau strīpuṁnapuṁsām udarasthitānām | 4, 2 22 1
kiṁ lakṣaṇaṁ kāraṇamiṣyate kiṁ sarūpatāṁ yena ca yātyapatyam || 4, 2 22 2
niṣṭhīvikā gauravabhaṅgasādas tandrāpraharṣau hṛdaye vyathā ca | 4, 2 23 1
tṛptiśca bījagrahaṇaṁ ca yonyāṁ garbhasya sadyo'nugatasya liṅgam || 4, 2 23 2
savyāṅgaceṣṭā puruṣārthinī strī strīsvapnapānāśanaśīlaceṣṭā | 4, 2 24 1
savyāttagarbhā na ca vṛttagarbhā savyapradugdhā striyameva sūte || 4, 2 24 2
putraṁ tvato liṅgaviparyayeṇa vyāmiśraliṅgā prakṛtiṁ tṛtīyām | 4, 2 25 1
garbhopapattau tu manaḥ striyā yaṁ jantuṁ vrajettatsadṛśaṁ prasūte || 4, 2 25 2
garbhasya catvāri caturvidhāni bhūtāni mātāpitṛsaṁbhavāni | 4, 2 26 1
āhārajānyātmakṛtāni caiva sarvasya sarvāṇi bhavanti dehe || 4, 2 26 2
teṣāṁ viśeṣād balavanti yāni bhavanti mātāpitṛkarmajāni | 4, 2 27 1
tāni vyavasyet sadṛśatvahetuṁ sattvaṁ yathāmūlamapi vyavasyet || 4, 2 27 2
kasmāt prajāṁ strī vikṛtāṁ prasūte hīnādhikāṅgīṁ vikalendriyāṁ vā | 4, 2 28 1
dehāt kathaṁ dehamupaiti cānyam ātmā sadā kairanubadhyate ca || 4, 2 28 2
bījātmakarmāśayakāladoṣair mātus tathāhāravihāradoṣaiḥ | 4, 2 29 1
kurvanti doṣā vividhāni duṣṭāḥ saṁsthānavarṇendriyavaikṛtāni || 4, 2 29 2
varṣāsu kāṣṭhāśmaghanāmbuvegās taroḥ saritsrotasi saṁsthitasya | 4, 2 30 1
yathaiva kuryurvikṛtiṁ tathaiva garbhasya kukṣau niyatasya doṣāḥ || 4, 2 30 2
bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmair manojavo dehamupaiti dehāt | 4, 2 31 1
karmātmakatvānna tu tasya dṛśyaṁ divyaṁ vinā darśanamasti rūpam || 4, 2 31 2
sa sarvagaḥ sarvaśarīrabhṛcca sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ | 4, 2 32 1
sa cetanādhāturatīndriyaśca sa nityayuk sānuśayaḥ sa eva || 4, 2 32 2
rasātmamātāpitṛsaṁbhavāni bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe | 4, 2 33 1
catvāri tatrātmani saṁśritāni sthitastathātmā ca caturṣu teṣu || 4, 2 33 2
bhūtāni mātāpitṛsaṁbhavāni rajaśca śukraṁ ca vadanti garbhe | 4, 2 34 1
āpyāyyate śukramasṛk ca bhūtair yaistāni bhūtāni rasodbhavāni || 4, 2 34 2
bhūtāni catvāri tu karmajāni yānyātmalīnāni viśanti garbham | 4, 2 35 1
sa bījadharmā hyaparāparāṇi dehāntarāṇyātmani yāti yāti || 4, 2 35 2
rūpāddhi rūpaprabhavaḥ prasiddhaḥ karmātmakānāṁ manaso manastaḥ | 4, 2 36 1
bhavanti ye tvākṛtibuddhibhedā rajastamastatra ca karma hetuḥ || 4, 2 36 2
atīndriyais tair atisūkṣmarūpair ātmā kadācin na viyuktarūpaḥ | 4, 2 37 1
na karmaṇā naiva manomatibhyāṁ na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ || 4, 2 37 2
rajastamobhyāṁ hi mano'nubaddhaṁ jñānaṁ vinā tatra hi sarvadoṣāḥ | 4, 2 38 1
gatipravṛttyostu nimittamuktaṁ manaḥ sadoṣaṁ balavacca karma || 4, 2 38 2
rogāḥ kutaḥ saṁśamanaṁ kimeṣāṁ harṣasya śokasya ca kiṁ nimittam | 4, 2 39 1
śarīrasattvaprabhavā vikārāḥ kathaṁ na śāntāḥ punarāpateyuḥ || 4, 2 39 2
prajñāparādho viṣamāstathārthā hetustṛtīyaḥ pariṇāmakālaḥ | 4, 2 40 1
sarvāmayānāṁ trividhā ca śāntir jñānārthakālāḥ samayogayuktāḥ || 4, 2 40 2
dharmyāḥ kriyā harṣanimittamuktās tato'nyathā śokavaśaṁ nayanti | 4, 2 41 1
śarīrasattvaprabhavāstu rogāstayoravṛttyā na bhavanti bhūyaḥ || 4, 2 41 2
rūpasya sattvasya ca santatiryā noktastadādirnahi so'sti kaścit | 4, 2 42 1
tayoravṛttiḥ kriyate parābhyāṁ dhṛtismṛtibhyāṁ parayā dhiyā ca || 4, 2 42 2
satyāśraye vā dvividhe yathokte pūrvaṁ gadebhyaḥ pratikarma nityam | 4, 2 43 1
jitendriyaṁ nānupatanti rogās tatkālayuktaṁ yadi nāsti daivam || 4, 2 43 2
daivaṁ purā yat kṛtamucyate tat tat pauruṣaṁ yattviha karma dṛṣṭam | 4, 2 44 1
pravṛttiheturviṣamaḥ sa dṛṣṭo nivṛttiheturhi samaḥ sa eva || 4, 2 44 2
haimantikaṁ doṣacayaṁ vasante pravāhayan graiṣmikam abhrakāle | 4, 2 45 1
ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu || 4, 2 45 2
naro hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ | 4, 2 46 1
dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvān āptopasevī ca bhavatyarogaḥ || 4, 2 46 2
matirvacaḥ karma sukhānubandhaṁ sattvaṁ vidheyaṁ viśadā ca buddhiḥ | 4, 2 47 1
jñānaṁ tapastatparatā ca yoge yasyāsti taṁ nānupatanti rogāḥ || 4, 2 47 2
tatra ślokaḥ | 4, 2 48 1
ihāgniveśasya mahārthayuktaṁ ṣaṭtriṁśakaṁ praśnagaṇaṁ maharṣiḥ | 4, 2 48 2
atulyagotre bhagavān yathāvan nirṇītavān jñānavivardhanārtham || 4, 2 48 3
athātaḥ khuḍḍikāṁ garbhāvakrāntiṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ || 4, 3 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 4, 3 2 1
puruṣasyānupahataretasaḥ striyāścāpraduṣṭayoniśoṇitagarbhāśayāyā yadā bhavati saṁsargaḥ ṛtukāle yadā cānayostathāyukte saṁsarge ,"śukraśoṇitasaṁsargamantargarbhāśayagataṁ jīvo 'vakrāmati sattvasaṁprayogāttadā garbho 'bhinirvartate sa sātmyarasopayogādarogo ","'bhivardhate samyagupacāraiścopacaryamāṇaḥ tataḥ prāptakālaḥ sarvendriyopapannaḥ paripūrṇaśarīro ",«balavarṇasattvasaṁhananasaṁpadupetaḥ sukhena jāyate samudayādeṣāṁ bhāvānāṁ mātṛjaścāyaṁ garbhaḥ pitṛjaścātmajaśca »,«sātmyajaśca rasajaśca asti ca khalu sattvamaupapādukamiti hovāca bhagavānātreyaḥ ||» 4, 3 3 1
neti bharadvājaḥ kiṁ kāraṇaṁ na hi mātā na pitā nātmā na sātmyaṁ na pānāśanabhakṣyalehyopayogā garbhaṁ janayanti na ca ,«paralokādetya garbhaṁ sattvamavakrāmati |» 4, 3 4 1
yadi hi mātāpitarau garbhaṁ janayetāṁ bhūyasyaḥ striyaḥ pumāṁsaśca bhūyāṁsaḥ putrakāmāḥ te sarve putrajanmābhisaṁdhāya ,«maithunadharmamāpadyamānāḥ putrāneva janayeyur duhitṝr vā duhitṛkāmāḥ na tu kāścit striyaḥ kecidvā puruṣā nirapatyāḥ »,«syurapatyakāmā vā parideveran |» 4, 3 4 2
na cātmātmānaṁ janayati | 4, 3 4 3
yadi hyātmātmānaṁ janayejjāto vā janayed ātmānam ajāto vā taccobhayathāpyayuktam | 4, 3 4 4
na hi jāto janayati sattvāt na cājāto janayatyasattvāt tasmādubhayathāpyanupapattiḥ | 4, 3 4 5
tiṣṭhatu tāvadetat | 4, 3 4 6
yadyayam ātmātmānaṁ śakto janayituṁ syāt na tvenamiṣṭāsveva kathaṁ yoniṣu janayedvaśinamapratihatagatiṁ kāmarūpiṇaṁ ,«tejobalajavavarṇasattvasaṁhananasamuditam ajaram arujam amaram evaṁvidhaṁ hyātmātmānam icchatyato vā bhūyaḥ |» 4, 3 4 7
asātmyajaścāyaṁ garbhaḥ | 4, 3 4 8
yadi hi sātmyajaḥ syāt tarhi sātmyasevināmevaikāntena prajā syāt asātmyasevinaśca nikhilenānapatyāḥ syuḥ taccobhayamubhayatraiva ,«dṛśyate |» 4, 3 4 9
arasajaś cāyaṁ garbhaḥ | 4, 3 4 10
yadi hi rasajaḥ syāt na kecit strīpuruṣeṣvanapatyāḥ syuḥ na hi kaścidastyeṣāṁ yo rasānnopayuṅkte śreṣṭharasopayogināṁ cedgarbhā ,«jāyanta ityabhipretamiti evaṁ saty ājaurabhramārgamāyūragokṣīradadhighṛtamadhutailasaindhavekṣurasamudgaśālibhṛtānām »,«evaikāntena prajā syāt śyāmākavarakoddālakakoradūṣakakandamūlabhakṣāśca nikhilenānapatyāḥ syuḥ taccobhayamubhayatra dṛśyate |» 4, 3 4 11
na khalvapi paralokādetya sattvaṁ garbhamavakrāmati yadi hyenamavakrāmet nāsya kiṁcit paurvadehikaṁ ,«syādaviditamaśrutamadṛṣṭaṁ vā sa ca tacca na kiṁcidapi smarati |» 4, 3 4 12
tasmād etad brūmahe amātṛjaścāyaṁ garbho 'pitṛjaś cānātmajaś cāsātmyajaś cārasajaśca na cāsti sattvamaupapādukamiti || 4, 3 4 13
neti bhagavānātreyaḥ sarvebhya ebhyo bhāvebhyaḥ samuditebhyo garbho 'bhinirvartate || 4, 3 5 1
mātṛjaścāyaṁ garbhaḥ | 4, 3 6 1
na hi māturvinā garbhotpattiḥ syāt na ca janma jarāyujānām | 4, 3 6 2
yāni khalvasya garbhasya mātṛjāni yāni cāsya mātṛtaḥ sambhavataḥ sambhavanti tānyanuvyākhyāsyāmaḥ tad yathā tvak ca lohitaṁ ca ,«māṁsaṁ ca medaśca nābhiśca hṛdayaṁ ca kloma ca yakṛcca plīhā ca vṛkkau ca bastiśca purīṣādhānaṁ cāmāśayaśca »,«pakvāśayaścottaragudaṁ cādharagudaṁ ca kṣudrāntraṁ ca sthūlāntraṁ ca vapā ca vapāvahanaṁ ceti ||» 4, 3 6 3
pitṛjaścāyaṁ garbhaḥ | 4, 3 7 1
nahi piturṛte garbhotpattiḥ syāt na ca janma jarāyujānām | 4, 3 7 2
yāni khalvasya garbhasya pitṛjāni yāni cāsya pitṛtaḥ sambhavataḥ sambhavanti tānyanuvyākhyāsyāmaḥ tad yathā ,«keśaśmaśrunakhalomadantāsthisirāsnāyudhamanyaḥ śukraṁ ceti ||» 4, 3 7 3
ātmajaścāyaṁ garbhaḥ | 4, 3 8 1
garbhātmā hyantarātmā yaḥ taṁ jīva ityācakṣate śāśvatam arujam ajaram amaram akṣayam abhedyam achedyam aloḍyaṁ viśvarūpaṁ ,«viśvakarmāṇam avyaktam anādim anidhanam akṣaram api |» 4, 3 8 2
sa garbhāśayamanupraviśya śukraśoṇitābhyāṁ saṁyogametya garbhatvena janayatyātmanātmānam ātmasaṁjñā hi garbhe | 4, 3 8 3
tasya punarātmano janmānāditvānnopapadyate tasmānna jāta evāyamajātaṁ garbhaṁ janayati ajāto hyayamajātaṁ garbhaṁ janayati sa ,«caiva garbhaḥ kālāntareṇa bālayuvasthavirabhāvān prāpnoti sa yasyāṁ yasyāmavasthāyāṁ vartate tasyāṁ tasyāṁ jāto bhavati yā tvasya »,«puraskṛtā tasyāṁ janiṣyamāṇaśca tasmāt sa eva jātaścājātaśca yugapadbhavati yasmiṁścaitadubhayaṁ sambhavati jātatvaṁ »,«janiṣyamāṇatvaṁ ca sa jāto janyate sa caivānāgateṣvavasthāntareṣvajāto janayaty ātmanātmānam |» 4, 3 8 4
sato hyavasthāntaragamanamātrameva hi janma cocyate tatra tatra vayasi tasyāṁ tasyāmavasthāyāṁ yathā satāmeva śukraśoṇitajīvānāṁ ,«prāk saṁyogādgarbhatvaṁ na bhavati tacca saṁyogādbhavati yathā satastasyaiva puruṣasya prāgapatyāt pitṛtvaṁ na bhavati »,«taccāpatyādbhavati tathā satastasyaiva garbhasya tasyāṁ tasyāmavasthāyāṁ jātatvam ajātatvaṁ cocyate ||» 4, 3 8 5
na khalu garbhasya na ca māturna piturna cātmanaḥ sarvabhāveṣu yatheṣṭakāritvamasti te kiṁcit svavaśāt kurvanti kiṁcit karmavaśāt ,«kvaciccaiṣāṁ karaṇaśaktirbhavati kvacinna bhavati |» 4, 3 9 1
yatra sattvādikaraṇasaṁpattatra yathābalameva yatheṣṭakāritvam ato 'nyathā viparyayaḥ | 4, 3 9 2
na ca karaṇadoṣādakaraṇamātmā sambhavati garbhajanane dṛṣṭaṁ ceṣṭā yoniraiśvaryaṁ mokṣaścātmavidbhirātmāyattam | 4, 3 9 3
nahyanyaḥ sukhaduḥkhayoḥ kartā | 4, 3 9 4
na cānyato garbho jāyate jāyamānaḥ nāṅkurotpattirabījāt || 4, 3 9 5
yāni tu khalvasya garbhasyātmajāni yāni cāsyātmataḥ sambhavataḥ sambhavanti tānyanuvyākhyāsyāmaḥ tadyathā tāsu tāsu ,«yoniṣūtpattirāyurātmajñānaṁ mana indriyāṇi prāṇāpānau preraṇaṁ dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ sukhaduḥkhe icchādveṣau cetanā »,«dhṛtirbuddhiḥ smṛtirahaṅkāraḥ prayatnaśceti ||» 4, 3 10 1
sātmyajaścāyaṁ garbhaḥ | 4, 3 11 1
na hyasātmyasevitvam antareṇa strīpuruṣayorvandhyatvamasti garbheṣu vāpyaniṣṭo bhāvaḥ | 4, 3 11 2
yāvat khalvasātmyasevināṁ strīpuruṣāṇāṁ trayo doṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpanto na śukraśoṇitagarbhāśayopaghātāyopapadyante ,«tāvat samarthā garbhajananāya bhavanti |» 4, 3 11 3
sātmyasevināṁ punaḥ strīpuruṣāṇāmanupahataśukraśoṇitagarbhāśayānāmṛtukāle saṁnipatitānāṁ jīvasyānavakramaṇād garbhā na ,«prādurbhavanti |» 4, 3 11 4
na hi kevalaṁ sātmyaja evāyaṁ garbhaḥ samudayo 'tra kāraṇamucyate | 4, 3 11 5
yāni khalvasya garbhasya sātmyajāni yāni cāsya sātmyataḥ sambhavataḥ sambhavanti tānyanuvyākhyāsyāmaḥ tad yathārogyam ,«anālasyam alolupatvam indriyaprasādaḥ svaravarṇabījasaṁpat praharṣabhūyastvaṁ ceti ||» 4, 3 11 6
rasajaścāyaṁ garbhaḥ | 4, 3 12 1
na hi rasādṛte mātuḥ prāṇayātrāpi syāt kiṁ punargarbhajanma | 4, 3 12 2
na caivāsamyagupayujyamānā rasā garbhamabhinirvartayanti na ca kevalaṁ samyagupayogādeva rasānāṁ garbhābhinirvṛttirbhavati ,«samudāyo 'pyatra kāraṇamucyate |» 4, 3 12 3
yāni tu khalvasya garbhasya rasajāni yāni cāsya rasataḥ sambhavataḥ sambhavanti tānyanuvyākhyāsyāmaḥ tad yathā ,"śarīrasyābhinirvṛttirabhivṛddhiḥ prāṇānubandhastṛptiḥ puṣṭirutsāhaśceti ||" 4, 3 12 4
asti khalu sattvamaupapādukaṁ yajjīvaṁ spṛkśarīreṇābhisaṁbadhnāti yasminnapagamanapuraskṛte śīlamasya vyāvartate bhaktir ,«viparyasyate sarvendriyāṇyupatapyante balaṁ hīyate vyādhaya āpyāyyante yasmāddhīnaḥ prāṇāñjahāti yad indriyāṇām abhigrāhakaṁ »,«ca mana ityabhidhīyate tattrividham ākhyāyate śuddhaṁ rājasaṁ tāmasamiti |» 4, 3 13 1
yenāsya khalu mano bhūyiṣṭhaṁ tena dvitīyāyām ā jātau saṁprayogo bhavati yadā tu tenaiva śuddhena saṁyujyate tadā jāteratikrāntāyā ,«api smarati |» 4, 3 13 2
smārtaṁ hi jñānamātmanastasyaiva manaso 'nubandhādanuvartate yasyānuvṛttiṁ puraskṛtya puruṣo jātismara ityucyate | 4, 3 13 3
yāni khalvasya garbhasya sattvajāni yānyasya sattvataḥ sambhavataḥ sambhavanti tānyanuvyākhyāsyāmaḥ tad yathā bhaktiḥ śīlaṁ ,"śaucaṁ dveṣaḥ smṛtirmohastyāgo mātsaryaṁ śauryaṁ bhayaṁ krodhastandrotsāhastaikṣṇyaṁ mārdavaṁ ",«gāmbhīryamanavasthitatvamityevamādayaścānye te sattvavikārā yānuttarakālaṁ sattvabhedamadhikṛtyopadekṣyāmaḥ |» 4, 3 13 4
nānāvidhāni khalu sattvāni tāni sarvāṇyekapuruṣe bhavanti na ca bhavantyekakālam ekaṁ tu prāyovṛttyāha || 4, 3 13 5
evamayaṁ nānāvidhānāmeṣāṁ garbhakarāṇāṁ bhāvānāṁ samudāyādabhinirvartate garbhaḥ yathā kūṭāgāraṁ nānādravyasamudāyāt ,«yathā vā ratho nānārathāṅgasamudāyāt tasmād etad avocāma mātṛjaścāyaṁ garbhaḥ pitṛjaśca ātmajaśca sātmyajaśca rasajaśca asti ca »,«sattvamaupapādukamiti ||» 4, 3 14 1
bharadvāja uvāca yadyayam eṣāṁ nānāvidhānāṁ garbhakarāṇāṁ bhāvānāṁ samudāyādabhinirvartate garbhaḥ kathamayaṁ ,«saṁdhīyate yadi cāpi saṁdhīyate kasmāt samudāyaprabhavaḥ san garbho manuṣyavigraheṇa jāyate manuṣyaśca manuṣyaprabhava »,«ucyate tatra cediṣṭametadyasmānmanuṣyo manuṣyaprabhavastasmādeva manuṣyavigraheṇa jāyate yathā gaur goprabhavaḥ yathā cāśvo »,"'śvaprabhava iti evaṁ sati yaduktamagre samudayātmaka iti tadayuktam |" 4, 3 15 1
yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ kasmāj jaḍāndhakubjamūkavāmanaminminavyaṅgonmattakuṣṭhikilāsibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā na ,«bhavanti |» 4, 3 15 2
athātrāpi buddhirevaṁ syātsvenaivāyamātmā cakṣuṣā rūpāṇi vetti śrotreṇa śabdān ghrāṇena gandhān rasanena rasān sparśanena ,«sparśān buddhyā boddhavyamityanena hetunā na jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśā bhavanti |» 4, 3 15 3
atrāpi pratijñāhānidoṣaḥ syāt evamukte hyātmā satsvindriyeṣu jñaḥ syādasatsvajñaḥ yatra caitadubhayaṁ sambhavati jñatvam ajñatvaṁ ,«ca savikāraścātmā |» 4, 3 15 4
yadi ca darśanādibhirātmā viṣayān vetti nirindriyo darśanādivirahādajñaḥ syāt ajñatvādakāraṇam akāraṇatvācca nātmeti vāgvastumātram ,«etad vacanamanarthaṁ syāditi ||» 4, 3 15 5
ātreya uvāca purastādetat pratijñātaṁ sattvaṁ jīvaṁ spṛkśarīreṇābhisaṁbadhnātīti | 4, 3 16 1
yasmāttu samudāyaprabhavaḥ san sa garbho manuṣyavigraheṇa jāyate manuṣyo manuṣyaprabhava ityucyate tadvakṣyāmaḥ bhūtānāṁ ,«caturvidhā yonir bhavati jarāyvaṇḍasvedodbhidaḥ |» 4, 3 16 2
tāsāṁ khalu catasṛṇāmapi yonīnāmekaikā yoniraparisaṁkhyeyabhedā bhavati bhūtānām ākṛtiviśeṣāparisaṁkhyeyatvāt | 4, 3 16 3
tatra jarāyujānām aṇḍajānāṁ ca prāṇināmete garbhakarā bhāvā yāṁ yāṁ yonimāpadyante tasyāṁ tasyāṁ yonau tathātathārūpā ,«bhavanti yathā kanakarajatatāmratrapusīsakānyāsicyamānāni teṣu teṣu madhūcchiṣṭavigraheṣu tāni yadā manuṣyabimbamāpadyante »,«tadā manuṣyavigraheṇa jāyante tasmāt samudāyaprabhavaḥ san garbho manuṣyavigraheṇa jāyate manuṣyaśca manuṣyaprabhava »,«ucyate tadyonitvāt ||» 4, 3 16 4
yaccoktaṁ yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ kasmānna jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā bhavantīti tatrocyate yasya yasya ,«hyaṅgāvayavasya bīje bījabhāga upatapto bhavati tasya tasyāṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate nopajāyate cānupatāpāt »,«tasmādubhayopapattirapyatra |» 4, 3 17 1
sarvasya cātmajānīndriyāṇi teṣāṁ bhāvābhāvaheturdaivaṁ tasmānnaikāntato jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā bhavanti || 4, 3 17 2
na cātmā satsvindriyeṣu jñaḥ asatsu vā bhavatyajñaḥ na hyasattvaḥ kadācidātmā sattvaviśeṣāccopalabhyate jñānaviśeṣa iti || 4, 3 18 1
bhavanti cātra | 4, 3 19 1
na karturindriyābhāvāt kāryajñānaṁ pravartate | 4, 3 19 2
yā kriyā vartate bhāvaiḥ sā vinā tairna vartate || 4, 3 19 3
jānannapi mṛdo 'bhāvāt kumbhakṛnna pravartate | 4, 3 20 1
śrūyatāṁ cedamadhyātmamātmajñānabalaṁ mahat || 4, 3 20 2
indriyāṇi ca saṁkṣipya manaḥ saṁkṣipya cañcalam | 4, 3 21 1
praviśyādhyātmamātmajñaḥ sve jñāne paryavasthitaḥ || 4, 3 21 2
sarvatrāvahitajñānaḥ sarvabhāvān parīkṣate | 4, 3 22 1
gṛhṇīṣva cedamaparaṁ bharadvāja vinirṇayam || 4, 3 22 2
nivṛttendriyavākceṣṭaḥ suptaḥ svapnagato yadā | 4, 3 23 1
viṣayān sukhaduḥkhe ca vetti nājño 'pyataḥ smṛtaḥ || 4, 3 23 2
nātmajñānādṛte caikaṁ jñānaṁ kiṁcit pravartate | 4, 3 24 1
na hyeko vartate bhāvo vartate nāpyahetukaḥ || 4, 3 24 2
tasmājjñaḥ prakṛtiścātmā draṣṭā kāraṇameva ca | 4, 3 25 1
sarvametadbharadvāja nirṇītaṁ jahi saṁśayam || 4, 3 25 2
tatra ślokau | 4, 3 26 1
heturgarbhasya nirvṛttau vṛddhau janmani caiva yaḥ | 4, 3 26 2
punarvasumatiryā ca bharadvājamatiśca yā || 4, 3 26 3
pratijñāpratiṣedhaśca viśadaścātmanirṇayaḥ | 4, 3 27 1
garbhāvakrāntimuddiśya khuḍḍīkāṁ tatprakāśitam || 4, 3 27 2
athāto mahatīṁ garbhāvakrāntiṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ || 4, 4 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 4, 4 2 1
yataśca garbhaḥ sambhavati yasmiṁśca garbhasaṁjñā yadvikāraśca garbhaḥ yayā cānupūrvyābhinirvartate kukṣau yaścāsya vṛddhihetuḥ ,«yataścāsyājanma bhavati yataśca jāyamānaḥ kukṣau vināśaṁ prāpnoti yataśca kārtsnyenāvinaśyan vikṛtimāpadyate »,«tadanuvyākhyāsyāmaḥ ||» 4, 4 3 1
mātṛtaḥ pitṛta ātmataḥ sātmyato rasataḥ sattvata ityetebhyo bhāvebhyaḥ samuditebhyo garbhaḥ sambhavati | 4, 4 4 1
tasya ye ye 'vayavā yato yataḥ sambhavataḥ sambhavanti tān vibhajya mātṛjādīnavayavān pṛthak pṛthaguktamagre || 4, 4 4 2
śukraśoṇitajīvasaṁyoge tu khalu kukṣigate garbhasaṁjñā bhavati || 4, 4 5 1
garbhastu khalvantarikṣavāyvagnitoyabhūmivikāraś cetanādhiṣṭhānabhūtaḥ | 4, 4 6 1
evamanayā yuktyā pañcamahābhūtavikārasamudāyātmako garbhaścetanādhiṣṭhānabhūtaḥ sa hyasya ṣaṣṭho dhāturuktaḥ || 4, 4 6 2
yayā cānupūrvyābhinirvartate kukṣau tāṁ vyākhyāsyāmaḥ gate purāṇe rajasi nave cāvasthite śuddhasnātāṁ ,«striyamavyāpannayoniśoṇitagarbhāśayāmṛtumatīmācakṣmahe |» 4, 4 7 1
tayā saha tathābhūtayā yadā pumānavyāpannabījo miśrībhāvaṁ gacchati tadā tasya harṣodīritaḥ paraḥ śarīradhātvātmā śukrabhūto ,"'ṅgādaṅgāt sambhavati |" 4, 4 7 2
sa tathā harṣabhūtenātmanodīritaścādhiṣṭhitaśca bījarūpo dhātuḥ puruṣaśarīrād abhiniṣpattyocitena pathā garbhāśayam ,«anupraviśyārtavenābhisaṁsargam eti ||» 4, 4 7 3
tatra pūrvaṁ cetanādhātuḥ sattvakaraṇo guṇagrahaṇāya pravartate sa hi hetuḥ kāraṇaṁ nimittamakṣaraṁ kartā mantā veditā boddhā ,«draṣṭā dhātā brahmā viśvakarmā viśvarūpaḥ puruṣaḥ prabhavo 'vyayo nityo guṇī grahaṇaṁ pradhānamavyaktaṁ jīvo jñaḥ »,«pudgalaścetanāvān vibhurbhūtātmā cendriyātmā cāntarātmā ceti |» 4, 4 8 1
sa guṇopādānakāle 'ntarikṣaṁ pūrvamanyebhyo guṇebhya upādatte yathā pralayātyaye sisṛkṣurbhūtānyakṣarabhūta ātmā ,«sattvopādānaḥ pūrvataramākāśaṁ sṛjati tataḥ krameṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṁścaturaḥ tathā dehagrahaṇe 'pi »,«pravartamānaḥ pūrvataramākāśamevopādatte tataḥ krameṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṁścaturaḥ |» 4, 4 8 2
sarvamapi tu khalvetadguṇopādānamaṇunā kālena bhavati || 4, 4 8 3
sa sarvaguṇavān garbhatvamāpannaḥ prathame māsi saṁmūrchitaḥ sarvadhātukaluṣīkṛtaḥ kheṭabhūto bhavatyavyaktavigrahaḥ ,«sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ ||» 4, 4 9 1
dvitīye māsi ghanaḥ sampadyate piṇḍaḥ peśyarbudaṁ vā | 4, 4 10 1
tatra ghanaḥ puruṣaḥ peśī strī arbudaṁ napuṁsakam || 4, 4 10 2
tṛtīye māsi sarvendriyāṇi sarvāṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante || 4, 4 11 1
tatrāsya kecidaṅgāvayavā mātṛjādīnavayavān vibhajya pūrvamuktā yathāvat | 4, 4 12 1
mahābhūtavikārapravibhāgena tvidānīmasya tāṁścaivāṅgāvayavān kāṁścit paryāyāntareṇāparāṁścānuvyākhyāsyāmaḥ | 4, 4 12 2
mātṛjādayo 'pyasya mahābhūtavikārā eva | 4, 4 12 3
tatrāsyākāśātmakaṁ śabdaḥ śrotraṁ lāghavaṁ saukṣmyaṁ vivekaśca vāyvātmakaṁ sparśaḥ sparśanaṁ raukṣyaṁ preraṇaṁ ,«dhātuvyūhanaṁ ceṣṭāśca śārīryaḥ agnyātmakaṁ rūpaṁ darśanaṁ prakāśaḥ paktirauṣṇyaṁ ca abātmakaṁ raso rasanaṁ śaityaṁ »,«mārdavaṁ snehaḥ kledaśca pṛthivyātmakaṁ gandho ghrāṇaṁ gauravaṁ sthairyaṁ mūrtiśceti ||» 4, 4 12 4
evamayaṁ lokasaṁmitaḥ puruṣaḥ | 4, 4 13 1
yāvanto hi loke mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvantaḥ puruṣe yāvantaḥ puruṣe tāvanto loke iti budhāstvevaṁ draṣṭumicchanti || 4, 4 13 2
evam asyendriyāṇyaṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante 'nyatra tebhyo bhāvebhyo ye 'sya jātasyottarakālaṁ jāyante tad yathā ,«dantā vyañjanāni vyaktībhāvastathāyuktāni cāparāṇi |» 4, 4 14 1
eṣā prakṛtiḥ vikṛtiḥ punarato 'nyathā | 4, 4 14 2
santi khalvasmin garbhe kecinnityā bhāvāḥ santi cānityāḥ kecit | 4, 4 14 3
tasya ya evāṅgāvayavāḥ saṁtiṣṭhante ta eva strīliṅgaṁ puruṣaliṅgaṁ napuṁsakaliṅgaṁ vā bibhrati | 4, 4 14 4
tatra strīpuruṣayorye vaiśeṣikā bhāvāḥ pradhānasaṁśrayā guṇasaṁśrayāśca teṣāṁ yato bhūyastvaṁ tato 'nyatarabhāvaḥ | 4, 4 14 5
tadyathāklaibyaṁ bhīrutvamavaiśāradyaṁ moho 'navasthānamadhogurutvamasahanaṁ śaithilyaṁ mārdavaṁ ,«garbhāśayabījabhāgastathāyuktāni cāparāṇi strīkarāṇi ato viparītāni puruṣakarāṇi ubhayabhāgāvayavā napuṁsakakarāṇi bhavanti ||» 4, 4 14 6
tasya yatkālamevendriyāṇi saṁtiṣṭhante tatkālameva cetasi vedanā nirbandhaṁ prāpnoti tasmāt tadā prabhṛti garbhaḥ spandate ,«prārthayate ca janmāntarānubhūtaṁ yat kiṁcit tad dvaihṛdayyam ācakṣate vṛddhāḥ |» 4, 4 15 1
mātṛjaṁ cāsya hṛdayaṁ mātṛhṛdayenābhisaṁbaddhaṁ bhavati rasavāhinībhiḥ saṁvāhinībhiḥ tasmāttayostābhirbhaktiḥ saṁspandate | 4, 4 15 2
taccaiva kāraṇamavekṣamāṇā na dvaihṛdayyasya vimānitaṁ garbhamicchanti kartum | 4, 4 15 3
vimānane hyasya dṛśyate vināśo vikṛtirvā | 4, 4 15 4
samānayogakṣemā hi tadā bhavati garbheṇa keṣucidartheṣu mātā | 4, 4 15 5
tasmāt priyahitābhyāṁ garbhiṇīṁ viśeṣeṇopacaranti kuśalāḥ || 4, 4 15 6
tasyā garbhāpatter dvaihṛdayyasya ca vijñānārthaṁ liṅgāni samāsenopadekṣyāmaḥ | 4, 4 16 1
upacārasādhanaṁ hyasya jñāne jñānaṁ ca liṅgataḥ tasmādiṣṭo liṅgopadeśaḥ | 4, 4 16 2
tadyathā ārtavādarśanam āsyasaṁsravaṇam anannābhilāṣaśchardir arocako 'mlakāmatā ca viśeṣeṇa śraddhāpraṇayanamuccāvaceṣu ,«bhāveṣu gurugātratvaṁ cakṣuṣorglāniḥ stanayoḥ stanyamoṣṭhayoḥ stanamaṇḍalayośca kārṣṇyamatyarthaṁ śvayathuḥ pādayor »,"īṣallomarājyudgamo yonyāścāṭālatvamiti garbhe paryāgate rūpāṇi bhavati ||" 4, 4 16 3
sā yadyadicchettattadasyai dadyādanyatra garbhopaghātakarebhyo bhāvebhyaḥ || 4, 4 17 1
garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavanti tad yathā sarvam atigurūṣṇatīkṣṇaṁ dāruṇāśca ceṣṭāḥ imāṁścānyānupadiśanti vṛddhāḥ ,«devatārakṣo'nucaraparirakṣaṇārthaṁ na raktāni vāsāṁsi bibhṛyānna madakarāṇi madyānyabhyavaharenna yānamadhirohenna »,«māṁsamaśnīyāt sarvendriyapratikūlāṁśca bhāvān dūrataḥ parivarjayet yaccānyadapi kiṁcit striyo vidyuḥ ||» 4, 4 18 1
tīvrāyāṁ tu khalu prārthanāyāṁ kāmamahitamapyasyai hitenopahitaṁ dadyāt prārthanāvinayanārtham | 4, 4 19 1
prārthanāsaṁdhāraṇāddhi vāyuḥ prakupito 'ntaḥśarīramanucaran garbhasyāpadyamānasya vināśaṁ vairūpyaṁ vā kuryāt || 4, 4 19 2
caturthe māsi sthiratvamāpadyate garbhaḥ tasmāttadā garbhiṇī gurugātratvamadhikamāpadyate viśeṣeṇa || 4, 4 20 1
pañcame māsi garbhasya māṁsaśoṇitopacayo bhavatyadhikamanyebhyo māsebhyaḥ tasmāttadā garbhiṇī kārśyamāpadyate viśeṣeṇa || 4, 4 21 1
ṣaṣṭhe māsi garbhasya balavarṇopacayo bhavatyadhikamanyebhyo māsebhyaḥ tasmāttadā garbhiṇī balavarṇahānimāpadyate viśeṣeṇa || 4, 4 22 1
saptame māsi garbhaḥ sarvairbhāvairāpyāyyate tasmāttadā garbhiṇī sarvākāraiḥ klāntatamā bhavati || 4, 4 23 1
aṣṭame māsi garbhaśca mātṛto garbhataśca mātā rasahāriṇībhiḥ saṁvāhinībhirmuhurmuhurojaḥ parasparata ādadāte garbhasya ā ,«sampūrṇatvāt |» 4, 4 24 1
tasmāttadā garbhiṇī muhurmuhurmudā yuktā bhavati muhurmuhuśca mlānā tathā garbhaḥ tasmāttadā garbhasya janma vyāpattimad ,«bhavatyojaso 'navasthitatvāt |» 4, 4 24 2
taṁ caivārthamabhisamīkṣyāṣṭamaṁ māsamagaṇyamityācakṣate kuśalāḥ || 4, 4 24 3
tasminnekadivasātikrānte 'pi navamaṁ māsamupādāya prasavakālam ityāhur ā daśamānmāsāt | 4, 4 25 1
etāvān prasavakālaḥ vaikārikamataḥ paraṁ kukṣāvavasthānaṁ garbhasya || 4, 4 25 2
evam anayānupūrvyābhinirvartate kukṣau || 4, 4 26 1
mātrādīnāṁ khalu garbhakarāṇāṁ bhāvānāṁ saṁpadastathā vṛttasya sauṣṭhavānmātṛtaścaivopasnehopasvedābhyāṁ kālapariṇāmāt ,«svabhāvasaṁsiddheśca kukṣau vṛddhiṁ prāpnoti ||» 4, 4 27 1
mātrādīnāmeva tu khalu garbhakarāṇāṁ bhāvānāṁ vyāpattinimittam asya ā janma bhavati || 4, 4 28 1
ye hyasya kukṣau vṛddhihetusamākhyātā bhāvāsteṣāṁ viparyayādudare vināśamāpadyate athavāpyacirajātaḥ syāt || 4, 4 29 1
yatastu kārtsnyenāvinaśyan vikṛtimāpadyate tad anuvyākhyāsyāmaḥ yadā striyā doṣaprakopaṇoktānyāsevamānāyā doṣāḥ prakupitāḥ ,"śarīramupasarpantaḥ śoṇitagarbhāśayāvupapadyante na ca kārtsnyena śoṇitagarbhāśayau dūṣayanti tadeyaṁ garbhaṁ labhate strī tadā ",«tasya garbhasya mātṛjānāmavayavānāmanyatamo 'vayavo vikṛtimāpadyata eko 'thavāneke yasya yasya hyavayavasya bīje bījabhāge vā »,«doṣāḥ prakopamāpadyante taṁ tamavayavaṁ vikṛtirāviśati |» 4, 4 30 1
yadā hyasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate tadā vandhyāṁ janayati yadā punarasyāḥ śoṇite ,«garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ pradoṣamāpadyate tadā pūtiprajāṁ janayati yadā tvasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ strīkarāṇāṁ »,«ca śarīrabījabhāgānāmekadeśaḥ pradoṣamāpadyate tadā stryākṛtibhūyiṣṭhāmastriyaṁ vārtāṁ nāma janayati tāṁ strīvyāpadamācakṣate ||» 4, 4 30 2
evameva puruṣasya yadā bīje bījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate tadā vandhyaṁ janayati yadā punarasya bīje bījabhāgāvayavaḥ ,«pradoṣamāpadyate tadā pūtiprajaṁ janayati yadā tvasya bīje bījabhāgāvayavaḥ puruṣakarāṇāṁ ca śarīrabījabhāgānāmekadeśaḥ »,«pradoṣamāpadyate tadā puruṣākṛtibhūyiṣṭhamapuruṣaṁ tṛṇaputrikaṁ nāma janayati tāṁ puruṣavyāpadamācakṣate ||» 4, 4 31 1
etena mātṛjānāṁ pitṛjānāṁ cāvayavānāṁ vikṛtivyākhyānena sātmyajānāṁ rasajānāṁ sattvajānāṁ cāvayavānāṁ vikṛtirvyākhyātā bhavati || 4, 4 32 1
nirvikāraḥ parastvātmā sarvabhūtānāṁ nirviśeṣaḥ sattvaśarīrayostu viśeṣādviśeṣopalabdhiḥ || 4, 4 33 1
tatra trayaḥ śarīradoṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ te śarīraṁ dūṣayanti dvau punaḥ sattvadoṣau rajastamaśca tau sattvaṁ dūṣayataḥ | 4, 4 34 1
tābhyāṁ ca sattvaśarīrābhyāṁ duṣṭābhyāṁ vikṛtirupajāyate nopajāyate cāpraduṣṭābhyām || 4, 4 34 2
tatra śarīraṁ yoniviśeṣāccaturvidhamuktamagre || 4, 4 35 1
trividhaṁ khalu sattvaṁ śuddhaṁ rājasaṁ tāmasamiti | 4, 4 36 1
tatra śuddhamadoṣamākhyātaṁ kalyāṇāṁśatvāt rājasaṁ sadoṣamākhyātaṁ roṣāṁśatvāt tāmasamapi sadoṣamākhyātaṁ mohāṁśatvāt | 4, 4 36 2
teṣāṁ tu trayāṇāmapi sattvānāmekaikasya bhedāgram aparisaṁkhyeyaṁ taratamayogāccharīrayoniviśeṣebhyaś ,«cānyonyānuvidhānatvācca |» 4, 4 36 3
śarīraṁ hyapi sattvamanuvidhīyate sattvaṁ ca śarīram | 4, 4 36 4
tasmāt katicitsattvabhedānanūkābhinirdeśena nidarśanārthamanuvyākhyāsyāmaḥ || 4, 4 36 5
tad yathā śuciṁ satyābhisaṁdhaṁ jitātmānaṁ saṁvibhāginaṁ jñānavijñānavacanaprativacanasampannaṁ smṛtimantaṁ ,«kāmakrodhalobhamānamoherṣyāharṣāmarṣāpetaṁ samaṁ sarvabhūteṣu brāhmaṁ vidyāt |» 4, 4 37 1
ijyādhyayanavratahomabrahmacaryaparam atithivratam upaśāntamadamānarāgadveṣamohalobharoṣaṁ ,«pratibhāvacanavijñānopadhāraṇaśaktisampannam ārṣaṁ vidyāt |» 4, 4 37 2
aiśvaryavantamādeyavākyaṁ yajvānaṁ śūramojasvinaṁ tejasopetamakliṣṭakarmāṇaṁ dīrghadarśinaṁ ,«dharmārthakāmābhiratamaindraṁ vidyāt |» 4, 4 37 3
lekhāsthavṛttaṁ prāptakāriṇam asaṁprahāryam utthānavantaṁ smṛtimantam aiśvaryalambhinaṁ vyapagatarāgerṣyādveṣamohaṁ ,«yāmyaṁ vidyāt |» 4, 4 37 4
śūraṁ dhīraṁ śucimaśucidveṣiṇaṁ yajvānamambhovihāraratimakliṣṭakarmāṇaṁ sthānakopaprasādaṁ vāruṇaṁ vidyāt | 4, 4 37 5
sthānamānopabhogaparivārasampannaṁ dharmārthakāmanityaṁ śuciṁ sukhavihāraṁ vyaktakopaprasādaṁ kauberaṁ vidyāt | 4, 4 37 6
priyanṛtyagītavāditrollāpakaślokākhyāyiketihāsapurāṇeṣu kuśalaṁ gandhamālyānulepanavasanastrīvihārakāmanityam anasūyakaṁ ,«gāndharvaṁ vidyāt |» 4, 4 37 7
ityenaṁ śuddhasya sattvasya saptavidhaṁ bhedāṁśaṁ vidyāt kalyāṇāṁśatvāt tatsaṁyogāttu brāhmamatyantaśuddhaṁ vyavasyet || 4, 4 37 8
śūraṁ caṇḍam asūyakam aiśvaryavantam aupadhikaṁ raudram ananukrośamātmapūjakam āsuraṁ vidyāt | 4, 4 38 1
amarṣiṇamanubandhakopaṁ chidraprahāriṇaṁ krūramāhārātimātrarucimāmiṣapriyatamaṁ svapnāyāsabahulamīrṣyuṁ rākṣasaṁ vidyāt | 4, 4 38 2
mahāśanaṁ straiṇaṁ strīrahaskāmamaśuciṁ śucidveṣiṇaṁ bhīruṁ bhīṣayitāraṁ vikṛtavihārāhāraśīlaṁ paiśācaṁ vidyāt | 4, 4 38 3
kruddhaśūramakruddhabhīruṁ tīkṣṇamāyāsabahulaṁ saṁtrastagocaram āhāravihāraparaṁ sārpaṁ vidyāt | 4, 4 38 4
āhārakāmam atiduḥkhaśīlācāropacāram asūyakam asaṁvibhāginam atilolupam akarmaśīlaṁ praitaṁ vidyāt | 4, 4 38 5
anuṣaktakāmam ajasram āhāravihāraparam anavasthitam amarṣaṇam asaṁcayaṁ śākunaṁ vidyāt | 4, 4 38 6
ityevaṁ khalu rājasasya sattvasya ṣaḍvidhaṁ bhedāṁśaṁ vidyāt roṣāṁśatvāt || 4, 4 38 7
nirākariṣṇumamedhasaṁ jugupsitācārāhāraṁ maithunaparaṁ svapnaśīlaṁ pāśavaṁ vidyāt | 4, 4 39 1
bhīrum abudham āhāralubdham anavasthitam anuṣaktakāmakrodhaṁ saraṇaśīlaṁ toyakāmaṁ mātsyaṁ vidyāt | 4, 4 39 2
alasaṁ kevalamabhiniviṣṭamāhāre sarvabuddhyaṅgahīnaṁ vānaspatyaṁ vidyāt | 4, 4 39 3
ityevaṁ tāmasasya sattvasya trividhaṁ bhedāṁśaṁ vidyānmohāṁśatvāt || 4, 4 39 4
ityaparisaṁkhyeyabhedānāṁ trayāṇāmapi sattvānāṁ bhedaikadeśo vyākhyātaḥ śuddhasya sattvasya saptavidho ,«brahmarṣiśakrayamavaruṇakuberagandharvasattvānukāreṇa rājasasya ṣaḍvidho daityapiśācarākṣasasarpapretaśakunisattvānukāreṇa »,«tāmasasya trividhaḥ paśumatsyavanaspatisattvānukāreṇa kathaṁca yathāsattvamupacāraḥ syāditi ||» 4, 4 40 1
kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo bhavati garbhāvakrāntisamprayuktaḥ tasya cārthasya vijñāne sāmarthyaṁ ,«garbhakarāṇāṁ ca bhāvānām anusamādhiḥ vighātaśca vighātakarāṇāṁ bhāvānāmiti ||» 4, 4 41 1
tatra ślokāḥ | 4, 4 42 1
nimittamātmā prakṛtirvṛddhiḥ kukṣau krameṇa ca | 4, 4 42 2
vṛddhihetuśca garbhasya pañcārthāḥ śubhasaṁjñitāḥ || 4, 4 42 3
ajanmani ca yo heturvināśe vikṛtāvapi | 4, 4 43 1
imāṁstrīnaśubhān bhāvānāhurgarbhavighātakān || 4, 4 43 2
śubhāśubhasamākhyātānaṣṭau bhāvānimān bhiṣak | 4, 4 44 1
sarvathā veda yaḥ sarvān sa rājñaḥ kartumarhati || 4, 4 44 2
avāptyupāyān garbhasya sa evaṁ jñātumarhati | 4, 4 45 1
ye ca garbhavighātoktā bhāvāstāṁścāpyudāradhīḥ || 4, 4 45 2
athātaḥ puruṣavicayaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ || 4, 5 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 4, 5 2 1
'puruṣo 'yaṁ lokasaṁmitaḥ ityuvāca bhagavān punarvasurātreyaḥ | 4, 5 3 1
yāvanto hi loke mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvantaḥ puruṣe yāvantaḥ puruṣe tāvanto loke ityevaṁvādinaṁ bhagavantamātreyamagniveśa ,«uvāca naitāvatā vākyenoktaṁ vākyārthamavagāhāmahe bhagavatā buddhyā bhūyastaramato 'nuvyākhyāyamānaṁ śuśrūṣāmaha iti ||» 4, 5 3 2
tamuvāca bhagavānātreyaḥ aparisaṁkhyeyā lokāvayavaviśeṣāḥ puruṣāvayavaviśeṣā apyaparisaṁkhyeyāḥ teṣāṁ yathāsthūlaṁ ,«katicidbhāvān sāmānyamabhipretyodāhariṣyāmaḥ tānekamanā nibodha samyagupavarṇyamānānagniveśa |» 4, 5 4 1
ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ puruṣa iti śabdaṁ labhante tadyathā pṛthivyāpastejo vāyurākāśaṁ brahma cāvyaktamiti eta eva ca ṣaḍdhātavaḥ ,«samuditāḥ puruṣa iti śabdaṁ labhante ||» 4, 5 4 2
tasya puruṣasya pṛthivī mūrtiḥ āpaḥ kledaḥ tejo 'bhisaṁtāpaḥ vāyuḥ prāṇaḥ viyat suṣirāṇi brahma antarātmā | 4, 5 5 1
yathā khalu brāhmī vibhūtirloke tathā puruṣe 'pyāntarātmikī vibhūtiḥ brahmaṇo vibhūtirloke prajāpatirantarātmano vibhūtiḥ puruṣe ,«sattvaṁ yastvindro loke sa puruṣe 'haṅkāraḥ ādityastvādānaṁ rudro roṣaḥ somaḥ prasādaḥ vasavaḥ sukham aśvinau kāntiḥ »,«marudutsāhaḥ viśvedevāḥ sarvendriyāṇi sarvendriyārthāśca tamo mohaḥ jyotirjñānaṁ yathā lokasya sargādistathā puruṣasya »,«garbhādhānaṁ yathā kṛtayugamevaṁ bālyaṁ yathā tretā tathā yauvanaṁ yathā dvāparastathā sthāviryaṁ yathā kalirevamāturyaṁ yathā »,«yugāntastathā maraṇamiti |» 4, 5 5 2
evametenānumānenānuktānāmapi lokapuruṣayoravayavaviśeṣāṇāmagniveśa sāmānyaṁ vidyāditi || 4, 5 5 3
evaṁvādinaṁ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca evam etat sarvamanapavādaṁ yathoktaṁ bhagavatā lokapuruṣayoḥ sāmānyam | 4, 5 6 1
kiṁ nvasya sāmānyopadeśasya prayojanamiti || 4, 5 6 2
bhagavān uvāca śṛṇvagniveśa sarvalokamātmanyātmānaṁ ca sarvaloke samamanupaśyataḥ satyā buddhiḥ samutpadyate | 4, 5 7 1
sarvalokaṁ hyātmani paśyato bhavatyātmaiva sukhaduḥkhayoḥ kartā nānya iti | 4, 5 7 2
karmātmakatvācca hetvādibhiryuktaḥ sarvaloko 'hamiti viditvā jñānaṁ pūrvamutthāpyate 'pavargāyeti | 4, 5 7 3
tatra saṁyogāpekṣī lokaśabdaḥ | 4, 5 7 4
ṣaḍdhātusamudāyo hi sāmānyataḥ sarvalokaḥ || 4, 5 7 5
tasya hetuḥ utpattiḥ vṛddhiḥ upaplavaḥ viyogaśca | 4, 5 8 1
tatra heturutpattikāraṇaṁ utpattirjanma vṛddhirāpyāyanam upaplavo duḥkhāgamaḥ ṣaḍdhātuvibhāgo viyogaḥ sajīvāpagamaḥ sa ,«prāṇanirodhaḥ sa bhaṅgaḥ sa lokasvabhāvaḥ |» 4, 5 8 2
pravṛttirduḥkhaṁ nivṛttiḥ sukhamiti yaj jñānamutpadyate tat satyam | 4, 5 8 3
tasya hetuḥ sarvalokasāmānyajñānam | 4, 5 8 4
etatprayojanaṁ sāmānyopadeśasyeti || 4, 5 8 5
athāgniveśa uvāca kiṁmūlā bhagavan pravṛttiḥ nivṛttau ca ka upāya iti || 4, 5 9 1
bhagavān uvāca mohecchādveṣakarmamūlā pravṛttiḥ | 4, 5 10 1
tajjā hyahaṅkārasaṅgasaṁśayābhisaṁplavābhyavapātavipratyayāviśeṣānupāyās taruṇamiva drumamativipulaśākhāstaravo 'bhibhūya ,«puruṣamavatatyaivottiṣṭhante yairabhibhūto na sattāmativartate |» 4, 5 10 2
tatraivaṁjātirūpavittavṛttabuddhiśīlavidyābhijanavayovīryaprabhāvasaṁpanno 'hamityahaṅkāraḥ yan manovākkāyakarma nāpavargāya ,«sa saṅgaḥ karmaphalamokṣapuruṣapretyabhāvādayaḥ santi vā neti saṁśayaḥ sarvāvasthāsvananyo 'hamahaṁ sraṣṭā svabhāvasaṁsiddho »,"'hamahaṁ śarīrendriyabuddhismṛtiviśeṣarāśiriti grahaṇamabhisaṁplavaḥ mama mātṛpitṛbhrātṛdārāpatyabandhumitrabhṛtyagaṇo ",«gaṇasya cāham ityabhyavapātaḥ kāryākāryahitāhitaśubhāśubheṣu viparītābhiniveśo vipratyayaḥ jñājñayoḥ prakṛtivikārayoḥ »,«pravṛttinivṛttyośca sāmānyadarśanamaviśeṣaḥ »,«prokṣaṇānaśanāgnihotratriṣavaṇābhyukṣaṇāvāhanayājanayajanayācanasalilahutāśanapraveśādayaḥ samārambhāḥ procyante »,«hyanupāyāḥ |» 4, 5 10 3
evam ayam adhīdhṛtismṛtirahaṅkārābhiniviṣṭaḥ saktaḥ sasaṁśayo 'bhisaṁplutabuddhir abhyavapatito 'nyathādṛṣṭiraviśeṣagrāhī ,«vimārgagatirnivāsavṛkṣaḥ sattvaśarīradoṣamūlānāṁ sarvaduḥkhānāṁ bhavati |» 4, 5 10 4
evamahaṅkārādibhirdoṣairbhrāmyamāṇo nātivartate pravṛttiṁ sā ca mūlamaghasya || 4, 5 10 5
nivṛttirapavargaḥ tat paraṁ praśāntaṁ tattadakṣaraṁ tadbrahma sa mokṣaḥ || 4, 5 11 1
tatra mumukṣūṇāmudayanāni vyākhyāsyāmaḥ | 4, 5 12 1
tatra lokadoṣadarśino mumukṣorādita evācāryābhigamanaṁ tasyopadeśānuṣṭhānam agnerevopacaryā dharmaśāstrānugamanaṁ ,«tadārthāvabodhaḥ tenāvaṣṭambhaḥ tatra yathoktāḥ kriyāḥ satāmupāsanam asatāṁ parivarjanam asaṁgatirjanena satyaṁ »,«sarvabhūtahitam aparuṣam anatikāle parīkṣya vacanaṁ sarvaprāṇiṣu cātmanīvāvekṣā sarvāsām asmaraṇam asaṁkalpanam aprārthanam »,«anabhibhāṣaṇaṁ ca strīṇāṁ sarvaparigrahatyāgaḥ kaupīnaṁ pracchādanārthaṁ dhāturāganivasanaṁ kanthāsīvanahetoḥ »,«sūcīpippalakaṁ śaucādhānahetorjalakuṇḍikā daṇḍadhāraṇaṁ bhaikṣacaryārthaṁ pātraṁ prāṇadhāraṇārthamekakālamagrāmyo »,«yathopapanno 'bhyavahāraḥ śramāpanayanārthaṁ śīrṇaśuṣkaparṇatṛṇāstaraṇopadhānaṁ dhyānahetoḥ kāyanibandhanaṁ »,«vaneṣvaniketavāsaḥ tandrānidrālasyādikarmavarjanaṁ indriyārtheṣvanurāgopatāpanigrahaḥ »,«suptasthitagataprekṣitāhāravihārapratyaṅgaceṣṭādikeṣvārambheṣu smṛtipūrvikā pravṛttiḥ satkārastutigarhāvamānakṣamatvaṁ »,«kṣutpipāsāyāsaśramaśītoṣṇavātavarṣāsukhaduḥkhasaṁsparśasahatvaṁ śokadainyamānodvegamadalobharāgerṣyābhayakrodhādibhir »,«asaṁcalanam ahaṅkārādiṣūpasargasaṁjñā lokapuruṣayoḥ sargādisāmānyāvekṣaṇaṁ kāryakālātyayabhayaṁ yogārambhe »,«satatamanirvedaḥ sattvotsāhaḥ apavargāya dhīdhṛtismṛtibalādhānaṁ niyamanamindriyāṇāṁ cetasi cetasa ātmani ātmanaśca »,«dhātubhedena śarīrāvayavasaṁkhyānamabhīkṣṇaṁ sarvaṁ kāraṇavadduḥkhamasvamanityamityabhyupagamaḥ »,«sarvapravṛttiṣvaghasaṁjñā sarvasaṁnyāse sukhamityabhiniveśaḥ eṣa mārgo 'pavargāya ato 'nyathā badhyate ityudayanāni vyākhyātāni ||» 4, 5 12 2
bhavanti cātra | 4, 5 13 1
etair avimalaṁ sattvaṁ śuddhyupāyairviśudhyati | 4, 5 13 2
mṛjyamāna ivādarśastailacelakacādibhiḥ || 4, 5 13 3
grahāmbudarajodhūmanīhārair asamāvṛtam | 4, 5 14 1
yathārkamaṇḍalaṁ bhāti bhāti sattvaṁ tathāmalam || 4, 5 14 2
jvalatyātmani saṁruddhaṁ tat sattvaṁ saṁvṛtāyane | 4, 5 15 1
śuddhaḥ sthiraḥ prasannārcirdīpo dīpāśaye yathā || 4, 5 15 2
yayā bhinattyatibalaṁ mahāmohamayaṁ tamaḥ || 4, 5 16 1
sarvabhāvasvabhāvajño yayā bhavati niḥspṛhaḥ | 4, 5 17 1
yogaṁ yayā sādhayate sāṁkhyaḥ sampadyate yayā || 4, 5 17 2
yayā nopaityahaṅkāraṁ nopāste kāraṇaṁ yayā | 4, 5 18 1
yayā nālambate kiṁcit sarvaṁ saṁnyasyate yayā || 4, 5 18 2
yāti brahma yayā nityamajaraṁ śāntam avyayam | 4, 5 19 1
vidyā siddhirmatirmedhā prajñā jñānaṁ ca sā matā || 4, 5 19 2
loke vitatamātmānaṁ lokaṁ cātmani paśyataḥ | 4, 5 20 1
parāvaradṛśaḥ śāntir jñānamūlā na naśyati || 4, 5 20 2
paśyataḥ sarvabhāvān hi sarvāvasthāsu sarvadā | 4, 5 21 1
brahmabhūtasya saṁyogo na śuddhasyopapadyate || 4, 5 21 2
nātmanaḥ karaṇābhāvālliṅgamapyupalabhyate | 4, 5 22 1
sa sarvakaraṇāyogānmukta ityabhidhīyate || 4, 5 22 2
vipāpaṁ virajaḥ śāntaṁ paramakṣaramavyayam | 4, 5 23 1
amṛtaṁ brahma nirvāṇaṁ paryāyaiḥ śāntirucyate || 4, 5 23 2
etattat saumya vijñānaṁ yajjñātvā muktasaṁśayāḥ | 4, 5 24 1
munayaḥ praśamaṁ jagmurvītamoharajaḥspṛhāḥ || 4, 5 24 2
tatra ślokau | 4, 5 25 1
saprayojanamuddiṣṭaṁ lokasya puruṣasya ca | 4, 5 25 2
sāmānyaṁ mūlamutpattau nivṛttau mārga eva ca || 4, 5 25 3
śuddhasattvasamādhānaṁ satyā buddhiśca naiṣṭhikī | 4, 5 26 1
vicaye puruṣasyoktā niṣṭhā ca paramarṣiṇā || 4, 5 26 2
athātaḥ śarīravicayaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ || 4, 6 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 4, 6 2 0
śarīravicayaḥ śarīropakārārthamiṣyate | 4, 6 3 1
jñātvā hi śarīratattvaṁ śarīropakārakareṣu bhāveṣu jñānamutpadyate | 4, 6 3 2
tasmāccharīravicayaṁ praśaṁsanti kuśalāḥ || 4, 6 3 3
tatra śarīraṁ nāma cetanādhiṣṭhānabhūtaṁ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakaṁ samayogavāhi | 4, 6 4 1
yadā hyasmiñśarīre dhātavo vaiṣamyamāpadyante tadā kleśaṁ vināśaṁ vā prāpnoti | 4, 6 4 2
vaiṣamyagamanaṁ hi punardhātūnāṁ vṛddhihrāsagamanam akārtsnyena prakṛtyā ca || 4, 6 4 3
yaugapadyena tu virodhināṁ dhātūnāṁ vṛddhihrāsau bhavataḥ | 4, 6 5 1
yaddhi yasya dhātorvṛddhikaraṁ tattato viparītaguṇasya dhātoḥ pratyavāyakaraṁ sampadyate || 4, 6 5 2
tadeva tasmādbheṣajaṁ samyagavacāryamāṇaṁ yugapan nyūnātiriktānāṁ dhātūnāṁ sāmyakaraṁ bhavati adhikam apakarṣati ,«nyūnamāpyāyayati ||» 4, 6 6 0
etāvadeva hi bhaiṣajyaprayoge phalamiṣṭaṁ svasthavṛttānuṣṭhāne ca yāvaddhātūnāṁ sāmyaṁ syāt | 4, 6 7 1
svasthā hyapi dhātūnāṁ sāmyānugrahārthameva kuśalā rasaguṇānāhāravikārāṁśca paryāyeṇecchantyupayoktuṁ sātmyasamājñātān ,«ekaprakārabhūyiṣṭhāṁś copayuñjānās tadviparītakarasamājñātayā ceṣṭayā samamicchanti kartum ||» 4, 6 7 2
deśakālātmaguṇaviparītānāṁ hi karmaṇām āhāravikārāṇāṁ ca kriyopayogaḥ samyak sarvātiyogasaṁdhāraṇam asaṁdhāraṇam ,«udīrṇānāṁ ca gatimatāṁ sāhasānāṁ ca varjanaṁ svasthavṛttametāvaddhātūnāṁ sāmyānugrahārthamupadiśyate ||» 4, 6 8 0
dhātavaḥ punaḥ śārīrāḥ samānaguṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhair vāpyāhāravikārair abhyasyamānair vṛddhiṁ prāpnuvanti hrāsaṁ tu ,«viparītaguṇair viparītaguṇabhūyiṣṭhair vāpyāhārairabhyasyamānaiḥ ||» 4, 6 9 0
tatreme śarīradhātuguṇāḥ saṁkhyāsāmarthyakarās tadyathā ,«gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravāḥ |» 4, 6 10 1
teṣu ye guravaste gurubhirāhāravikāraguṇair abhyasyamānair āpyāyyante laghavaśca hrasanti laghavastu laghubhir āpyāyyante ,«guravaśca hrasanti |» 4, 6 10 2
evameva sarvadhātuguṇānāṁ sāmānyayogādvṛddhiḥ viparyayāddhrāsaḥ | 4, 6 10 3
tasmānmāṁsamāpyāyyate māṁsena bhūyastaram anyebhyaḥ śarīradhātubhyaḥ tathā lohitaṁ lohitena medo medasā vasā vasayā asthi ,«taruṇāsthnā majjā majjñā śukraṁ śukreṇa garbhastvāmagarbheṇa ||» 4, 6 10 4
yatra tvevaṁlakṣaṇena sāmānyena sāmānyavatām āhāravikārāṇām asānnidhyaṁ syāt saṁnihitānāṁ vāpy ayuktatvān nopayogo ,«ghṛṇitvād anyasmādvā kāraṇāt sa ca dhāturabhivardhayitavyaḥ syāt tasya ye samānaguṇāḥ syurāhāravikārā asevyāśca tatra »,«samānaguṇabhūyiṣṭhānām anyaprakṛtīnām apyāhāravikārāṇām upayogaḥ syāt |» 4, 6 11 1
tadyathā śukrakṣaye kṣīrasarpiṣorupayogo madhurasnigdhaśītasamākhyātānāṁ cāpareṣāṁ dravyāṇāṁ mūtrakṣaye punar ,«ikṣurasavāruṇīmaṇḍadravamadhurāmlalavaṇopakledināṁ purīṣakṣaye kulmāṣamāṣakuṣkuṇḍājamadhyayavaśākadhānyāmlānāṁ »,«vātakṣaye kaṭukatiktakaṣāyarūkṣalaghuśītānāṁ pittakṣaye'mlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇānāṁ śleṣmakṣaye »,«snigdhagurumadhurasāndrapicchilānāṁ dravyāṇām |» 4, 6 11 2
karmāpi yadyasya dhātorvṛddhikaraṁ tattadāsevyam | 4, 6 11 3
evamanyeṣām api śarīradhātūnāṁ sāmānyaviparyayābhyāṁ vṛddhihrāsau yathākālaṁ kāryau | 4, 6 11 4
iti sarvadhātūnāmekaikaśo 'tideśataśca vṛddhihrāsakarāṇi vyākhyātāni bhavanti || 4, 6 11 5
kārtsnyena śarīravṛddhikarāstvime bhāvā bhavanti tadyathā kālayogaḥ svabhāvasaṁsiddhiḥ āhārasauṣṭhavam avighātaśceti || 4, 6 12 0
balavṛddhikarāstvime bhāvā bhavanti | 4, 6 13 1
tadyathā balavatpuruṣe deśe janma balavatpuruṣe kāle ca sukhaśca kālayogaḥ bījakṣetraguṇasaṁpac ca āhārasaṁpac ca śarīrasaṁpac ,«ca sātmyasaṁpac ca sattvasaṁpac ca svabhāvasaṁsiddhiśca yauvanaṁ ca karma ca saṁharṣaśceti ||» 4, 6 13 2
āhārapariṇāmakarāstvime bhāvā bhavanti | 4, 6 14 1
tadyathoṣmā vāyuḥ kledaḥ snehaḥ kālaḥ samayogaśceti || 4, 6 14 2
tatra tu khalveṣāmūtrādīnām āhārapariṇāmakarāṇāṁ bhāvānāmime karmaviśeṣā bhavanti | 4, 6 15 1
tadyathā ūṣmā pacati vāyurapakarṣati kledaḥ śaithilyamāpādayati sneho mārdavaṁ janayati kālaḥ paryāptim abhinirvartayati ,«samayogastveṣāṁ pariṇāmadhātusāmyakaraḥ sampadyate ||» 4, 6 15 2
pariṇamatastvāhārasya guṇāḥ śarīraguṇabhāvam āpadyante yathāsvamaviruddhāḥ viruddhāśca vihanyurvihatāśca virodhibhiḥ śarīram || 4, 6 16 0
śarīraguṇāḥ punardvividhāḥ saṁgraheṇa malabhūtāḥ prasādabhūtāśca | 4, 6 17 1
tatra malabhūtāste ye śarīrasyābādhakarāḥ syuḥ | 4, 6 17 2
tadyathā śarīracchidreṣūpadehāḥ pṛthagjanmāno bahirmukhāḥ paripakvāśca dhātavaḥ prakupitāśca vātapittaśleṣmāṇaḥ ye cānye'pi ,«keciccharīre tiṣṭhanto bhāvāḥ śarīrasyopaghātāyopapadyante sarvāṁstān male saṁcakṣmahe itarāṁstu prasāde gurvādīṁśca dravāntān »,«guṇabhedena rasādīṁśca śukrāntān dravyabhedena ||» 4, 6 17 3
teṣāṁ sarveṣāmeva vātapittaśleṣmāṇo duṣṭā dūṣayitāro bhavanti doṣasvabhāvāt | 4, 6 18 1
vātādīnāṁ punardhātvantare kālāntare praduṣṭānāṁ vividhāśitapītīye'dhyāye vijñānānyuktāni | 4, 6 18 2
etāvatyeva duṣṭadoṣagatiryāvat saṁsparśanāccharīradhātūnām | 4, 6 18 3
prakṛtibhūtānāṁ tu khalu vātādīnāṁ phalamārogyam | 4, 6 18 4
tasmādeṣāṁ prakṛtibhāve prayatitavyaṁ buddhimadbhiriti || 4, 6 18 5
śarīraṁ sarvathā sarvaṁ sarvadā veda yo bhiṣak | 4, 6 19 1
āyurvedaṁ sa kārtsnyena veda lokasukhapradam || 4, 6 19 2
evaṁvādinaṁ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca śrutametadyaduktaṁ bhagavatā śarīrādhikāre vacaḥ | 4, 6 20 1
kiṁnu khalu garbhasyāṅgaṁ pūrvamabhinirvartate kukṣau kathaṁ cāntargatastiṣṭhati kimāhāraśca vartayati kathaṁbhūtaśca niṣkrāmati ,«kaiścāyamāhāropacārair jātaḥ sadyo hanyate kair avyādhirabhivardhate kiṁ cāsya devādiprakopanimittā vikārāḥ sambhavanti āhosvinna »,«kiṁ cāsya kālākālamṛtyvor bhāvābhāvayor bhagavān adhyavasyati kiṁ cāsya paramāyuḥ kāni cāsya paramāyuṣo nimittānīti ||» 4, 6 20 2
tamevamuktavantamagniveśaṁ bhagavān punarvasurātreya uvāca pūrvam uktam etadgarbhāvakrāntau yathāyamabhinivartate kukṣau ,«yāsya yadā saṁtiṣṭhate'ṅgajātam |» 4, 6 21 1
viprativādāstvatra bahuvidhāḥ sūtrakṛtāmṛṣīṇāṁ santi sarveṣāṁ tānapi nibodhocyamānān śiraḥpūrvam abhinirvartate kukṣāviti ,«kumāraśirā bharadvājaḥ paśyati sarvendriyāṇāṁ tadadhiṣṭhānamiti kṛtvā hṛdayamiti kāṅkāyano bāhlīkabhiṣak cetanādhiṣṭhānatvāt »,«nābhiriti bhadrakāpyaḥ āhārāgama itikṛtvā pakvāśayagudam iti bhadraśaunakaḥ mārutādhiṣṭhānatvāt hastapādamiti baḍiśaḥ »,«tatkaraṇatvātpuruṣasya indriyāṇīti janako vaidehaḥ tānyasya buddhyadhiṣṭhānānīti kṛtvā parokṣatvād acintyamiti mārīciḥ kaśyapaḥ »,«sarvāṅgābhinirvṛttiryugapad iti dhanvantariḥ tadupapannaṁ sarvāṅgānāṁ tulyakālābhinirvṛttatvāddhṛdayaprabhṛtīnām |» 4, 6 21 2
sarvāṅgānāṁ hyasya hṛdayaṁ mūlam adhiṣṭhānaṁ ca keṣāṁcid bhāvānām na ca tasmāt pūrvābhinirvṛttireṣāṁ ,«tasmāddhṛdayaprabhṛtīnāṁ sarvāṅgānāṁ tulyakālābhinirvṛttiḥ sarve bhāvā hyanyonyapratibaddhāḥ tasmād yathābhūtadarśanaṁ sādhu »,|| 4, 6 21 3
garbhastu khalu mātuḥ pṛṣṭhābhimukha ūrdhvaśirāḥ saṁkucyāṅgānyāste 'ntaḥkukṣau || 4, 6 22 0
vyapagatapipāsābubhukṣastu khalu garbhaḥ paratantravṛttir mātaramāśritya vartayatyupasnehopasvedābhyāṁ garbhāśaye ,«sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ tadanantaraṁ hyasya kaścil lomakūpāyanair upasnehaḥ kaścin nābhināḍyayanaiḥ |» 4, 6 23 1
nābhyāṁ hyasya nāḍī prasaktā nāḍyāṁ cāparā aparā cāsya mātuḥ prasaktā hṛdaye mātṛhṛdayaṁ hyasya tām aparām abhisaṁplavate ,«sirābhiḥ syandamānābhiḥ sa tasya raso balavarṇakaraḥ sampadyate sa ca sarvarasavān āhāraḥ |» 4, 6 23 2
striyā hyāpannagarbhāyāstridhā rasaḥ pratipadyate svaśarīrapuṣṭaye stanyāya garbhavṛddhaye ca | 4, 6 23 3
sa tenāhāreṇopaṣṭabdhaḥ paratantravṛttirmātaramāśritya vartayatyantargataḥ || 4, 6 23 4
sa copasthitakāle janmani prasūtimārutayogāt parivṛttyāvākśirā niṣkrāmatyapatyapathena eṣā prakṛtiḥ vikṛtiḥ punarato'nyathā | 4, 6 24 1
paraṁ tvataḥ svatantravṛttirbhavati || 4, 6 24 2
tasyāhāropacārau jātisūtrīyopadiṣṭāv avikārakarau cābhivṛddhikarau bhavataḥ || 4, 6 25 0
tābhyāmeva ca viṣamasevitābhyāṁ jātaḥ sadya upahanyate tarurivāciravyaparopito vātātapābhyām apratiṣṭhitamūlaḥ || 4, 6 26 0
āptopadeśād adbhutarūpadarśanāt samutthānaliṅgacikitsitaviśeṣāc cādoṣaprakopānurūpā devādiprakopanimittā vikārāḥ ,«samupalabhyante ||» 4, 6 27 0
kālākālamṛtyvostu khalu bhāvābhāvayor idam adhyavasitaṁ naḥ yaḥ kaścin mriyate sa kāla eva mriyate na hi kālacchidramastītyeke ,«bhāṣante |» 4, 6 28 1
taccāsamyak | 4, 6 28 2
na hyachidratā sachidratā vā kālasyopapadyate kālasvalakṣaṇasvabhāvāt | 4, 6 28 3
tatrāhurapare yo yadā mriyate sa tasya niyato mṛtyukālaḥ sa sarvabhūtānāṁ satyaḥ samakriyatvāditi | 4, 6 28 4
etadapi cānyathārthagrahaṇam | 4, 6 28 5
na hi kaścin na mriyata iti samakriyaḥ | 4, 6 28 6
kālo hyāyuṣaḥ pramāṇam adhikṛtyocyate | 4, 6 28 7
yasya ceṣṭaṁ yo yadā mriyate sa tasya mṛtyukāla iti tasya sarve bhāvā yathāsvaṁ niyatakālā bhaviṣyanti tacca nopapadyate pratyakṣaṁ ,«hyakālāhāravacanakarmaṇāṁ phalamaniṣṭaṁ viparyaye ceṣṭaṁ pratyakṣataścopalabhyate khalu kālākālavyaktistāsu tāsvavasthāsu taṁ »,«tamartham abhisamīkṣya tadyathā kālo'yamasya vyādherāhārasyauṣadhasya pratikarmaṇo visargasya akālo veti |» 4, 6 28 8
loke 'pyetadbhavati kāle devo varṣatyakāle devo varṣati kāle śītamakāle śītaṁ kāle tapatyakāle tapati kāle puṣpaphalamakāle ca ,«puṣpaphalamiti |» 4, 6 28 9
tasmādubhayamasti kāle mṛtyurakāle ca naikāntikamatra | 4, 6 28 10
yadi hyakāle mṛtyurna syānniyatakālapramāṇam āyuḥ sarvaṁ syāt evaṁgate hitāhitajñānamakāraṇaṁ syāt ,«pratyakṣānumānopadeśāścāpramāṇāni syurye pramāṇabhūtāḥ sarvatantreṣu yairāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi copalabhyante |» 4, 6 28 11
vāgvastumātram etadvādam ṛṣayo manyante nākāle mṛtyurastīti || 4, 6 28 12
varṣaśataṁ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle || 4, 6 29 0
tasya nimittaṁ prakṛtiguṇātmasaṁpat sātmyopasevanaṁ ceti || 4, 6 30 0
tatra ślokāḥ | 4, 6 31 1
śarīraṁ yadyathā tacca vartate kliṣṭamāmayaiḥ | 4, 6 31 2
yathā kleśaṁ vināśaṁ ca yāti ye cāsya dhātavaḥ || 4, 6 31 3
vṛddhihrāsau yathā teṣāṁ kṣīṇānām auṣadhaṁ ca yat | 4, 6 32 1
dehavṛddhikarā bhāvā balavṛddhikarāśca ye || 4, 6 32 2
pariṇāmakarā bhāvā yā ca teṣāṁ pṛthak kriyā | 4, 6 33 1
malākhyāḥ samprasādākhyā dhātavaḥ praśna eva ca || 4, 6 33 2
navako nirṇayaścāsya vidhivatsaṁprakāśitaḥ | 4, 6 34 1
tathyaḥ śarīravicaye śārīre paramarṣiṇā || 4, 6 34 2
athātaḥ śarīrasaṁkhyāśārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ || 4, 7 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 4, 7 2 0
śarīrasaṁkhyāmavayavaśaḥ kṛtsnaṁ śarīraṁ pravibhajya sarvaśarīrasaṁkhyānapramāṇajñānahetor bhagavantam ātreyam agniveśaḥ ,«papraccha ||» 4, 7 3 0
tamuvāca bhagavānātreyaḥ śṛṇu matto'gniveśa sarvaśarīram ācakṣāṇasya yathāpraśnamekamanā yathāvat | 4, 7 4 1
śarīre ṣaṭ tvacaḥ tadyathā udakadharā tvagbāhyā dvitīyā tvasṛgdharā tṛtīyā sidhmakilāsasaṁbhavādhiṣṭhānā caturthī ,«dadrūkuṣṭhasaṁbhavādhiṣṭhānā pañcamī tvalajīvidradhisaṁbhavādhiṣṭhānā ṣaṣṭhī tu yasyāṁ chinnāyāṁ tāmyatyandha iva ca tamaḥ »,«praviśati yāṁ cāpyadhiṣṭhāyārūṁṣi jāyante parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni ca iti ṣaṭ tvacaḥ |» 4, 7 4 2
etāḥ ṣaḍaṅgaṁ śarīramavatatya tiṣṭhanti || 4, 7 4 3
tatrāyaṁ śarīrasyāṅgavibhāgaḥ tadyathā dvau bāhū dve sakthinī śirogrīvam antarādhiḥ iti ṣaḍaṅgamaṅgam || 4, 7 5 0
trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṁ saha dantolūkhalanakhena | 4, 7 6 1
tadyathā dvātriṁśaddantāḥ dvātriṁśaddantolūkhalāni viṁśatirnakhāḥ ṣaṣṭiḥ pāṇipādāṅgulyasthīni viṁśatiḥ pāṇipādaśalākāḥ catvāri ,«pāṇipādaśalākādhiṣṭhānāni dve pārṣṇyorasthinī catvāraḥ pādayor gulphāḥ dvau maṇikau hastayoḥ catvāryaratnyorasthīni catvāri »,«jaṅghayoḥ dve jānunī dve jānukapālike dvāvūrunalakau dvau bāhunalakau dvāvaṁsau dve aṁsaphalake dvāvakṣakau ekaṁ jatru dve »,«tāluke dve śroṇiphalake ekaṁ bhagāsthi pañcacatvāriṁśat pṛṣṭhagatānyasthīni pañcadaśa grīvāyāṁ caturdaśorasi dvayoḥ »,«pārśvayoścaturviṁśatiḥ parśukāḥ tāvanti sthālakāni tāvanti caiva sthālakārbudāni ekaṁ hanvasthi dve hanumūlabandhane ekāsthi »,«nāsikāgaṇḍakūṭalalāṭaṁ dvau śaṅkhau catvāri śiraḥkapālānīti evaṁ trīṇi saṣaṣṭīni śatāny asthnāṁ saha dantolūkhalanakheneti ||» 4, 7 6 2
pañcendriyādhiṣṭhānāni tadyathā tvag jihvā nāsikā akṣiṇī karṇau ca | 4, 7 7 1
pañca buddhīndriyāṇi tadyathā sparśanaṁ rasanaṁ ghrāṇaṁ darśanaṁ śrotramiti | 4, 7 7 2
pañca karmendriyāṇi tadyathā hastau pādau pāyuḥ upasthaḥ jihvā ceti || 4, 7 7 3
hṛdayaṁ cetanādhiṣṭhānamekam || 4, 7 8 0
daśa prāṇāyatanāni tadyathā mūrdhā kaṇṭhaḥ hṛdayaṁ nābhiḥ gudaṁ vastiḥ ojaḥ śukraṁ śoṇitaṁ māṁsamiti | 4, 7 9 2
teṣu ṣaṭ pūrvāṇi marmasaṁkhyātāni || 4, 7 9 3
pañcadaśa koṣṭhāṅgāni tadyathā nābhiśca hṛdayaṁ ca kloma ca yakṛcca plīhā ca vṛkkau ca vastiśca purīṣādhāraśca āmāśayaśca ,«pakvāśayaśca uttaragudaṁ ca adharagudaṁ ca kṣudrāntraṁ ca sthūlāntraṁ ca vapāvahanaṁ ceti ||» 4, 7 10 0
ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni ṣaṭsvaṅgeṣūpanibaddhāni yānyaparisaṁkhyātāni pūrvamaṅgeṣu parisaṁkhyāyamāneṣu tānyanyaiḥ ,«paryāyairiha prakāśyāni bhavanti |» 4, 7 11 1
tadyathā dve jaṅghāpiṇḍike dve ūrupiṇḍike dvau sphicau dvau vṛṣaṇau ekaṁ śephaḥ dve ukhe dvau vaṅghaṇau dvau kukundarau ekaṁ ,«vastiśīrṣam ekamudaraṁ dvau stanau dvau śleṣmabhuvau dve bāhupiṇḍike cibukamekaṁ dvāvoṣṭhau dve sṛkkaṇyau dvau dantaveṣṭakau »,«ekaṁ tālu ekā galaśuṇḍikā dve upajihvike ekā gojihvikā dvau gaṇḍau dve karṇaśaṣkulike dvau karṇaputrakau dve akṣikūṭe »,«catvāryakṣivartmāni dve akṣikanīnike dve bhruvau ekāvaṭuḥ catvāri pāṇipādahṛdayāni ||» 4, 7 11 2
nava mahānti chidrāṇi sapta śirasi dve cādhaḥ || 4, 7 12 0
etāvaddṛśyaṁ śakyamapi nirdeṣṭum || 4, 7 13 0
anirdeśyamataḥ paraṁ tarkyameva | 4, 7 14 1
tadyathā nava snāyuśatāni sapta sirāśatāni dve dhamanīśate catvāri peśīśatāni saptottaraṁ marmaśataṁ dve sandhiśate ,«ekonatriṁśatsahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatkāni sirādhamanīnām aṇuśaḥ pravibhajyamānānāṁ mukhāgraparimāṇaṁ tāvanti caiva »,«keśaśmaśrulomānīti |» 4, 7 14 2
etadyathāvatsaṁkhyātaṁ tvakprabhṛti dṛśyaṁ tarkyamataḥ param | 4, 7 14 3
etadubhayamapi na vikalpate prakṛtibhāvāccharīrasya || 4, 7 14 4
yattvañjalisaṁkhyeyaṁ tadupadekṣyāmaḥ tat paraṁ pramāṇam abhijñeyaṁ tacca vṛddhihrāsayogi tarkyameva | 4, 7 15 1
tadyathā daśodakasyāñjalayaḥ śarīre svenāñjalipramāṇena yattu pracyavamānaṁ purīṣamanubadhnātyatiyogena tathā mūtraṁ ,«rudhiramanyāṁśca śarīradhātūn yattu sarvaśarīracaraṁ bāhyā tvagbibharti yattu tvagantare vraṇagataṁ lasīkāśabdaṁ labhate »,«yaccoṣmaṇānubaddhaṁ lomakūpebhyo niṣpatat svedaśabdam avāpnoti tadudakaṁ daśāñjalipramāṇaṁ navāñjalayaḥ »,«pūrvasyāhārapariṇāmadhātoḥ yaṁ rasa ityācakṣate aṣṭau śoṇitasya sapta purīṣasya ṣaṭ śleṣmaṇaḥ pañca pittasya catvāro mūtrasya trayo »,«vasāyāḥ dvau medasaḥ eko majjāyāḥ mastiṣkasyārdhāñjaliḥ śukrasya tāvadeva pramāṇaṁ tāvadeva ślaiṣmikasyaujasa iti |» 4, 7 15 2
etaccharīratattvamuktam || 4, 7 15 3
tatra yad viśeṣataḥ sthūlaṁ sthiraṁ mūrtimadgurukharakaṭhinam aṅgaṁ nakhāsthidantamāṁsacarmavarcaḥkeśaśmaśrulomakaṇḍarādi ,«tat pārthivaṁ gandho ghrāṇaṁ ca yad dravasaramandasnigdhamṛdupicchilaṁ rasarudhiravasākaphapittamūtrasvedādi tadāpyaṁ raso »,«rasanaṁ ca yat pittam ūṣmā ca yo yā ca bhāḥ śarīre tat sarvamāgneyaṁ rūpaṁ darśanaṁ ca yad »,«ucchvāsapraśvāsonmeṣanimeṣākuñcanaprasāraṇagamanapreraṇadhāraṇādi tad vāyavīyaṁ sparśaḥ sparśanaṁ ca yadviviktaṁ yaducyate »,«mahānti cāṇūni srotāṁsi tadāntarīkṣaṁ śabdaḥ śrotraṁ ca yat prayoktṛ tat pradhānaṁ buddhirmanaśca |» 4, 7 16 1
iti śarīrāvayavasaṁkhyā yathāsthūlabhedenāvayavānāṁ nirdiṣṭā || 4, 7 16 2
śarīrāvayavāstu paramāṇubhedenāparisaṁkhyeyā bhavanti atibahutvād atisaukṣmyādatīndriyatvācca | 4, 7 17 1
teṣāṁ saṁyogavibhāge paramāṇūṇāṁ kāraṇaṁ vāyuḥ karmasvabhāvaśca || 4, 7 17 2
tadetaccharīraṁ saṁkhyātamanekāvayavaṁ dṛṣṭamekatvena saṅgaḥ pṛthaktvenāpavargaḥ | 4, 7 18 1
tatra pradhānam asaktaṁ sarvasattānivṛttau nivartate iti || 4, 7 18 2
tatra ślokau | 4, 7 19 1
śarīrasaṁkhyāṁ yo veda sarvāvayavaśo bhiṣak | 4, 7 19 2
tadajñānanimittena sa mohena na yujyate || 4, 7 19 3
amūḍho mohamūlaiśca na doṣairabhibhūyate | 4, 7 20 1
nirdoṣo niḥspṛhaḥ śāntaḥ praśāmyatyapunarbhavaḥ || 4, 7 20 2
athāto jātisūtrīyaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ || 4, 8 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 4, 8 2 0
strīpuṁsayor avyāpannaśukraśoṇitagarbhāśayayoḥ śreyasīṁ prajāmicchatos tadarthābhinirvṛttikaraṁ karmopadekṣyāmaḥ || 4, 8 3 0
athāpyetau strīpuṁsau snehasvedābhyām upapādya vamanavirecanābhyāṁ saṁśodhya krameṇa prakṛtimāpādayet | 4, 8 4 1
saṁśuddhau cāsthāpanānuvāsanābhyām upācared upācarecca madhurauṣadhasaṁskṛtābhyāṁ ghṛtakṣīrābhyāṁ puruṣaṁ striyaṁ tu ,«tailamāṣābhyām ||» 4, 8 4 2
tataḥ puṣpāt prabhṛti trirātramāsīta brahmacāriṇyadhaḥśāyinī pāṇibhyāmannam ajarjarapātrād bhuñjānā na ca kāṁcin mṛjāmāpadyeta | 4, 8 5 1
tataścaturthe'hanyenām utsādya saśiraskaṁ snāpayitvā śuklāni vāsāṁsyācchādayet puruṣaṁ ca | 4, 8 5 2
tataḥ śuklavāsasau sragviṇau subhanasāvanyonyamabhikāmau saṁvaseyātāṁ snānāt prabhṛti yugmeṣvahaḥsu putrakāmau ayugmeṣu ,«duhitṛkāmau ||» 4, 8 5 3
na ca nyubjāṁ pārśvagatāṁ vā saṁseveta | 4, 8 6 1
nyubjāyā vāto balavān sa yoniṁ pīḍayati pārśvagatāyā dakṣiṇe pārśve śleṣmā sa cyutaḥ pidadhāti garbhāśayaṁ vāme pārśve pittaṁ ,«tadasyāḥ pīḍitaṁ vidahati raktaṁ śukraṁ ca tasmāduttānā bījaṁ gṛhṇīyāt tathāhi yathāsthānam avatiṣṭhante doṣāḥ |» 4, 8 6 2
paryāpte caināṁ śītodakena pariṣiñcet | 4, 8 6 3
tatrātyaśitā kṣudhitā pipāsitā bhītā vimanāḥ śokārtā kruddhānyaṁ ca pumāṁsam icchantī maithune cātikāmā vā na garbhaṁ dhatte ,«viguṇāṁ vā prajāṁ janayati |» 4, 8 6 4
atibālāmativṛddhāṁ dīrgharogiṇīmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāṁ varjayet | 4, 8 6 5
puruṣe'pyeta eva doṣāḥ | 4, 8 6 6
ataḥ sarvadoṣavarjitau strīpuruṣau saṁsṛjyeyātām || 4, 8 6 7
saṁjātaharṣau maithune cānukūlāviṣṭagandhaṁ svāstīrṇaṁ sukhaṁ śayanamupakalpya manojñaṁ hitamaśanamaśitvā nātyaśitau ,«dakṣiṇapādena pumānārohed vāmapādena strī ||» 4, 8 7 0
tatra mantraṁ prayuñjīta | 4, 8 8 1
ahirasi āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhāsi dhātā tvā dadatu vidhātā tvā dadhātu brahmavarcasā bhava | 4, 8 8 2
iti | 4, 8 8 3
brahmā bṛhaspatirviṣṇuḥ somaḥ sūryastathāśvinau | 4, 8 8 4
bhago'tha mitrāvaruṇā vīraṁ dadatu me sutam | 4, 8 8 5
ityuktvā saṁvaseyātām || 4, 8 8 6
sā ced evamāśāsīta bṛhantam avadātaṁ haryakṣam ojasvinaṁ śuciṁ sattvasampannaṁ putramiccheyamiti śuddhasnānāt prabhṛtyasyai ,«manthamavadātayavānāṁ madhusarpirbhyāṁ saṁmṛjya śvetāyā goḥ sarūpavatsāyāḥ payasāloḍya rājate kāṁsye vā pātre kāle kāle »,«saptāhaṁ satataṁ prayacchet pānāya |» 4, 8 9 1
prātaśca śāliyavānnavikārān dadhimadhusarpirbhiḥ payobhirvā saṁmṛjya bhuñjīta tathā sāyam ,«avadātaśaraṇaśayanāsanapānavasanabhūṣaṇā ca syāt |» 4, 8 9 2
sāyaṁ prātaśca śaśvacchvetaṁ mahāntaṁ vṛṣabhamājāneyaṁ vā haricandanāṅgadaṁ paśyet | 4, 8 9 3
saumyābhiścaināṁ kathābhir mano'nukūlābhir upāsīta | 4, 8 9 4
saumyākṛtivacanopacāraceṣṭāṁśca strīpuruṣān itarānapi cendriyārthānavadātān paśyet | 4, 8 9 5
sahacaryaścaināṁ priyahitābhyāṁ satatamupacareyustathā bhartā | 4, 8 9 6
na ca miśrībhāvamāpadyeyātāmiti | 4, 8 9 7
anena vidhinā saptarātraṁ sthitvāṣṭame 'hany āplutyādbhiḥ saśiraskaṁ saha bhartrā ahatāni vastrāṇyācchādayed avadātāni avadātāśca ,«srajo bhūṣaṇāni ca bibhṛyāt ||» 4, 8 9 8
tata ṛtvik prāguttarasyāṁ diśyagārasya prākpravaṇam udakpravaṇaṁ vā pradeśamabhisamīkṣya gomayodakābhyāṁ sthaṇḍilamupalipya ,«prokṣya codakena vedīm asmin sthāpayet |» 4, 8 10 1
tāṁ paścimenāhatavastrasaṁcaye śvetārṣabhe vāpyajina upaviśed brāhmaṇaprayuktaḥ rājanyaprayuktastu vaiyāghre carmaṇyānaḍuhe ,«vā vaiśyaprayuktastu raurave bāste vā |» 4, 8 10 2
tatropaviṣṭaḥ pālāśībhir aiṅgudībhir audumbarībhir mādhūkībhir vā samidbhir agnim upasamādhāya kuśaiḥ paristīrya paridhibhiśca ,«paridhāya lājaiḥ śuklābhiśca gandhavatībhiḥ sumanobhirupakiret |» 4, 8 10 3
tatra praṇīyodapātraṁ pavitrapūtamupasaṁskṛtya sarpirājyārthaṁ yathoktavarṇān ājāneyādīn samantataḥ sthāpayet || 4, 8 10 4
tataḥ putrakāmā paścimato'gniṁ dakṣiṇato brāhmaṇam upaviśyānvālabheta saha bhartrā yatheṣṭaṁ putram āśāsānā | 4, 8 11 1
tatastasyā āśāsānāyā ṛtvik prajāpatim abhinirdiśya yonau tasyāḥ kāmaparipūraṇārthaṁ kāmyāmiṣṭiṁ nirvartayed viṣṇuryoniṁ kalpayatu ,«ityanayarcā |» 4, 8 11 2
tataścaivājyena sthālīpākam abhighārya trir juhuyādyathāmnāyam | 4, 8 11 3
mantropamantritamudapātraṁ tasyai dadyāt sarvodakārthān kuruṣveti | 4, 8 11 4
tataḥ samāpte karmaṇi pūrvaṁ dakṣiṇapādamabhiharantī pradakṣiṇamagnim anuparikrāmet saha bhartrā | 4, 8 11 5
tato brāhmaṇān svasti vācayitvājyaśeṣaṁ prāśnīyāt pūrvaṁ pumān paścāt strī na cocchiṣṭamavaśeṣayet | 4, 8 11 6
tatastau saha saṁvaseyātām aṣṭarātraṁ tathāvidhaparicchadāveva ca syātāṁ tatheṣṭaputraṁ janayetām || 4, 8 11 7
yā tu strī śyāmaṁ lohitākṣaṁ vyūḍhoraskaṁ mahābāhuṁ ca putramāśāsīta yā vā kṛṣṇaṁ kṛṣṇamṛdudīrghakeśaṁ śuklākṣaṁ śukladantaṁ ,«tejasvinam ātmavantam eṣa evānayorapi homavidhiḥ |» 4, 8 12 1
kiṁtu paribarho varṇavarjaṁ syāt | 4, 8 12 2
putravarṇānurūpastu yathāśīreva tayoḥ paribarho'nyaḥ kāryaḥ syāt || 4, 8 12 3
śūdrā tu namaskārameva kuryāt devāgnidvijagurutapasvisiddhebhyaḥ || 4, 8 13 0
yā yā ca yathāvidhaṁ putram āśāsīta tasyāstasyāstāṁ tāṁ putrāśiṣam anuniśamya tāṁstāñjanapadān manasānuparikrāmayet | 4, 8 14 1
tato yā yā yeṣāṁ yeṣāṁ janapadānāṁ manuṣyāṇāmanurūpaṁ putramāśāsīta sā sā teṣāṁ teṣāṁ janapadānāṁ manuṣyāṇām ,"āhāravihāropacāraparicchadān anuvidhatsveti vācyā syāt |" 4, 8 14 2
ityetat sarvaṁ putrāśiṣāṁ samṛddhikaraṁ karma vyākhyātaṁ bhavati || 4, 8 14 3
na khalu kevalametadeva karma varṇavaiśeṣyakaraṁ bhavati | 4, 8 15 1
api tu tejodhātur apyudakāntarikṣadhātuprāyo 'vadātavarṇakaro bhavati pṛthivīvāyudhātuprāyaḥ kṛṣṇavarṇakaraḥ ,«samasarvadhātuprāyaḥ śyāmavarṇakaraḥ ||» 4, 8 15 2
sattvavaiśeṣyakarāṇi punasteṣāṁ teṣāṁ prāṇināṁ mātāpitṛsattvānyantarvatnyāḥ śrutayaścābhīkṣṇaṁ svocitaṁ ca karma ,«sattvaviśeṣābhyāsaśceti ||» 4, 8 16 0
yathoktena vidhinopasaṁskṛtaśarīrayoḥ strīpuruṣayor miśrībhāvam āpannayoḥ śukraṁ śoṇitena saha saṁyogaṁ sametyāvyāpannam ,«avyāpannena yonāvanupahatāyām apraduṣṭe garbhāśaye garbham abhinirvartayatyekāntena |» 4, 8 17 1
yathā nirmale vāsasi suparikalpite rañjanaṁ samuditaguṇam upanipātādeva rāgam abhinirvartayati tadvat yathā vā kṣīraṁ ,«dadhnābhiṣutam abhiṣavaṇād vihāya svabhāvam āpadyate dadhibhāvaṁ śukraṁ tadvat ||» 4, 8 17 2
evam abhinirvartamānasya garbhasya strīpuruṣatve hetuḥ pūrvamuktaḥ | 4, 8 18 1
yathā hi bījam anupataptam uptaṁ svāṁ svāṁ prakṛtimanuvidhīyate vrīhirvā vrīhitvaṁ yavo vā yavatvaṁ tathā strīpuruṣāvapi yathoktaṁ ,«hetuvibhāgamanuvidhīyete ||» 4, 8 18 2
tayoḥ karmaṇā vedoktena vivartanamupadiśyate prāgvyaktībhāvāt prayuktena samyak | 4, 8 19 1
karmaṇāṁ hi deśakālasaṁpadupetānāṁ niyatam iṣṭaphalatvaṁ tathetareṣām itaratvam | 4, 8 19 2
tasmādāpannagarbhāṁ striyam abhisamīkṣya prāgvyaktībhāvādgarbhasya puṁsavanamasyai dadyāt | 4, 8 19 3
goṣṭhe jātasya nyagrodhasya prāguttarābhyāṁ śākhābhyāṁ śuṅge anupahate ādāya dvābhyāṁ dhānyamāṣābhyāṁ saṁpadupetābhyāṁ ,«gaurasarṣapābhyāṁ vā saha dadhni prakṣipya puṣyeṇa pibet tathaivāparāñ jīvakarṣabhakāpāmārgasahacarakalkāṁśca yugapadekaikaśo »,«yatheṣṭaṁ vāpyupasaṁskṛtya payasā kuḍyakīṭakaṁ matsyakaṁ vodakāñjalau prakṣipya puṣyeṇa pibet tathā kanakamayān rājatān »,"āyasāṁśca puruṣakān agnivarṇān aṇuprabhāṇān dadhni payasyudakāñjalau vā prakṣipya pibed anavaśeṣataḥ puṣyeṇa puṣyeṇaiva ca ","śālipiṣṭasya pacyamānasyoṣmāṇam upāghrāya tasyaiva ca piṣṭasyodakasaṁsṛṣṭasya rasaṁ dehalyām upanidhāya dakṣiṇe nāsāpuṭe ",«svayamāsiñcet picunā |» 4, 8 19 4
yaccānyadapi brāhmaṇā brūyurāptā vā striyaḥ puṁsavanamiṣṭaṁ taccānuṣṭheyam | 4, 8 19 5
iti puṁsavanāni || 4, 8 19 6
ata ūrdhvaṁ garbhasthāpanāni vyākhyāsyāmaḥ aindrī brāhmī śatavīryā sahasravīryāmoghāvyathā śivāriṣṭā vāṭyapuṣpī viṣvaksenakāntā ,«cetyāsām oṣadhīnāṁ śirasā dakṣiṇena vā pāṇinā dhāraṇam etābhiścaiva siddhasya payasaḥ sarpiṣo vā pānam etābhiścaiva puṣye puṣye »,«snānaṁ sadā ca tāḥ samālabheta |» 4, 8 20 1
tathā sarvāsāṁ jīvanīyoktānām oṣadhīnāṁ sadopayogas taistair upayogavidhibhiḥ | 4, 8 20 2
iti garbhasthāpanāni vyākhyātāni bhavanti || 4, 8 20 3
garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavanti tadyathā utkaṭaviṣamakaṭhināsanasevinyā vātamūtrapurīṣavegān uparundhatyā ,«dāruṇānucitavyāyāmasevinyās tīkṣṇoṣṇātimātrasevinyāḥ pramitāśanasevinyā garbho mriyate'ntaḥ kukṣeḥ akāle vā sraṁsate śoṣī vā »,«bhavati tathābhighātaprapīḍanaiḥ śvabhrakūpaprapātadeśāvalokanair vābhīkṣṇaṁ mātuḥ prapatatyakāle garbhaḥ »,«tathātimātrasaṁkṣobhibhir yānair yānena apriyātimātraśravaṇairvā |» 4, 8 21 1
pratatottānaśāyinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuveṣṭayati vivṛtaśāyinī naktaṁcāriṇī conmattaṁ janayati ,«apasmāriṇaṁ punaḥ kalikalahaśīlā vyavāyaśīlā durvapuṣam ahrīkaṁ straiṇaṁ vā śokanityā bhītam apacitam alpāyuṣaṁ vā abhidhyātrī »,«paropatāpinam īrṣyuṁ straiṇaṁ vā stenā tvāyāsabahulam atidrohiṇam akarmaśīlaṁ vā amarṣiṇī caṇḍamaupadhikam asūyakaṁ vā »,«svapnanityā tandrālumabudham alpāgniṁ vā madyanityā pipāsālum alpasmṛtim anavasthitacittaṁ vā godhāmāṁsaprāyā śārkariṇam »,«aśmariṇaṁ śanairmehiṇaṁ vā varāhamāṁsaprāyā raktākṣaṁ krathanam atiparuṣaromāṇaṁ vā matsyamāṁsanityā ciranimeṣaṁ »,«stabdhākṣaṁ vā madhuranityā pramehiṇaṁ mūkamatisthūlaṁ vā amlanityā raktapittinaṁ tvagakṣirogiṇaṁ vā lavaṇanityā »,"śīghravalīpalitaṁ khālityarogiṇaṁ vā kaṭukanityā durbalam alpaśukram anapatyaṁ vā tiktanityā śoṣiṇamabalamanupacitaṁ vā ",«kaṣāyanityā śyāvam ānāhinam udāvartinaṁ vā yadyacca yasya yasya vyādher nidānamuktaṁ tattadāsevamānāntarvatnī »,«tannimittavikārabahulam apatyaṁ janayati |» 4, 8 21 2
pitṛjāstu śukradoṣā mātṛjairapacārair vyākhyātāḥ | 4, 8 21 3
iti garbhopaghātakarā bhāvā bhavantyuktāḥ | 4, 8 21 4
tasmādahitān āhāravihārān prajāsaṁpadam icchantī strī viśeṣeṇa varjayet | 4, 8 21 5
sādhvācārā cātmānamupacareddhitābhyām āhāravihārābhyāmiti || 4, 8 21 6
vyādhīṁścāsyā mṛdumadhuraśiśirasukhasukumāraprāyair auṣadhāhāropacārair upacaret na cāsyā vamanavirecanaśirovirecanāni ,«prayojayet na raktamavasecayet sarvakālaṁ ca nāsthāpanamanuvāsanaṁ vā kuryād anyatrātyayikād vyādheḥ |» 4, 8 22 1
aṣṭamaṁ māsamupādāya vamanādisādhyeṣu punarvikāreṣvātyayikeṣu mṛdubhir vamanādibhis tadarthakāribhir vopacāraḥ syāt | 4, 8 22 2
pūrṇamiva tailapātram asaṁkṣobhayatāntarvatnī bhavatyupacaryā || 4, 8 22 3
sā cedapacārād dvayostriṣu vā māseṣu puṣpaṁ paśyennāsyā garbhaḥ sthāsyatīti vidyāt ajātasāro hi tasmin kāle bhavati garbhaḥ || 4, 8 23 0
sā cec catuṣprabhṛtiṣu māseṣu ,«krodhaśokāsūyerṣyābhayatrāsavyavāyavyāyāmasaṁkṣobhasaṁdhāraṇaviṣamāśanaśayanasthānakṣutpipāsātiyogāt kadāhārād vā puṣpaṁ »,«paśyet tasyā garbhasthāpanavidhim upadekṣyāmaḥ |» 4, 8 24 1
puṣpadarśanādevaināṁ brūyāt śayanaṁ tāvanmṛdusukhaśiśirāstaraṇasaṁstīrṇam īṣadavanataśiraskaṁ pratipadyasveti | 4, 8 24 2
tato yaṣṭīmadhukasarpirbhyāṁ paramaśiśiravāriṇi saṁsthitābhyāṁ picum āplāvyopasthasamīpe sthāpayet tasyāḥ tathā ,"śatadhautasahasradhautābhyāṁ sarpirbhyāmadhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt sarvataśca gavyena caināṁ payasā suśītena ",«madhukāmbunā vā nyagrodhādikaṣāyeṇa vā pariṣecayedadho nābheḥ udakaṁ vā suśītam avagāhayet kṣīriṇāṁ kaṣāyadrumāṇāṁ ca »,«svarasaparipītāni celāni grāhayet nyagrodhādiśuṅgāsiddhayor vā kṣīrasarpiṣoḥ picuṁ grāhayet ataścaivākṣamātraṁ prāśayet prāśayedvā »,«kevalaṁ kṣīrasarpiḥ padmotpalakumudakiñjalkāṁścāsyai samadhuśarkarān lehārthaṁ dadyāt śṛṅgāṭakapuṣkarabījakaśerukān »,«bhakṣaṇārthaṁ gandhapriyaṅgvasitotpalaśālūkodumbaraśalāṭunyagrodhaśuṅgāni vā pāyayedenāmājena payasā payasā caināṁ »,«balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena samadhuśarkaraṁ raktaśālīnāmodanaṁ mṛdusurabhiśītalaṁ bhojayet »,«lāvakapiñjalakuraṅgaśambaraśaśahariṇaiṇakālapucchakarasena vā ghṛtasusaṁskṛtena sukhaśiśiropavātadeśasthāṁ bhojayet »,«krodhaśokāyāsavyavāyavyāyāmebhyaś cābhirakṣet saumyābhiścaināṁ kathābhir mano'nukūlābhir upāsīta tathāsyā garbhastiṣṭhati ||» 4, 8 24 3
yasyāḥ punarāmānvayāt puṣpadarśanaṁ syāt prāyastasyāstadgarbhopaghātakaraṁ bhavati viruddhopakramatvāttayoḥ || 4, 8 25 0
yasyāḥ punar uṣṇatīkṣṇopayogād garbhiṇyā mahati saṁjātasāre garbhe puṣpadarśanaṁ syādanyo vā yonisrāvastasyā garbho vṛddhiṁ ,«na prāpnoti niḥsrutatvāt sa kālamavatiṣṭhate'timātraṁ tamupaviṣṭakamityācakṣate kecit |» 4, 8 26 1
upavāsavratakarmaparāyāḥ punaḥ kadāhārāyāḥ snehadveṣiṇyā vātaprakopaṇoktānyāsevamānāyā garbho vṛddhiṁ na prāpnoti ,«pariśuṣkatvāt sa cāpi kālamavatiṣṭhate'timātram aspandanaśca bhavati taṁ tu nāgodaram ityācakṣate ||» 4, 8 26 2
nāryostayor ubhayorapi cikitsitaviśeṣam upadekṣyāmaḥ bhautikajīvanīyabṛṁhaṇīyamadhuravātaharasiddhānāṁ sarpiṣāṁ ,«payasāmāmagarbhāṇāṁ copayogo garbhavṛddhikaraḥ tathā sambhojanametaireva siddhaiśca ghṛtādibhiḥ subhikṣāyāḥ abhīkṣṇaṁ »,«yānavāhanāpamārjanāvajṛmbhaṇair upapādanam iti ||» 4, 8 27 0
yasyāḥ punargarbhaḥ supto na spandate tāṁ śyenamatsyagavayaśikhitāmracūḍatittirīṇām anyatamasya sarpiṣmatā rasena māṣayūṣeṇa ,«vā prabhūtasarpiṣā mūlakayūṣeṇa vā raktaśālīnām odanaṁ mṛdumadhuśītalaṁ bhojayet |» 4, 8 28 1
tailābhyaṅgena cāsyā abhīkṣṇam udaravastivaṅkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhapradeśān īṣad uṣṇenopacaret || 4, 8 28 2
yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syādaṣṭame māse na cānuvāsanasādhyaṁ manyeta tatastasyās tadvikārapraśamanam ,«upakalpayennirūham |» 4, 8 29 1
udāvarto hyupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṁ garbhiṇīṁ garbham athavātipātayet | 4, 8 29 2
tatra vīraṇaśāliṣaṣṭikakuśakāśekṣuvālikāvetasaparivyādhamūlānāṁ bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhukamṛdvīkānāṁ ca ,«payasārdhodakenodgamayya rasaṁ priyālavibhītakamajjatilakalkasamprayuktam īṣallavaṇam anatyuṣṇaṁ ca nirūhaṁ dadyāt |» 4, 8 29 3
vyapagatavibandhāṁ caināṁ sukhasalilapariṣiktāṅgīṁ sthairyakaram avidāhinam āhāraṁ bhuktavatīṁ sāyaṁ madhurakasiddhena ,«tailenānuvāsayet |» 4, 8 29 4
nyubjāṁ tvenām āsthāpanānuvāsanābhyām upacaret || 4, 8 29 5
yasyāḥ punar atimātradoṣopacayād vā tīkṣṇoṣṇātimātrasevanād vā vātamūtrapurīṣavegavidhāraṇair vā ,«viṣamāśanaśayanasthānasampīḍanābhighātair vā krodhaśokerṣyābhayatrāsādibhir vā sāhasairvāparaiḥ karmabhirantaḥ kukṣergarbho »,«mriyate tasyāḥ stimitaṁ stabdhamudaram ātataṁ śītamaśmāntargatamiva bhavatyaspandano garbhaḥ śūlam adhikamupajāyate na »,«cāvyaḥ prādurbhavanti yonirna prasravati akṣiṇī cāsyāḥ sraste bhavataḥ tāmyati vyathate bhramate śvasiti aratibahulā ca bhavati na »,«cāsyā vegaprādurbhāvo yathāvadupalabhyate ityevaṁlakṣaṇāṁ striyam mṛtagarbheyamiti vidyāt ||» 4, 8 30 0
tasya garbhaśalyasya jarāyuprapātanaṁ karma saṁśamanamityāhureke mantrādikam atharvavedavihitam ityeke paridṛṣṭakarmaṇā ,"śalyahartrā haraṇam ityeke |" 4, 8 31 1
vyapagatagarbhaśalyāṁ tu striyam āmagarbhāṁ surāsīdhvariṣṭamadhumadirāsavānām anyatamam agre sāmarthyataḥ pāyayed ,«garbhakoṣṭhaśuddhyartham artivismaraṇārthaṁ praharṣaṇārthaṁ ca ataḥ paraṁ samprīṇanair balānurakṣibhir asnehasamprayuktair »,«yavāgvādibhirvā tatkālayogibhir āhārair upacared doṣadhātukledaviśoṣaṇamātraṁ kālam |» 4, 8 31 2
ataḥ paraṁ snehapānair vastibhir āhāravidhibhiśca dīpanīyajīvanīyabṛṁhaṇīyamadhuravātaharasamākhyātair upacaret | 4, 8 31 3
paripakvagarbhaśalyāyāḥ punarvimuktagarbhaśalyāyās tadahareva snehopacāraḥ syāt || 4, 8 31 4
paramato nirvikāramāpyāyyamānasya garbhasya māse māse karmopadekṣyāmaḥ | 4, 8 32 1
prathame māse śaṅkitā cedgarbhamāpannā kṣīramanupaskṛtaṁ mātrāvacchītaṁ kāle kāle pibet sātmyameva ca bhojanaṁ sāyaṁ ,«prātaśca bhuñjīta dvitīye māse kṣīrameva ca madhurauṣadhasiddhaṁ tṛtīye māse kṣīraṁ madhusarpirbhyām upasaṁsṛjya caturthe māse »,«kṣīranavanītam akṣamātramaśnīyāt pañcame māse kṣīrasarpiḥ ṣaṣṭhe māse kṣīrasarpirmadhurauṣadhasiddhaṁ tadeva saptame māse |» 4, 8 32 2
tatra garbhasya keśā jāyamānā māturvidāhaṁ janayantīti striyo bhāṣante tanneti bhagavān ātreyaḥ kiṁtu garbhotpīḍanād ,«vātapittaśleṣmāṇa uraḥ prāpya vidāhaṁ janayanti tataḥ kaṇḍūrupajāyate kaṇḍūmūlā ca kikkisāvāptir bhavati |» 4, 8 32 3
tatra kolodakena navanītamadhurauṣadhasiddhasya pāṇitalamātraṁ kāle kāle'syai pānārthaṁ dadyāt candanamṛṇālakalkaiścāsyāḥ ,«stanodaraṁ vimṛdnīyāt śirīṣadhātakīsarṣapamadhukacūrṇair vā kuṭajārjakabījamustaharidrākalkairvā nimbakolasurasamañjiṣṭhākalkair vā »,«pṛṣatahariṇaśaśarudhirayutayā triphalayā vā karavīrapatrasiddhena tailenābhyaṅgaḥ pariṣekaḥ punar mālatīmadhukasiddhenāmbhasā »,«jātakaṇḍūśca kaṇḍūyanaṁ varjayettvagbhedavairūpyaparihārārtham asahyāyāṁ tu kaṇḍvām unmardanoddharṣaṇābhyāṁ parihāraḥ syāt »,«madhuramāhārajātaṁ vātaharamalpamasnehalavaṇam alpodakānupānaṁ ca bhuñjīta |» 4, 8 32 4
aṣṭame tu māse kṣīrayavāgūṁ sarpiṣmatīṁ kāle kāle pibet tanneti bhadrakāpyaḥ paiṅgalyābādho hyasyā garbhamāgacchediti astvatra ,«paiṅgalyābādha ityāha bhagavān punarvasur ātreyaḥ na tvevaitanna kāryam evaṁ kurvatī »,«hyarogārogyabalavarṇasvarasaṁhananasampadupetaṁ jñātīnāmapi śreṣṭhamapatyaṁ janayati |» 4, 8 32 5
navame tu khalvenāṁ māse madhurauṣadhasiddhena tailenānuvāsayet | 4, 8 32 6
ataścaivāsyāstailāt picuṁ yonau praṇayedgarbhasthānamārgasnehanārtham | 4, 8 32 7
yadidaṁ karma prathamaṁ māsaṁ samupādāyopadiṣṭam ā navamānmāsāttena garbhiṇyā garbhasamaye ,«garbhadhāriṇīkukṣikaṭīpārśvapṛṣṭhaṁ mṛdūbhavati vātaścānulomaḥ sampadyate mūtrapurīṣe ca prakṛtibhūte sukhena »,«mārgamanupadyete carmanakhāni ca mārdavamupayānti balavarṇau copacīyete putraṁ ceṣṭaṁ saṁpadupetaṁ sukhinaṁ sukhenaiṣā »,«kāle prajāyata iti ||» 4, 8 32 8
prāk caivāsyā navamānmāsāt sūtikāgāraṁ kārayedapahṛtāsthiśarkarākapāle deśe praśastarūparasagandhāyāṁ bhūmau prāgdvāram ,«udagdvāraṁ vā bailvānāṁ kāṣṭhānāṁ taindukaiṅgudakānāṁ bhāllātakānāṁ vāraṇānāṁ khādirāṇāṁ vā yāni cānyānyapi brāhmaṇāḥ »,"śaṁseyur atharvavedavidasteṣāṁ vasanālepanācchādanāpidhānasaṁpadupetaṁ ",«vāstuvidyāhṛdayayogāgnisalilodūkhalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasam ṛtusukhaṁ ca ||» 4, 8 33 0
tatra ,sarpistailamadhusaindhavasauvarcalakālaviḍlavaṇaviḍaṅgakuṣṭhakilimanāgarapippalīpippalīmūlahastipippalīmaṇḍūkaparṇyelālāṅgalīva,«cācavyacitrakacirabilvahiṅgusarṣapalaśunakatakakaṇakaṇikānīpātasībalvajabhūrjakulatthamaireyasurāsavāḥ saṁnihitāḥ syuḥ »,«tathāśmānau dvau dve kuṇḍamusale dve udūkhale kharavṛṣabhaśca dvau ca tīkṣṇau sūcīpippalakau sauvarṇarājatau śastrāṇi ca »,«tīkṣṇāyasāni dvau ca bilvamayau paryaṅkau taindukaiṅgudāni ca kāṣṭhānyagnisaṁdhukṣaṇāni striyaśca bahvyo bahuśaḥ prajātāḥ »,«sauhārdayuktāḥ satatam anuraktāḥ pradakṣiṇācārāḥ pratipattikuśalāḥ prakṛtivatsalāstyaktaviṣādāḥ kleśasahinyo'bhimatāḥ »,«brāhmaṇāścātharvavedavidaḥ yaccānyadapi tatra samarthaṁ manyeta yaccānyacca brāhmaṇā brūyuḥ striyaśca vṛddhāstat kāryam ||» 4, 8 34 0
tataḥ pravṛtte navame māse puṇye'hani praśastanakṣatrayogamupagate praśaste bhagavati śaśini kalyāṇe kalyāṇe ca karaṇe maitre ,«muhūrte śāntiṁ hutvā gobrāhmaṇam agnimudakaṁ cādau praveśya gobhyas tṛṇodakaṁ madhulājāṁśca pradāya brāhmaṇebhyo'kṣatān »,«sumanaso nāndīmukhāni ca phalānīṣṭāni dattvodakapūrvam āsanasthebhyo 'bhivādya punarācamya svasti vācayet |» 4, 8 35 1
tataḥ puṇyāhaśabdena gobrāhmaṇaṁ samanuvartamānā pradakṣiṇaṁ praviśet sūtikāgāram | 4, 8 35 2
tatrasthā ca prasavakālaṁ pratīkṣeta || 4, 8 35 3
tasyāstu khalvimāni liṅgāni prajananakālamabhito bhavanti tadyathā klamo gātrāṇāṁ glānir ānanasya akṣṇoḥ śaithilyaṁ ,«vimuktabandhanatvamiva vakṣasaḥ kukṣer avasraṁsanam adhogurutvaṁ vaṅkṣaṇavastikaṭīkukṣipārśvapṛṣṭhanistodaḥ yoneḥ »,«prasravaṇam anannābhilāṣaśceti tato'nantaramāvīnāṁ prādurbhāvaḥ prasekaśca garbhodakasya ||» 4, 8 36 0
āvīprādurbhāve tu bhūmau śayanaṁ vidadhyānmṛdvāstaraṇopapannam | 4, 8 37 1
tadadhyāsīta sā | 4, 8 37 2
tāṁ tataḥ samantataḥ parivārya yathoktaguṇāḥ striyaḥ paryupāsīrann āśvāsantyo vāgbhir grāhiṇīyābhiḥ sāntvanīyābhiśca || 4, 8 37 3
sā ced āvībhiḥ saṁkliśyamānā na prajāyetāthaināṁ brūyāt uttiṣṭha musalamanyataraṁ gṛhṇīṣva anenaitad ulūkhalaṁ dhānyapūrṇaṁ ,«muhurmuhur abhijahi muhurmuhur avajṛmbhasva caṅkramasva cāntarāntareti evamupadiśantyeke |» 4, 8 38 1
tannetyāha bhagavānātreyaḥ | 4, 8 38 2
dāruṇavyāyāmavarjanaṁ hi garbhiṇyāḥ satatam upadiśyate viśeṣataśca prajananakāle pracalitasarvadhātudoṣāyāḥ sukumāryā nāryā ,«musalavyāyāmasamīrito vāyurantaraṁ labdhvā prāṇān hiṁsyāt duṣpratīkāratamā hi tasmin kāle viśeṣeṇa bhavati garbhiṇī »,«tasmānmusalagrahaṇaṁ parihāryamṛṣayo manyante jṛmbhaṇaṁ caṅkramaṇaṁ ca punaranuṣṭheyam iti |» 4, 8 38 3
athāsyai dadyāt kuṣṭhailālāṅgalikīvacācitrakacirabilvacavyacūrṇam upaghrātuṁ sā tanmuhurmuhurupajighret tathā bhūrjapatradhūmaṁ ,"śiṁśapāsāradhūmaṁ vā |" 4, 8 38 4
tasyāścāntarāntarā kaṭīpārśvapṛṣṭhasakthideśān īṣad uṣṇena tailenābhyajyānusukham avamṛdnīyāt | 4, 8 38 5
anena karmaṇā garbho'vāk pratipadyate || 4, 8 38 6
sa yadā jānīyādvimucya hṛdayamudaramasyāstvāviśati vastiśiro'vagṛhṇāti tvarayantyenāmāvyaḥ parivartate'dho garbha iti ,«asyāmavasthāyāṁ paryaṅkamenām āropya pravāhayitumupakrameta |» 4, 8 39 1
karṇe cāsyā mantramimamanukūlā strī japet | 4, 8 39 2
kṣitirjalaṁ viyattejo vāyurviṣṇuḥ prajāpatiḥ | 4, 8 39 3
sagarbhāṁ tvāṁ sadā pāntu vaiśalyaṁ ca diśantu te | 4, 8 39 4
prasūṣva tvam avikliṣṭam avikliṣṭā śubhānane | 4, 8 39 5
kārttikeyadyutiṁ putraṁ kārtikeyābhirakṣitam | 4, 8 39 6
iti || 4, 8 39 7
tāścaināṁ yathoktaguṇāḥ striyo'nuśiṣyuḥ anāgatāvīr mā pravāhiṣṭhāḥ yā hyanāgatāvīḥ pravāhate vyarthamevāsyāstat karma bhavati ,«prajā cāsyā vikṛtā vikṛtimāpannā ca śvāsakāsaśoṣaplīhaprasaktā vā bhavati |» 4, 8 40 1
yathā hi kṣavathūdgāravātamūtrapurīṣavegān prayatamāno'pyaprāptakālānna labhate kṛcchreṇa vāpyavāpnoti tathānāgatakālaṁ ,«garbhamapi pravāhamāṇā yathā caiṣāmeva kṣavathvādīnāṁ saṁdhāraṇam upaghātāyopapadyate tathā prāptakālasya »,«garbhasyāpravāhaṇamiti |» 4, 8 40 2
sā yathānirdeśaṁ kuruṣveti vaktavyā syāt | 4, 8 40 3
tathā ca kurvatī śanaiḥ pūrvaṁ pravāheta tato'nantaraṁ balavattaram | 4, 8 40 4
tasyāṁ ca pravāhamāṇāyāṁ striyaḥ śabdaṁ kuryuḥ prajātā prajātā dhanyaṁ dhanyaṁ putram iti | 4, 8 40 5
tathāsyā harṣeṇāpyāyyante prāṇāḥ || 4, 8 40 6
yadā ca prajātā syāttadaivainām avekṣeta kācidasyā aparā prapannā na veti | 4, 8 41 1
tasyāścedaparā prapannā syādathaināmanyatamā strī dakṣiṇena pāṇinā nābherupariṣṭādbalavannipīḍya savyena pāṇinā pṛṣṭhata ,«upasaṁgṛhya tāṁ sunirdhūtaṁ nirdhunuyāt |» 4, 8 41 2
athāsyāḥ pārṣṇyā śroṇīm ākoṭayet | 4, 8 41 3
asyāḥ sphicāvupasaṁgṛhya supīḍitaṁ pīḍayet | 4, 8 41 4
athāsyā bālaveṇyā kaṇṭhatālu parimṛśet | 4, 8 41 5
bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmokaiścāsyā yoniṁ dhūpayet | 4, 8 41 6
kuṣṭhatālīśakalkaṁ balvajayūṣe maireyasurāmaṇḍe tīkṣṇe kaulatthe vā yūṣe maṇḍūkaparṇīpippalīsampāke vā saṁplāvya pāyayedenām | 4, 8 41 7
tathā sūkṣmailākilimakuṣṭhanāgaraviḍaṅgapippalīkālāgurucavyacitrakopakuñcikākalkaṁ kharavṛṣabhasya vā jīvato dakṣiṇaṁ ,«karṇamutkṛtya dṛṣadi jarjarīkṛtya balvajakvāthādīnām āplāvanānām anyatame prakṣipyāplāvya muhūrtasthitam uddhṛtya tadāplāvanaṁ »,«pāyayedenām |» 4, 8 41 8
śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya caināṁ tailasya picuṁ grāhayet | 4, 8 41 9
ataścaivānuvāsayet | 4, 8 41 10
etaireva cāplāvanaiḥ phalajīmūtekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanahastipippalyupahitair āsthāpayet | 4, 8 41 11
tadāsthāpanamasyāḥ saha vātamūtrapurīṣair nirharatyaparāmāsaktāṁ vāyor evāpratilomagatvāt | 4, 8 41 12
aparāṁ hi vātamūtrapurīṣāṇyanyāni cāntarbahirmārgāṇi sajanti || 4, 8 41 13
tasyāstu khalvaparāyāḥ prapatanārthe karmaṇi kriyamāṇe jātamātrasyaiva kumārasya kāryāṇyetāni karmāṇi bhavanti tadyathā aśmanoḥ ,«saṁghaṭṭanaṁ karṇayor mūle śītodakenoṣṇodakena vā mukhapariṣekaḥ tathā sa kleśavihatān prāṇān punarlabheta |» 4, 8 42 1
kṛṣṇakapālikāśūrpeṇa cainamabhiniṣpuṇīyur yadyaceṣṭaḥ syād yāvat prāṇānāṁ pratyāgamanam tattat sarvameva kāryam | 4, 8 42 2
tataḥ pratyāgataprāṇaṁ prakṛtibhūtam abhisamīkṣya snānodakagrahaṇābhyām upapādayet || 4, 8 42 3
athāsya tālvoṣṭhakaṇṭhajihvāpramārjanam ārabhetāṅgulyā suparilikhitanakhayā suprakṣālitopadhānakārpāsasapicumatyā | 4, 8 43 1
prathamaṁ pramārjitāsyasya cāsya śirastālu kārpāsapicunā snehagarbheṇa pratisaṁchādayet | 4, 8 43 2
tato'syānantaraṁ saindhavopahitena sarpiṣā kāryaṁ pracchardanam || 4, 8 43 3
tataḥ kalpanaṁ nāḍyāḥ | 4, 8 44 1
atastasyāḥ kalpanavidhim upadekṣyāmaḥ nābhibandhanāt prabhṛtyaṣṭāṅgulam abhijñānaṁ kṛtvā chedanāvakāśasya dvayorantarayoḥ ,"śanairgṛhītvā tīkṣṇena raukmarājatāyasānāṁ chedanānām anyatamenārdhadhāreṇa chedayet |" 4, 8 44 2
tām agre sūtreṇopanibadhya kaṇṭhe'sya śithilamavasṛjet | 4, 8 44 3
tasya cen nābhiḥ pacyeta tāṁ lodhramadhukapriyaṅgusuradāruharidrākalkasiddhena tailenābhyajyāt eṣām eva tailauṣadhānāṁ ,«cūrṇenāvacūrṇayet |» 4, 8 44 4
iti nāḍīkalpanavidhir uktaḥ samyak || 4, 8 44 5
asamyakkalpane hi nāḍyā āyāmavyāyāmottuṇḍitāpiṇḍalikāvināmikāvijṛmbhikābādhebhyo bhayam | 4, 8 45 1
tatrāvidāhibhir vātapittapraśamanairabhyaṅgotsādanapariṣekaiḥ sarpirbhiścopakrameta gurulāghavamabhisamīkṣya || 4, 8 45 2
ato'nantaraṁ jātakarma kumārasya kāryam | 4, 8 46 1
tadyathā madhusarpiṣī mantropamantrite yathāmnāyaṁ prathamaṁ prāśituṁ dadyāt | 4, 8 46 2
stanamata ūrdhvametenaiva vidhinā dakṣiṇaṁ pātuṁ purastāt prayacchet | 4, 8 46 3
athātaḥ śīrṣataḥ sthāpayedudakumbhaṁ mantropamantritam || 4, 8 46 4
athāsya rakṣāṁ vidadhyāt ādānīkhadirakarkandhupīluparūṣakaśākhābhirasyā gṛhaṁ samantataḥ parivārayet | 4, 8 47 1
sarvataśca sūtikāgārasya sarṣapātasītaṇḍulakaṇakaṇikāḥ prakireyuḥ | 4, 8 47 2
tathā taṇḍulabalihomaḥ satatam ubhayakālaṁ kriyeta ā nāmakarmaṇaḥ | 4, 8 47 3
dvāre ca musalaṁ dehalīmanu tiraścīnaṁ nyaset | 4, 8 47 4
vacākuṣṭhakṣaumakahiṅgusarṣapātasīlaśunakaṇakaṇikānāṁ rakṣoghnasamākhyātānāṁ cauṣadhīnāṁ poṭṭalikāṁ baddhvā ,«sūtikāgārasyottaradehalyāmavasṛjet tathā sūtikāyāḥ kaṇṭhe saputrāyāḥ sthālyudakakumbhaparyaṅkeṣvapi tathaiva ca »,«dvayordvārapakṣayoḥ |» 4, 8 47 5
kaṇakakaṇṭakendhanavān agnis tindukakāṣṭhendhanaś cāgniḥ sūtikāgārasyābhyantarato nityaṁ syāt | 4, 8 47 6
striyaścaināṁ yathoktaguṇāḥ suhṛdaś cānuścānujāgṛyur daśāhaṁ dvādaśāhaṁ vā | 4, 8 47 7
anuparatapradānamaṅgalāśīḥstutigītavāditram annapānaviśadam anuraktaprahṛṣṭajanasampūrṇaṁ ca tadveśma kāryam | 4, 8 47 8
brāhmaṇaścātharvavedavit satatam ubhayakālaṁ śāntiṁ juhuyāt svastyayanārthaṁ kumārasya tathā sūtikāyāḥ | 4, 8 47 9
ityetadrakṣāvidhānam uktam || 4, 8 47 10
sūtikāṁ tu khalu bubhukṣitāṁ viditvā snehaṁ pāyayeta paramayā śaktyā sarpistailaṁ vasāṁ majjānaṁ vā sātmyībhāvam abhisamīkṣya ,«pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveracūrṇasahitam |» 4, 8 48 1
snehaṁ pītavatyāśca sarpistailābhyām abhyajya veṣṭayedudaraṁ mahatācchena vāsasā tathā tasyā na vāyurudare vikṛtim ,«utpādayatyanavakāśatvāt |» 4, 8 48 2
jīrṇe tu snehe pippalyādibhireva siddhāṁ yavāgūṁ susnigdhāṁ dravāṁ mātraśaḥ pāyayet | 4, 8 48 3
ubhayataḥkālaṁ coṣṇodakena ca pariṣecayet prāk snehayavāgūpānābhyām | 4, 8 48 4
evaṁ pañcarātraṁ saptarātraṁ vānupālya krameṇāpyāyayet | 4, 8 48 5
svasthavṛttam etāvat sūtikāyāḥ || 4, 8 48 6
tasyāstu khalu yo vyādhirutpadyate sa kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo vā garbhavṛddhikṣayitaśithilasarvadhātutvāt ,«pravāhaṇavedanākledanaraktaniḥsrutiviśeṣaśūnyaśarīratvācca tasmāttāṁ yathoktena vidhinopacaret »,«bhautikajīvanīyabṛṁhaṇīyamadhuravātaharasiddhair abhyaṅgotsādanapariṣekāvagāhanānnapānavidhibhir viśeṣataś copacaret viśeṣato »,«hi śūnyaśarīrāḥ striyaḥ prajātā bhavanti ||» 4, 8 49 0
daśame tvahani saputrā strī sarvagandhauṣadhair gaurasarṣapalodhraiśca snātā laghvahataśucivastraṁ paridhāya ,«pavitreṣṭalaghuvicitrabhūṣaṇavatī ca saṁspṛśya maṅgalānyucitām arcayitvā ca devatāṁ śikhinaḥ śuklavāsaso 'vyaṅgāṁśca brāhmaṇān »,«svasti vācayitvā kumāramahatānāṁ ca vāsasāṁ saṁcaye prākśirasam udakśirasaṁ vā saṁveśya devatāpūrvaṁ dvijātibhyaḥ »,«praṇamatītyuktvā kumārasya pitā dve nāmanī kārayennākṣatrikaṁ nāmābhiprāyikaṁ ca |» 4, 8 50 1
tatrābhiprāyikaṁ ghoṣavadādyantasthāntam ūṣmāntaṁ vāvṛddhaṁ tripuruṣānūkam anavapratiṣṭhitaṁ nākṣatrikaṁ tu ,«nakṣatradevatāsamānākhyaṁ dvyakṣaraṁ caturakṣaraṁ vā ||» 4, 8 50 2
vṛtte ca nāmakarmaṇi kumāraṁ parīkṣitumupakrametāyuṣaḥ pramāṇajñānahetoḥ | 4, 8 51 1
tatremānyāyuṣmatāṁ kumārāṇāṁ lakṣaṇāni bhavanti | 4, 8 51 2
tadyathā ekaikajā mṛdavo'lpāḥ snigdhāḥ subaddhamūlāḥ kṛṣṇāḥ keśāḥ praśasyante sthirā bahalā tvak prakṛtyātisampannam ,"īṣatpramāṇātivṛttam anurūpam ātapatropamaṁ śiraḥ vyūḍhaṁ dṛḍhaṁ samaṁ suśliṣṭaśaṅkhasandhyūrdhvavyañjanasampannam ",«upacitaṁ valibham ardhacandrākṛti lalāṭaṁ bahalau vipulasamapīṭhau samau nīcair vṛddhau pṛṣṭhato'vanatau suśliṣṭakarṇaputrakau »,«mahāchidrau karṇau īṣat pralambinyāvasaṁgate same saṁhate mahatyau bhruvau same samāhitadarśane vyaktabhāgavibhāge balavatī »,«tejasopapanne svaṅgāpāṅge cakṣuṣī ṛjvī mahocchvāsā vaṁśasampanneṣadavanatāgrā nāsikā mahadṛjusuniviṣṭadantam āsyam »,"āyāmavistāropapannā ślakṣṇā tanvī prakṛtivarṇayuktā jihvā ślakṣṇaṁ yuktopacayam ūṣmopapannaṁ raktaṁ tālu mahānadīnaḥ snigdho ","'nunādī gambhīrasamuttho dhīraḥ svaraḥ nātisthūlau nātikṛśau vistāropapannāvāsyapracchādanau raktāvoṣṭhau mahatyau hanū vṛttā ",«nātimahatī grīvā vyūḍhamupacitam uraḥ gūḍhaṁ jatru pṛṣṭhavaṁśaśca viprakṛṣṭāntarau stanau asaṁpātinī sthire pārśve »,«vṛttaparipūrṇāyatau bāhū sakthinī aṅgulayaśca mahadupacitaṁ pāṇipādaṁ sthirā vṛttāḥ snigdhāstāmrāstuṅgāḥ kūrmākārāḥ karajāḥ »,«pradakṣiṇāvartā sotsaṅgā ca nābhiḥ urastribhāgahīnā samā samupacitamāṁsā kaṭī vṛttau sthiropacitamāṁsau nātyunnatau »,«nātyavanatau sphicau anupūrvaṁ vṛttāvupacayayuktāvūrū nātyupacite nātyapacite eṇīpade pragūḍhasirāsthisaṁdhī jaṅghe nātyupacitau »,«nātyapacitau gulphau pūrvopadiṣṭaguṇau pādau kūrmākārau prakṛtiyuktāni vātamūtrapurīṣaguhyāni tathā »,«svaprajāgaraṇāyāsasmitaruditastanagrahaṇāni yacca kiṁcid anyad apyanuktam asti tadapi sarvaṁ prakṛtisampannam iṣṭaṁ viparītaṁ »,«punaraniṣṭam |» 4, 8 51 3
iti dīrghāyurlakṣaṇāni || 4, 8 51 4
ato dhātrīparīkṣāmupadekṣyāmaḥ | 4, 8 52 1
atha brūyāt dhātrīmānaya samānavarṇāṁ yauvanasthāṁ nibhṛtāmanāturām avyaṅgām avyasanām avirūpām ajugupsitāṁ deśajātīyām ,«akṣudrām akṣudrakarmiṇīṁ kule jātāṁ vatsalāmarogāṁ jīvadvatsāṁ puṁvatsāṁ dogdhrīm apramattām anuccāraśāyinīm »,«anantyāvasāyinīṁ kuśalopacārāṁ śucim aśucidveṣiṇīṁ stanastanyasaṁpadupetāmiti ||» 4, 8 52 2
tatreyaṁ stanasaṁpat nātyūrdhvau nātilambāvanatikṛśāvanatipīnau yuktapippalakau sukhaprapānau ceti stanasaṁpat || 4, 8 53 0
stanyasaṁpattu prakṛtivarṇagandharasasparśam udapātre ca duhyamānam udakaṁ vyeti prakṛtibhūtatvāt tat puṣṭikaramārogyakaraṁ ,«ceti stanyasaṁpat ||» 4, 8 54 0
ato'nyathā vyāpannaṁ jñeyam | 4, 8 55 1
tasya viśeṣāḥ śyāvāruṇavarṇaṁ kaṣāyānurasaṁ viśadamanālakṣyagandhaṁ rūkṣaṁ dravaṁ phenilaṁ laghvatṛptikaraṁ karśanaṁ ,«vātavikārāṇāṁ kartṛ vātopasṛṣṭaṁ kṣīramabhijñeyaṁ kṛṣṇanīlapītatāmrāvabhāsaṁ tiktāmlakaṭukānurasaṁ kuṇaparudhiragandhi »,«bhṛśoṣṇaṁ pittavikārāṇāṁ kartṛ ca pittopasṛṣṭaṁ kṣīram abhijñeyam atyarthaśuklam atimādhuryopapannaṁ lavaṇānurasaṁ »,«ghṛtatailavasāmajjagandhi picchilaṁ tantumad udakapātre 'vasīdacchleṣmavikārāṇāṁ kartṛ śleṣmopasṛṣṭaṁ kṣīramabhijñeyam ||» 4, 8 55 2
teṣāṁ tu trayāṇāmapi kṣīradoṣāṇāṁ prativiśeṣam abhisamīkṣya yathāsvaṁ yathādoṣaṁ ca vamanavirecanāsthāpanānuvāsanāni vibhajya ,«kṛtāni praśamanāya bhavanti |» 4, 8 56 1
pānāśanavidhistu duṣṭakṣīrāyā yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamudgahareṇukakulatthasurāsauvīrakamaireyamedakalaśunakarañjaprāyaḥ syāt | 4, 8 56 2
kṣīradoṣaviśeṣāṁścāvekṣyāvekṣya tattadvidhānaṁ kāryaṁ syāt | 4, 8 56 3
pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭukarohiṇīsārivākaṣāyāṇāṁ ca pānaṁ praśasyate tathānyeṣāṁ ,«tiktakaṣāyakaṭukamadhurāṇāṁ dravyāṇāṁ prayogaḥ kṣīravikāraviśeṣān abhisamīkṣya mātrāṁ kālaṁ ca |» 4, 8 56 4
iti kṣīraviśodhanāni || 4, 8 56 5
kṣīrajananāni tu madyāni sīdhuvarjyāni grāmyānūpaudakāni ca śākadhānyamāṁsāni dravamadhurāmlalavaṇabhūyiṣṭhāś cāhārāḥ ,«kṣīriṇyaś cauṣadhayaḥ kṣīrapānam anāyāsaśca vīraṇaṣaṣṭikaśālīkṣuvālikādarbhakuśakāśagundretkaṭamūlakaṣāyāṇāṁ na pānamiti »,«kṣīrajananāni ||» 4, 8 57 0
dhātrī tu yadā svādubahulaśuddhadugdhā syāttadā snātānuliptā śuklavastraṁ paridhāyaindrīṁ brāhmīṁ śatavīryāṁ sahasravīryām ,«amoghām avyathāṁ śivām ariṣṭāṁ vāṭyapuṣpīṁ viṣvaksenakāntāṁ vā bibhratyoṣadhiṁ kumāraṁ prāṅmukhaṁ prathamaṁ dakṣiṇaṁ »,«stanaṁ pāyayet |» 4, 8 58 1
iti dhātrīkarma || 4, 8 58 2
ato'nantaraṁ kumārāgāravidhim anuvyākhyāsyāmaḥ vāstuvidyākuśalaḥ praśastaṁ ramyam atamaskaṁ nivātaṁ pravātaikadeśaṁ ,«dṛḍham apagataśvāpadapaśudaṁṣṭrimūṣikapataṅgaṁ suvibhaktasalilolūkhalamūtravarcaḥsthānasnānabhūmimahānasam ṛtusukhaṁ »,«yathartuśayanāsanāstaraṇasampannaṁ kuryāt tathā suvihitarakṣāvidhānabalimaṅgalahomaprāyaścittaṁ »,"śucivṛddhavaidyānuraktajanasampūrṇam |" 4, 8 59 1
iti kumārāgāravidhiḥ || 4, 8 59 2
śayanāsanāstaraṇaprāvaraṇāni kumārasya mṛdulaghuśucisugandhīni syuḥ svedamalajantumanti mūtrapurīṣopasṛṣṭāni ca varjyāni syuḥ ,«asati saṁbhave'nyeṣāṁ tānyeva ca suprakṣālitopadhānāni sudhūpitāni śuddhaśuṣkāṇyupayogaṁ gaccheyuḥ ||» 4, 8 60 0
dhūpanāni punarvāsasāṁ śayanāstaraṇaprāvaraṇānāṁ ca ,«yavasarṣapātasīhiṅgugugguluvacācorakavayaḥsthāgolomījaṭilāpalaṅkaṣāśokarohiṇīsarpanirmokāṇi ghṛtayuktāni syuḥ ||» 4, 8 61 0
maṇayaśca dhāraṇīyāḥ kumārasya khaḍgarurugavayavṛṣabhāṇāṁ jīvatāmeva dakṣiṇebhyo viṣāṇebhyo'grāṇi gṛhītāni syuḥ ,«aindryādyāścauṣadhayo jīvakarṣabhakau ca yāni cānyānyapi brāhmaṇāḥ praśaṁseyur atharvavedavidaḥ ||» 4, 8 62 0
krīḍanakāni khalu kumārasya vicitrāṇi ghoṣavantyabhirāmāṇi cāgurūṇi cātīkṣṇāgrāṇi cānāsyapraveśīni cāprāṇaharāṇi cāvitrāsanāni syuḥ ,|| 4, 8 63 0
na hyasya vitrāsanaṁ sādhu | 4, 8 64 1
tasmāttasmin rudatyabhuñjāne vānyatra vidheyatām āgacchati rākṣasapiśācapūtanādyānāṁ nāmānyāhvayatā kumārasya vitrāsanārthaṁ ,«nāmagrahaṇaṁ na kāryaṁ syāt ||» 4, 8 64 2
yadi tvāturyaṁ kiṁcit kumāramāgacchet tat prakṛtinimittapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣais tattvato 'nubudhya sarvaviśeṣān ,"āturauṣadhadeśakālāśrayānavekṣamāṇaś cikitsitum ārabhetainaṁ madhuramṛdulaghusurabhiśītaśaṁkaraṁ karma pravartayan |" 4, 8 65 1
evaṁ sātmyā hi kumārā bhavanti | 4, 8 65 2
tathā te śarma labhante cirāya | 4, 8 65 3
aroge tvarogavṛttam ātiṣṭheddeśakālātmaguṇaviparyayeṇa vartamānaḥ krameṇāsātmyāni parivartyopayuñjānaḥ sarvāṇyahitāni varjayet | 4, 8 65 4
tathā balavarṇaśarīrāyuṣāṁ saṁpadam avāpnotīti || 4, 8 65 5
evamenaṁ kumāram ā yauvanaprāpter dharmārthakauśalāgamanāccānupālayet || 4, 8 66 0
iti putrāśiṣāṁ samṛddhikaraṁ karma vyākhyātam | 4, 8 67 1
tadācaran yathoktairvidhibhiḥ pūjāṁ yatheṣṭaṁ labhate 'nasūyaka iti || 4, 8 67 2
tatra ślokau | 4, 8 68 1
putrāśiṣāṁ karma samṛddhikārakaṁ yaduktam etanmahadarthasaṁhitam | 4, 8 68 2
tadācaran jño vidhibhiryathātathaṁ pūjāṁ yatheṣṭaṁ labhate'nasūyakaḥ || 4, 8 68 3
śarīraṁ cintyate sarvaṁ daivamānuṣasaṁpadā | 4, 8 69 1
sarvabhāvair yatastasmācchārīraṁ sthānamucyate || 4, 8 69 2
athāto varṇasvarīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 5, 1 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 5, 1 2 0
iha khalu varṇaśca svaraśca gandhaśca rasaśca sparśaśca cakṣuśca śrotraṁ ca ghrāṇaṁ ca rasanaṁ ca sparśanaṁ ca sattvaṁ ca ,«bhaktiśca śaucaṁ ca śīlaṁ cācāraśca smṛtiścākṛtiśca prakṛtiśca vikṛtiśca balaṁ ca glāniśca medhā ca harṣaśca raukṣyaṁ ca snehaśca »,«tandrā cārambhaśca gauravaṁ ca lāghavaṁ ca guṇāścāhāraśca vihāraścāhārapariṇāmaścopāyaś cāpāyaśca vyādhiśca »,«vyādhipūrvarūpaṁ ca vedanāścopadravāśca chāyā ca praticchāyā ca svapnadarśanaṁ ca dūtādhikāraśca pathi cautpātikaṁ cāturakule »,«bhāvāvasthāntarāṇi ca bheṣajasaṁvṛttiśca bheṣajavikārayuktiśceti parīkṣyāṇi pratyakṣānumānopadeśair āyuṣaḥ pramāṇāvaśeṣaṁ »,«jijñāsamānena bhiṣajā ||» 5, 1 3 0
tatra tu khalveṣāṁ parīkṣyāṇāṁ kānicit puruṣam anāśritāni kānicic ca puruṣasaṁśrayāṇi | 5, 1 4 1
tatra yāni puruṣam anāśritāni tānyupadeśato yuktitaśca parīkṣeta puruṣasaṁśrayāṇi punaḥ prakṛtito vikṛtitaśca || 5, 1 4 2
tatra prakṛtir jātiprasaktā ca kulaprasaktā ca deśānupātinī ca kālānupātinī ca vayo'nupātinī ca pratyātmaniyatā ceti | 5, 1 5 1
jātikuladeśakālavayaḥpratyātmaniyatā hi teṣāṁ teṣāṁ puruṣāṇāṁ te te bhāvaviśeṣā bhavanti || 5, 1 5 2
vikṛtiḥ punarlakṣaṇanimittā ca lakṣyanimittā ca nimittānurūpā ca || 5, 1 6 0
tatra lakṣaṇanimittā nāma sā yasyāḥ śarīre lakṣaṇānyeva hetubhūtāni bhavanti daivāt lakṣaṇāni hi kānicic charīropanibaddhāni bhavanti ,«yāni hi tasmiṁstasmin kāle tatrādhiṣṭhānamāsādya tāṁ tāṁ vikṛtimutpādayanti |» 5, 1 7 1
lakṣyanimittā tu sā yasyā upalabhyate nimittaṁ yathoktaṁ nidāneṣu | 5, 1 7 2
nimittānurūpā tu nimittārthānukāriṇī yā tām animittāṁ nimittamāyuṣaḥ pramāṇajñānasyecchanti bhiṣajo bhūyaś cāyuṣaḥ kṣayanimittāṁ ,«pretaliṅgānurūpāṁ yām āyuṣo 'ntargatasya jñānārthamupadiśanti dhīrāḥ |» 5, 1 7 3
yāṁ cādhikṛtya puruṣasaṁśrayāṇi mumūrṣatāṁ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ | 5, 1 7 4
ityuddeśaḥ | 5, 1 7 5
taṁ vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ || 5, 1 7 6
tatrādita eva varṇādhikāraḥ | 5, 1 8 1
tadyathā kṛṣṇaḥśyāmaḥ śyāmāvadātaḥ avadātaśceti prakṛtivarṇāḥ śarīrasya bhavanti yāṁścāparānupekṣamāṇo vidyād anūkato'nyathā ,«vāpi nirdiśyamānāṁstajjñaiḥ ||» 5, 1 8 2
nīlaśyāvatāmraharitaśuklāśca varṇāḥ śarīrasya vaikārikā bhavanti yāṁścāparānupekṣamāṇo vidyāt prāgvikṛtān abhūtvotpannān | 5, 1 9 1
iti prakṛtivikṛtivarṇā bhavantyuktāḥ śarīrasya || 5, 1 9 2
tatra prakṛtivarṇamardhaśarīre vikṛtivarṇamardhaśarīre dvāvapi varṇau maryādāvibhaktau dṛṣṭvā yadyevaṁ savyadakṣiṇavibhāgena ,«yadyevaṁ pūrvapaścimavibhāgena yadyuttarādharavibhāgena yadyantarbahirvibhāgena āturasyāriṣṭam iti vidyāt evameva varṇabhedo »,«mukhe'pyanyatra vartamāno maraṇāya bhavati ||» 5, 1 10 0
varṇabhedena glāniharṣaraukṣyasnehā vyākhyātāḥ || 5, 1 11 0
tathā paripluvyaṅgatilakālakapiḍakānām anyatamasyānane janmāturasyaivam evāpraśastaṁ vidyāt || 5, 1 12 0
nakhanayanavadanamūtrapurīṣahastapādauṣṭhādiṣvapi ca vaikārikoktānāṁ varṇānāmanyatamasya prādurbhāvo hīnabalavarṇendriyeṣu ,«lakṣaṇamāyuṣaḥ kṣayasya bhavati ||» 5, 1 13 0
yaccānyadapi kiṁcidvarṇavaikṛtam abhūtapūrvaṁ sahasotpadyetānimittam eva hīyamānasyāturasya śaśvat tad ariṣṭamiti vidyāt | 5, 1 14 1
iti varṇādhikāraḥ || 5, 1 14 2
svarādhikārastu haṁsakrauñcanemidundubhikalaviṅkakākakapotajarjarānukārāḥ prakṛtisvarā bhavanti yāṁścāparān upekṣamāṇo'pi ,«vidyād anūkato'nyathā vāpi nirdiśyamānāṁstajjñaiḥ |» 5, 1 15 1
eḍakakalagrastāvyaktagadgadakṣāmadīnānukīrṇās tvāturāṇāṁ svarā vaikārikā bhavanti yāṁścāparān upekṣamāṇo'pi vidyāt prāgvikṛtān ,«abhūtvotpannān |» 5, 1 15 2
iti prakṛtivikṛtisvarā vyākhyātā bhavanti || 5, 1 15 3
tatra prakṛtivaikārikāṇāṁ svarāṇāmāśv abhinirvṛttiḥ svarānekatvam ekasya cānekatvamapraśastam | 5, 1 16 1
iti svarādhikāraḥ || 5, 1 16 2
iti varṇasvarādhikārau yathāvaduktau mumūrṣatāṁ lakṣaṇajñānārthamiti || 5, 1 17 0
bhavanti cātra | 5, 1 18 1
yasya vaikāriko varṇaḥ śarīra upapadyate | 5, 1 18 2
ardhe vā yadi vā kṛtsne nimittaṁ na ca nāsti saḥ || 5, 1 18 3
nīlaṁ vā yadi vā śyāvaṁ tāmraṁ vā yadi vāruṇam | 5, 1 19 1
mukhārdham anyathā varṇo mukhārdhe'riṣṭamucyate || 5, 1 19 2
sneho mukhārdhe suvyakto raukṣyam ardhamukhe bhṛśam | 5, 1 20 1
glānirardhe tathā harṣo mukhārdhe pretalakṣaṇam || 5, 1 20 2
tilakāḥ piplavo vyaṅgā rājayaśca pṛthagvidhāḥ | 5, 1 21 1
āturasyāśu jāyante mukhe prāṇān mumukṣataḥ || 5, 1 21 2
puṣpāṇi nakhadanteṣu paṅko vā dantasaṁśritaḥ | 5, 1 22 1
cūrṇako vāpi danteṣu lakṣaṇaṁ maraṇasya tat || 5, 1 22 2
oṣṭhayoḥ pādayoḥ pāṇyor akṣṇor mūtrapurīṣayoḥ | 5, 1 23 1
nakheṣvapi ca vaivarṇyametat kṣīṇabale'ntakṛt || 5, 1 23 2
yasya nīlāvubhāvoṣṭhau pakvajāmbavasannibhau | 5, 1 24 1
mumūrṣuriti taṁ vidyānnaro dhīro gatāyuṣam || 5, 1 24 2
eko vā yadi vāneko yasya vaikārikaḥ svaraḥ | 5, 1 25 1
sahasotpadyate jantorhīyamānasya nāsti saḥ || 5, 1 25 2
yaccānyadapi kiṁcit syād vaikṛtaṁ svaravarṇayoḥ | 5, 1 26 1
balamāṁsavihīnasya tat sarvaṁ maraṇodayam || 5, 1 26 2
tatra ślokaḥ | 5, 1 27 1
iti varṇasvarāvuktau lakṣaṇārthaṁ mumūrṣatām | 5, 1 27 2
yastau samyagvijānāti nāyurjñāne sa muhyati || 5, 1 27 3
athātaḥ puṣpitakamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 5, 2 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 5, 2 2 0
puṣpaṁ yathā pūrvarūpaṁ phalasyeha bhaviṣyataḥ | 5, 2 3 1
tathā liṅgam ariṣṭākhyaṁ pūrvarūpaṁ mariṣyataḥ || 5, 2 3 2
apyevaṁ tu bhavet puṣpaṁ phalenānanubandhi yat | 5, 2 4 1
phalaṁ cāpi bhavet kiṁcid yasya puṣpaṁ na pūrvajam || 5, 2 4 2
na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte | 5, 2 5 1
maraṇaṁ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram || 5, 2 5 2
mithyādṛṣṭam ariṣṭābham anariṣṭam ajānatā | 5, 2 6 1
ariṣṭaṁ vāpyasaṁbuddham etat prajñāparādhajam || 5, 2 6 2
jñānasambodhanārthaṁ tu liṅgairmaraṇapūrvajaiḥ | 5, 2 7 1
puṣpitān upadekṣyāmo narān bahuvidhair bahūn || 5, 2 7 2
nānāpuṣpopamo gandho yasya bhāti divāniśam | 5, 2 8 1
puṣpitasya vanasyeva nānādrumalatāvataḥ || 5, 2 8 2
tamāhuḥ puṣpitaṁ dhīrā naraṁ maraṇalakṣaṇaiḥ | 5, 2 9 1
sa nā saṁvatsarāddehaṁ jahātīti viniścayaḥ || 5, 2 9 2
evam ekaikaśaḥ puṣpairyasya gandhaḥ samo bhavet | 5, 2 10 1
iṣṭairvā yadi vāniṣṭaiḥ sa ca puṣpita ucyate || 5, 2 10 2
samāsenāśubhān gandhānekatvenāthavā punaḥ | 5, 2 11 1
ājighredyasya gātreṣu taṁ vidyātpuṣpitaṁ bhiṣak || 5, 2 11 2
āplutānāplute kāye yasya gandhāḥ śubhāśubhāḥ | 5, 2 12 1
vyatyāsenānimittāḥ syuḥ sa ca puṣpita ucyate || 5, 2 12 2
tadyathā candanaṁ kuṣṭhaṁ tagarāguruṇī madhu | 5, 2 13 1
mālyaṁ mūtrapurīṣe ca mṛtāni kuṇapāni ca || 5, 2 13 2
ye cānye vividhātmāno gandhā vividhayonayaḥ | 5, 2 14 1
te'pyanenānumānena vijñeyā vikṛtiṁ gatāḥ || 5, 2 14 2
idaṁ cāpyatideśārthaṁ lakṣaṇaṁ gandhasaṁśrayam | 5, 2 15 1
vakṣyāmo yad abhijñāya bhiṣaṅmaraṇamādiśet || 5, 2 15 2
viyonir viduro gandho yasya gātreṣu jāyate | 5, 2 16 1
iṣṭo vā yadi vāniṣṭo na sa jīvati tāṁ samām || 5, 2 16 2
etāvadgandhavijñānaṁ rasajñānamataḥ param | 5, 2 17 0
āturāṇāṁ śarīreṣu vakṣyate vidhipūrvakam || 5, 2 17 1
yo rasaḥ prakṛtisthānāṁ narāṇāṁ dehasaṁbhavaḥ | 5, 2 18 1
sa eṣāṁ carame kāle vikāraṁ bhajate dvayam || 5, 2 18 2
kaścid evāsyavairasyam atyartham upapadyate | 5, 2 19 1
svādutvam aparaścāpi vipulaṁ bhajate rasaḥ || 5, 2 19 2
tam anenānumānena vidyād vikṛtimāgatam | 5, 2 20 1
manuṣyo hi manuṣyasya kathaṁ rasamavāpnuyāt || 5, 2 20 2
makṣikāścaiva yūkāśca daṁśāśca maśakaiḥ saha | 5, 2 21 1
virasād apasarpanti jantoḥ kāyānmumūrṣataḥ || 5, 2 21 2
atyartharasikaṁ kāyaṁ kālapakvasya makṣikāḥ | 5, 2 22 1
api snātānuliptasya bhṛśamāyānti sarvaśaḥ || 5, 2 22 2
tatra ślokaḥ | 5, 2 23 1
sāmānyena mayoktāni liṅgāni rasagandhayoḥ | 5, 2 23 2
puṣpitasya narasyaitat maraṇamādiśet || 5, 2 23 3
athātaḥ parimarśanīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 5, 3 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 5, 3 2 1
varṇe svare ca gandhe ca rase coktaṁ pṛthak pṛthak | 5, 3 3 1
liṅgaṁ mumūrṣatāṁ samyak sparśeṣvapi nibodhata || 5, 3 3 2
sparśaprādhānyenaivāturasyāyuṣaḥ pramāṇāvaśeṣaṁ jijñāsuḥ prakṛtisthena pāṇinā śarīramasya kevalaṁ spṛśet parimarśayed vānyena | 5, 3 4 1
parimṛśatā tu khalvāturaśarīramime bhāvāstatra tatrāvaboddhavyā bhavanti | 5, 3 4 2
iti lakṣaṇaṁ spṛśyānāṁ bhāvānāmuktaṁ samāsena || 5, 3 4 3
tadvyāsato 'nuvyākhyāsyāmaḥ tasya cet parimṛśyamānaṁ pṛthaktvena ,«pādajaṅghorusphigudarapārśvapṛṣṭheṣikāpāṇigrīvātālvoṣṭhalalāṭaṁ svinnaṁ śītaṁ stabdhaṁ dāruṇaṁ vītamāṁsaśoṇitaṁ vā syāt »,«parāsurayaṁ puruṣo na cirāt kālaṁ mariṣyatīti vidyāt |» 5, 3 5 1
tasya cet parimṛśyamānāni pṛthaktvena ,«gulphajānuvaṅkṣaṇagudavṛṣaṇameḍhranābhyaṁsastanamaṇikaparśukāhanunāsikākarṇākṣibhrūśaṅkhādīni srastāni vyastāni cyutāni »,«sthānebhyaḥ skannāni vā syuḥ parāsurayaṁ puruṣo 'cirāt kālaṁ mariṣyatīti vidyāt ||» 5, 3 5 2
tathāsyocchvāsamanyādantapakṣmacakṣuḥkeśalomodaranakhāṅgulīr ālakṣayet | 5, 3 6 1
tasya ceducchvāso 'tidīrgho 'tihrasvo vā syāt parāsuriti vidyāt | 5, 3 6 2
tasya cenmanye parimṛśyamāne na spandeyātāṁ parāsuriti vidyāt | 5, 3 6 3
tasya ceddantāḥ parikīrṇāḥ śvetā jātaśarkarāḥ syuḥ parāsuriti vidyāt | 5, 3 6 4
tasya cet pakṣmāṇi jaṭābaddhāni syuḥ parāsuriti vidyāt | 5, 3 6 5
tasya ceccakṣuṣī prakṛtihīne vikṛtiyukte 'tyutpiṇḍite 'tipraviṣṭe 'tijihme 'tiviṣame 'timuktabandhane 'tiprasrute satatonmiṣite satatanimiṣite ,«nimiṣonmeṣātipravṛtte vibhrāntadṛṣṭike viparītadṛṣṭike hīnadṛṣṭike vyastadṛṣṭike nakulāndhe kapotāndhe 'lātavarṇe »,«kṛṣṇapītanīlaśyāvatāmraharitahāridraśuklavaikārikāṇāṁ varṇānām anyatamenātiplute vā syātāṁ tadā parāsuriti vidyāt |» 5, 3 6 6
athāsya keśalomānyāyacchettasya cet keśalomānyāyamyamānāni pralucyeran na cedvedayeyustaṁ parāsuriti vidyāt | 5, 3 6 7
tasya cedudare sirāḥ prakāśerañ śyāvatāmranīlahāridraśuklā vā syuḥ parāsuriti vidyāt | 5, 3 6 8
tasya cennakhā vītamāṁsaśoṇitāḥ pakvajāmbavavarṇāḥ syuḥ parāsuriti vidyāt | 5, 3 6 9
athāsyāṅgulīrāyacchet tasya cedaṅgulaya āyamyamānā na sphuṭeyuḥ parāsuriti vidyāt || 5, 3 6 10
tatra ślokaḥ | 5, 3 7 1
etān spṛśyān bahūn bhāvān yaḥ spṛśannavabudhyate | 5, 3 7 2
āture na sa saṁmohamāyurjñānasya gacchati || 5, 3 7 3
athāta indriyānīkamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 5, 4 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 5, 4 2 1
indriyāṇi yathā jantoḥ parīkṣeta viśeṣavit | 5, 4 3 1
jñātumicchan bhiṣaṅmānam āyuṣas tannibodhata || 5, 4 3 2
anumānāt parīkṣeta darśanādīni tattvataḥ | 5, 4 4 1
addhā hi viditaṁ jñānamindriyāṇāmatīndriyam || 5, 4 4 2
svasthebhyo vikṛtaṁ yasya jñānamindriyasaṁśrayam | 5, 4 5 1
ālakṣyetānimittena lakṣaṇaṁ maraṇasya tat || 5, 4 5 2
ityuktaṁ lakṣaṇaṁ samyagindriyeṣvaśubhodayam | 5, 4 6 1
tadeva tu punarbhūyo vistareṇa nibodhata || 5, 4 6 2
ghanībhūtamivākāśamākāśamiva medinīm | 5, 4 7 1
vigītam ubhayaṁ hyetat paśyan maraṇamṛcchati || 5, 4 7 2
yasya darśanamāyāti māruto 'mbaragocaraḥ | 5, 4 8 1
agnirnāyāti cādīptas tasyāyuḥkṣayam ādiśet || 5, 4 8 2
jale suvimale jālam ajālāvatate naraḥ | 5, 4 9 1
sthite gacchati vā dṛṣṭvā jīvitāt parimucyate || 5, 4 9 2
jāgrat paśyati yaḥ pretān rakṣāṁsi vividhāni ca | 5, 4 10 1
anyadvāpyadbhutaṁ kiṁcinna sa jīvitumarhati || 5, 4 10 2
yo 'gniṁ prakṛtivarṇasthaṁ nīlaṁ paśyati niṣprabham | 5, 4 11 1
kṛṣṇaṁ vā yadi vā śuklaṁ niśāṁ vrajati saptamīm || 5, 4 11 2
marīcīn asato meghānmeghān vāpyasato 'mbare | 5, 4 12 1
vidyuto vā vinā meghaiḥ paśyan maraṇamṛcchati || 5, 4 12 2
mṛnmayīmiva yaḥ pātrīṁ kṛṣṇāmbarasamāvṛtām | 5, 4 13 1
ādityamīkṣate śuddhaṁ candraṁ vā na sa jīvati || 5, 4 13 2
aparvaṇi yadā paśyet sūryācandramasorgraham | 5, 4 14 1
avyādhito vyādhito vā tadantaṁ tasya jīvitam || 5, 4 14 2
naktaṁ sūryamahaścandramanagnau dhūmamutthitam | 5, 4 15 1
agniṁ vā niṣprabhaṁ rātrau dṛṣṭvā maraṇamṛcchati || 5, 4 15 2
prabhāvataḥ prabhāhīnānniṣprabhāṁśca prabhāvataḥ | 5, 4 16 1
narā viliṅgān paśyanti bhāvān bhāvāñjihāsavaḥ || 5, 4 16 2
vyākṛtīni vivarṇāni visaṁkhyopagatāni ca | 5, 4 17 1
vinimittāni paśyanti rūpāṇyāyuḥkṣaye narāḥ || 5, 4 17 2
yaśca paśyatyadṛśyān vai dṛśyān yaśca na paśyati | 5, 4 18 1
tāvubhau paśyataḥ kṣipraṁ yamakṣayamasaṁśayam || 5, 4 18 2
aśabdasya ca yaḥ śrotā śabdān yaśca na budhyate | 5, 4 19 1
dvāvapyetau yathā pretau tathā jñeyau vijānatā || 5, 4 19 2
saṁvṛtyāṅgulibhiḥ karṇau jvālāśabdaṁ ya āturaḥ | 5, 4 20 1
na śṛṇoti gatāsuṁ taṁ buddhimān parivarjayet || 5, 4 20 2
viparyayeṇa yo vidyādgandhānāṁ sādhvasādhutām | 5, 4 21 1
na vā tān sarvaśo vidyāttaṁ vidyādvigatāyuṣam || 5, 4 21 2
yo rasānna vijānāti na vā jānāti tattvataḥ | 5, 4 22 1
mukhapākādṛte pakvaṁ tamāhuḥ kuśalā naram || 5, 4 22 2
uṣṇāñchītān kharāñchlakṣṇānmṛdūnapi ca dāruṇān | 5, 4 23 1
spṛśyān spṛṣṭvā tato 'nyatvaṁ mumūrṣusteṣu manyate || 5, 4 23 2
antareṇa tapastīvraṁ yogaṁ vā vidhipūrvakam | 5, 4 24 1
indriyairadhikaṁ paśyan pañcatvamadhigacchati || 5, 4 24 2
indriyāṇāmṛte dṛṣṭerindriyārthānadoṣajān | 5, 4 25 1
naraḥ paśyati yaḥ kaścidindriyairna sa jīvati || 5, 4 25 2
svasthāḥ prajñāviparyāsair indriyārtheṣu vaikṛtam | 5, 4 26 1
paśyanti ye 'sad bahuśas teṣāṁ maraṇamādiśet || 5, 4 26 2
tatra ślokaḥ | 5, 4 27 1
etadindriyavijñānaṁ yaḥ paśyati yathātatham | 5, 4 27 2
maraṇaṁ jīvitaṁ caiva sa bhiṣak jñātumarhati || 5, 4 27 3
athātaḥ pūrvarūpīyam indriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 5, 5 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 5, 5 2 1
pūrvarūpāṇyasādhyānāṁ vikārāṇāṁ pṛthak pṛthak | 5, 5 3 1
bhinnābhinnāni vakṣyāmo bhiṣajāṁ jñānavṛddhaye || 5, 5 3 2
pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā | 5, 5 4 1
yaṁ viśanti viśatyenaṁ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ || 5, 5 4 2
anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṁ naram | 5, 5 5 1
viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṁ dhruvam || 5, 5 5 2
pūrvarūpaikadeśāṁstu vakṣyāmo 'nyān sudāruṇān | 5, 5 6 1
ye rogān anubadhnanti mṛtyuryairanubadhyate || 5, 5 6 2
balaṁ ca hīyate yasya pratiśyāyaśca vardhate | 5, 5 7 1
tasya nārīprasaktasya śoṣo 'ntāyopajāyate || 5, 5 7 2
śvabhiruṣṭraiḥ kharairvāpi yāti yo dakṣiṇāṁ diśam | 5, 5 8 1
svapne yakṣmāṇamāsādya jīvitaṁ sa vimuñcati || 5, 5 8 2
pretaiḥ saha pibenmadyaṁ svapne yaḥ kṛṣyate śunā | 5, 5 9 1
sughoraṁ jvaramāsādya jīvitaṁ sa vimuñcati || 5, 5 9 2
lākṣāraktāmbarābhaṁ yaḥ paśyatyambaramantikāt | 5, 5 10 1
sa raktapittamāsādya tenaivāntāya nīyate || 5, 5 10 2
raktasragraktasarvāṅgo raktavāsā muhurhasan | 5, 5 11 1
yaḥ svapne hriyate nāryā sa raktaṁ prāpya sīdati || 5, 5 11 2
śūlāṭopāntrakūjāśca daurbalyaṁ cātimātrayā | 5, 5 12 1
nakhādiṣu ca vaivarṇyaṁ gulmenāntakaro grahaḥ || 5, 5 12 2
latā kaṇṭakinī yasya dāruṇā hṛdi jāyate | 5, 5 13 1
svapne gulmastamantāya krūro viśati mānavam || 5, 5 13 2
kāye 'lpamapi saṁspṛṣṭaṁ subhṛśaṁ yasya dīryate | 5, 5 14 1
kṣatāni ca na rohanti kuṣṭhairmṛtyurhinasti tam || 5, 5 14 2
nagnasyājyāvasiktasya juhvato 'gnim anarciṣam | 5, 5 15 1
padmānyurasi jāyante svapne kuṣṭhairmariṣyataḥ || 5, 5 15 2
snātānuliptagātre 'pi yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ | 5, 5 16 1
sa prameheṇa saṁsparśaṁ prāpya tenaiva hanyate || 5, 5 16 2
snehaṁ bahuvidhaṁ svapne caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet | 5, 5 17 1
badhyate sa prameheṇa spṛśyate 'ntāya mānavaḥ || 5, 5 17 2
dhyānāyāsau tathodvegau mohaścāsthānasaṁbhavaḥ | 5, 5 18 1
aratirbalahāniśca mṛtyurunmādapūrvakaḥ || 5, 5 18 2
āhāradveṣiṇaṁ paśyan luptacittamudarditam | 5, 5 19 1
vidyāddhīro mumūrṣuṁ tamunmādenātipātinā || 5, 5 19 2
krodhanaṁ trāsabahulaṁ sakṛtprahasitānanam | 5, 5 20 1
mūrcchāpipāsābahulaṁ hantyunmādaḥ śarīriṇam || 5, 5 20 2
nṛtyan rakṣogaṇaiḥ sākaṁ yaḥ svapne 'mbhasi sīdati | 5, 5 21 1
sa prāpya bhṛśamunmādaṁ yāti lokamataḥ param || 5, 5 21 2
asattamaḥ paśyati yaḥ śṛṇotyapyasataḥ svanān | 5, 5 22 1
bahūn bahuvidhān jāgrat so 'pasmāreṇa badhyate || 5, 5 22 2
mattaṁ nṛtyantamāvidhya preto harati yaṁ naram | 5, 5 23 1
svapne harati taṁ mṛtyurapasmārapuraḥsaraḥ || 5, 5 23 2
stabhyete pratibuddhasya hanū manye tathākṣiṇī | 5, 5 24 1
yasya taṁ bahirāyāmo gṛhītvā hantyasaṁśayam || 5, 5 24 2
śaṣkulīrvāpyapūpān vā svapne khādati yo naraḥ | 5, 5 25 1
sa cettādṛk chardayati pratibuddho na jīvati || 5, 5 25 2
etāni pūrvarūpāṇi yaḥ samyagavabudhyate | 5, 5 26 1
sa eṣāmanubandhaṁ ca phalaṁ ca jñātumarhati || 5, 5 26 2
imāṁścāpyaparān svapnān dāruṇānupalakṣayet | 5, 5 27 1
vyādhitānāṁ vināśāya kleśāya mahate 'pi vā || 5, 5 27 2
yasyottamāṅge jāyante vaṁśagulmalatādayaḥ | 5, 5 28 1
vayāṁsi ca vilīyante svapne mauṇḍyam iyācca yaḥ || 5, 5 28 2
gṛdhrolūkaśvakākādyaiḥ svapne yaḥ parivāryate | 5, 5 29 1
rakṣaḥpretapiśācastrīcaṇḍāladraviḍāndhrakaiḥ || 5, 5 29 2
vaṁśavetralatāpāśatṛṇakaṇṭakasaṅkaṭe | 5, 5 30 1
saṁsajati hi yaḥ svapne yo gacchan prapatatyapi || 5, 5 30 2
bhūmau pāṁśūpadhānāyāṁ valmīke vātha bhasmani | 5, 5 31 1
śmaśānāyatane śvabhre svapne yaḥ prapatatyapi || 5, 5 31 2
kaluṣe 'mbhasi paṅke vā kūpe vā tamasāvṛte | 5, 5 32 1
svapne majjati śīghreṇa srotasā hriyate ca yaḥ || 5, 5 32 2
snehapānaṁ tathābhyaṅgaḥ pracchardanavirecane | 5, 5 33 1
hiraṇyalābhaḥ kalahaḥ svapne bandhaparājayau || 5, 5 33 2
upānadyuganāśaśca prapātaḥ pādacarmaṇoḥ | 5, 5 34 1
harṣaḥ svapne prakupitaiḥ pitṛbhiścāvabhartsanam || 5, 5 34 2
dantacandrārkanakṣatradevatādīpacakṣuṣām | 5, 5 35 1
patanaṁ vā vināśo vā svapne bhedo nagasya vā || 5, 5 35 2
raktapuṣpaṁ vanaṁ bhūmiṁ pāpakarmālayaṁ citām | 5, 5 36 1
guhāndhakārasaṁbādhaṁ svapne yaḥ praviśatyapi || 5, 5 36 2
raktamālī hasannuccairdigvāsā dakṣiṇāṁ diśam | 5, 5 37 1
dāruṇāmaṭavīṁ svapne kapiyuktena yāti vā || 5, 5 37 2
kāṣāyiṇāmasaumyānāṁ nagnānāṁ daṇḍadhāriṇām | 5, 5 38 1
kṛṣṇānāṁ raktanetrāṇāṁ svapne necchanti darśanam || 5, 5 38 2
kṛṣṇā pāpā nirācārā dīrghakeśanakhastanī | 5, 5 39 1
virāgamālyavasanā svapne kālaniśā matā || 5, 5 39 2
ityete dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām | 5, 5 40 1
arogaḥ saṁśayaṁ gatvā kaścideva pramucyate || 5, 5 40 2
manovahānāṁ pūrṇatvād doṣair atibalais tribhiḥ | 5, 5 41 1
srotasāṁ dāruṇān svapnān kāle paśyati dāruṇe || 5, 5 41 2
nātiprasuptaḥ puruṣaḥ saphalānaphalāṁstathā | 5, 5 42 1
indriyeśena manasā svapnān paśyatyanekadhā || 5, 5 42 2
dṛṣṭaṁ śrutānubhūtaṁ ca prārthitaṁ kalpitaṁ tathā | 5, 5 43 1
bhāvikaṁ doṣajaṁ caiva svapnaṁ saptavidhaṁ viduḥ || 5, 5 43 2
tatra pañcavidhaṁ pūrvamaphalaṁ bhiṣagādiśet | 5, 5 44 1
divāsvapnam atihrasvam atidīrghaṁ ca buddhimān || 5, 5 44 2
dṛṣṭaḥ prathamarātre yaḥ svapnaḥ so 'lpaphalo bhavet | 5, 5 45 1
na svapedyaṁ punardṛṣṭvā sa sadyaḥ syānmahāphalaḥ || 5, 5 45 2
akalyāṇamapi svapnaṁ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ | 5, 5 46 1
paśyet saumyaṁ śubhākāraṁ tasya vidyācchubhaṁ phalam || 5, 5 46 2
tatra ślokaḥ | 5, 5 47 1
pūrvarūpāṇyatha svapnān ya imān vetti dāruṇān | 5, 5 47 2
na sa mohādasādhyeṣu karmāṇyārabhate bhiṣak || 5, 5 47 3
athātaḥ katamāniśarīrīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 5, 6 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 5, 6 2 1
katamāni śarīrāṇi vyādhimanti mahāmune | 5, 6 3 1
yāni vaidyaḥ pariharedyeṣu karma na sidhyati || 5, 6 3 2
ityātreyo 'gniveśena praśnaṁ pṛṣṭaḥ sudurvacam | 5, 6 4 1
ācacakṣe yathā tasmai bhagavāṁstannibodhata || 5, 6 4 2
yasya vai bhāṣamāṇasya rujatyūrdhvamuro bhṛśam | 5, 6 5 1
annaṁ ca cyavate bhuktaṁ sthitaṁ cāpi na jīryati || 5, 6 5 2
balaṁ ca hīyate śīghraṁ tṛṣṇā cātipravardhate | 5, 6 6 1
jāyate hṛdi śūlaṁ ca taṁ bhiṣak parivarjayet || 5, 6 6 2
hikkā gambhīrajā yasya śoṇitaṁ cātisāryate | 5, 6 7 1
na tasmai bheṣajaṁ dadyāt smarannātreyaśāsanam || 5, 6 7 2
ānāhaścātisāraśca yametau durbalaṁ naram | 5, 6 8 1
vyādhitaṁ viśato rogau durlabhaṁ tasya jīvitam || 5, 6 8 2
ānāhaścātitṛṣṇā ca yametau durbalaṁ naram | 5, 6 9 1
viśato vijahatyenaṁ prāṇā nāticirānnaram || 5, 6 9 2
jvaraḥ paurvāhṇiko yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ | 5, 6 10 1
balamāṁsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ || 5, 6 10 2
yasya mūtraṁ purīṣaṁ ca grathitaṁ sampravartate | 5, 6 11 1
nirūṣmaṇo jaṭhariṇaḥ śvasano na sa jīvati || 5, 6 11 2
śvayathuryasya kukṣistho hastapādaṁ visarpati | 5, 6 12 1
jñātisaṅghaṁ sa saṁkleśya tena rogeṇa hanyate || 5, 6 12 2
śvayathuryasya pādasthastathā sraste ca piṇḍike | 5, 6 13 1
sīdataścāpyubhe jaṅghe taṁ bhiṣak parivarjayet || 5, 6 13 2
śūnahastaṁ śūnapādaṁ śūnaguhyodaraṁ naram | 5, 6 14 1
hīnavarṇabalāhāramauṣadhairnopapādayet || 5, 6 14 2
uroyukto bahuśleṣmā nīlaḥ pītaḥ salohitaḥ | 5, 6 15 1
satataṁ cyavate yasya dūrāttaṁ parivarjayet || 5, 6 15 2
hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śūnaḥ kāsajvarārditaḥ | 5, 6 16 1
kṣīṇamāṁso naro dūrādvarjyo vaidyena jānatā || 5, 6 16 2
trayaḥ prakupitā yasya doṣāḥ kaṣṭābhilakṣitāḥ | 5, 6 17 1
kṛśasya balahīnasya nāsti tasya cikitsitam || 5, 6 17 2
jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye | 5, 6 18 1
durbalasya viśeṣeṇa narasyāntāya jāyate || 5, 6 18 2
pāṇḍuraśca kṛśo 'tyarthaṁ tṛṣṇayābhipariplutaḥ | 5, 6 19 1
ḍambarī kupitocchvāsaḥ pratyākhyeyo vijānatā || 5, 6 19 2
hanumanyāgrahastṛṣṇā balahrāso 'timātrayā | 5, 6 20 1
prāṇāścorasi vartante yasya taṁ parivarjayet || 5, 6 20 2
tāmyatyāyacchate śarma na kiṁcidapi vindati | 5, 6 21 1
kṣīṇamāṁsabalāhāro mumūrṣuracirānnaraḥ || 5, 6 21 2
viruddhayonayo yasya viruddhopakramā bhṛśam | 5, 6 22 1
vardhante dāruṇā rogāḥ śīghraṁ śīghraṁ sa hanyate || 5, 6 22 2
balaṁ vijñānamārogyaṁ grahaṇī māṁsaśoṇitam | 5, 6 23 1
etāni yasya kṣīyante kṣipraṁ kṣipraṁ sa hanyate || 5, 6 23 2
ārogyaṁ hīyate yasya prakṛtiḥ parihīyate | 5, 6 24 1
sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam || 5, 6 24 2
tatra ślokaḥ | 5, 6 25 1
ityetāni śarīrāṇi vyādhimanti vivarjayet | 5, 6 25 2
na hyeṣu dhīrāḥ paśyanti siddhiṁ kāṁcidupakramāt || 5, 6 25 3
athātaḥ pannarūpīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 5, 7 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 5, 7 2 1
dṛṣṭyāṁ yasya vijānīyāt pannarūpāṁ kumārikām | 5, 7 3 1
praticchāyāmayīm akṣṇor nainamiccheccikitsitum || 5, 7 3 2
jyotsnāyāmātape dīpe salilādarśayorapi | 5, 7 4 1
aṅgeṣu vikṛtā yasya chāyā pretastathaiva saḥ || 5, 7 4 2
chinnā bhinnākulā chāyā hīnā vāpyadhikāpi vā | 5, 7 5 1
naṣṭā tanvī dvidhā chinnā vikṛtā viśirā ca yā || 5, 7 5 2
etāścānyāśca yāḥ kāścit praticchāyā vigarhitāḥ | 5, 7 6 1
sarvā mumūrṣatāṁ jñeyā na cellakṣyanimittajāḥ || 5, 7 6 2
saṁsthānena pramāṇena varṇena prabhayā tathā | 5, 7 7 1
chāyā vivartate yasya svastho 'pi preta eva saḥ || 5, 7 7 2
saṁsthānamākṛtirjñeyā suṣamā viṣamā ca sā | 5, 7 8 1
madhyamalpaṁ mahaccoktaṁ pramāṇaṁ trividhaṁ nṛṇām || 5, 7 8 2
pratipramāṇasaṁsthānā jalādarśātapādiṣu | 5, 7 9 1
chāyā yā sā praticchāyā chāyā varṇaprabhāśrayā || 5, 7 9 2
svādīnāṁ pañca pañcānāṁ chāyā vividhalakṣaṇāḥ | 5, 7 10 1
nābhasī nirmalā nīlā sasnehā saprabheva ca || 5, 7 10 2
rūkṣā śyāvāruṇā yā tu vāyavī sā hataprabhā | 5, 7 11 1
viśuddharaktā tvāgneyī dīptābhā darśanapriyā || 5, 7 11 2
śuddhavaidūryavimalā susnigdhā cāmbhasī matā | 5, 7 12 1
sthirā snigdhā ghanā ślakṣṇā śyāmā śvetā ca pārthivī || 5, 7 12 2
vāyavī garhitā tvāsāṁ catasraḥ syuḥ sukhodayāḥ | 5, 7 13 1
vāyavī tu vināśāya kleśāya mahate 'pi vā || 5, 7 13 2
syāttaijasī prabhā sarvā sā tu saptavidhā smṛtā | 5, 7 14 1
raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurāsitā || 5, 7 14 2
tāsāṁ yāḥ syurvikāsinyaḥ snigdhāśca vipulāśca yāḥ | 5, 7 15 1
tāḥ śubhā rūkṣamalināḥ saṁkṣiptāścāśubhodayāḥ || 5, 7 15 2
varṇamākrāmati chāyā bhāstu varṇaprakāśinī | 5, 7 16 1
āsannā lakṣyate chāyā bhāḥ prakṛṣṭā prakāśate || 5, 7 16 2
nācchāyo nāprabhaḥ kaścidviśeṣāścihnayanti tu | 5, 7 17 1
nṛṇāṁ śubhāśubhotpattiṁ kāle chāyāprabhāśrayāḥ || 5, 7 17 2
kāmalākṣṇormukhaṁ pūrṇaṁ śaṅkhayormuktamāṁsatā | 5, 7 18 1
saṁtrāsaścoṣṇagātratvaṁ yasya taṁ parivarjayet || 5, 7 18 2
utthāpyamānaḥ śayanāt pramohaṁ yāti yo naraḥ | 5, 7 19 1
muhurmuhurna saptāhaṁ sa jīvati vikatthanaḥ || 5, 7 19 2
saṁsṛṣṭā vyādhayo yasya pratilomānulomagāḥ | 5, 7 20 1
vyāpannā grahaṇī prāyaḥ so 'rdhamāsaṁ na jīvati || 5, 7 20 2
uparuddhasya rogeṇa karśitasyālpamaśnataḥ | 5, 7 21 1
bahu mūtrapurīṣaṁ syādyasya taṁ parivarjayet || 5, 7 21 2
durbalo bahu bhuṅkte yaḥ prāgbhuktādannamāturaḥ | 5, 7 22 1
alpamūtrapurīṣaśca yathā pretastathaiva saḥ || 5, 7 22 2
iṣṭaṁ ca guṇasampannam annam aśnāti yo naraḥ | 5, 7 23 1
śaśvacca balavarṇābhyāṁ hīyate na sa jīvati || 5, 7 23 2
prakūjati praśvasiti śithilaṁ cātisāryate | 5, 7 24 1
balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa jīvati || 5, 7 24 2
hrasvaṁ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṁ spandate ca yaḥ | 5, 7 25 1
mṛtameva tamātreyo vyācacakṣe punarvasuḥ || 5, 7 25 2
ūrdhvaṁ ca yaḥ praśvasiti śleṣmaṇā cābhibhūyate | 5, 7 26 1
hīnavarṇabalāhāro yo naro na sa jīvati || 5, 7 26 2
ūrdhvāgre nayane yasya manye cāratakampane | 5, 7 27 1
balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa jīvati || 5, 7 27 2
yasya gaṇḍāvupacitau jvarakāsau ca dāruṇau | 5, 7 28 1
śūlī pradveṣṭi cāpyannaṁ tasmin karma na sidhyati || 5, 7 28 2
vyāvṛttamūrdhajihvāsyo bhruvau yasya ca vicyute | 5, 7 29 1
kaṇṭakaiścācitā jihvā yathā pretastathaiva saḥ || 5, 7 29 2
śophaścātyarthamutsiktaṁ niḥsṛtau vṛṣaṇau bhṛśam | 5, 7 30 1
ataścaiva viparyāso vikṛtyā pretalakṣaṇam || 5, 7 30 2
nicitaṁ yasya māṁsaṁ syāttvagasthiṣveva dṛśyate | 5, 7 31 1
kṣīṇasyānaśnatas tasya māsamāyuḥ paraṁ bhavet || 5, 7 31 2
tatra ślokaḥ | 5, 7 32 1
idaṁ liṅgamariṣṭākhyam anekam abhijajñivān | 5, 7 32 2
āyurvedavidityākhyāṁ labhate kuśalo janaḥ || 5, 7 32 3
athāto 'vākśirasīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 5, 8 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 5, 8 2 1
avākśirā vā jihmā vā yasya vā viśirā bhavet | 5, 8 3 1
janto rūpapraticchāyā nainamiccheccikitsitum || 5, 8 3 2
jaṭībhūtāni pakṣmāṇi dṛṣṭiścāpi nigṛhyate | 5, 8 4 1
yasya jantorna taṁ dhīro bheṣajenopapādayet || 5, 8 4 2
yasya śūnāni vartmāni na samāyānti śuṣyataḥ | 5, 8 5 1
cakṣuṣī copadihyete yathā pretastathaiva saḥ || 5, 8 5 2
bhruvorvā yadi vā mūrdhni sīmantāvartakān bahūn | 5, 8 6 1
apūrvānakṛtān vyaktān dṛṣṭvā maraṇamādiśet || 5, 8 6 2
tryahametena jīvanti lakṣaṇenāturā narāḥ | 5, 8 7 1
arogāṇāṁ punastvetat ṣaḍrātraṁ paramucyate || 5, 8 7 2
āyamyotpāṭitān keśān yo naro nāvabudhyate | 5, 8 8 1
anāturo vā rogī vā ṣaḍrātraṁ nātivartate || 5, 8 8 2
yasya keśā nirabhyaṅgā dṛśyante 'bhyaktasannibhāḥ | 5, 8 9 1
uparuddhāyuṣaṁ jñātvā taṁ dhīraḥ parivarjayet || 5, 8 9 2
glāyate nāsikāvaṁśaḥ pṛthutvaṁ yasya gacchati | 5, 8 10 1
aśūnaḥ śūnasaṁkāśaḥ pratyākhyeyaḥ sa jānatā || 5, 8 10 2
atyarthavivṛtā yasya yasya cātyarthasaṁvṛtā | 5, 8 11 1
jihmā vā pariśuṣkā vā nāsikā na sa jīvati || 5, 8 11 2
mukhaṁ śabdaśravāvoṣṭhau śuklaśyāvātilohitau | 5, 8 12 1
vikṛtyā yasya vā nīlau na sa rogādvimucyate || 5, 8 12 2
asthiśvetā dvijā yasya puṣpitāḥ paṅkasaṁvṛtāḥ | 5, 8 13 1
vikṛtyā na sa rogaṁ taṁ vihāyārogyamaśnute || 5, 8 13 2
stabdhā niścetanā gurvī kaṇṭakopacitā bhṛśam | 5, 8 14 1
śyāvā śuṣkāthavā śūnā pretajihvā nisarpiṇī || 5, 8 14 2
dīrghamucchvasya yo hrasvaṁ naro niḥśvasya tāmyati | 5, 8 15 1
uparuddhāyuṣaṁ jñātvā taṁ dhīraḥ parivarjayet || 5, 8 15 2
hastau pādau ca manye ca tālu caivātiśītalam | 5, 8 16 1
bhavatyāyuḥkṣaye krūramathavāpi bhavenmṛdu || 5, 8 16 2
ghaṭṭayañjānunā jānu pādāvudyamya pātayan | 5, 8 17 1
yo 'pāsyati muhurvaktramāturo na sa jīvati || 5, 8 17 2
dantaiśchindannakhāgrāṇi nakhaiśchindañchiroruhān | 5, 8 18 1
kāṣṭhena bhūmiṁ vilikhanna rogāt parimucyate || 5, 8 18 2
dantān khādati yo jāgradasāmnā virudan hasan | 5, 8 19 1
vijānāti na cedduḥkhaṁ na sa rogādvimucyate || 5, 8 19 2
muhurhasan muhuḥ kṣveḍan śayyāṁ pādena hanti yaḥ | 5, 8 20 1
uccaiśchidrāṇi vimṛśannāturo na sa jīvati || 5, 8 20 2
yairvindati purā bhāvaiḥ sametaiḥ paramāṁ ratim | 5, 8 21 1
tairevāramamāṇasya glāsnormaraṇamādiśet || 5, 8 21 2
na bibharti śiro grīvā na pṛṣṭhaṁ bhāramātmanaḥ | 5, 8 22 1
na hanū piṇḍamāsyasthamāturasya mumūrṣataḥ || 5, 8 22 2
sahasā jvarasaṁtāpastṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ | 5, 8 23 1
viśleṣaṇaṁ ca sandhīnāṁ mumūrṣorupajāyate || 5, 8 23 2
gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam | 5, 8 24 1
lepajvaropataptasya durlabhaṁ tasya jīvitam || 5, 8 24 2
nopaiti kaṇṭhamāhāro jihvā kaṇṭhamupaiti ca | 5, 8 25 1
āyuṣyantaṁ gate jantorbalaṁ ca parihīyate || 5, 8 25 2
śiro vikṣipate kṛcchrānmuñcayitvā prapāṇikau | 5, 8 26 1
lalāṭaprasrutasvedo mumūrṣuścyutabandhanaḥ || 5, 8 26 2
tatra ślokaḥ | 5, 8 27 1
imāni liṅgāni nareṣu buddhimān vibhāvayetāvahito mumūrṣuṣu | 5, 8 27 2
kṣaṇena bhūtvā hyupayānti kānicinnacāphalaṁ liṅgamihāsti kiṁcana || 5, 8 27 3
athāto yasyaśyāvanimittīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 5, 9 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 5, 9 2 1
yasya śyāve paridhvaste harite cāpi darśane | 5, 9 3 1
āpanno vyādhirantāya jñeyastasya vijānatā || 5, 9 3 2
niḥsaṁjñaḥ pariśuṣkāsyaḥ samṛddho vyādhibhiśca yaḥ | 5, 9 4 1
uparuddhāyuṣaṁ jñātvā taṁ dhīraḥ parivarjayet || 5, 9 4 2
haritāśca sirā yasya lomakūpāśca saṁvṛtāḥ | 5, 9 5 1
so 'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute || 5, 9 5 2
śarīrāntāśca śobhante śarīraṁ copaśuṣyati | 5, 9 6 1
balaṁ ca hīyate yasya rājayakṣmā hinasti tam || 5, 9 6 2
aṁsābhitāpo hikkā ca chardanaṁ śoṇitasya ca | 5, 9 7 1
ānāhaḥ pārśvaśūlaṁ ca bhavatyantāya śoṣiṇaḥ || 5, 9 7 2
vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī śophī tathodarī | 5, 9 8 1
gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ || 5, 9 8 2
acikitsyā bhavantyete balamāṁsakṣaye sati | 5, 9 9 1
anyeṣvapi vikāreṣu tān bhiṣak parivarjayet || 5, 9 9 2
virecanahṛtānāho yastṛṣṇānugato naraḥ | 5, 9 10 1
viriktaḥ punar ādhmāti yathā pretastathaiva saḥ || 5, 9 10 2
peyaṁ pātuṁ na śaknoti kaṇṭhasya ca mukhasya ca | 5, 9 11 1
urasaśca viśuṣkatvād yo naro na sa jīvati || 5, 9 11 2
svarasya durbalībhāvaṁ hāniṁ ca balavarṇayoḥ | 5, 9 12 1
rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet || 5, 9 12 2
ūrdhvaśvāsaṁ gatoṣmāṇaṁ śūlopahatavaṅkṣaṇam | 5, 9 13 1
śarma cānadhigacchantaṁ buddhimān parivarjayet || 5, 9 13 2
apasvaraṁ bhāṣamāṇaṁ prāptaṁ maraṇamātmanaḥ | 5, 9 14 1
śrotāraṁ cāpyaśabdasya dūrataḥ parivarjayet || 5, 9 14 2
yaṁ naraṁ sahasā rogo durbalaṁ parimuñcati | 5, 9 15 1
saṁśayaprāptamātreyo jīvitaṁ tasya manyate || 5, 9 15 2
atha cejjñātayastasya yāceran praṇipātataḥ | 5, 9 16 1
rasenādyāditi brūyānnāsmai dadyādviśodhanam || 5, 9 16 2
māsena cenna dṛśyeta viśeṣastasya śobhanaḥ | 5, 9 17 1
rasaiścānyair bahuvidhair durlabhaṁ tasya jīvitam || 5, 9 17 2
niṣṭhyūtaṁ ca purīṣaṁ ca retaścāmbhasi majjati | 5, 9 18 1
yasya tasyāyuṣaḥ prāptamantamāhurmanīṣiṇaḥ || 5, 9 18 2
niṣṭhyūte yasya dṛśyante varṇā bahuvidhāḥ pṛthak | 5, 9 19 1
tacca sīdaty apaḥ prāpya na sa jīvitumarhati || 5, 9 19 2
pittamūṣmānugaṁ yasya śaṅkhau prāpya vimūrchati | 5, 9 20 1
sa rogaḥ śaṅkhako nāmnā trirātrāddhanti jīvitam || 5, 9 20 2
saphenaṁ rudhiraṁ yasya muhurāsyāt prasicyate | 5, 9 21 1
śūlaiśca tudyate kukṣiḥ pratyākhyeyastathāvidhaḥ || 5, 9 21 2
balamāṁsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ | 5, 9 22 1
yasyāturasya lakṣyante trīn pakṣānna sa jīvati || 5, 9 22 2
tatra ślokau | 5, 9 23 1
vijñānāni manuṣyāṇāṁ maraṇe pratyupasthite | 5, 9 23 2
bhavantyetāni saṁpaśyedanyānyevaṁvidhāni ca || 5, 9 23 3
tāni sarvāṇi lakṣyante na tu sarvāṇi mānavam | 5, 9 24 1
viśanti vinaśiṣyantaṁ tasmādbodhyāni sarvataḥ || 5, 9 24 2
athātaḥ sadyomaraṇīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 5, 10 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 5, 10 2 1
sadyastitikṣataḥ prāṇāṁllakṣaṇāni pṛthak pṛthak | 5, 10 3 1
agniveśa pravakṣyāmi saṁspṛṣṭo yairna jīvati || 5, 10 3 2
vātāṣṭhīlā susaṁvṛddhā tiṣṭhantī dāruṇā hṛdi | 5, 10 4 1
tṛṣṇayābhiparītasya sadyo muṣṇāti jīvitam || 5, 10 4 2
piṇḍike śithilīkṛtya jihmīkṛtya ca nāsikām | 5, 10 5 1
vāyuḥ śarīre vicaran sadyo muṣṇāti jīvitam || 5, 10 5 2
bhruvau yasya cyute sthānādantardāhaśca dāruṇaḥ | 5, 10 6 1
tasya hikkākaro rogaḥ sadyo muṣṇāti jīvitam || 5, 10 6 2
kṣīṇaśoṇitamāṁsasya vāyurūrdhvagatiścaran | 5, 10 7 1
ubhe manye same yasya sadyo muṣṇāti jīvitam || 5, 10 7 2
antareṇa gudaṁ gacchan nābhiṁ ca sahasānilaḥ | 5, 10 8 1
kṛśasya vaṁkṣaṇau gṛhṇan sadyo muṣṇāti jīvitam || 5, 10 8 2
vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraśca mārutaḥ | 5, 10 9 1
stimitasyāyatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam || 5, 10 9 2
hṛdayaṁ ca gudaṁ cobhe gṛhītvā māruto balī | 5, 10 10 1
durbalasya viśeṣeṇa sadyo muṣṇāti jīvitam || 5, 10 10 2
vaṁkṣaṇaṁ ca gudaṁ cobhe gṛhītvā māruto balī | 5, 10 11 1
śvāsaṁ saṁjanayañjantoḥ sadyo muṣṇāti jīvitam || 5, 10 11 2
nābhiṁ mūtraṁ bastiśīrṣaṁ purīṣaṁ cāpi mārutaḥ | 5, 10 12 1
pracchinnaṁ janayañchūlaṁ sadyo muṣṇāti jīvitam || 5, 10 12 2
bhidyete vaṁkṣaṇau yasya vātaśūlaiḥ samantataḥ | 5, 10 13 1
bhinnaṁ purīṣaṁ tṛṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ || 5, 10 13 2
āplutaṁ māruteneha śarīraṁ yasya kevalam | 5, 10 14 1
bhinnaṁ purīṣaṁ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa jīvitam || 5, 10 14 2
śarīraṁ śophitaṁ yasya vātaśophena dehinaḥ | 5, 10 15 1
bhinnaṁ purīṣaṁ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa jīvitam || 5, 10 15 2
āmāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā | 5, 10 16 1
bhinnaṁ purīṣaṁ tṛṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ || 5, 10 16 2
pakvāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā | 5, 10 17 1
tṛṣṇā gudagrahaścograḥ sadyo jahyāt sa jīvitam || 5, 10 17 2
pakvāśayam adhiṣṭhāya hatvā saṁjñāṁ ca mārutaḥ | 5, 10 18 1
kaṇṭhe ghurghurakaṁ kṛtvā sadyo harati jīvitam || 5, 10 18 2
dantāḥ kardamadigdhābhā mukhaṁ cūrṇakasannibham | 5, 10 19 1
siprāyante ca gātrāṇi liṅgaṁ sadyo mariṣyataḥ || 5, 10 19 2
tṛṣṇāśvāsaśirorogamohadairbalyakūjanaiḥ | 5, 10 20 1
spṛṣṭaḥ prāṇāñjahātyāśu śakṛdbhedena cāturaḥ || 5, 10 20 2
tatra ślokaḥ | 5, 10 21 1
etāni khalu liṅgāni yaḥ samyagavabudhyate | 5, 10 21 2
sa jīvitaṁ ca martyānāṁ maraṇaṁ cāvabudhyate || 5, 10 21 3
athāto 'ṇujyotīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 5, 11 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 5, 11 2 1
aṇujyotiranekāgro duśchāyo durmanāḥ sadā | 5, 11 3 1
ratiṁ na labhate yāti paralokaṁ samāntaram || 5, 11 3 2
baliṁ balibhṛto yasya praṇītaṁ nopabhuñjate | 5, 11 4 1
lokāntaragataḥ piṇḍaṁ bhuṅkte saṁvatsareṇa saḥ || 5, 11 4 2
saptarṣīṇāṁ samīpasthāṁ yo na paśyatyarundhatīm | 5, 11 5 1
saṁvatsarānte jantuḥ sa saṁpaśyati mahattamaḥ || 5, 11 5 2
vikṛtyā vinimittaṁ yaḥ śobhāmupacayaṁ dhanam | 5, 11 6 1
prāpnotyato vā vibhraṁśaṁ samāntaṁ tasya jīvitam || 5, 11 6 2
bhaktiḥ śīlaṁ smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam | 5, 11 7 1
ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ || 5, 11 7 2
dhamanīnāmapūrvāṇāṁ jālamatyarthaśobhanam | 5, 11 8 1
lalāṭe dṛśyate yasya ṣaṇmāsānna sa jīvati || 5, 11 8 2
lekhābhiścandravakrābhirlalāṭamupacīyate | 5, 11 9 1
yasya tasyāyuṣaḥ ṣaḍbhirmāsairantaṁ samādiśet || 5, 11 9 2
śarīrakampaḥ saṁmoho gatirvacanameva ca | 5, 11 10 1
mattasyevopalabhyante yasya māsaṁ na jīvati || 5, 11 10 2
retomūtrapurīṣāṇi yasya majjanti cāmbhasi | 5, 11 11 1
sa māsāt svajanadveṣṭā mṛtyuvāriṇi majjati || 5, 11 11 2
hastapādaṁ mukhaṁ cobhe viśeṣādyasya śuṣyataḥ | 5, 11 12 1
śūyete vā vinā dehāt sa ca māsaṁ na jīvati || 5, 11 12 2
lalāṭe mūrdhni bastau vā nīlā yasya prakāśate | 5, 11 13 1
rājī bālendukuṭilā na sa jīvitumarhati || 5, 11 13 2
pravālaguṭikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ | 5, 11 14 1
utpadyāśu vinaśyanti na cirāt sa vinaśyati || 5, 11 14 2
grīvāvamardo balavāñjihvāśvayathureva ca | 5, 11 15 1
bradhnāsyagalapākaśca yasya pakvaṁ tamādiśet || 5, 11 15 2
saṁbhramo 'tipralāpo 'tibhedo 'sthnām atidāruṇaḥ | 5, 11 16 1
kālapāśaparītasya trayametat pravartate || 5, 11 16 2
pramuhya luñcayet keśān parigṛhṇātyatīva ca | 5, 11 17 1
naraḥ svasthavadāhāramabalaḥ kālacoditaḥ || 5, 11 17 2
samīpe cakṣuṣoḥ kṛtvā mṛgayetāṅgulīkaram | 5, 11 18 1
smayate 'pi ca kālāndha ūrdhvagānimiṣekṣaṇaḥ || 5, 11 18 2
śayanādāsanādaṅgāt kāṣṭhāt kuḍyādathāpi vā | 5, 11 19 1
asanmṛgayate kiṁcit sa muhyan kālacoditaḥ || 5, 11 19 2
ahāsyahāsī saṁmuhyan praleḍhi daśanacchadau | 5, 11 20 1
śītapādakarocchvāso yo naro na sa jīvati || 5, 11 20 2
āhvayaṁstaṁ samīpasthaṁ svajanaṁ janameva vā | 5, 11 21 1
mahāmohāvṛtamanāḥ paśyannapi na paśyati || 5, 11 21 2
ayogamatiyogaṁ vā śarīre matimān bhiṣak | 5, 11 22 1
khādīnāṁ yugapaddṛṣṭvā bheṣajaṁ nāvacārayet || 5, 11 22 2
atipravṛddhyā rogāṇāṁ manasaśca balakṣayāt | 5, 11 23 1
vāsamutsṛjati kṣipraṁ śarīrī dehasaṁjñakam || 5, 11 23 2
varṇasvarāvagnibalaṁ vāgindriyamanobalam | 5, 11 24 1
hīyate 'sukṣaye nidrā nityā bhavati vā na vā || 5, 11 24 2
bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye | 5, 11 25 1
vaśagāḥ sarva evaite boddhavyāḥ samavartinaḥ || 5, 11 25 2
eteṣu rogaḥ kramate bheṣajaṁ pratihanyate | 5, 11 26 1
naiṣāmannāni bhuñjīta na codakamapi spṛśet || 5, 11 26 2
pādāḥ sametāścatvāraḥ sampannāḥ sādhakairguṇaiḥ | 5, 11 27 1
vyarthā gatāyuṣo dravyaṁ vinā nāsti guṇodayaḥ || 5, 11 27 2
parīkṣyamāyurbhiṣajā nīrujasyāturasya ca | 5, 11 28 1
āyurjñānaphalaṁ kṛtsnamāyurjñe hyanuvartate || 5, 11 28 2
tatra ślokaḥ | 5, 11 29 1
kriyāpathamatikrāntāḥ kevalaṁ dehamāplutāḥ | 5, 11 29 2
cihnaṁ kurvanti yaddoṣāstadariṣṭaṁ nirucyate || 5, 11 29 3
athāto gomayacūrṇīyamindriyaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 5, 12 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 5, 12 2 1
yasya gomayacūrṇābhaṁ cūrṇaṁ mūrdhani jāyate | 5, 12 3 1
sasnehaṁ bhraśyate caiva māsāntaṁ tasya jīvitam || 5, 12 3 2
nikaṣanniva yaḥ pādau cyutāṁsaḥ paridhāvati | 5, 12 4 1
vikṛtyā na sa loke 'smiṁściraṁ vasati mānavaḥ || 5, 12 4 2
yasya snātānuliptasya pūrvaṁ śuṣyatyuro bhṛśam | 5, 12 5 1
ārdreṣu sarvagātreṣu so 'rdhamāsaṁ na jīvati || 5, 12 5 2
yamuddiśyāturaṁ vaidyaḥ saṁvartayitumauṣadham | 5, 12 6 1
yatamāno na śaknoti durlabhaṁ tasya jīvitam || 5, 12 6 2
vijñātaṁ bahuśaḥ siddhaṁ vidhivaccāvacāritam | 5, 12 7 1
na sidhyatyauṣadhaṁ yasya nāsti tasya cikitsitam || 5, 12 7 2
āhāramupayuñjāno bhiṣajā sūpakalpitam | 5, 12 8 1
yaḥ phalaṁ tasya nāpnoti durlabhaṁ tasya jīvitam || 5, 12 8 2
dūtādhikāre vakṣyāmo lakṣaṇāni mumūrṣatām | 5, 12 9 1
yāni dṛṣṭvā bhiṣak prājñaḥ pratyākhyāyādasaṁyamam || 5, 12 9 2
muktakeśe 'thavā nagne rudatyaprayate 'thavā | 5, 12 10 1
bhiṣagabhyāgataṁ dṛṣṭvā dūtaṁ maraṇamādiśet || 5, 12 10 2
supte bhiṣaji ye dūtāśchindatyapi ca bhindati | 5, 12 11 1
āgacchanti bhiṣak teṣāṁ na bhartāramanuvrajet || 5, 12 11 2
juhvatyagniṁ tathā piṇḍān pitṛbhyo nirvapatyapi | 5, 12 12 1
vaidye dūtā ya āyānti te ghnanti prajighāṁsavaḥ || 5, 12 12 2
kathayatyapraśastāni cintayatyathavā punaḥ | 5, 12 13 1
vaidye dūtā manuṣyāṇāmāgacchanti mumūrṣatām || 5, 12 13 2
mṛtadagdhavinaṣṭāni bhajati vyāharatyapi | 5, 12 14 1
apraśastāni cānyāni vaidye dūtā mumūrṣatām || 5, 12 14 2
vikārasāmānyaguṇe deśe kāle 'thavā bhiṣak | 5, 12 15 1
dūtamabhyāgataṁ dṛṣṭvā nāturaṁ tamupācaret || 5, 12 15 2
dīnabhītadrutatrastamalināmasatīṁ striyam | 5, 12 16 1
trīn vyākṛtīṁśca ṣaṇḍhāṁśca dūtān vidyānmumūrṣatām || 5, 12 16 2
aṅgavyasaninaṁ dūtaṁ liṅginaṁ vyādhitaṁ tathā | 5, 12 17 1
samprekṣya cograkarmāṇaṁ na vaidyo gantumarhati || 5, 12 17 2
āturārthamanuprāptaṁ kharoṣṭrarathavāhanam | 5, 12 18 1
dūtaṁ dṛṣṭvā bhiṣagvidyādāturasya parābhavam || 5, 12 18 2
palālabusamāṁsāsthikeśalomanakhadvijān | 5, 12 19 1
mārjanīṁ musalaṁ śūrpamupānaccarma vicyutam || 5, 12 19 2
tṛṇakāṣṭhatuṣāṅgāraṁ spṛśanto loṣṭamaśma ca | 5, 12 20 1
tatpūrvadarśane dūtā vyāharanti mumūrṣatām || 5, 12 20 2
yasmiṁśca dūte bruvati vākyamāturasaṁśrayam | 5, 12 21 1
paśyennimittamaśubhaṁ taṁ ca nānuvrajedbhiṣak || 5, 12 21 2
tathā vyasaninaṁ pretaṁ pretālaṅkārameva vā | 5, 12 22 1
bhinnaṁ dagdhaṁ vinaṣṭaṁ vā tadvādīni vacāṁsi vā || 5, 12 22 2
raso vā kaṭukastīvro gandho vā kauṇapo mahān | 5, 12 23 1
sparśo vā vipulaḥ krūro yadvānyadaśubhaṁ bhavet || 5, 12 23 2
tatpūrvamabhito vākyaṁ vākyakāle 'thavā punaḥ | 5, 12 24 1
dūtānāṁ vyāhṛtaṁ śrutvā dhīro maraṇamādiśet || 5, 12 24 2
iti dūtādhikāro 'yamuktaḥ kṛtsno mumūrṣatām | 5, 12 25 1
pathyāturakulānāṁ ca vakṣyāmyautpātikaṁ punaḥ || 5, 12 25 2
avakṣutamathotkruṣṭaṁ skhalanaṁ patanaṁ tathā | 5, 12 26 1
ākrośaḥ saṁprahāro vā pratiṣedho vigarhaṇam || 5, 12 26 2
vastroṣṇīṣottarāsaṅgaśchatropānadyugāśrayam | 5, 12 27 1
vyasanaṁ darśanaṁ cāpi mṛtavyasanināṁ tathā || 5, 12 27 2
caityadhvajapatākānāṁ pūrṇānāṁ patanāni ca | 5, 12 28 1
hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṁ bhasmapāṁśubhiḥ || 5, 12 28 2
pathacchedo biḍālena śunā sarpeṇa vā punaḥ | 5, 12 29 1
mṛgadvijānāṁ krūrāṇāṁ giro dīptāṁ diśaṁ prati || 5, 12 29 2
śayanāsanayānānām uttānānāṁ ca darśanam | 5, 12 30 1
ityetānyapraśastāni sarvāṇyāhurmanīṣiṇaḥ || 5, 12 30 2
etāni pathi vaidyena paśyatāturaveśmani | 5, 12 31 1
śṛṇvatā ca na gantavyaṁ tadāgāraṁ vipaścitā || 5, 12 31 2
ityautpātikamākhyātaṁ pathi vaidyavigarhitam | 5, 12 32 1
imāmapi ca budhyeta gṛhāvasthāṁ mumūrṣatām || 5, 12 32 2
praveśe pūrṇakumbhāgnimṛdbījaphalasarpiṣām | 5, 12 33 1
vṛṣabrāhmaṇaratnānnadevatānāṁ ca nirgatim || 5, 12 33 2
agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca | 5, 12 34 1
bhiṣaṅ mumūrṣatāṁ veśma praviśanneva paśyati || 5, 12 34 2
chinnabhinnāni dagdhāni bhagnāni mṛditāni ca | 5, 12 35 1
durbalāni ca sevante mumūrṣorvaiśmikā janāḥ || 5, 12 35 2
śayanaṁ vasanaṁ yānaṁ gamanaṁ bhojanaṁ rutam | 5, 12 36 1
śrūyate 'maṅgalaṁ yasya nāsti tasya cikitsitam || 5, 12 36 2
śayanaṁ vasanaṁ yānamanyaṁ vāpi paricchadam | 5, 12 37 1
pretavadyasya kurvanti suhṛdaḥ preta eva saḥ || 5, 12 37 2
annaṁ vyāpadyate 'tyarthaṁ jyotiścaivopaśāmyati | 5, 12 38 1
nivāte sendhanaṁ yasya tasya nāsti cikitsitam || 5, 12 38 2
āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā | 5, 12 39 1
atimātramamatrāṇi durlabhaṁ tasya jīvitam || 5, 12 39 2
bhavanti cātra | 5, 12 40 1
yaddvādaśabhiradhyāyairvyāsataḥ parikīrtitam | 5, 12 40 2
mumūrṣatāṁ manuṣyāṇāṁ lakṣaṇaṁ jīvitāntakṛt || 5, 12 40 3
tat samāsena vakṣyāmaḥ paryāyāntaramāśritam | 5, 12 41 1
paryāyavacanaṁ hyarthavijñānāyopapadyate || 5, 12 41 2
atyarthaṁ punar eveyaṁ vivakṣā no vidhīyate | 5, 12 42 1
tasminnevādhikaraṇe yat pūrvamabhiśabditam || 5, 12 42 2
vasatāṁ caramaṁ kālaṁ śarīreṣu śarīriṇām | 5, 12 43 1
abhyugrāṇāṁ vināśāya dehebhyaḥ pravivatsatām || 5, 12 43 2
iṣṭāṁstitikṣatāṁ prāṇān kāntaṁ vāsaṁ jihāsatām | 5, 12 44 1
tantrayantreṣu bhinneṣu tamo 'ntyaṁ pravivikṣatām || 5, 12 44 2
vināśāyeha rūpāṇi yānyavasthāntarāṇi ca | 5, 12 45 1
bhavanti tāni vakṣyāmi yathoddeśaṁ yathāgamam || 5, 12 45 2
prāṇāḥ samupatapyante vijñānam uparudhyate | 5, 12 46 1
vamanti balamaṅgāni ceṣṭā vyuparamanti ca || 5, 12 46 2
indriyāṇi vinaśyanti khilībhavati cetanā | 5, 12 47 1
autsukyaṁ bhajate sattvaṁ ceto bhīrāviśatyapi || 5, 12 47 2
smṛtistyajati medhā ca hrīśriyau cāpasarpataḥ | 5, 12 48 1
upaplavante pāpmāna ojastejaśca naśyati || 5, 12 48 2
śīlaṁ vyāvartate 'tyarthaṁ bhaktiśca parivartate | 5, 12 49 1
vikriyante praticchāyāśchāyāśca vikṛtiṁ prati || 5, 12 49 2
śukraṁ pracyavate sthānādunmārgaṁ bhajate 'nilaḥ | 5, 12 50 1
kṣayaṁ māṁsāni gacchanti gacchatyasṛgapi kṣayam || 5, 12 50 2
ūṣmāṇaḥ pralayaṁ yānti viśleṣaṁ yānti sandhayaḥ | 5, 12 51 1
gandhā vikṛtimāyānti bhedaṁ varṇasvarau tathā || 5, 12 51 2
vaivarṇyaṁ bhajate kāyaḥ kāyacchidraṁ viśuṣyati | 5, 12 52 1
dhūmaḥ saṁjāyate mūrdhni dāruṇākhyaśca cūrṇakaḥ || 5, 12 52 2
satataspandanā deśāḥ śarīre ye 'bhilakṣitāḥ | 5, 12 53 1
te stambhānugatāḥ sarve na calanti kathaṁcana || 5, 12 53 2
guṇāḥ śarīradeśānāṁ śītoṣṇamṛdudāruṇāḥ | 5, 12 54 1
viparyāsena vartante sthāneṣvanyeṣu tadvidhāḥ || 5, 12 54 2
nakheṣu jāyate puṣpaṁ paṅko danteṣu jāyate | 5, 12 55 1
jaṭāḥ pakṣmasu jāyante sīmantāścāpi mūrdhani || 5, 12 55 2
bheṣajāni na saṁvṛttiṁ prāpnuvanti yathāruci | 5, 12 56 1
yāni cāpyupapadyante teṣāṁ vīryaṁ na sidhyati || 5, 12 56 2
nānāprakṛtayaḥ krūrā vikārā vividhauṣadhāḥ | 5, 12 57 1
kṣipraṁ samabhivartante pratihatya balaujasī || 5, 12 57 2
śabdaḥ sparśo raso rūpaṁ gandhaśceṣṭā vicintitam | 5, 12 58 1
utpadyante 'śubhānyeva pratikarmapravṛttiṣu || 5, 12 58 2
dṛśyante dāruṇāḥ svapnā daurātmyamupajāyate | 5, 12 59 1
preṣyāḥ pratīpatāṁ yānti pretākṛtirudīryate || 5, 12 59 2
prakṛtirhīyate 'tyarthaṁ vikṛtiścābhivardhate | 5, 12 60 1
kṛtsnamautpātikaṁ ghoram ariṣṭam upalakṣyate || 5, 12 60 2
ityetāni manuṣyāṇāṁ bhavanti vinaśiṣyatām | 5, 12 61 1
lakṣaṇāni yathoddeśaṁ yānyuktāni yathāgamam || 5, 12 61 2
maraṇāyeha rūpāṇi paśyatāpi bhiṣagvidā | 5, 12 62 1
apṛṣṭena na vaktavyaṁ maraṇaṁ pratyupasthitam || 5, 12 62 2
pṛṣṭenāpi na vaktavyaṁ tatra yatropaghātakam | 5, 12 63 1
āturasya bhavedduḥkhamathavānyasya kasyacit || 5, 12 63 2
abruvanmaraṇaṁ tasya nainamiccheccikitsitum | 5, 12 64 1
yasya paśyedvināśāya liṅgāni kuśalo bhiṣak || 5, 12 64 2
liṅgebhyo maraṇākhyebhyo viparītāni paśyatā | 5, 12 65 1
liṅgānyārogyamāgantu vaktavyaṁ bhiṣajā dhruvam || 5, 12 65 2
dūtairautpātikairbhāvaiḥ pathyāturakulāśrayaiḥ | 5, 12 66 1
āturācāraśīleṣṭadravyasaṁpattilakṣaṇaiḥ || 5, 12 66 2
svācāraṁ hṛṣṭamavyaṅgaṁ yaśasyaṁ śuklavāsasam | 5, 12 67 1
amuṇḍam ajaṭaṁ dūtaṁ jātiveśakriyāsamam || 5, 12 67 2
anuṣṭrakharayānastham asaṁdhyāsvagraheṣu ca | 5, 12 68 1
adāruṇeṣu nakṣatreṣvanugreṣu dhruveṣu ca || 5, 12 68 2
vinā caturthīṁ navamīṁ vinā riktāṁ caturdaśīm | 5, 12 69 1
madhyāhnamardharātraṁ ca bhūkampaṁ rāhudarśanam || 5, 12 69 2
vinā deśamaśastaṁ cāśastautpātikalakṣaṇam | 5, 12 70 1
dūtaṁ praśastamavyagraṁ nirdiśedāgataṁ bhiṣak || 5, 12 70 2
dadhyakṣatadvijātīnāṁ vṛṣabhāṇāṁ nṛpasya ca || 5, 12 71 1
ratnānāṁ pūrṇakumbhānāṁ sitasya turagasya ca | 5, 12 72 1
suradhvajapatākānāṁ phalānāṁ yāvakasya ca || 5, 12 72 2
kanyāpuṁvardhamānānāṁ baddhasyaikapaśostasthā | 5, 12 73 1
pṛthivyā uddhṛtāyāśca vahneḥ prajvalitasya ca || 5, 12 73 2
modakānāṁ sumanasāṁ śuklānāṁ candanasya ca | 5, 12 74 1
manojñasyānnapānasya pūrṇasya śakaṭasya ca || 5, 12 74 2
nṛbhirdhenvāḥ savatsāyā vaḍavāyāḥ striyāstathā | 5, 12 75 1
jīvañjīvakasiddhārthasārasapriyavādinām || 5, 12 75 2
haṁsānāṁ śatapatrāṇāṁ cāṣāṇāṁ śikhināṁ tathā | 5, 12 76 1
matsyājadvijaśaṅkhānāṁ priyaṅgūnāṁ ghṛtasya ca || 5, 12 76 2
rucakādarśasiddhārtharocanānāṁ ca darśanam | 5, 12 77 1
gandhaḥ surabhirvarṇaśca suśuklo madhuro rasaḥ || 5, 12 77 2
mṛgapakṣimanuṣyāṇāṁ praśastāśca giraḥ śubhāḥ | 5, 12 78 1
chatradhvajapatākānāmutkṣepaṇamabhiṣṭutiḥ || 5, 12 78 2
bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṁ śabdāḥ puṇyāhanisvanāḥ | 5, 12 79 1
vedādhyayanaśabdāśca sukho vāyuḥ pradakṣiṇaḥ || 5, 12 79 2
pathi veśmapraveśe tu vidyādārogyalakṣaṇam | 5, 12 80 1
maṅgalācārasampannaḥ sāturo vaiśmiko janaḥ || 5, 12 80 2
śraddadhāno 'nukūlaśca prabhūtadravyasaṁgrahaḥ | 5, 12 81 1
dhanaiśvaryasukhāvāptiriṣṭalābhaḥ sukhena ca || 5, 12 81 2
dravyāṇāṁ tatra yogyānāṁ yojanā siddhireva ca | 5, 12 82 1
gṛhaprāsādaśailānāṁ nāgānāmṛṣabhasya ca || 5, 12 82 2
hayānāṁ puruṣāṇāṁ ca svapne samadhirohaṇam | 5, 12 83 1
somārkāgnidvijātīnāṁ gavāṁ nṝṇāṁ payasvinām || 5, 12 83 2
arṇavānāṁ prataraṇaṁ vṛddhiḥ saṁbādhaniḥsṛtiḥ | 5, 12 84 1
svapne devaiḥ sapitṛbhiḥ prasannaiścābhibhāṣaṇam || 5, 12 84 2
darśanaṁ śuklavastrāṇāṁ hradasya vimalasya ca | 5, 12 85 1
māṁsamatsyaviṣāmedhyacchatrādarśaparigrahaḥ || 5, 12 85 2
svapne sumanasāṁ caiva śuklānāṁ darśanaṁ śubham | 5, 12 86 1
aśvagorathayānaṁ ca yānaṁ pūrvottareṇa ca | 5, 12 86 2
rodanaṁ patitotthānaṁ dviṣatāṁ cāvamardanam || 5, 12 86 3
sattvalakṣaṇasaṁyogo bhaktirvaidyadvijātiṣu | 5, 12 87 1
sādhyatvaṁ na ca nirvedastadārogyasya lakṣaṇaṁ || 5, 12 87 2
ārogyādbalamāyuśca sukhaṁ ca labhate mahat | 5, 12 88 1
iṣṭāṁścāpyaparān bhāvān puruṣaḥ śubhalakṣaṇaḥ || 5, 12 88 2
uktaṁ gomayacūrṇīye maraṇārogyalakṣaṇam | 5, 12 89 1
dūtasvapnāturotpātayuktisiddhivyapāśrayam || 5, 12 89 2
itīdamuktaṁ prakṛtaṁ yathātathaṁ tadanvavekṣyaṁ satataṁ bhiṣagvidā | 5, 12 90 1
tathā hi siddhiṁ ca yaśaśca śāśvataṁ sa siddhakarmā labhate dhanāni ca || 5, 12 90 2
athāto 'bhayāmalakīyaṁ rasāyanapādaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 1 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 6, 1 2 0
cikitsitaṁ vyādhiharaṁ pathyaṁ sādhanamauṣadham | 6, 1 3 1
prāyaścittaṁ praśamanaṁ prakṛtisthāpanaṁ hitam || 6, 1 3 2
vidyād bheṣajanāmāni bheṣajaṁ dvividhaṁ ca tat | 6, 1 4 1
svasthasyorjaskaraṁ kiṁcit kiṁcidārtasya roganut || 6, 1 4 2
abheṣajaṁ ca dvividhaṁ bādhanaṁ sānubādhanam | 6, 1 5 1
svasthasyorjaskaraṁ yattu tadvṛṣyaṁ tadrasāyanam || 6, 1 5 2
prāyaḥ prāyeṇa rogāṇāṁ dvitīyaṁ praśame matam | 6, 1 6 1
prāyaḥśabdo viśeṣārtho hy ubhayaṁ hy ubhayārthakṛt || 6, 1 6 2
dīrghamāyuḥ smṛtiṁ medhāmārogyaṁ taruṇaṁ vayaḥ | 6, 1 7 1
prabhāvarṇasvaraudāryaṁ dehendriyabalaṁ param || 6, 1 7 2
vāksiddhiṁ praṇatiṁ kāntiṁ labhate nā rasāyanāt | 6, 1 8 1
lābhopāyo hi śastānāṁ rasādīnāṁ rasāyanam || 6, 1 8 2
apatyasaṁtānakaraṁ yat sadyaḥ sampraharṣaṇam | 6, 1 9 1
vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyaḥ || 6, 1 9 2
bhavatyatipriyaḥ strīṇāṁ yena yenopacīyate | 6, 1 10 1
jīryato 'pyakṣayaṁ śukraṁ phalavadyena dṛśyate || 6, 1 10 2
prabhūtaśākhaḥ śākhīva yena caityo yathā mahān | 6, 1 11 1
bhavatyarcyo bahumataḥ prajānāṁ subahuprajaḥ || 6, 1 11 2
saṁtānamūlaṁ yeneha pretya cānantyamaśnute | 6, 1 12 1
yaśaḥ śriyaṁ balaṁ puṣṭiṁ vājīkaraṇameva tat || 6, 1 12 2
svasthasyorjaskaraṁ tv etad dvividhaṁ proktam auṣadham | 6, 1 13 1
yadvyādhinirghātakaraṁ vakṣyate taccikitsite || 6, 1 13 2
cikitsitārtha etāvān vikārāṇāṁ yadauṣadham | 6, 1 14 1
rasāyanavidhiścāgre vājīkaraṇameva ca || 6, 1 14 2
abheṣajamiti jñeyaṁ viparītaṁ yadauṣadhāt | 6, 1 15 1
tadasevyaṁ niṣevyaṁ tu pravakṣyāmi yadauṣadham || 6, 1 15 2
rasāyanānāṁ dvividhaṁ prayogamṛṣayo viduḥ | 6, 1 16 1
kuṭīprāveśikaṁ caiva vātātapikameva ca || 6, 1 16 2
kuṭīprāveśikasyādau vidhiḥ samupadekṣyate | 6, 1 17 1
nṛpavaidyadvijātīnāṁ sādhūnāṁ puṇyakarmaṇām || 6, 1 17 2
nivāse nirbhaye śaste prāpyopakaraṇe pure | 6, 1 18 1
diśi pūrvottarasyāṁ ca subhūmau kārayetkuṭīm || 6, 1 18 2
vistārotsedhasampannāṁ trigarbhāṁ sūkṣmalocanām | 6, 1 19 1
ghanabhittimṛtusukhāṁ suspaṣṭāṁ manasaḥ priyām || 6, 1 19 2
śabdādīnām aśastānām agamyāṁ strīvivarjitām | 6, 1 20 1
iṣṭopakaraṇopetāṁ sajjavaidyauṣadhadvijām || 6, 1 20 2
athodagayane śukle tithinakṣatrapūjite | 6, 1 21 1
muhūrtakaraṇopete praśaste kṛtavāpanaḥ || 6, 1 21 2
dhṛtismṛtibalaṁ kṛtvā śraddadhānaḥ samāhitaḥ | 6, 1 22 1
vidhūya mānasāndoṣān maitrīṁ bhūteṣu cintayan || 6, 1 22 2
devatāḥ pūjayitvāgre dvijātīṁśca pradakṣiṇam | 6, 1 23 1
devagobrāhmaṇān kṛtvā tatas tāṁ praviśet kuṭīm || 6, 1 23 2
tasyāṁ saṁśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ | 6, 1 24 1
rasāyanaṁ prayuñjīta tatpravakṣyāmi śodhanam || 6, 1 24 2
harītakīnāṁ cūrṇāni saindhavāmalake guḍam | 6, 1 25 1
vacāṁ viḍaṅgaṁ rajanīṁ pippalīṁ viśvabheṣajam || 6, 1 25 2
pibeduṣṇāmbunā jantuḥ snehasvedopapāditaḥ | 6, 1 26 1
tena śuddhaśarīrāya kṛtasaṁsarjanāya ca || 6, 1 26 2
trirātraṁ yāvakaṁ dadyāt pañcāhaṁ vāpi sarpiṣā | 6, 1 27 1
saptāhaṁ vā purāṇasya yāvacchuddhestu varcasaḥ || 6, 1 27 2
śuddhakoṣṭhaṁ tu taṁ jñātvā rasāyanamupācaret | 6, 1 28 1
vayaḥprakṛtisātmyajño yaugikaṁ yasya yadbhavet || 6, 1 28 2
harītakīṁ pañcarasāmuṣṇāmalavaṇāṁ śivām | 6, 1 29 1
doṣānulomanīṁ laghvīṁ vidyāddīpanapācanīm || 6, 1 29 2
āyuṣyāṁ pauṣṭikīṁ dhanyāṁ vayasaḥ sthāpanīṁ parām | 6, 1 30 1
sarvarogapraśamanīṁ buddhīndriyabalapradām || 6, 1 30 2
kuṣṭhaṁ gulmamudāvartaṁ śoṣaṁ pāṇḍvāmayaṁ madam | 6, 1 31 1
arśāṁsi grahaṇīdoṣaṁ purāṇaṁ viṣamajvaram || 6, 1 31 2
hṛdrogaṁ saśirorogam atīsāram arocakam | 6, 1 32 1
kāsaṁ pramehamānāhaṁ plīhānam udaraṁ navam || 6, 1 32 2
kaphaprasekaṁ vaisvaryaṁ vaivarṇyaṁ kāmalāṁ krimīn | 6, 1 33 1
śvayathuṁ tamakaṁ chardiṁ klaibyamaṅgāvasādanam || 6, 1 33 2
srotovibandhān vividhān pralepaṁ hṛdayorasoḥ | 6, 1 34 1
smṛtibuddhipramohaṁ ca jayecchīghraṁ harītakī || 6, 1 34 2
ajīrṇino rūkṣabhujaḥ strīmadyaviṣakarśitāḥ | 6, 1 35 1
severan nābhayām ete kṣuttṛṣṇoṣṇārditāś ca ye || 6, 1 35 2
tān guṇāṁstāni karmāṇi vidyādāmalakīṣvapi | 6, 1 36 1
yānyuktāni harītakyā vīryasya tu viparyayaḥ || 6, 1 36 2
ataścāmṛtakalpāni vidyāt karmabhirīdṛśaiḥ | 6, 1 37 1
harītakīnāṁ śasyāni bhiṣagāmalakasya ca || 6, 1 37 2
oṣadhīnāṁ parā bhūmir himavāñśailasattamaḥ | 6, 1 38 1
tasmātphalāni tajjāni grāhayetkālajāni tu || 6, 1 38 2
āpūrṇarasavīryāṇi kāle kāle yathāvidhi | 6, 1 39 1
ādityapavanacchāyāsalilaprīṇitāni ca || 6, 1 39 2
yāny ajagdhāny apūtīni nirvraṇānyagadāni ca | 6, 1 40 1
teṣāṁ prayogaṁ vakṣyāmi phalānāṁ karma cottamam || 6, 1 40 2
pañcānāṁ pañcamūlānāṁ bhāgān daśapalonmitān | 6, 1 41 1
harītakīsahasraṁ ca triguṇāmalakaṁ navam || 6, 1 41 2
vidārigandhāṁ bṛhatīṁ pṛśniparṇīṁ nidigdhikām | 6, 1 42 1
vidyādvidārigandhādyaṁ śvadaṁṣṭrāpañcamaṁ gaṇam || 6, 1 42 2
bilvāgnimanthaśyonākaṁ kāśmaryamatha pāṭalām | 6, 1 43 1
punarnavāṁ śūrpaparṇyau balām eraṇḍameva ca || 6, 1 43 2
jīvakarṣabhakau medāṁ jīvantīṁ saśatāvarīm | 6, 1 44 1
śarekṣudarbhakāśānāṁ śālīnāṁ mūlameva ca || 6, 1 44 2
ityeṣāṁ pañcamūlānāṁ pañcānāmupakalpayet | 6, 1 45 1
bhāgān yathoktāṁstatsarvaṁ sādhyaṁ daśaguṇe 'mbhasi || 6, 1 45 2
daśabhāgāvaśeṣaṁ tu pūtaṁ taṁ grāhayedrasam | 6, 1 46 1
harītakīśca tāḥ sarvāḥ sarvāṇyāmalakāni ca || 6, 1 46 2
tāni sarvāṇyanasthīni phalānyāpothya kūrcanaiḥ | 6, 1 47 1
vinīya tasminniryūhe cūrṇānīmāni dāpayet || 6, 1 47 2
maṇḍūkaparṇyāḥ pippalyāḥ śaṅkhapuṣpyāḥ plavasya ca | 6, 1 48 1
mustānāṁ saviḍaṅgānāṁ candanāguruṇostathā || 6, 1 48 2
madhukasya haridrāyā vacāyāḥ kanakasya ca | 6, 1 49 1
bhāgāṁś catuṣpalān kṛtvā sūkṣmailāyās tvacas tathā || 6, 1 49 2
sitopalāsahasraṁ ca cūrṇitaṁ tulayādhikam | 6, 1 50 1
tailasya hy āḍhakaṁ tatra dadyāt trīṇi ca sarpiṣaḥ || 6, 1 50 2
sādhyamaudumbare pātre tat sarvaṁ mṛdunāgninā | 6, 1 51 1
jñātvā lehyamadagdhaṁ ca śītaṁ kṣaudreṇa saṁsṛjet || 6, 1 51 2
kṣaudrapramāṇaṁ snehārdhaṁ tatsarvaṁ ghṛtabhājane | 6, 1 52 1
tiṣṭhet saṁmūrchitaṁ tasya mātrāṁ kāle prayojayet || 6, 1 52 2
yā noparundhyādāhāramekaṁ mātrā jarāṁ prati | 6, 1 53 1
ṣaṣṭikaḥ payasā cātra jīrṇe bhojanamiṣyate || 6, 1 53 2
vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye tapodhanāḥ | 6, 1 54 1
rasāyanamidaṁ prāśya babhūvur amitāyuṣaḥ || 6, 1 54 2
muktvā jīrṇaṁ vapuścāgryamavāpustaruṇaṁ vayaḥ | 6, 1 55 1
vītatandrāklamaśvāsā nirātaṅkāḥ samāhitāḥ || 6, 1 55 2
medhāsmṛtibalopetāś cirarātraṁ tapodhanāḥ | 6, 1 56 1
brāhmaṁ tapo brahmacaryaṁ ceruścātyantaniṣṭhayā || 6, 1 56 2
rasāyanamidaṁ brāhmamāyuṣkāmaḥ prayojayet | 6, 1 57 1
dīrgham āyur vayaś cāgryaṁ kāmāṁśceṣṭān samaśnute || 6, 1 57 2
yathoktaguṇānām āmalakānāṁ sahasraṁ piṣṭasvedanavidhinā payasa ūṣmaṇā susvinnamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇayet | 6, 1 58 1
tadāmalakasahasrasvarasaparipītaṁ ,«sthirāpunarnavājīvantīnāgabalābrahmasuvarcalāmaṇḍūkaparṇīśatāvarīśaṅkhapuṣpīpippalīvacāviḍaṅgasvayaṅguptāmṛtā »,«candanāgurumadhukamadhūkapuṣpotpalapadmamālatīyuvatīyūthikācūrṇāṣṭabhāgasaṁyuktaṁ punar »,«nāgabalāsahasrapalasvarasaparipītam anātapaśuṣkaṁ dviguṇitasarpiṣā kṣaudrasarpiṣā vā kṣudraguḍākṛtiṁ kṛtvā śucau dṛḍhe »,«ghṛtabhāvite kumbhe bhasmarāśer adhaḥ sthāpayed antarbhūmeḥ pakṣaṁ kṛtarakṣāvidhānam atharvavedavidā pakṣātyaye coddhṛtya »,«kanakarajatatāmrapravālakālāyasacūrṇāṣṭabhāgasaṁyuktam ardhakarṣavṛddhyā yathoktena vidhinā prātaḥ prātaḥ prayuñjāno 'gnibalam »,«abhisamīkṣya jīrṇe ca ṣaṣṭikaṁ payasā sasarpiṣkam upasevamāno yathoktān guṇān samaśnuta iti ||» 6, 1 58 2
idaṁ rasāyanaṁ brāhmaṁ maharṣigaṇasevitam | 6, 1 59 1
bhavatyarogo dīrghāyuḥ prayuñjāno mahābalaḥ || 6, 1 59 2
kāntaḥ prajānāṁ siddhārthaś candrādityasamadyutiḥ | 6, 1 60 1
śrutaṁ dhārayate sattvamārṣaṁ cāsya pravartate || 6, 1 60 2
dharaṇīdharasāraśca vāyunā samavikramaḥ | 6, 1 61 1
sa bhavatyaviṣaṁ cāsya gātre saṁpadyate viṣam || 6, 1 61 2
bilvo 'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalirbalā | 6, 1 62 1
parṇyaś catasraḥ pippalyaḥ śvadaṁṣṭrā bṛhatīdvayam || 6, 1 62 2
śṛṅgī tāmalakī drākṣā jīvantī puṣkarāguru | 6, 1 63 1
abhayā cāmṛtā ṛddhir jīvakarṣabhakau śaṭī || 6, 1 63 2
mustaṁ punarnavā medā sailā candanamutpalam | 6, 1 64 1
vidārī vṛṣamūlāni kākolī kākanāsikā || 6, 1 64 2
eṣāṁ palonmitān bhāgāñśatāny āmalakasya ca | 6, 1 65 1
pañca dadyāttadaikadhyaṁ jaladroṇe vipācayet || 6, 1 65 2
jñātvā gatarasānyetāny auṣadhānyatha taṁ rasam | 6, 1 66 1
taccāmalakamuddhṛtya niṣkulaṁ tailasarpiṣoḥ || 6, 1 66 2
paladvādaśake bhṛṣṭvā dattvā cārdhatulāṁ bhiṣak | 6, 1 67 1
matsyaṇḍikāyāḥ pūtāyā lehavatsādhu sādhayet || 6, 1 67 2
ṣaṭpalaṁ madhunaścātra siddhaśīte pradāpayet | 6, 1 68 1
catuṣpalaṁ tugākṣīryāḥ pippalīdvipalaṁ tathā || 6, 1 68 2
palamekaṁ nidadhyācca tvagelāpattrakesarāt | 6, 1 69 1
ityayaṁ cyavanaprāśaḥ paramukto rasāyanaḥ || 6, 1 69 2
kāsaśvāsaharaś caiva viśeṣeṇopadiśyate | 6, 1 70 1
kṣīṇakṣatānāṁ vṛddhānāṁ bālānāṁ cāṅgavardhanaḥ || 6, 1 70 2
svarakṣayam urorogaṁ hṛdrogaṁ vātaśoṇitam | 6, 1 71 1
pipāsāṁ śukrasthān doṣāṁścāpyapakarṣati || 6, 1 71 2
asya mātrāṁ prayuñjīta yoparundhyānna bhojanam | 6, 1 72 1
asya prayogāc cyavanaḥ suvṛddho'bhūtpunaryuvā || 6, 1 72 2
medhāṁ smṛtiṁ kāntimanāmayatvam āyuḥprakarṣaṁ balamindriyāṇām | 6, 1 73 1
strīṣu praharṣaṁ paramagnivṛddhiṁ varṇaprasādaṁ pavanānulomyam || 6, 1 73 2
rasāyanasyāsya naraḥ prayogāl labheta jīrṇo 'pi kuṭīpraveśāt | 6, 1 74 1
jarākṛtaṁ rūpamapāsya sarvaṁ bibharti rūpaṁ navayauvanasya || 6, 1 74 2
athāmalakaharītakīnām āmalakavibhītakānāṁ harītakīvibhītakānām āmalakaharītakīvibhītakānāṁ vā palāśatvagavanaddhānāṁ ,«mṛdāvaliptānāṁ kukūlasvinnānām akulakānāṁ palasahasramulūkhale saṁpothya dadhighṛtamadhupalalatailaśarkarāsaṁyuktaṁ »,«bhakṣayed anannabhug yathoktena vidhinā tasyānte yavāgvādibhiḥ pratyavasthāpanam abhyaṅgotsādanaṁ sarpiṣā yavacūrṇaiśca »,«ayaṁca rasāyanaprayogaprakarṣo dvistāvadagnibalam abhisamīkṣya pratibhojanaṁ yūṣeṇa payasā vā ṣaṣṭikaḥ sasarpiṣkaḥ ataḥ paraṁ »,«yathāsukhavihāraḥ kāmabhakṣyaḥ syāt |» 6, 1 75 1
anena prayogeṇarṣayaḥ punar yuvatvam avāpur babhūvuś cānekavarṣaśatajīvino nirvikārāḥ paraśarīrabuddhīndriyabalasamuditāś ceruś ,«cātyantaniṣṭhayā tapaḥ ||» 6, 1 75 2
harītakyāmalakavibhītakapañcapañcamūlaniryūhe ,«pippalīmadhukamadhūkakākolīkṣīrakākolyātmaguptājīvakarṣabhakakṣīraśuklākalkasamprayuktena vidārīsvarasena »,«kṣīrāṣṭaguṇasamprayuktena ca sarpiṣaḥ kumbhaṁ sādhayitvā prayuñjāno 'gnibalasamāṁ mātrāṁ jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṁ śāliṣaṣṭikam »,«uṣṇodakānupānam aśnañjarāvyādhipāpābhicāravyapagatabhayaḥ śarīrendriyabuddhibalam atulam upalabhyāpratihatasarvārambhaḥ »,«paramāyur avāpnuyāt ||» 6, 1 76 0
harītakyāmalakavibhītakaharidrāsthirābalāviḍaṅgāmṛtavallīviśvabheṣajamadhukapippalīsomavalkasiddhena kṣīrasarpiṣā ,«madhuśarkarābhyāmapi ca saṁnīyāmalakasvarasaśataparipītam āmalakacūrṇam ayaścūrṇacaturbhāgasamprayuktaṁ pāṇitalamātraṁ »,«prātaḥ prātaḥ prāśya yathoktena vidhinā sāyaṁ mudgayūṣeṇa payasā vā sasarpiṣkaṁ śāliṣaṣṭikānnam aśnīyāt trivarṣaprayogādasya »,«varṣaśatam ajaraṁ vayas tiṣṭhati śrutam avatiṣṭhate sarvāmayāḥ praśāmyanti viṣamaviṣaṁ bhavati gātre gātram aśmavat sthirībhavati »,«adhṛṣyo bhūtānāṁ bhavati ||» 6, 1 77 0
yathāmarāṇām amṛtaṁ yathā bhogavatāṁ sudhā | 6, 1 78 1
tathābhavan maharṣīṇāṁ rasāyanavidhiḥ purā || 6, 1 78 2
na jarāṁ na ca daurbalyaṁ nāturyaṁ nidhanaṁ na ca | 6, 1 79 1
jagmurvarṣasahasrāṇi rasāyanaparāḥ purā || 6, 1 79 2
na kevalaṁ dīrghamihāyuraśnute rasāyanaṁ yo vidhivanniṣevate | 6, 1 80 1
gatiṁ sa devarṣiniṣevitāṁ śubhāṁ prapadyate brahma tatheti cākṣayam || 6, 1 80 2
abhayāmalakīye 'smin ṣaḍ yogāḥ parikīrtitāḥ | 6, 1 81 1
rasāyanānāṁ siddhānām āyur yair anuvartate || 6, 1 81 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye 'bhayāmalakīyo nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ || 6, 1 82 0
athātaḥ prāṇakāmīyaṁ rasāyanapādaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 2 1 0
iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ || 6, 2 2 0
prāṇakāmāḥ śuśrūṣadhvam idam ucyamānam amṛtam ivāparam aditisutahitakaram acintyādbhutaprabhāvam āyuṣyam ārogyakaraṁ ,«vayasaḥ sthāpanaṁ nidrātandrāśramaklamālasyadaurbalyāpaharam anilakaphapittasāmyakaraṁ sthairyakaram abaddhamāṁsaharam »,«antaragnisaṁdhukṣaṇaṁ prabhāvarṇasvarottamakaraṁ rasāyanavidhānam |» 6, 2 3 1
anena cyavanādayo maharṣayaḥ punaryuvatvam āpur nārīṇāṁ ceṣṭatamā babhūvuḥ sthirasamasuvibhaktamāṁsāḥ ,«susaṁhatasthiraśarīrāḥ suprasannabalavarṇendriyāḥ sarvatrāpratihataparākramāḥ kleśasahāś ca |» 6, 2 3 2
sarve śarīradoṣā bhavanti grāmyāhārād amlatvalavaṇakaṭukakṣāraśukraśākamāṁsatilapalalapiṣṭānnabhojināṁ ,«virūḍhanavaśūkaśamīdhānyaviruddhāsātmyarūkṣakṣārābhiṣyandibhojināṁ klinnagurupūtiparyuṣitabhojināṁ viṣamādhyaśanaprāyāṇāṁ »,«divāsvapnastrīmadyanityānāṁ viṣamātimātravyāyāmasaṁkṣobhitaśarīrāṇāṁ bhayakrodhaśokalobhamohāyāsabahulānām atonimittaṁ hi »,"śithilībhavanti māṁsāni vimucyante saṁdhayaḥ vidahyate raktaṁ viṣyandate cānalpaṁ medaḥ na saṁdhīyate 'sthiṣu majjā śukraṁ na ",«pravartate kṣayamupaityojaḥ sa evaṁbhūte glāyati sīdati nidrātandrālasyasamanvito nirutsāhaḥ śvasiti asamarthaśceṣṭānāṁ »,"śārīramānasīnāṁ naṣṭasmṛtibuddhicchāyo rogāṇām adhiṣṭhānabhūto na sarvamāyuravāpnoti |" 6, 2 3 3
tasmādetāndoṣānavekṣamāṇaḥ sarvān yathoktān ahitān apāsyāhāravihārān rasāyanāni prayoktumarhatītyuktvā bhagavān punarvasur ,"ātreya uvāca ||" 6, 2 3 4
āmalakānāṁ subhūmijānāṁ kālajānām anupahatagandhavarṇarasānām āpūrṇasapramāṇavīryāṇāṁ svarasena ,«punarnavākalkapādasamprayuktena sarpiṣaḥ sādhayedāḍhakam ataḥ paraṁ vidārīsvarasena jīvantīkalkasamprayuktena ataḥ paraṁ »,«caturguṇena payasā balātibalākaṣāyeṇa śatāvarīkalkasaṁyuktena anena krameṇaikaikaṁ śatapākaṁ sahasrapākaṁ vā »,"śarkarākṣaudracaturbhāgasamprayuktaṁ sauvarṇe rājate mārttike vā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayet tadyathoktena vidhinā ",«yathāgni prātaḥ prātaḥ prayojayet jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṁ śāliṣaṣṭikam aśnīyāt |» 6, 2 4 1
asya prayogādvarṣaśataṁ vayo'jaraṁ tiṣṭhati śrutamavatiṣṭhate sarvāmayāḥ praśāmyanti apratihatagatiḥ strīṣu apatyavān bhavatīti || 6, 2 4 2
bṛhaccharīraṁ girisārasāraṁ sthirendriyaṁ cātibalendriyaṁ ca | 6, 2 5 1
adhṛṣyamanyair atikāntarūpaṁ praśastipūjāsukhacittabhāk ca || 6, 2 5 2
balaṁ mahadvarṇaviśuddhir agryā svaro ghanaughastanitānukārī | 6, 2 6 1
bhavatyapatyaṁ vipulaṁ sthiraṁ ca samaśnato yogamimaṁ narasya || 6, 2 6 2
āmalakasahasraṁ pippalīsahasrasamprayuktaṁ palāśataruṇakṣārodakottaraṁ tiṣṭhet tadanugatakṣārodakam anātapaśuṣkam anasthi ,«cūrṇīkṛtaṁ caturguṇābhyāṁ madhusarpirbhyāṁ saṁnīya śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṁ ghṛtabhājanasthaṁ ṣaṇmāsān »,«sthāpayedantarbhūmeḥ |» 6, 2 7 1
tasyottarakālamagnibalasamāṁ mātrāṁ khādet paurvāhṇikaḥ prayogo nāparāhṇikaḥ sātmyāpekṣaścāhāravidhiḥ | 6, 2 7 2
asya prayogād varṣaśatamajaraṁ vayas tiṣṭhatīti samānaṁ pūrveṇa || 6, 2 7 3
āmalakacūrṇāḍhakam ekaviṁśatirātram āmalakasvarasaparipītaṁ madhughṛtāḍhakābhyāṁ dvābhyāmekīkṛtam aṣṭabhāgapippalīkaṁ ,"śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṁ ghṛtabhājanasthaṁ prāvṛṣi bhasmarāśau nidadhyāt tadvarṣānte sātmyapathyāśī prayojayet asya ",«prayogād varṣaśatam ajaram āyus tiṣṭhatīti samānaṁ pūrveṇa ||» 6, 2 8 0
viḍaṅgataṇḍulacūrṇānām āḍhakamāḍhakaṁ pippalītaṇḍulānām adhyardhāḍhakaṁ sitopalāyāḥ sarpistailamadhvāḍhakaiḥ ṣaḍbhir ,«ekīkṛtaṁ ghṛtabhājanasthaṁ prāvṛṣi bhasmarāśāv iti sarvaṁ samānaṁ pūrveṇa yāvad āśīḥ ||» 6, 2 9 0
yathoktaguṇānāmāmalakānāṁ sahasramārdrapalāśadroṇyāṁ sapidhānāyāṁ bāṣpam anudvamantyām āraṇyagomayāgnibhir ,«upasvedayet tāni susvinnaśītāny uddhṛtakulakāny āpothyāḍhakena pippalīcūrṇānāmāḍhakena ca viḍaṅgataṇḍulacūrṇānām adhyardhena »,«cāḍhakena śarkarāyā dvābhyāṁ dvābhyām āḍhakābhyāṁ tailasya madhunaḥ sarpiṣaśca saṁyojya śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe »,«sthāpayed ekaviṁśatirātram ata ūrdhvaṁ prayogaḥ asya prayogādvarṣaśatam ajaram āyus tiṣṭhatīti samānaṁ pūrveṇa ||» 6, 2 10 0
dhanvani kuśāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇavarṇamṛttike vā vyapagataviṣaśvāpadapavanasalilāgnidoṣe ,«karṣaṇavalmīkaśmaśānacaityoṣarāvasathavarjite deśe yathartusukhapavanasalilādityasevite jātāny anupahatāny anadhyārūḍhāny »,«abālāny ajīrṇāny adhigatavīryāṇi śīrṇapurāṇaparṇāny asaṁjātāny aparṇāni tapasi tapasye vā māse śuciḥ prayataḥ kṛtadevārcanaḥ svasti »,«vācayitvā dvijātīn cale sumuhūrte nāgabalāmūlāny uddharet teṣāṁ suprakṣālitānāṁ tvakpiṇḍam āmramātram akṣamātraṁ vā »,"ślakṣṇapiṣṭamāloḍya payasā prātaḥ prayojayet cūrṇīkṛtāni vā pibet payasā madhusarpirbhyāṁ vā saṁyojya bhakṣayet jīrṇe ca ",«kṣīrasarpirbhyāṁ śāliṣaṣṭikam aśnīyāt |» 6, 2 11 1
saṁvatsaraprayogādasya varṣaśatamajaraṁ vayastiṣṭhatīti samānaṁ pūrveṇa || 6, 2 11 2
balātibalācandanāgurudhavatiniśakhadiraśiṁśapāsanasvarasāḥ punarnavāntāścauṣadhayo daśa nāgabalayā vyākhyātāḥ | 6, 2 12 1
svarasānāmalābhe tv ayaṁ svarasavidhiś cūrṇānām āḍhakam āḍhakam udakasyāhorātrāsthitaṁ mṛditapūtaṁ svarasavat prayojyam || 6, 2 12 2
bhallātakāny anupahatāny anāmayāny āpūrṇarasapramāṇavīryāṇi pakvajāmbavaprakāśāni śucau śukre vā māse saṁgṛhya yavapalle ,«māṣapalle vā nidhāpayet tāni caturmāsasthitāni sahasi sahasye vā māse prayoktum ārabheta śītasnigdhamadhuropaskṛtaśarīraḥ |» 6, 2 13 1
pūrvaṁ daśabhallātakānyāpothyāṣṭaguṇenāmbhasā sādhu sādhayet teṣāṁ rasamaṣṭabhāgāvaśeṣaṁ pūtaṁ sapayaskaṁ pibet ,«sarpiṣāntar mukham abhyajya |» 6, 2 13 2
tāny ekaikabhallātakotkarṣāpakarṣeṇa daśabhallātakāny ā triṁśataḥ prayojyāni nātaḥ paramutkarṣaḥ | 6, 2 13 3
prayogavidhānena sahasrapara eva bhallātakaprayogaḥ | 6, 2 13 4
jīrṇe ca sasarpiṣā payasā śāliṣaṣṭikāśanam upacāraḥ prayogānte ca dvis tāvat payasaivopacāraḥ | 6, 2 13 5
tatprayogādvarṣaśatamajaraṁ vayas tiṣṭhatīti samānaṁ pūrveṇa || 6, 2 13 6
bhallātakānāṁ jarjarīkṛtānāṁ piṣṭasvedanaṁ pūrayitvā bhūmāv ākaṇṭhaṁ nikhātasya snehabhāvitasya dṛḍhasyopari ,«kumbhasyāropyoḍupenāpidhāya kṛṣṇamṛttikāvaliptaṁ gomayāgnibhir upasvedayet teṣāṁ yaḥ svarasaḥ kumbhaṁ prapadyeta tam »,«aṣṭabhāgamadhusamprayuktaṁ dviguṇaghṛtam adyāt tatprayogādvarṣaśatamajaraṁ vayastiṣṭhatīti samānaṁ pūrveṇa ||» 6, 2 14 0
bhallātakatailapātraṁ sapayaskaṁ madhukena kalkenākṣamātreṇa śatapākaṁ kuryāditi samānaṁ pūrveṇa || 6, 2 15 0
bhallātakasarpiḥ bhallātakakṣīraṁ bhallātakakṣaudraṁ guḍabhallātakaṁ bhallātakayūṣaḥ bhallātakatailaṁ bhallātakapalalaṁ ,«bhallātakasaktavaḥ bhallātakalavaṇaṁ bhallātakatarpaṇam iti bhallātakavidhānamuktaṁ bhavati ||» 6, 2 16 0
bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca | 6, 2 17 1
bhavantyamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi || 6, 2 17 2
ete daśavidhāstveṣāṁ prayogāḥ parikīrtitāḥ | 6, 2 18 1
rogaprakṛtisātmyajñas tān prayogān prakalpayet || 6, 2 18 2
kaphajo na sa rogo'sti na vibandho'sti kaścana | 6, 2 19 1
yaṁ na bhallātakaṁ hanyācchīghraṁ medhāgnivardhanam || 6, 2 19 2
prāṇakāmāḥ purā jīrṇāścyavanādyā maharṣayaḥ | 6, 2 20 1
rasāyanaiḥ śivair etair babhūvur amitāyuṣaḥ || 6, 2 20 2
brāhmaṁ tapo brahmacaryamadhyātmadhyānameva ca | 6, 2 21 1
dīrghāyuṣo yathākāmaṁ saṁbhṛtya tridivaṁ gatāḥ || 6, 2 21 2
tasmādāyuḥprakarṣārthaṁ prāṇakāmaiḥ sukhārthibhiḥ | 6, 2 22 1
rasāyanavidhiḥ sevyo vidhivat susamāhitaiḥ || 6, 2 22 2
rasāyanānāṁ saṁyogāḥ siddhā bhūtahitaiṣiṇā | 6, 2 23 1
nirdiṣṭāḥ prāṇakāmīye saptatriṁśanmaharṣiṇā || 6, 2 23 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye prāṇakāmīyo nāma rasāyanapādo dvitīyaḥ || 6, 2 24 0
athātaḥ karapracitīyaṁ rasāyanapādaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 3, 1 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 6, 3, 1 2 0
karapracitānāṁ yathoktaguṇānām āmalakānāmuddhṛtāsthnāṁ śuṣkacūrṇitānāṁ punarmāghe phālgune vā māse triḥsaptakṛtvaḥ ,«svarasaparipītānāṁ punaḥ śuṣkacūrṇīkṛtānām āḍhakam ekaṁ grāhayet atha jīvanīyānāṁ bṛṁhaṇīyānāṁ stanyajananānāṁ »,"śukrajananānāṁ vayaḥsthāpanānāṁ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktānām auṣadhagaṇānāṁ ",«candanāgurudhavatiniśakhadiraśiṁśapāsanasārāṇāṁ cāṇuśaḥ kṛttānām abhayāvibhītakapippalīvacācavyacitrakaviḍaṅgānāṁ ca »,«samastānāmāḍhakamekaṁ daśaguṇenāmbhasā sādhayet tasminnāḍhakāvaśeṣe rase supūte tāny āmalakacūrṇāni dattvā gomayāgnibhir »,«vaṁśavidalaśaratejanāgnibhir vā sādhayed yāvad apanayādrasasya tam anupadagdham upahṛtyāyasīṣu pātrīṣvāstīrya śoṣayet suśuṣkaṁ »,«tat kṛṣṇājinasyopari dṛṣadi ślakṣṇapiṣṭam ayaḥsthālyāṁ nidhāpayet samyak taccūrṇam ayaś cūrṇāṣṭabhāgasamprayuktaṁ »,«madhusarpirbhyām agnibalam abhisamīkṣya prayojayediti ||» 6, 3, 1 3 0
etadrasāyanaṁ pūrvaṁ vasiṣṭhaḥ kaśyapo 'ṅgirāḥ | 6, 3, 1 4 1
jamadagnirbharadvājo bhṛguranye ca tadvidhāḥ || 6, 3, 1 4 2
prayujya prayatā muktāḥ śramavyādhijarābhayāt | 6, 3, 1 5 1
yāvad aicchaṁs tapastepus tatprabhāvān mahābalāḥ || 6, 3, 1 5 2
idaṁ rasāyanaṁ cakre brahmā vārṣasahasrikam | 6, 3, 1 6 1
jarāvyādhipraśamanaṁ buddhīndriyabalapradam || 6, 3, 1 6 2
tapasā brahmacaryeṇa yānena praśamena ca | 6, 3, 1 7 1
rasāyanavidhānena kālayuktena cāyuṣā || 6, 3, 1 7 2
sthitā maharṣayaḥ pūrvaṁ nahi kiṁcid rasāyanam | 6, 3, 1 8 1
grāmyānāmanyakāryāṇāṁ sidhyatyaprayatātmanām || 6, 3, 1 8 2
saṁvatsaraṁ payovṛttirgavāṁ madhye vaset sadā | 6, 3, 1 9 1
sāvitrīṁ manasā dhyāyan brahmacārī yatendriyaḥ || 6, 3, 1 9 2
saṁvatsarānte pauṣīṁ vā māghīṁ vā phālgunīṁ tithim | 6, 3, 1 10 1
tryahoṣavāsī śuklasya praviśyāmalakīvanam || 6, 3, 1 10 2
bṛhatphalāḍhyam āruhya drumaṁ śākhāgataṁ phalam | 6, 3, 1 11 1
gṛhītvā pāṇinā tiṣṭhejjapan brahmāmṛtāgamāt || 6, 3, 1 11 2
tadā hy avaśyamamṛtaṁ vasatyāmalake kṣaṇam | 6, 3, 1 12 1
śarkarāmadhukalpāni snehavanti mṛdūni ca || 6, 3, 1 12 2
bhavantyamṛtasaṁyogāttāni yāvanti bhakṣayet | 6, 3, 1 13 1
jīved varṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ || 6, 3, 1 13 2
sauhityameṣāṁ gatvā tu bhavatyamarasaṁnibhaḥ | 6, 3, 1 14 1
svayaṁ cāsyopatiṣṭhante śrīr vedā vākca rūpiṇī || 6, 3, 1 14 2
triphalāyā rase mūtre gavāṁ kṣāre ca lāvaṇe | 6, 3, 1 15 1
krameṇa ceṅgudīkṣāre kiṁśukakṣāra eva ca || 6, 3, 1 15 2
tīkṣṇāyasasya pattrāṇi vahnivarṇāni sādhayet | 6, 3, 1 16 1
caturaṅguladīrghāṇi tilotsedhatanūni ca || 6, 3, 1 16 2
jñātvā tānyañjanābhāni sūkṣmacūrṇāni kārayet | 6, 3, 1 17 1
tāni cūrṇāni madhunā rasenāmalakasya ca || 6, 3, 1 17 2
yuktāni lehavatkumbhe sthitāni ghṛtabhāvite | 6, 3, 1 18 1
saṁvatsaraṁ nidheyāni yavapalle tathaiva ca || 6, 3, 1 18 2
dadyādāloḍanaṁ māse sarvatrāloḍayan budhaḥ | 6, 3, 1 19 1
saṁvatsarātyaye tasya prayogo madhusarpiṣā || 6, 3, 1 19 2
prātaḥ prātarbalāpekṣī sātmyaṁ jīrṇe ca bhojanam | 6, 3, 1 20 1
eṣa eva ca lauhānāṁ prayogaḥ saṁprakīrtitaḥ || 6, 3, 1 20 2
nābhighātairna cātaṅkairjarayā na ca mṛtyunā | 6, 3, 1 21 1
sa dhṛṣyaḥ syādgajaprāṇaḥ sadā cātibalendriyaḥ || 6, 3, 1 21 2
dhīmān yaśasvī vāksiddhaḥ śrutadhārī mahādhanaḥ | 6, 3, 1 22 1
bhavetsamāṁ prayuñjāno naro lauharasāyanam || 6, 3, 1 22 2
anenaiva vidhānena hemnaśca rajatasya ca | 6, 3, 1 23 1
āyuḥprakarṣakṛtsiddhaḥ prayogaḥ sarvaroganut || 6, 3, 1 23 2
aindrī matsyākhyako brāhmī vacā brahmasuvarcalā | 6, 3, 1 24 1
pippalyo lavaṇaṁ hema śaṅkhapuṣpī viṣaṁ ghṛtam || 6, 3, 1 24 2
eṣāṁ triyavakān bhāgān hemasarpirviṣair vinā | 6, 3, 1 25 1
dvau yavau tatra hemnastu tilaṁ dadyādviṣasya ca || 6, 3, 1 25 2
sarpiṣaśca palaṁ dadyāttadaikadhyaṁ prayojayet | 6, 3, 1 26 1
ghṛtaprabhūtaṁ sakṣaudraṁ jīrṇe cānnaṁ praśasyate || 6, 3, 1 26 2
jarāvyādhipraśamanaṁ smṛtimedhākaraṁ param | 6, 3, 1 27 1
āyuṣyaṁ pauṣṭikaṁ dhanyaṁ svaravarṇaprasādanam || 6, 3, 1 27 2
paramojaskaraṁ caitatsiddhamaindraṁ rasāyanam | 6, 3, 1 28 1
nainat prasahate kṛtyā nālakṣmīrna viṣaṁ na ruk || 6, 3, 1 28 2
śvitraṁ sakuṣṭhaṁ jaṭharāṇi gulmāḥ plīhā purāṇo viṣamajvaraśca | 6, 3, 1 29 1
medhāsmṛtijñānaharāśca rogāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ || 6, 3, 1 29 2
maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam | 6, 3, 1 30 1
raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ || 6, 3, 1 30 2
āyuḥpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravardhanāni | 6, 3, 1 31 1
medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa ca śaṅkhapuṣpī || 6, 3, 1 31 2
pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā | 6, 3, 1 32 1
rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṁ prayojayet || 6, 3, 1 32 2
tisrastisrastu pūrvāhṇaṁ bhuktvāgre bhojanasya ca | 6, 3, 1 33 1
pippalyaḥ kiṁśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ || 6, 3, 1 33 2
prayojyā madhurasammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā | 6, 3, 1 34 1
jetuṁ kāsaṁ kṣayaṁ śoṣaṁ śvāsaṁ hikkāṁ galāmayān || 6, 3, 1 34 2
arśāṁsi grahaṇīdoṣaṁ pāṇḍutāṁ viṣamajvaram | 6, 3, 1 35 1
vaisvaryaṁ pīnasaṁ śophaṁ gulmaṁ vātabalāsakam || 6, 3, 1 35 2
kramavṛddhyā daśāhāni daśapaippalikaṁ dinam | 6, 3, 1 36 1
vardhayet payasā sārdhaṁ tathaivāpanayet punaḥ || 6, 3, 1 36 2
jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṁ kṣīrasarpiṣā | 6, 3, 1 37 1
pippalīnāṁ sahasrasya prayogo'yaṁ rasāyanam || 6, 3, 1 37 2
piṣṭās tā balibhiḥ sevyāḥ śṛtā madhyabalair naraiḥ | 6, 3, 1 38 1
cūrṇīkṛtā hrasvabalair yojyā doṣāmayān prati || 6, 3, 1 38 2
daśapaippalikaḥ śreṣṭho madhyamaḥ ṣaṭ prakīrtitaḥ | 6, 3, 1 39 1
prayogo yas triparyantaḥ sa kanīyān sa cābalaiḥ || 6, 3, 1 39 2
bṛṁhaṇaṁ svaryam āyuṣyaṁ plīhodaravināśanam | 6, 3, 1 40 1
vayasaḥ sthāpanaṁ medhyaṁ pippalīnāṁ rasāyanam || 6, 3, 1 40 2
jaraṇānte 'bhayām ekāṁ prāgbhuktād dve vibhītake | 6, 3, 1 41 1
bhuktvā tu madhusarpirbhyāṁ catvāryāmalakāni ca || 6, 3, 1 41 2
prayojayan samām ekāṁ triphalāyā rasāyanam | 6, 3, 1 42 1
jīved varṣaśataṁ pūrṇam ajaro 'vyādhireva ca || 6, 3, 1 42 2
traiphalenāyasīṁ pātrīṁ kalkenālepayen navām | 6, 3, 1 43 1
tam ahorātrikaṁ lepaṁ pibet kṣaudrodakāplutam || 6, 3, 1 43 2
prabhūtasneham aśanaṁ jīrṇe tatra praśasyate | 6, 3, 1 44 1
ajaro 'ruk samābhyāsāj jīvec caiva samāḥ śatam || 6, 3, 1 44 2
madhukena tugākṣīryā pippalyā kṣaudrasarpiṣā | 6, 3, 1 45 1
triphalā sitayā cāpi yuktā siddhaṁ rasāyanam || 6, 3, 1 45 2
sarvalauhaiḥ suvarṇena vacayā madhusarpiṣā | 6, 3, 1 46 1
viḍaṅgapippalībhyāṁ ca triphalā lavaṇena ca || 6, 3, 1 46 2
saṁvatsaraprayogeṇa medhāsmṛtibalapradā | 6, 3, 1 47 1
bhavatyāyuḥpradā dhanyā jarāroganibarhaṇī || 6, 3, 1 47 2
anamlaṁ ca kaṣāyaṁ ca kaṭu pāke śilājatu | 6, 3, 1 48 1
nātyuṣṇaśītaṁ dhātubhyaścaturbhyastasya sambhavaḥ || 6, 3, 1 48 2
hemnaśca rajatāttāmrādvarāt kṛṣṇāyasādapi | 6, 3, 1 49 1
rasāyanaṁ tadvidhibhistad vṛṣyaṁ tacca roganut || 6, 3, 1 49 2
vātapittakaphaghnaiśca niryūhais tat subhāvitam | 6, 3, 1 50 1
vīryotkarṣaṁ paraṁ yāti sarvairekaikaśo 'pi vā || 6, 3, 1 50 2
prakṣiptoddhṛtam apy enat punas tat prakṣiped rase | 6, 3, 1 51 1
koṣṇe saptāhametena vidhinā tasya bhāvanā || 6, 3, 1 51 2
pūrvoktena vidhānena lohaiścūrṇīkṛtaiḥ saha | 6, 3, 1 52 1
tatpītaṁ payasā dadyād dīrghamāyuḥ sukhānvitam || 6, 3, 1 52 2
jarāvyādhipraśamanaṁ dehadārḍhyakaraṁ param | 6, 3, 1 53 1
medhāsmṛtikaraṁ dhanyaṁ kṣīrāśī tatprayojayet || 6, 3, 1 53 2
prayogaḥ saptasaptāhās trayaś caikaśca saptakaḥ | 6, 3, 1 54 1
nirdiṣṭas trividhastasya paro madhyo'varastathā || 6, 3, 1 54 2
palamardhapalaṁ karṣo mātrā tasya tridhā matā | 6, 3, 1 55 1
jāterviśeṣaṁ savidhiṁ tasya vakṣyāmyataḥ param || 6, 3, 1 55 2
hemādyāḥ sūryasaṁtaptāḥ sravanti giridhātavaḥ | 6, 3, 1 56 1
jatvābhaṁ mṛdu mṛtsnācchaṁ yanmalaṁ tacchilājatu || 6, 3, 1 56 2
madhuraśca satiktaśca japāpuṣpanibhaśca yaḥ | 6, 3, 1 57 1
kaṭurvipāke śītaśca sa suvarṇasya nisravaḥ || 6, 3, 1 57 2
rūpyasya kaṭukaḥ śvetaḥ śītaḥ svādu vipacyate | 6, 3, 1 58 1
tāmrasya barhikaṇṭhābhastiktoṣṇaḥ pacyate kaṭu || 6, 3, 1 58 2
yastu guggulukābhāsastiktako lavaṇānvitaḥ | 6, 3, 1 59 1
kaṭurvipāke śītaśca sarvaśreṣṭhaḥ sa cāyasaḥ || 6, 3, 1 59 2
gomūtragandhayaḥ sarve sarvakarmasu yaugikāḥ | 6, 3, 1 60 1
rasāyanaprayogeṣu paścimastu viśiṣyate || 6, 3, 1 60 2
yathākramaṁ vātapitte śleṣmapitte kaphe triṣu | 6, 3, 1 61 1
viśeṣataḥ praśasyante malā hemādidhātujāḥ || 6, 3, 1 61 2
śilājatuprayogeṣu vidāhīni gurūṇi ca | 6, 3, 1 62 1
varjayet sarvakālaṁ tu kulatthānparivarjayet || 6, 3, 1 62 2
te hy atyantaviruddhatvād aśmano bhedanāḥ param | 6, 3, 1 63 1
loke dṛṣṭāstatasteṣāṁ prayogaḥ pratiṣidhyate || 6, 3, 1 63 2
payāṁsi takrāṇi rasāḥ sayūṣās toyaṁ samūtrā vividhāḥ kaṣāyāḥ | 6, 3, 1 64 1
āloḍanārthaṁ girijasya śastās te te prayojyāḥ prasamīkṣya kāryam || 6, 3, 1 64 2
na so 'sti rogo bhuvi sādhyarūpaḥ śilāhvayaṁ yaṁ na jayet prasahya | 6, 3, 1 65 1
tat kālayogairvidhibhiḥ prayuktaṁ svasthasya corjāṁ vipulāṁ dadāti || 6, 3, 1 65 2
karapracitike pāde daśa ṣaṭ ca maharṣiṇā | 6, 3, 1 66 1
rasāyanānāṁ siddhānāṁ saṁyogāḥ samudāhṛtāḥ || 6, 3, 1 66 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye karapracitīyo nāma rasāyanapādastṛtīyaḥ || 6, 3, 1 67 0
athāta āyurvedasamutthānīyaṁ rasāyanapādaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 3, 2 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 6, 3, 2 2 0
ṛṣayaḥ khalu kadācicchālīnā yāyāvarāśca grāmyauṣadhyāhārāḥ santaḥ sāmpannikā mandaceṣṭā nātikalyāśca prāyeṇa babhūvuḥ | 6, 3, 2 3 1
te sarvāsām itikartavyatānām asamarthāḥ santo grāmyavāsakṛtamātmadoṣaṁ matvā pūrvanivāsam apagatagrāmyadoṣaṁ śivaṁ puṇyam ,«udāraṁ medhyam agamyam asukṛtibhir gaṅgāprabhavam amaragandharvakiṁnarānucaritam »,«anekaratnanicayamacintyādbhutaprabhāvaṁ brahmarṣisiddhacāraṇānucaritaṁ divyatīrthauṣadhiprabhavam atiśaraṇyaṁ himavantam »,«amarādhipatiguptaṁ jagmur bhṛgvaṅgiro'trivasiṣṭhakaśyapāgastyapulastyavāmadevāsitagautamaprabhṛtayo maharṣayaḥ ||» 6, 3, 2 3 2
tān indraḥ sahasradṛg amaragurur abravītsvāgataṁ brahmavidāṁ jñānatapodhanānāṁ brahmarṣīṇām | 6, 3, 2 4 1
asti nanu vo glānir aprabhāvatvaṁ vaisvaryaṁ vaivarṇyaṁ ca grāmyavāsakṛtam asukham asukhānubandhaṁ ca grāmyo hi vāso mūlam ,«aśastānāṁ tat kṛtaḥ puṇyakṛdbhir anugrahaḥ prajānāṁ svaśarīramavekṣituṁ kālaḥ kālaścāyamāyurvedopadeśasya brahmarṣīṇām »,"ātmanaḥ prajānāṁ cānugrahārtham āyurvedamaśvinau mahyaṁ prāyacchatāṁ prajāpatiraśvibhyāṁ prajāpataye brahmā prajānām ",«alpam āyur jarāvyādhibahulam asukham asukhānubandham alpatvād alpatapodamaniyamadānādhyayanasaṁcayaṁ matvā puṇyatamam »,"āyuḥprakarṣakaraṁ jarāvyādhipraśamanam ūrjaskaram amṛtaṁ śivaṁ śaraṇyamudāraṁ bhavanto mattaḥ śrotumarhatāthopadhārayituṁ ",«prakāśayituṁ ca prajānugrahārthamārṣaṁ brahma ca prati maitrīṁ kāruṇyam ātmanaś cānuttamaṁ puṇyamudāraṁ brāhmamakṣayaṁ »,«karmeti ||» 6, 3, 2 4 2
tacchrutvā vibudhapativacanam ṛṣayaḥ sarva evāmaravaram ṛgbhis tuṣṭuvuḥ prahṛṣṭāśca tadvacanamabhinananduśceti || 6, 3, 2 5 0
athendras tadāyurvedāmṛtam ṛṣibhyaḥ saṁkramyovāca etatsarvamanuṣṭheyam ayaṁ ca śivaḥ kālo rasāyanānāṁ divyāścauṣadhayo ,«himavatprabhavāḥ prāptavīryāḥ tadyathā aindrī brāhmī payasyā kṣīrapuṣpī śrāvaṇī mahāśrāvaṇī śatāvarī vidārī jīvantī punarnavā »,«nāgabalā sthirā vacā chattrā aticchatrā medā mahāmedā jīvanīyāścānyāḥ payasā prayuktāḥ ṣaṇmāsāt paramāyurvayaśca »,«taruṇamanāmayatvaṁ svaravarṇasampadam upacayaṁ medhāṁ smṛtimuttamabalam iṣṭāṁścāparān bhāvān āvahanti siddhāḥ ||» 6, 3, 2 6 0
brahmasuvarcalā nāmauṣadhir yā hiraṇyakṣīrā puṣkarasadṛśapattrā ādityaparṇī nāmauṣadhiryā sūryakāntā iti vijñāyate suvarṇakṣīrā ,«sūryamaṇḍalākārapuṣpā ca nārīnāmauṣadhiḥ aśvabalā iti vijñāyate yā bilvajasadṛśapattrā kāṣṭhagodhā nāmauṣadhir godhākārā »,«sarpānāmauṣadhiḥ sarpākārā somo nāmauṣadhirājaḥ pañcadaśaparvā sa soma iva hīyate vardhate ca padmā nāmauṣadhiḥ padmākārā »,«padmaraktā padmagandhā ca ajānām auṣadhiḥ ajaśṛṅgī iti vijñāyate nīlā nāmauṣadhistu nīlakṣīrā nīlapuṣpā latāpratānabahuleti »,"āsāmoṣadhīnāṁ yāṁ yāmevopalabheta tasyās tasyāḥ svarasasya sauhityaṁ gatvā snehabhāvitāyām ārdrapalāśadroṇyāṁ sapidhānāyāṁ ",«digvāsāḥ śayīta tatra pralīyate ṣaṇmāsena punaḥ sambhavati tasyājaṁ payaḥ pratyavasthāpanaṁ ṣaṇmāsena devatānukārī bhavati »,«vayovarṇasvarākṛtibalaprabhābhiḥ svayaṁ cāsya sarvavācogatāni prādurbhavanti divyaṁ cāsya cakṣuḥ śrotraṁ ca bhavati gatir »,«yojanasahasraṁ daśavarṣasahasrāṇy āyur anupadravaṁ ceti ||» 6, 3, 2 7 0
divyānāmoṣadhīnāṁ yaḥ prabhāvaḥ sa bhavadvidhaiḥ | 6, 3, 2 8 1
śakyaḥ soḍhumaśakyastu syātsoḍhumakṛtātmabhiḥ || 6, 3, 2 8 2
oṣadhīnāṁ prabhāveṇa tiṣṭhatāṁ sve ca karmaṇi | 6, 3, 2 9 1
bhavatāṁ nikhilaṁ śreyaḥ sarvamevopapatsyate || 6, 3, 2 9 2
vānaprasthairgṛhasthaiśca prayatairniyatātmabhiḥ | 6, 3, 2 10 1
śakyā oṣadhayo hy etāḥ sevituṁ viṣayābhijāḥ || 6, 3, 2 10 2
yāstu kṣetraguṇaisteṣāṁ madhyamena ca karmaṇā | 6, 3, 2 11 1
mṛduvīryatarās tāsāṁ vidhirjñeyaḥ sa eva tu || 6, 3, 2 11 2
paryeṣṭuṁ tāḥ prayoktuṁ vā ye 'samarthāḥ sukhārthinaḥ | 6, 3, 2 12 1
rasāyanavidhisteṣāmayamanyaḥ praśasyate || 6, 3, 2 12 2
balyānāṁ jīvanīyānāṁ bṛṁhaṇīyāś ca yā daśa | 6, 3, 2 13 1
vayasaḥ sthāpanānāṁ ca khadirasyāsanasya ca || 6, 3, 2 13 2
kharjūrāṇāṁ madhūkānāṁ mustānāmutpalasya ca | 6, 3, 2 14 1
mṛdvīkānāṁ viḍaṅgānāṁ vacāyāścitrakasya ca || 6, 3, 2 14 2
śatāvaryāḥ payasyāyāḥ pippalyā joṅgakasya ca | 6, 3, 2 15 1
ṛddhyā nāgabalāyāśca dvāradāyā dhavasya ca || 6, 3, 2 15 2
triphalākaṇṭakāryoś ca vidāryāścandanasya ca | 6, 3, 2 16 1
ikṣūṇāṁ śaramūlānāṁ śrīparṇyāstiniśasya ca || 6, 3, 2 16 2
rasāḥ pṛthak pṛthag grāhyāḥ palāśakṣāra eva ca | 6, 3, 2 17 1
eṣāṁ palonmitān bhāgān payo gavyaṁ caturguṇam || 6, 3, 2 17 2
dve pātre tilatailasya dve ca gavyasya sarpiṣaḥ | 6, 3, 2 18 1
tat sādhyaṁ sarvam ekatra susiddhaṁ snehamuddharet || 6, 3, 2 18 2
tatrāmalakacūrṇānāmāḍhakaṁ śatabhāvitam | 6, 3, 2 19 1
svarasenaiva dātavyaṁ kṣaudrasyābhinavasya ca || 6, 3, 2 19 2
śarkarācūrṇapātraṁ ca prasthamekaṁ pradāpayet | 6, 3, 2 20 1
tugākṣīryāḥ sapippalyāḥ sthāpyaṁ saṁmūrchitaṁ ca tat || 6, 3, 2 20 2
sucaukṣe mārttike kumbhe māsārdhaṁ ghṛtabhāvite | 6, 3, 2 21 1
mātrāmagnisamāṁ tasya tata ūrdhvaṁ prayojayet || 6, 3, 2 21 2
hematāmrapravālānām ayasaḥ sphaṭikasya ca | 6, 3, 2 22 1
muktāvaiḍūryaśaṅkhānāṁ cūrṇānāṁ rajatasya ca || 6, 3, 2 22 2
prakṣipya ṣoḍaśīṁ mātrāṁ vihāyāyāsamaithunam | 6, 3, 2 23 1
jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṁ kṣīrasarpiṣā || 6, 3, 2 23 2
sarvarogapraśamanaṁ vṛṣyamāyuṣyam uttamam | 6, 3, 2 24 1
sattvasmṛtiśarīrāgnibuddhīndriyabalapradam || 6, 3, 2 24 2
paramūrjaskaraṁ caiva varṇasvarakaraṁ tathā | 6, 3, 2 25 1
viṣālakṣmīpraśamanaṁ sarvavācogatapradam || 6, 3, 2 25 2
siddhārthatāṁ cābhinavaṁ vayaśca prajāpriyatvaṁ ca yaśaśca loke | 6, 3, 2 26 1
prayojyam icchadbhiridaṁ yathāvad rasāyanaṁ brāhmamudāravīryam || 6, 3, 2 26 2
samarthānāmarogāṇāṁ dhīmatāṁ niyatātmanām | 6, 3, 2 27 1
kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṁ paricchadavatāṁ hitaḥ || 6, 3, 2 27 2
ato'nyathā tu ye teṣāṁ sauryamārutiko vidhiḥ | 6, 3, 2 28 1
tayoḥ śreṣṭhataraḥ pūrvo vidhiḥ sa tu suduṣkaraḥ || 6, 3, 2 28 2
rasāyanavidhibhraṁśājjāyeran vyādhayo yadi | 6, 3, 2 29 1
yathāsvamauṣadhaṁ teṣāṁ kāryaṁ muktvā rasāyanam || 6, 3, 2 29 2
satyavādinamakrodhaṁ nivṛttaṁ madyamaithunāt | 6, 3, 2 30 1
ahiṁsakamanāyāsaṁ praśāntaṁ priyavādinam || 6, 3, 2 30 2
japaśaucaparaṁ dhīraṁ dānanityaṁ tapasvinam | 6, 3, 2 31 1
devagobrāhmaṇācāryaguruvṛddhārcane ratam || 6, 3, 2 31 2
ānṛśaṁsyaparaṁ nityaṁ nityaṁ karuṇavedinam | 6, 3, 2 32 1
samajāgaraṇasvapnaṁ nityaṁ kṣīraghṛtāśinam || 6, 3, 2 32 2
deśakālapramāṇajñaṁ yuktijñam anahaṁkṛtam | 6, 3, 2 33 1
śastācāram asaṁkīrṇam adhyātmapravaṇendriyam || 6, 3, 2 33 2
upāsitāraṁ vṛddhānāmāstikānāṁ jitātmanām | 6, 3, 2 34 1
dharmaśāstraparaṁ vidyānnaraṁ nityarasāyanam || 6, 3, 2 34 2
guṇair etaiḥ samuditaiḥ prayuṅkte yo rasāyanam | 6, 3, 2 35 1
rasāyanaguṇān sarvān yathoktān sa samaśnute || 6, 3, 2 35 2
yathāsthūlam anirvāhya doṣāñchārīramānasān | 6, 3, 2 36 1
rasāyanaguṇair jantur yujyate na kadācana || 6, 3, 2 36 2
yogā hy āyuḥprakarṣārthā jarāroganibarhaṇāḥ | 6, 3, 2 37 1
manaḥśarīraśuddhānāṁ sidhyanti prayatātmanām || 6, 3, 2 37 2
tadetanna bhavedvācyaṁ sarvameva hatātmasu | 6, 3, 2 38 1
arujebhyo 'dvijātibhyaḥ śuśrūṣā yeṣu nāsti ca || 6, 3, 2 38 2
ye rasāyanasaṁyogā vṛṣyayogāśca ye matāḥ | 6, 3, 2 39 1
yaccauṣadhaṁ vikārāṇāṁ sarvaṁ tadvaidyasaṁśrayam || 6, 3, 2 39 2
prāṇācāryaṁ budhastasmāddhīmantaṁ vedapāragam | 6, 3, 2 40 1
aśvināv iva devendraḥ pūjayed atiśaktitaḥ || 6, 3, 2 40 2
aśvinau devabhiṣajau yajñavāhāv iti smṛtau | 6, 3, 2 41 1
yajñasya hi śiraśchinnaṁ punastābhyāṁ samāhitam || 6, 3, 2 41 2
praśīrṇā daśanāḥ pūṣṇo netre naṣṭe bhagasya ca | 6, 3, 2 42 1
vajriṇaśca bhujastambhastābhyāmeva cikitsitaḥ || 6, 3, 2 42 2
cikitsitaśca śītāṁśurgṛhīto rājayakṣmaṇā | 6, 3, 2 43 1
somābhipatitaścandraḥ kṛtastābhyāṁ punaḥ sukhī || 6, 3, 2 43 2
bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṁ gataḥ | 6, 3, 2 44 1
vītavarṇasvaropetaḥ kṛtastābhyāṁ punaryuvā || 6, 3, 2 44 2
etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhir bhiṣaguttamau | 6, 3, 2 45 1
babhūvaturbhṛśaṁ pūjyāv indrādīnāṁ mahātmanām || 6, 3, 2 45 2
grahāḥ stotrāṇi mantrāṇi tathā nānāhavīṁṣi ca | 6, 3, 2 46 1
dhūmrāśca paśavastābhyāṁ prakalpyante dvijātibhiḥ || 6, 3, 2 46 2
prātaśca savane somaṁ śakro 'śvibhyāṁ sahāśnute | 6, 3, 2 47 1
sautrāmaṇyāṁ ca bhagavānaśvibhyāṁ saha modate || 6, 3, 2 47 2
indrāgnī cāśvinau caiva stūyante prāyaśo dvijaiḥ | 6, 3, 2 48 1
stūyante vedavākyeṣu na tathānyā hi devatāḥ || 6, 3, 2 48 2
ajarairamaraistāvadvibudhaiḥ sādhipair dhruvaiḥ | 6, 3, 2 49 1
ete prayatairevamaśvinau bhiṣajāv iti || 6, 3, 2 49 2
mṛtyuvyādhijarāvaśyair duḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ | 6, 3, 2 50 1
kiṁ punarbhiṣajo martyaiḥ pūjyāḥ syur nātiśaktitaḥ || 6, 3, 2 50 2
śīlavānmatimān yukto dvijātiḥ śāstrapāragaḥ | 6, 3, 2 51 1
prāṇibhirguruvatpūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smṛtaḥ || 6, 3, 2 51 2
vidyāsamāptau bhiṣajo dvitīyā jātirucyate | 6, 3, 2 52 1
aśnute vaidyaśabdaṁ hi na vaidyaḥ pūrvajanmanā || 6, 3, 2 52 2
vidyāsamāptau brāhmaṁ vā sattvamārṣamathāpi vā | 6, 3, 2 53 1
dhruvam āviśati jñānāt tasmād vaidyo dvijaḥ smṛtaḥ || 6, 3, 2 53 2
nābhidhyāyenna cākrośed ahitaṁ na samācaret | 6, 3, 2 54 1
prāṇācāryaṁ budhaḥ kaścid icchann āyur anitvaram || 6, 3, 2 54 2
cikitsitastu saṁśrutya yo vāsaṁśrutya mānavaḥ | 6, 3, 2 55 1
nopākaroti vaidyāya nāsti tasyeha niṣkṛtiḥ || 6, 3, 2 55 2
bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān | 6, 3, 2 56 1
ābādhebhyo hi saṁrakṣed icchan dharmam anuttamam || 6, 3, 2 56 2
dharmārthaṁ cārthakāmārthamāyurvedo maharṣibhiḥ | 6, 3, 2 57 1
prakāśito dharmaparair icchadbhiḥ sthānamakṣaram || 6, 3, 2 57 2
nārthārthaṁ nāpi kāmārthamatha bhūtadayāṁ prati | 6, 3, 2 58 1
vartate yaścikitsāyāṁ sa sarvam ativartate || 6, 3, 2 58 2
kurvate ye tu vṛttyarthaṁ cikitsāpaṇyavikrayam | 6, 3, 2 59 1
te hitvā kāñcanaṁ rāśiṁ pāṁśurāśimupāsate || 6, 3, 2 59 2
dāruṇaiḥ kṛṣyamāṇānāṁ gadair vaivasvatakṣayam | 6, 3, 2 60 1
chittvā vaivasvatān pāśān jīvitaṁ yaḥ prayacchati || 6, 3, 2 60 2
dharmārthadātā sadṛśastasya nehopalabhyate | 6, 3, 2 61 1
na hi jīvitadānāddhi dānam anyad viśiṣyate || 6, 3, 2 61 2
paro bhūtadayā dharma iti matvā cikitsayā | 6, 3, 2 62 1
vartate yaḥ sa siddhārthaḥ sukham atyantam aśnute || 6, 3, 2 62 2
āyurvedasamutthānaṁ divyauṣadhividhiṁ śubham | 6, 3, 2 63 1
amṛtālpāntaraguṇaṁ siddhaṁ ratnarasāyanam || 6, 3, 2 63 2
siddhebhyo brahmacāribhyo yaduvācāmareśvaraḥ | 6, 3, 2 64 1
āyurvedasamutthāne tat sarvaṁ saṁprakāśitam || 6, 3, 2 64 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte cikitsitasthāne rasāyanādhyāye āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaścaturthaḥ || 6, 3, 2 65 0
athātaḥ saṁyogaśaramūlīyaṁ vājīkaraṇapādaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 4, 1 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 6, 4, 1 2 0
vājīkaraṇam anvicchet puruṣo nityamātmavān | 6, 4, 1 3 1
tadāyattau hi dharmārthau prītiśca yaśa eva ca || 6, 4, 1 3 2
putrasyāyatanaṁ hy etadguṇāścaite sutāśrayāḥ | 6, 4, 1 4 1
vājīkaraṇam agryaṁ ca kṣetraṁ strī yā praharṣiṇī || 6, 4, 1 4 2
iṣṭā hy ekaikaśo 'py arthāḥ paraṁ prītikarāḥ smṛtāḥ | 6, 4, 1 5 1
kiṁ punaḥ strīśarīre ye saṁghātena pratiṣṭhitāḥ || 6, 4, 1 5 2
saṁghāto hīndriyārthānāṁ strīṣu nānyatra vidyate | 6, 4, 1 6 1
stryāśrayo hīndriyārtho yaḥ sa prītijanano'dhikam | 6, 4, 1 6 2
strīṣu prītirviśeṣeṇa strīṣv apatyaṁ pratiṣṭhitam || 6, 4, 1 6 3
dharmārthau strīṣu lakṣmīśca strīṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ | 6, 4, 1 7 1
surūpā yauvanasthā yā lakṣaṇairyā vibhūṣitā || 6, 4, 1 7 2
yā vaśyā śikṣitā yā ca sā strī vṛṣyatamā matā | 6, 4, 1 8 1
nānābhaktyā tu lokasya daivayogācca yoṣitām || 6, 4, 1 8 2
taṁ taṁ prāpya vivardhante naraṁ rūpādayo guṇāḥ | 6, 4, 1 9 1
vayorūpavacohāvair yā yasya paramāṅganā || 6, 4, 1 9 2
praviśatyāśu hṛdayaṁ daivād vā karmaṇo 'pi vā | 6, 4, 1 10 1
hṛdayotsavarūpā yā yā samānamanaḥśayā || 6, 4, 1 10 2
samānasattvā yā vaśyā yā yasya prīyate priyaiḥ | 6, 4, 1 11 1
yā pāśabhūtā sarveṣām indriyāṇāṁ parairguṇaiḥ || 6, 4, 1 11 2
yayā viyukto nistrīkam aratir manyate jagat | 6, 4, 1 12 1
yasyā ṛte śarīraṁ nā dhatte śūnyam ivendriyaiḥ || 6, 4, 1 12 2
śokodvegāratibhayair yāṁ dṛṣṭvā nābhibhūyate | 6, 4, 1 13 1
yāti yāṁ prāpya visrambhaṁ dṛṣṭvā hṛṣyatyatīva yām || 6, 4, 1 13 2
apūrvāmiva yāṁ yāti nityaṁ harṣātivegataḥ | 6, 4, 1 14 1
gatvā gatvāpi bahuśo yāṁ tṛptiṁ naiva gacchati || 6, 4, 1 14 2
sā strī vṛṣyatamā tasya nānābhāvā hi mānavāḥ | 6, 4, 1 15 1
atulyagotrāṁ vṛṣyāṁ ca prahṛṣṭāṁ nirupadravām || 6, 4, 1 15 2
śuddhasnātāṁ vrajennārīmapatyārthī nirāmayaḥ | 6, 4, 1 16 1
acchāyaś caikaśākhaś ca niṣphalaśca yathā drumaḥ || 6, 4, 1 16 2
aniṣṭagandhaścaikaśca nirapatyastathā naraḥ | 6, 4, 1 17 1
citradīpaḥ saraḥ śuṣkam adhātur dhātusaṁnibhaḥ || 6, 4, 1 17 2
niṣprajas tṛṇapūlīti mantavyaḥ puruṣākṛtiḥ | 6, 4, 1 18 1
apratiṣṭhaśca nagnaśca śūnyaścaikendriyaśca nā || 6, 4, 1 18 2
mantavyo niṣkriyaścaiva yasyāpatyaṁ na vidyate | 6, 4, 1 19 1
bahumūrtir bahumukho bahuvyūho bahukriyaḥ || 6, 4, 1 19 2
bahucakṣur bahujñāno bahvātmā ca bahuprajaḥ | 6, 4, 1 20 1
maṅgalyo'yaṁ praśasyo'yaṁ dhanyo'yaṁ vīryavān ayam || 6, 4, 1 20 2
bahuśākho'yamiti ca stūyate nā bahuprajaḥ | 6, 4, 1 21 1
prītirbalaṁ sukhaṁ vṛttir vistāro vipulaṁ kulam || 6, 4, 1 21 2
yaśo lokāḥ sukhodarkāstuṣṭiś cāpatyasaṁśritāḥ | 6, 4, 1 22 1
tasmādapatyamanvicchan guṇāṁścāpatyasaṁśritān || 6, 4, 1 22 2
vājīkaraṇanityaḥ syādicchan kāmasukhāni ca | 6, 4, 1 23 1
upabhogasukhān siddhān vīryāpatyavivardhanān || 6, 4, 1 23 2
vājīkaraṇasaṁyogān pravakṣyāmyata uttaram | 6, 4, 1 24 1
śaramūlekṣumūlāni kāṇḍekṣuḥ sekṣubālikā || 6, 4, 1 24 2
śatāvarī payasyā ca vidārī kaṇṭakārikā | 6, 4, 1 25 1
jīvantī jīvako medā vīrā carṣabhako balā || 6, 4, 1 25 2
ṛddhir gokṣurakaṁ rāsnā sātmaguptā punarnavā | 6, 4, 1 26 1
eṣāṁ tripalikān bhāgān māṣāṇām āḍhakaṁ navam || 6, 4, 1 26 2
vipācayejjaladroṇe caturbhāgaṁ ca śeṣayet | 6, 4, 1 27 1
tatra peṣyāṇi madhukaṁ drākṣā phalgūni pippalī || 6, 4, 1 27 2
ātmaguptā madhūkāni kharjūrāṇi śatāvarī | 6, 4, 1 28 1
vidāryāmalakekṣūṇāṁ rasasya ca pṛthak pṛthak || 6, 4, 1 28 2
sarpiṣaś cāḍhakaṁ dadyāt kṣīradroṇaṁ ca tadbhiṣak | 6, 4, 1 29 1
sādhayedghṛtaśeṣaṁ ca supūtaṁ yojayet punaḥ || 6, 4, 1 29 2
śarkarāyāstugākṣīryāś cūrṇaiḥ prasthonmitaiḥ pṛthak | 6, 4, 1 30 1
palaiś caturbhir māgadhyāḥ palena maricasya ca || 6, 4, 1 30 2
tvagelākesarāṇāṁ ca cūrṇair ardhapalonmitaiḥ | 6, 4, 1 31 1
madhunaḥ kuḍavābhyāṁ ca dvābhyāṁ tatkārayedbhiṣak || 6, 4, 1 31 2
palikā gulikāstyānāstā yathāgni prayojayet | 6, 4, 1 32 1
eṣa vṛṣyaḥ paraṁ yogo bṛṁhaṇo balavardhanaḥ || 6, 4, 1 32 2
anenāśva ivodīrṇo balī liṅgaṁ samarpayet | 6, 4, 1 33 1
māṣāṇāmātmaguptāyā bījānāmāḍhakaṁ navam || 6, 4, 1 33 2
jīvakarṣabhakau vīrāṁ medām ṛddhiṁ śatāvarīm | 6, 4, 1 34 1
madhukaṁ cāśvagandhāṁ ca sādhayet kuḍavonmitām || 6, 4, 1 34 2
rase tasmin ghṛtaprasthaṁ gavyaṁ daśaguṇaṁ payaḥ | 6, 4, 1 35 1
vidārīṇāṁ rasaprasthaṁ prasthamikṣurasasya ca || 6, 4, 1 35 2
dattvā mṛdvagninā sādhyaṁ siddhaṁ sarpirnidhāpayet | 6, 4, 1 36 1
śarkarāyāstugākṣīryāḥ kṣaudrasya ca pṛthak pṛthak || 6, 4, 1 36 2
bhāgāṁścatuṣpalāṁs tatra pippalyāścāvapet palam | 6, 4, 1 37 1
palaṁ pūrvamato līḍhvā tato'nnam upayojayet || 6, 4, 1 37 2
ya icchedakṣayaṁ śukraṁ śephasaś cottamaṁ balam | 6, 4, 1 38 1
śarkarā māṣavidalāstugākṣīrī payo ghṛtam || 6, 4, 1 38 2
godhūmacūrṇaṣaṣṭhāni sarpiṣy utkārikāṁ pacet | 6, 4, 1 39 1
tāṁ nātipakvāṁ mṛditāṁ kaukkuṭe madhure rase || 6, 4, 1 39 2
sugandhe prakṣiped uṣṇe yathā sāndrībhaved rasaḥ | 6, 4, 1 40 1
eṣa piṇḍaraso vṛṣyaḥ pauṣṭiko balavardhanaḥ || 6, 4, 1 40 2
anenāśva ivodīrṇo balī liṅgaṁ samarpayet | 6, 4, 1 41 1
śikhitittirihaṁsānāmevaṁ piṇḍaraso mataḥ | 6, 4, 1 41 2
balavarṇasvarakaraḥ pumāṁstena vṛṣāyate || 6, 4, 1 41 3
ghṛtaṁ māṣān sabastāṇḍān sādhayenmāhiṣe rase | 6, 4, 1 42 1
bharjayettaṁ rasaṁ pūtaṁ phalāmlaṁ navasarpiṣi || 6, 4, 1 42 2
īṣat salavaṇaṁ yuktaṁ dhānyajīrakanāgaraiḥ | 6, 4, 1 43 1
eṣa vṛṣyaśca balyaśca bṛṁhaṇaśca rasottamaḥ || 6, 4, 1 43 2
caṭakāṁstittirirase tittirīn kaukkuṭe rase | 6, 4, 1 44 1
kukkuṭān bārhiṇarase hāṁse bārhiṇameva ca || 6, 4, 1 44 2
navasarpiṣi saṁtaptān phalāmlān kārayed rasān | 6, 4, 1 45 1
madhurānvā yathāsātmyaṁ gandhāḍhyān balavardhanān || 6, 4, 1 45 2
tṛptiṁ caṭakamāṁsānāṁ gatvā yo 'nupibet payaḥ | 6, 4, 1 46 1
na tasya liṅgaśaithilyaṁ syānna śukrakṣayo niśi || 6, 4, 1 46 2
māṣasūpeṇa yo bhuktvā ghṛtāḍhyaṁ ṣaṣṭikaudanam | 6, 4, 1 47 1
payaḥ pibati rātriṁ sa kṛtsnāṁ jāgarti vegavān | 6, 4, 1 47 2
na nā svapiti rātriṣu nityastabdhena śephasā | 6, 4, 1 47 3
tṛptaḥ kukkuṭamāṁsānāṁ bhṛṣṭānāṁ nakraretasi || 6, 4, 1 47 4
niḥsrāvya matsyāṇḍarasaṁ bhṛṣṭaṁ sarpiṣi bhakṣayet || 6, 4, 1 48 0
haṁsabarhiṇadakṣāṇām evamaṇḍāni bhakṣayet || 6, 4, 1 49 0
srotaḥsu śuddheṣvamale śarīre vṛṣyaṁ yadā nā mitamatti kāle | 6, 4, 1 50 1
vṛṣāyate tena paraṁ manuṣyas tadbṛṁhaṇaṁ caiva balapradaṁ ca || 6, 4, 1 50 2
tasmāt purā śodhanameva kāryaṁ balānurūpaṁ na hi vṛṣyayogāḥ | 6, 4, 1 51 1
sidhyanti dehe maline prayuktāḥ kliṣṭe yathā vāsasi rāgayogāḥ || 6, 4, 1 51 2
vājīkaraṇasāmarthyaṁ kṣetraṁ strī yasya caiva yā | 6, 4, 1 52 1
ye doṣā nirapatyānāṁ guṇāḥ putravatāṁ ca ye || 6, 4, 1 52 2
daśa pañca ca saṁyogā vīryāpatyavivardhanāḥ | 6, 4, 1 53 1
uktāste śaramūlīye pāde puṣṭibalapradāḥ || 6, 4, 1 53 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye saṁyogaśaramūlīyo nāma vājīkaraṇapādaḥ prathamaḥ || 6, 4, 1 54 0
athāta āsiktakṣīrikaṁ vājīkaraṇapādaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 4, 2 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 6, 4, 2 2 0
āsiktakṣīram āpūrṇam aśuṣkaṁ śuddhaṣaṣṭikam | 6, 4, 2 3 1
udūkhale samāpothya pīḍayet kṣīramarditam || 6, 4, 2 3 2
gṛhītvā taṁ rasaṁ pūtaṁ gavyena payasā saha | 6, 4, 2 4 1
bījānāmātmaguptāyā dhānyamāṣarasena ca || 6, 4, 2 4 2
balāyāḥ śūrpaparṇyāśca jīvantyā jīvakasya ca | 6, 4, 2 5 1
ṛddhyarṣabhakakākolīśvadaṁṣṭrāmadhukasya ca || 6, 4, 2 5 2
śatāvaryā vidāryāśca drākṣākharjūrayor api | 6, 4, 2 6 1
saṁyuktaṁ mātrayā vaidyaḥ sādhayettatra cāvapet || 6, 4, 2 6 2
tugākṣīryāḥ samāṣāṇāṁ śālīnāṁ ṣaṣṭikasya ca | 6, 4, 2 7 1
godhūmānāṁ ca cūrṇāni yaiḥ sa sāndrībhavedrasaḥ || 6, 4, 2 7 2
sāndrībhūtaṁ ca kuryāt prabhūtamadhuśarkaram | 6, 4, 2 8 1
guṭikā badaraistulyāstāś ca sarpiṣi bharjayet || 6, 4, 2 8 2
tā yathāgni prayuñjānaḥ kṣīramāṁsarasāśanaḥ | 6, 4, 2 9 1
paśyatyapatyaṁ vipulaṁ vṛddho 'pyātmajamakṣayam || 6, 4, 2 9 2
caṭakānāṁ sahaṁsānāṁ dakṣāṇāṁ śikhināṁ tathā | 6, 4, 2 10 1
śiśumārasya nakrasya bhiṣakśukrāṇi saṁharet || 6, 4, 2 10 2
gavyaṁ sarpir varāhasya kuliṅgasya vasāmapi | 6, 4, 2 11 1
ṣaṣṭikānāṁ ca cūrṇāni cūrṇaṁ godhūmakasya ca || 6, 4, 2 11 2
ebhiḥ pūpalikāḥ kāryāḥ śaṣkulyo vartikāstathā | 6, 4, 2 12 1
pūpā dhānāś ca vividhā bhakṣyāścānye pṛthagvidhāḥ || 6, 4, 2 12 2
eṣāṁ prayogādbhakṣyāṇāṁ stabdhenāpūrṇaretasā | 6, 4, 2 13 1
śephasā vājivadyāti yāvadicchaṁ striyo naraḥ || 6, 4, 2 13 2
ātmaguptāphalaṁ māṣān kharjūrāṇi śatāvarīm | 6, 4, 2 14 1
śṛṅgāṭakāni mṛdvīkāṁ sādhayetprasṛtonmitam || 6, 4, 2 14 2
kṣīraprasthaṁ jalaprasthametat prasthāvaśeṣitam | 6, 4, 2 15 1
śuddhena vāsasā pūtaṁ yojayet prasṛtais tribhiḥ || 6, 4, 2 15 2
śarkarāyāstugākṣīryāḥ sarpiṣo 'bhinavasya ca | 6, 4, 2 16 1
tat pāyayet sakṣaudraṁ ṣaṣṭikānnaṁ ca bhojayet || 6, 4, 2 16 2
jarāparīto'pyabalo yogenānena vindati | 6, 4, 2 17 1
naro'patyaṁ suvipulaṁ yuveva ca sa hṛṣyati || 6, 4, 2 17 2
kharjūrīmastakaṁ māṣān payasyāṁ ca śatāvarīm | 6, 4, 2 18 1
kharjūrāṇi madhūkāni mṛdvīkāmajaḍāphalam || 6, 4, 2 18 2
palonmitāni matimān sādhayet salilāḍhake | 6, 4, 2 19 1
tena pādāvaśeṣeṇa kṣīraprasthaṁ vipācayet || 6, 4, 2 19 2
kṣīraśeṣeṇa tenādyād ghṛtāḍhyaṁ ṣaṣṭikaudanam | 6, 4, 2 20 1
saśarkareṇa saṁyoga eṣa vṛṣyaḥ paraṁ smṛtaḥ || 6, 4, 2 20 2
jīvakarṣabhakau medāṁ jīvantīṁ śrāvaṇīdvayam | 6, 4, 2 21 1
kharjūraṁ madhukaṁ drākṣāṁ pippalīṁ viśvabheṣajam || 6, 4, 2 21 2
śṛṅgāṭakaṁ vidārīṁ ca navaṁ sarpiḥ payo jalam | 6, 4, 2 22 1
siddhaṁ ghṛtāvaśeṣaṁ taccharkarākṣaudrapādikam || 6, 4, 2 22 2
ṣaṣṭikānnena saṁyuktamupayojyaṁ yathābalam | 6, 4, 2 23 1
vṛṣyaṁ balyaṁ ca varṇyaṁ ca kaṇṭhyaṁ bṛṁhaṇam uttamam || 6, 4, 2 23 2
dadhnaḥ saraṁ śaraccandrasaṁnibhaṁ doṣavarjitam | 6, 4, 2 24 1
śarkarākṣaudramaricais tugākṣīryā ca buddhimān || 6, 4, 2 24 2
yuktyā yuktaṁ sasūkṣmailaṁ nave kumbhe śucau paṭe | 6, 4, 2 25 1
mārjitaṁ prakṣipecchīte ghṛtāḍhye ṣaṣṭikaudane || 6, 4, 2 25 2
pibenmātrāṁ rasālāyāstaṁ bhuktvā ṣaṣṭikaudanam | 6, 4, 2 26 1
varṇasvarabalopetaḥ pumāṁstena vṛṣāyate || 6, 4, 2 26 2
candrāṁśukalpaṁ payasā ghṛtāḍhyaṁ ṣaṣṭikaudanam | 6, 4, 2 27 1
śarkarāmadhusaṁyuktaṁ prayuñjāno vṛṣāyate || 6, 4, 2 27 2
tapte sarpiṣi nakrāṇḍaṁ tāmracūḍāṇḍamiśritam | 6, 4, 2 28 1
yuktaṁ ṣaṣṭikacūrṇena sarpiṣābhinavena ca || 6, 4, 2 28 2
paktvā pūpalikāḥ khādedvāruṇīmaṇḍapo naraḥ | 6, 4, 2 29 1
ya icchedaśvavad gantuṁ prasektuṁ gajavac ca yaḥ || 6, 4, 2 29 2
etaiḥ prayogairvidhivadvapuṣmān vīryopapanno balavarṇayuktaḥ | 6, 4, 2 30 1
harṣānvito vājivad aṣṭavarṣo bhavet samarthaśca varāṅganāsu || 6, 4, 2 30 2
yadyacca kiṁcin manasaḥ priyaṁ syādramyā vanāntāḥ pulināni śailāḥ | 6, 4, 2 31 1
iṣṭāḥ striyo bhūṣaṇagandhamālyaṁ priyā vayasyāśca tadatra yogyam || 6, 4, 2 31 2
āsiktakṣīrike pāde ye yogāḥ parikīrtitāḥ | 6, 4, 2 32 1
aṣṭāv apatyakāmaiste prayojyāḥ pauruṣārthibhiḥ || 6, 4, 2 32 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye āsiktakṣīriko nāma vājīkaraṇapādo dvitīyaḥ || 6, 4, 2 33 0
athāto māṣaparṇabhṛtīyaṁ vājīkaraṇapādaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 4, 3 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 6, 4, 3 2 0
māṣaparṇabhṛtāṁ dhenuṁ gṛṣṭiṁ puṣṭāṁ catuḥstanīm | 6, 4, 3 3 1
samānavarṇavatsāṁ ca jīvadvatsāṁ ca buddhimān || 6, 4, 3 3 2
rohiṇīmathavā kṛṣṇām ūrdhvaśṛṅgīm adāruṇām | 6, 4, 3 4 1
ikṣvādām arjunādāṁ vā sāndrakṣīrāṁ ca dhārayet || 6, 4, 3 4 2
kevalaṁ tu payastasyāḥ śṛtaṁ vāśṛtameva vā | 6, 4, 3 5 1
śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṁ tadvṛṣyamuttamam || 6, 4, 3 5 2
śukralair jīvanīyaiśca bṛṁhaṇair balavardhanaiḥ | 6, 4, 3 6 1
kṣīrasaṁjananaiścaiva payaḥ siddhaṁ pṛthak pṛthak || 6, 4, 3 6 2
yuktaṁ godhūmacūrṇena saghṛtakṣaudraśarkaram | 6, 4, 3 7 1
paryāyeṇa prayoktavyamicchatā śukramakṣayam || 6, 4, 3 7 2
medāṁ payasyāṁ jīvantīṁ vidārīṁ kaṇṭakārikām | 6, 4, 3 8 1
śvadaṁṣṭrāṁ kṣīrikāṁ māṣān godhūmāñchāliṣaṣṭikān || 6, 4, 3 8 2
payasyardhodake paktvā kārṣikān āḍhakonmite | 6, 4, 3 9 1
vivarjayet payaḥśeṣaṁ tatpūtaṁ kṣaudrasarpiṣā || 6, 4, 3 9 2
yuktaṁ saśarkaraṁ pītvā vṛddhaḥ saptatiko 'pi vā | 6, 4, 3 10 1
vipulaṁ labhate'patyaṁ yuveva ca sa hṛṣyati || 6, 4, 3 10 2
maṇḍalairjātarūpasya tasyā eva payaḥ śṛtam | 6, 4, 3 11 1
apatyajananaṁ siddhaṁ saghṛtakṣaudraśarkaram || 6, 4, 3 11 2
triṁśat supiṣṭāḥ pippalyaḥ prakuñce tailasarpiṣoḥ | 6, 4, 3 12 1
bhṛṣṭāḥ saśarkarakṣaudrāḥ kṣīradhārāvadohitāḥ || 6, 4, 3 12 2
pītvā yathābalaṁ cordhvaṁ ṣaṣṭikaṁ kṣīrasarpiṣā | 6, 4, 3 13 1
bhuktvā na rātrim astabdhaṁ liṅgaṁ paśyati nā kṣarat || 6, 4, 3 13 2
śvadaṁṣṭrāyā vidāryāśca rase kṣīracaturguṇe | 6, 4, 3 14 1
ghṛtāḍhyaḥ sādhito vṛṣyo māṣaṣaṣṭikapāyasaḥ || 6, 4, 3 14 2
phalānāṁ jīvanīyānāṁ snigdhānāṁ rucikāriṇām | 6, 4, 3 15 1
kuḍavaścūrṇitānāṁ syāt svayaṁguptāphalasya ca || 6, 4, 3 15 2
kuḍavaścaiva māṣāṇāṁ dvau dvau ca tilamudgayoḥ | 6, 4, 3 16 1
godhūmaśālicūrṇānāṁ kuḍavaḥ kuḍavo bhavet || 6, 4, 3 16 2
sarpiṣaḥ kuḍavaścaikastat sarvaṁ kṣīramarditam | 6, 4, 3 17 1
paktvā pūpalikāḥ khāded bahvyaḥ syur yasya yoṣitaḥ || 6, 4, 3 17 2
ghṛtaṁ śatāvarīgarbhaṁ kṣīre daśaguṇe pacet | 6, 4, 3 18 1
śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṁ tadvṛṣyamuttamam || 6, 4, 3 18 2
karṣaṁ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamāṁśikam | 6, 4, 3 19 1
prayuṅkte yaḥ payaścānu nityavegaḥ sa nā bhavet || 6, 4, 3 19 2
ghṛtakṣīrāśano nirbhīr nirvyādhir nityago yuvā | 6, 4, 3 20 1
saṁkalpapravaṇo nityaṁ naraḥ strīṣu vṛṣāyate || 6, 4, 3 20 2
kṛtaikakṛtyāḥ siddhārthā ye cānyonyānuvartinaḥ | 6, 4, 3 21 1
kalāsu kuśalāstulyāḥ sattvena vayasā ca ye || 6, 4, 3 21 2
kulamāhātmyadākṣiṇyaśīlaśaucasamanvitāḥ | 6, 4, 3 22 1
ye kāmanityā ye hṛṣṭā ye viśokā gatavyathāḥ || 6, 4, 3 22 2
ye tulyaśīlā ye bhaktā ye priyā ye priyaṁvadāḥ | 6, 4, 3 23 0
tair naraḥ saha visrabdhaḥ suvayasyair vṛṣāyate || 6, 4, 3 23 1
abhyaṅgotsādanasnānagandhamālyavibhūṣaṇaiḥ | 6, 4, 3 24 1
gṛhaśayyāsanasukhair vāsobhirahataiḥ priyaiḥ || 6, 4, 3 24 2
vihaṁgānāṁ rutairiṣṭaiḥ strīṇāṁ cābharaṇasvanaiḥ | 6, 4, 3 25 1
saṁvāhanair varastrīṇām iṣṭānāṁ ca vṛṣāyate || 6, 4, 3 25 2
mattadvirephācaritāḥ sapadmāḥ salilāśayāḥ | 6, 4, 3 26 1
jātyutpalasugandhīni śītagarbhagṛhāṇi ca || 6, 4, 3 26 2
nadyaḥ phenottarīyāśca girayo nīlasānavaḥ | 6, 4, 3 27 1
unnatir nīlameghānāṁ ramyacandrodayā niśāḥ || 6, 4, 3 27 2
vāyavaḥ sukhasaṁsparśāḥ kumudākaragandhinaḥ | 6, 4, 3 28 1
ratibhogakṣamā rātryaḥ saṁkocāguruvallabhāḥ || 6, 4, 3 28 2
sukhāḥ sahāyāḥ parapuṣṭaghuṣṭāḥ phullā vanāntā viśadānnapānāḥ | 6, 4, 3 29 1
gāndharvaśabdāśca sugandhayogāḥ sattvaṁ viśālaṁ nirupadravaṁ ca || 6, 4, 3 29 2
siddhārthatā cābhinavaśca kāmaḥ strī cāyudhaṁ sarvamihātmajasya | 6, 4, 3 30 1
vayo navaṁ jātamadaśca kālo harṣasya yoniḥ paramā narāṇām || 6, 4, 3 30 2
praharṣayonayo yogā vyākhyātā daśa pañca ca | 6, 4, 3 31 1
māṣaparṇabhṛtīye'smin pāde śukrabalapradāḥ || 6, 4, 3 31 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye māṣaparṇabhṛtīyo nāma vājīkaraṇapādastṛtīyaḥ || 6, 4, 3 32 1
athātaḥ pumāñjātabalādikaṁ vājīkaraṇapādaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 4, 4 1 0
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 6, 4, 4 2 0
pumān yathā jātabalo yāvadicchaṁ striyo vrajet | 6, 4, 4 3 1
yathā cāpatyavān sadyo bhavet tad upadekṣyate || 6, 4, 4 3 2
na hi jātabalāḥ sarve narāś cāpatyabhāginaḥ | 6, 4, 4 4 1
bṛhaccharīrā balinaḥ santi nārīṣu durbalāḥ || 6, 4, 4 4 2
santi cālpāśrayāḥ strīṣu balavanto bahuprajāḥ | 6, 4, 4 5 1
prakṛtyā cābalāḥ santi santi cāmayadurbalāḥ || 6, 4, 4 5 2
narāścaṭakavat kecid vrajanti bahuśaḥ striyam | 6, 4, 4 6 1
gajavacca prasiñcanti kecin na bahugāminaḥ || 6, 4, 4 6 2
kālayogabalāḥ kecit kecidabhyasanadhruvāḥ | 6, 4, 4 7 1
kecitprayatnairvyajyante vṛṣāḥ kecit svabhāvataḥ || 6, 4, 4 7 2
tasmāt prayogānvakṣyāmo durbalānāṁ balapradān | 6, 4, 4 8 1
sukhopabhogān balināṁ bhūyaśca balavardhanān || 6, 4, 4 8 2
pūrvaṁ śuddhaśarīrāṇāṁ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ | 6, 4, 4 9 1
balāpekṣī prayuñjīta śukrāpatyavivardhanān || 6, 4, 4 9 2
ghṛtatailarasakṣīraśarkarāmadhusaṁyutāḥ | 6, 4, 4 10 1
vastayaḥ saṁvidhātavyāḥ kṣīramāṁsarasāśinām || 6, 4, 4 10 2
piṣṭvā varāhamāṁsāni dattvā maricasaindhave | 6, 4, 4 11 1
kolavadgulikāḥ kṛtvā tapte sarpiṣi vartayet || 6, 4, 4 11 2
vartanastambhitāstāśca prakṣepyāḥ kaukkuṭe rase | 6, 4, 4 12 1
ghṛtāḍhye gandhapiśune dadhidāḍimasārike || 6, 4, 4 12 2
yathā na bhindyād gulikās tathā taṁ sādhayed rasam | 6, 4, 4 13 1
taṁ piban bhakṣayaṁs tāśca labhate śukramakṣayam || 6, 4, 4 13 2
māṁsānām evam anyeṣāṁ medyānāṁ kārayedbhiṣak | 6, 4, 4 14 1
guṭikāḥ sarasās tāsāṁ prayogaḥ śukravardhanaḥ || 6, 4, 4 14 2
māṣānaṅkuritāñchuddhān vituṣān sājaḍāphalān | 6, 4, 4 15 1
ghṛtāḍhye māhiṣarase dadhidāḍimasārike || 6, 4, 4 15 2
prakṣipenmātrayā yukto dhānyajīrakanāgaraiḥ | 6, 4, 4 16 1
bhuktaḥ pītaśca sa rasaḥ kurute śukramakṣayam || 6, 4, 4 16 2
ārdrāṇi matsyamāṁsāni śapharīrvā subharjitāḥ | 6, 4, 4 17 1
tapte sarpiṣi yaḥ khādetsa gacchet strīṣu na kṣayam || 6, 4, 4 17 2
ghṛtabhṛṣṭān rase chāge rohitān phalasārike | 6, 4, 4 18 1
anupītarasān snigdhānapatyārthī prayojayet || 6, 4, 4 18 2
kuṭṭakaṁ matsyamāṁsānāṁ hiṅgusaindhavadhānyakaiḥ | 6, 4, 4 19 1
yuktaṁ godhūmacūrṇena ghṛte pūpalikāḥ pacet || 6, 4, 4 19 2
māhiṣe ca rase matsyān snigdhāmlalavaṇān pacet | 6, 4, 4 20 1
rase cānugate māṁsaṁ pothayettatra cāvapet || 6, 4, 4 20 2
maricaṁ jīrakaṁ dhānyamalpaṁ hiṅgu navaṁ ghṛtam | 6, 4, 4 21 1
māṣapūpalikānāṁ tadgarbhārtham upakalpayet || 6, 4, 4 21 2
etau pūpalikāyogau bṛṁhaṇau balavardhanau | 6, 4, 4 22 1
harṣasaubhāgyadau putryau paraṁ śukrābhivardhanau || 6, 4, 4 22 2
māṣātmaguptāgodhūmaśāliṣaṣṭikapaiṣṭikam | 6, 4, 4 23 1
śarkarāyā vidāryāśca cūrṇamikṣurakasya ca || 6, 4, 4 23 2
saṁyojya masṛṇe kṣīre ghṛte pūpalikāḥ pacet | 6, 4, 4 24 1
payo'nupānāstāḥ śīghraṁ kurvanti vṛṣatāṁ parām || 6, 4, 4 24 2
śarkarāyāstulaikā syādekā gavyasya sarpiṣaḥ | 6, 4, 4 25 1
prastho vidāryāścūrṇasya pippalyāḥ prastha eva ca || 6, 4, 4 25 2
ardhāḍhakaṁ tugākṣīryāḥ kṣaudrasyābhinavasya ca | 6, 4, 4 26 1
tatsarvaṁ mūrchitaṁ tiṣṭhen mārttike ghṛtabhājane || 6, 4, 4 26 2
mātrāmagnisamāṁ tasya prātaḥ prātaḥ prayojayet | 6, 4, 4 27 1
eṣa vṛṣyaḥ paraṁ yogo balyo bṛṁhaṇa eva ca || 6, 4, 4 27 2
śatāvaryā vidāryāśca tathā māṣātmaguptayoḥ | 6, 4, 4 28 1
śvadaṁṣṭrāyāśca niṣkvāthāñjaleṣu ca pṛthak pṛthak || 6, 4, 4 28 2
sādhayitvā ghṛtaprasthaṁ payasyaṣṭaguṇe punaḥ | 6, 4, 4 29 1
śarkarāmadhuyuktaṁ tadapatyārthī prayojayet || 6, 4, 4 29 2
ghṛtapātraṁ śataguṇe vidārīsvarase pacet | 6, 4, 4 30 1
siddhaṁ punaḥ śataguṇe gavye payasi sādhayet || 6, 4, 4 30 2
śarkarāyāstugākṣīryāḥ kṣaudrasyekṣurakasya ca | 6, 4, 4 31 1
pippalyāḥ sājaḍāyāśca bhāgaiḥ pādāṁśikairyutam || 6, 4, 4 31 2
guṭikāḥ kārayedvaidyo yathā sthūlamudumbaram | 6, 4, 4 32 1
tāsāṁ prayogātpuruṣaḥ kuliṅga iva hṛṣyati || 6, 4, 4 32 2
sitopalāpalaśataṁ tadardhaṁ navasarpiṣaḥ | 6, 4, 4 33 1
kṣaudrapādena saṁyuktaṁ sādhayejjalapādikam || 6, 4, 4 33 2
sāndraṁ godhūmacūrṇānāṁ pādaṁ stīrṇe śilātale | 6, 4, 4 34 1
śucau ślakṣṇe samutkīrya mardanenopapādayet || 6, 4, 4 34 2
śuddhā utkārikāḥ kāryāś candramaṇḍalasaṁnibhāḥ | 6, 4, 4 35 1
tāsāṁ prayogādgajavannārīḥ saṁtarpayennaraḥ || 6, 4, 4 35 2
yat kiṁcin madhuraṁ snigdhaṁ jīvanaṁ bṛṁhaṇaṁ guru | 6, 4, 4 36 1
harṣaṇaṁ manasaścaiva sarvaṁ tadvṛṣyamucyate || 6, 4, 4 36 2
dravyairevaṁvidhaistasmādbhāvitaḥ pramadāṁ vrajet | 6, 4, 4 37 1
ātmavegena codīrṇaḥ strīguṇaiśca praharṣitaḥ || 6, 4, 4 37 2
gatvā snātvā payaḥ pītvā rasaṁ vānu śayīta nā | 6, 4, 4 38 1
tathāsyāpyāyate bhūyaḥ śukraṁ ca balameva ca || 6, 4, 4 38 2
yathā mukulapuṣpasya sugandho nopalabhyate | 6, 4, 4 39 1
labhyate tadvikāśāttu tathā śukraṁ hi dehinām || 6, 4, 4 39 2
narte vai ṣoḍaśād varṣāt saptatyāḥ parato na ca | 6, 4, 4 40 1
āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ saṁyogaṁ kartumarhati || 6, 4, 4 40 2
atibālo hy asaṁpūrṇasarvadhātuḥ striyaṁ vrajan | 6, 4, 4 41 1
upaśuṣyeta sahasā taḍāgamiva kājalam || 6, 4, 4 41 2
śuṣkaṁ rūkṣaṁ yathā kāṣṭhaṁ jantudagdhaṁ vijarjaram | 6, 4, 4 42 1
spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyo vrajan || 6, 4, 4 42 2
jarayā cintayā śukraṁ vyādhibhiḥ karmakarṣaṇāt | 6, 4, 4 43 1
kṣayaṁ gacchatyanaśanāt strīṇāṁ cātiniṣevaṇāt || 6, 4, 4 43 2
kṣayādbhayādaviśrambhācchokātstrīdoṣadarśanāt | 6, 4, 4 44 1
nārīṇāmarasajñatvād avicārād asevanāt || 6, 4, 4 44 2
tṛptasyāpi striyo gantuṁ na śaktirupajāyate | 6, 4, 4 45 1
dehasattvabalāpekṣī harṣaḥ śaktiśca harṣajā || 6, 4, 4 45 2
rasa ikṣau yathā dadhni sarpistailaṁ tile yathā | 6, 4, 4 46 1
sarvatrānugataṁ dehe śukraṁ saṁsparśane tathā || 6, 4, 4 46 2
tat strīpuruṣasaṁyoge ceṣṭāsaṁkalpapīḍanāt | 6, 4, 4 47 1
śukraṁ pracyavate sthānājjalamārdrātpaṭādiva || 6, 4, 4 47 2
harṣāttarṣāt saratvācca paicchilyād gauravādapi | 6, 4, 4 48 1
aṇupravaṇabhāvācca drutatvān mārutasya ca || 6, 4, 4 48 2
aṣṭābhya ebhyo hetubhyaḥ śukraṁ dehāt prasicyate | 6, 4, 4 49 1
carato viśvarūpasya rūpadravyaṁ yaducyate || 6, 4, 4 49 2
bahalaṁ madhuraṁ snigdham avisraṁ guru picchilam | 6, 4, 4 50 1
śuklaṁ ca yacchukraṁ phalavattadasaṁśayam || 6, 4, 4 50 2
yena nārīṣu sāmarthyaṁ vājīvallabhate naraḥ | 6, 4, 4 51 1
vrajeccābhyadhikaṁ yena vājīkaraṇameva tat || 6, 4, 4 51 2
heturyogopadeśasya yogā dvādaśa cottamāḥ | 6, 4, 4 52 1
yat pūrvaṁ maithunāt sevyaṁ sevyaṁ yanmaithunād anu || 6, 4, 4 52 2
yadā na sevyāḥ pramadāḥ kṛtsnaḥ śukraviniścayaḥ | 6, 4, 4 53 1
niruktaṁ ceha nirdiṣṭaṁ pumāñjātabalādike || 6, 4, 4 53 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye pumāñjātabalādiko nāma vājīkaraṇapādaścaturthaḥ || 6, 4, 4 54 0
samāptaścāyaṁ dvitīyo vājīkaraṇādhyāyaḥ || 6, 4, 4 55 1
athāto jvaracikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 5 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 6, 5 2 1
vijvaraṁ jvarasaṁdehaṁ paryapṛcchat punarvasum | 6, 5 3 1
vivikte śāntamāsīnamagniveśaḥ kṛtāñjaliḥ || 6, 5 3 2
dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī | 6, 5 4 1
jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto bhagavatā purā || 6, 5 4 2
tasya prāṇisapatnasya dhruvasya pralayodaye | 6, 5 5 1
prakṛtiṁ ca pravṛttiṁ ca prabhāvaṁ kāraṇāni ca || 6, 5 5 2
pūrvarūpamadhiṣṭhānaṁ balakālātmalakṣaṇam | 6, 5 6 1
vyāsato vidhibhedācca pṛthagbhinnasya cākṛtim || 6, 5 6 2
liṅgamāmasya jīrṇasya sauṣadhaṁ ca kriyākramam | 6, 5 7 1
vimuñcataḥ praśāntasya cihnaṁ yacca pṛthak pṛthak || 6, 5 7 2
jvarāvasṛṣṭo rakṣyaśca yāvatkālaṁ yato yataḥ | 6, 5 8 1
praśāntaḥ kāraṇairyaiśca punarāvartate jvaraḥ || 6, 5 8 2
yāścāpi punarāvṛttaṁ kriyāḥ praśamayanti tam | 6, 5 9 1
jagaddhitārthaṁ tat sarvaṁ bhagavan vaktumarhasi || 6, 5 9 2
tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt | 6, 5 10 1
jvarādhikāre yadvācyaṁ tat saumya nikhilaṁ śṛṇu || 6, 5 10 2
jvaro vikāro rogaśca vyādhirātaṅka eva ca | 6, 5 11 1
eko 'rtho nāmaparyāyairvividhairabhidhīyate || 6, 5 11 2
tasya prakṛtiruddiṣṭā doṣāḥ śārīramānasāḥ | 6, 5 12 1
dehinaṁ na hi nirdoṣaṁ jvaraḥ samupasevate || 6, 5 12 2
kṣayastamo jvaraḥ pāpmā mṛtyuścoktā yamātmakāḥ | 6, 5 13 1
pañcatvapratyayānnṝṇāṁ kliśyatāṁ svena karmaṇā || 6, 5 13 2
ityasya prakṛtiḥ proktā pravṛttistu parigrahāt | 6, 5 14 1
nidāne pūrvamuddiṣṭā rudrakopācca dāruṇāt || 6, 5 14 2
dvitīye hi yuge śarvamakrodhavratamāsthitam | 6, 5 15 1
divyaṁ sahasraṁ varṣāṇāmasurā abhidudruvuḥ || 6, 5 15 2
tapovighnāśanāḥ kartuṁ tapovighnaṁ mahātmanaḥ | 6, 5 16 1
paśyan samarthaścopekṣāṁ cakre dakṣaḥ prajāpatiḥ || 6, 5 16 2
punarmāheśvaraṁ bhāgaṁ dhruvaṁ dakṣaḥ prajāpatiḥ | 6, 5 17 1
yajñe na kalpayāmāsa procyamānaḥ surairapi || 6, 5 17 2
ṛcaḥ paśupateryāśca śaivya āhatayaśca yāḥ | 6, 5 18 1
yajñasiddhipradāstābhirhīnaṁ caiva sa iṣṭavān || 6, 5 18 2
athottīrṇavrato devo buddhvā dakṣavyatikramam | 6, 5 19 1
rudro raudraṁ puraskṛtya bhāvamātmavidātmanaḥ || 6, 5 19 2
sṛṣṭvā lalāṭe cakṣurvai dagdhvā tānasurān prabhuḥ | 6, 5 20 1
bālaṁ krodhāgnisaṁtaptam asṛjat satranāśanam || 6, 5 20 2
tato yajñaḥ sa vidhvasto vyathitāśca divaukasaḥ | 6, 5 21 1
dāhavyathāparītāśca bhrāntā bhūtagaṇā diśaḥ || 6, 5 21 2
atheśvaraṁ devagaṇaḥ saha saptarṣibhirvibhum | 6, 5 22 1
tam ṛgbhir astuvan yāvacchaive bhāve śivaḥ sthitaḥ || 6, 5 22 2
śivaṁ śivāya bhūtānāṁ sthitaṁ jñātvā kṛtāñjaliḥ | 6, 5 23 1
bhiyā bhasmapraharaṇas triśirā navalocanaḥ || 6, 5 23 2
jvālāmālākulo raudro hrasvajaṅghodaraḥ kramāt | 6, 5 24 1
krodhāgniruktavān devamahaṁ kiṁ karavāṇi te || 6, 5 24 2
tamuvāceśvaraḥ krodhaṁ jvaro loke bhaviṣyasi | 6, 5 25 1
janmādau nidhane ca tvamapacārāntareṣu ca || 6, 5 25 2
saṁtāpaḥ sārucistṛṣṇā sāṅgamardo hṛdi vyathā | 6, 5 26 1
jvaraprabhāvo janmādau nidhane ca mahattamaḥ || 6, 5 26 2
prakṛtiśca pravṛttiśca prabhāvaśca pradarśitaḥ | 6, 5 27 1
nidāne kāraṇānyaṣṭau pūrvoktāni vibhāgaśaḥ || 6, 5 27 2
ālasyaṁ nayane sāsre jṛmbhaṇaṁ gauravaṁ klamaḥ | 6, 5 28 1
jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau || 6, 5 28 2
avipākāsyavairasye hāniśca balavarṇayoḥ | 6, 5 29 1
śīlavaikṛtamalpaṁ ca jvaralakṣaṇamagrajam || 6, 5 29 2
kevalaṁ samanaskaṁ ca jvarādhiṣṭhānamucyate | 6, 5 30 1
śarīraṁ balakālastu nidāne saṁpradarśitaḥ || 6, 5 30 2
jvarapratyātmikaṁ liṅgaṁ saṁtāpo dehamānasaḥ | 6, 5 31 1
jvareṇāviśatā bhūtaṁ na hi kiṁcinna tapyate || 6, 5 31 2
dvividho vidhibhedena jvaraḥ śārīramānasaḥ | 6, 5 32 1
punaśca dvividho dṛṣṭaḥ saumyaścāgneya eva vā || 6, 5 32 2
antarvego bahirvego dvividhaḥ punarucyate | 6, 5 33 1
prākṛto vaikṛtaścaiva sādhyaścāsādhya eva ca || 6, 5 33 2
punaḥ pañcavidho dṛṣṭo doṣakālabalābalāt | 6, 5 34 1
saṁtataḥ satato 'nyedyustṛtīyakacaturthakau || 6, 5 34 2
punarāśrayabhedena dhātūnāṁ saptadhā mataḥ | 6, 5 35 1
bhinnaḥ kāraṇabhedena punaraṣṭavidho jvaraḥ || 6, 5 35 2
śārīro jāyate pūrvaṁ dehe manasi mānasaḥ | 6, 5 36 1
vaicittyamaratirglānirmanasastāpalakṣaṇam || 6, 5 36 2
indriyāṇāṁ ca vaikṛtyaṁ jñeyaṁ saṁtāpalakṣaṇam | 6, 5 37 1
vātapittātmakaḥ śītamuṣṇaṁ vātakaphātmakaḥ || 6, 5 37 2
icchatyubhayametattu jvaro vyāmiśralakṣaṇaḥ | 6, 5 38 1
yogavāhaḥ paraṁ vāyuḥ saṁyogādubhayārthakṛt || 6, 5 38 2
dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛt somasaṁśrayāt | 6, 5 39 1
antardāho 'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṁ bhramaḥ || 6, 5 39 2
sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarcovinigrahaḥ | 6, 5 40 1
antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet || 6, 5 40 2
saṁtāpo 'bhyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāṁ ca mārdavam | 6, 5 41 1
bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca || 6, 5 41 2
prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ | 6, 5 42 1
uṣṇamuṣṇena saṁvṛddhaṁ pittaṁ śaradi kupyati || 6, 5 42 2
citaḥ śīte kaphaścaivaṁ vasante samudīryate | 6, 5 43 1
varṣāsvamlavipākābhir adbhir oṣadhibhis tathā || 6, 5 43 2
saṁcitaṁ pittamudriktaṁ śaradyādityatejasā | 6, 5 44 1
jvaraṁ saṁjanayatyāśu tasya cānubalaḥ kaphaḥ || 6, 5 44 2
prakṛtyaiva visargasya tatra nānaśanādbhayam | 6, 5 45 1
adbhiroṣadhibhiścaiva madhurābhiścitaḥ kaphaḥ || 6, 5 45 2
hemante sūryasaṁtaptaḥ sa vasante prakupyati | 6, 5 46 1
vasante śleṣmaṇā tasmājjvaraḥ samupajāyate || 6, 5 46 2
ādānamadhye tasyāpi vātapittaṁ bhavedanu | 6, 5 47 1
ādāvante ca madhye ca buddhvā doṣabalābalam || 6, 5 47 2
śaradvasantayorvidvāñjvarasya pratikārayet | 6, 5 48 1
kālaprakṛtimuddiśya nirdiṣṭaḥ prākṛto jvaraḥ || 6, 5 48 2
prāyeṇānilayo duḥkhaḥ kāleṣvanyeṣu vaikṛtaḥ | 6, 5 49 1
hetavo vividhāstasya nidāne saṁpradarśitāḥ || 6, 5 49 2
balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo 'nupadravaḥ | 6, 5 50 1
hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ || 6, 5 50 2
jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ | 6, 5 51 1
saptāhādvā daśāhādvā dvādaśāhāttathaiva ca || 6, 5 51 2
sapralāpabhramaśvāsastīkṣṇo hanyājjvaro naram | 6, 5 52 1
jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dairgharātrikaḥ || 6, 5 52 2
asādhyo balavān yaśca keśasīmantakṛjjvaraḥ | 6, 5 53 1
srotobhirvisṛtā doṣā guravo rasavāhibhiḥ || 6, 5 53 2
sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṁ kurvanti saṁtatam | 6, 5 54 1
daśāhaṁ dvādaśāhaṁ vā saptāhaṁ vā suduḥsahaḥ || 6, 5 54 2
sa śīghraṁ śīghrakāritvāt praśamaṁ yāti hanti vā | 6, 5 55 1
kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi saṁtatam || 6, 5 55 2
niṣpratyanīkaḥ kurute tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ | 6, 5 56 1
yathā dhātūṁstathā mūtraṁ purīṣaṁ cānilādayaḥ || 6, 5 56 2
yugapaccānupadyante niyamāt saṁtate jvare | 6, 5 57 1
sa śuddhyā vāpyaśuddhyā vā rasādīnām aśeṣataḥ || 6, 5 57 2
saptāhādiṣu kāleṣu praśamaṁ yāti hanti vā | 6, 5 58 1
yadā tu nātiśudhyanti na vā śudhyanti sarvaśaḥ || 6, 5 58 2
dvādaśaite samuddiṣṭāḥ saṁtatasyāśrayāstadā | 6, 5 59 1
visargaṁ dvādaśe kṛtvā divase 'vyaktalakṣaṇam || 6, 5 59 2
durlabhopaśamaḥ kālaṁ dīrghamapyanuvartate | 6, 5 60 1
iti buddhvā jvaraṁ vaidya upakrāmettu saṁtatam || 6, 5 60 2
kriyākramavidhau yuktaḥ prāyaḥ prāgapatarpaṇaiḥ | 6, 5 61 1
raktadhātvāśrayaḥ prāyo doṣaḥ satatakaṁ jvaram || 6, 5 61 2
sapratyanīkaḥ kurute kālavṛddhikṣayātmakam | 6, 5 62 1
ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate || 6, 5 62 2
kālaprakṛtidūṣyāṇāṁ prāpyaivānyatamādbalam | 6, 5 63 1
anyedyuṣkaṁ doṣo ruddhvā medovahāḥ sirāḥ || 6, 5 63 2
sapratyanīko janayatyekakālamaharniśi | 6, 5 64 1
doṣo 'sthimajjagaḥ kuryāttṛtīyakacaturthakau || 6, 5 64 2
gatir dvyekāntarānyedyur doṣasyoktānyathā paraiḥ | 6, 5 65 1
anyedyuṣkaṁ jvaraṁ kuryādapi saṁśritya śoṇitam || 6, 5 65 2
māṁsasrotāṁsyanugato janayettu tṛtīyakam | 6, 5 66 1
saṁśrito medaso mārgaṁ doṣaścāpi caturthakam || 6, 5 66 2
anyedyuṣkaḥ pratidinaṁ dinaṁ hitvā tṛtīyakaḥ | 6, 5 67 1
dinadvayaṁ yo viśramya pratyeti sa caturthakaḥ || 6, 5 67 2
adhiśete yathā bhūmiṁ bījaṁ kāle ca rohati | 6, 5 68 1
adhiśete tathā dhātuṁ doṣaḥ kāle ca kupyati || 6, 5 68 2
sa vṛddhiṁ balakālaṁ ca prāpya doṣastṛtīyakam | 6, 5 69 1
caturthakaṁ ca kurute pratyanīkabalakṣayāt || 6, 5 69 2
kṛtvā vegaṁ gatabalāḥ sve sve sthāne vyavasthitāḥ | 6, 5 70 1
punarvivṛddhāḥ sve kāle jvarayanti naraṁ malāḥ || 6, 5 70 2
kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ | 6, 5 71 1
vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ || 6, 5 71 2
caturthako darśayati prabhāvaṁ dvividhaṁ jvaraḥ | 6, 5 72 1
jaṅghābhyāṁ ślaiṣmikaḥ pūrvaṁ śirasto 'nilasaṁbhavaḥ || 6, 5 72 2
viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ | 6, 5 73 1
trividho dhāturekaiko dvidhātusthaḥ karoti yam || 6, 5 73 2
prāyaśaḥ sannipātena dṛṣṭaḥ pañcavidho jvaraḥ | 6, 5 74 1
sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ parikīrtitaḥ || 6, 5 74 2
ṛtvahorātradoṣāṇāṁ manasaśca balābalāt | 6, 5 75 1
kālamarthavaśāccaiva jvarastaṁ taṁ prapadyate || 6, 5 75 2
gurutvaṁ dainyamudvegaḥ sadanaṁ chardyarocakau | 6, 5 76 1
rasasthite bahistāpaḥ sāṅgamardo vijṛmbhaṇam || 6, 5 76 2
raktoṣṇāḥ piḍakāstṛṣṇā saraktaṁ ṣṭhīvanaṁ muhuḥ | 6, 5 77 1
dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṁsthite || 6, 5 77 2
antardāhaḥ satṛṇmohaḥ saglāniḥ sṛṣṭaviṭkatā | 6, 5 78 1
daurgandhyaṁ gātravikṣepo jvare māṁsasthite bhavet || 6, 5 78 2
svedastīvrā pipāsā ca pralāpo vamyabhīkṣṇaśaḥ | 6, 5 79 1
svagandhasyāsahatvaṁ ca medaḥsthe glānyarocakau || 6, 5 79 2
virekavamane cobhe sāsthibhedaṁ prakūjanam | 6, 5 80 1
vikṣepaṇaṁ ca gātrāṇāṁ śvāsaścāsthigate jvare || 6, 5 80 2
hikkā śvāsastathā kāsastamasaścātidarśanam | 6, 5 81 1
marmacchedo bahiḥ śaityaṁ dāho 'ntaścaiva majjage || 6, 5 81 2
śukrasthānagataḥ śukramokṣaṁ kṛtvā vināśya ca | 6, 5 82 1
prāṇaṁ vāyvagnisomaiśca sārdhaṁ gacchatyasau vibhuḥ || 6, 5 82 2
rasaraktāśritaḥ sādhyo medomāṁsagataśca yaḥ | 6, 5 83 1
asthimajjagataḥ kṛcchraḥ śukrastho naiva sidhyati || 6, 5 83 2
hetubhirlakṣaṇaiścoktaḥ pūrvam aṣṭavidho jvaraḥ | 6, 5 84 1
samāsenopadiṣṭasya vyāsataḥ śṛṇu lakṣaṇam || 6, 5 84 2
śiroruk parvaṇāṁ bhedo dāho romṇāṁ praharṣaṇam | 6, 5 85 1
kaṇṭhāsyaśoṣo vamathustṛṣṇā mūrcchā bhramo 'ruciḥ || 6, 5 85 2
svapnanāśo 'tivāgjṛmbhā vātapittajvarākṛtiḥ | 6, 5 86 1
śītako gauravaṁ tandrā staimityaṁ parvaṇāṁ ca ruk || 6, 5 86 2
śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam | 6, 5 87 1
santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ || 6, 5 87 2
muhurdāho muhuḥ śītaṁ svedastambho muhurmuhuḥ | 6, 5 88 1
mohaḥ kāso 'rucistṛṣṇā śleṣmapittapravartanam || 6, 5 88 2
liptatiktāsyatā tandrā śleṣmapittajvarākṛtiḥ | 6, 5 89 1
ityete dvandvajāḥ proktāḥ sannipātaja ucyate || 6, 5 89 2
sannipātajvarasyordhvaṁ trayodaśavidhasya hi | 6, 5 90 1
prāksūtritasya vakṣyāmi lakṣaṇaṁ vai pṛthak pṛthak || 6, 5 90 2
bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṁ śiraso 'tiruk | 6, 5 91 1
vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṁ mandakaphe jvare || 6, 5 91 2
śaityaṁ kāso 'rucistandrāpipāsādāharugvyathāḥ | 6, 5 92 1
vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṁ pittāvare viduḥ || 6, 5 92 2
chardiḥ śaityaṁ muhurdāhastṛṣṇā moho 'sthivedanā | 6, 5 93 1
mandavāte vyavasyanti liṅgaṁ pittakapholbaṇe || 6, 5 93 2
sandhyasthiśirasaḥ śūlaṁ pralāpo gauravaṁ bhramaḥ | 6, 5 94 1
vātolbaṇe syād dvyanuge tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā || 6, 5 94 2
raktaviṇmūtratā dāhaḥ svedastṛḍ balasaṁkṣayaḥ | 6, 5 95 1
mūrcchā ceti tridoṣe syālliṅgaṁ pitte garīyasi || 6, 5 95 2
ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramaiḥ | 6, 5 96 1
kapholbaṇaṁ sannipātaṁ tandrākāsena cādiśet || 6, 5 96 2
pratiśyā chardirālasyaṁ tandrārucyagnimārdavam | 6, 5 97 1
hīnavāte pittamadhye liṅgaṁ śleṣmādhike matam || 6, 5 97 2
hāridramūtranetratvaṁ dāhastṛṣṇā bhramo 'ruciḥ | 6, 5 98 1
hīnavāte madhyakaphe liṅgaṁ pittādhike matam || 6, 5 98 2
śirorugvepathuḥ śvāsaḥ pralāpaśchardyarocakau | 6, 5 99 1
hīnapitte madhyakaphe liṅgaṁ syānmārutādhike || 6, 5 99 2
śītako gauravaṁ tandrā pralāpo 'sthiśiro'tiruk | 6, 5 100 1
hīnapitte vātamadhye liṅgaṁ śleṣmādhike viduḥ || 6, 5 100 2
śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo 'tipārśvaruk | 6, 5 101 1
kaphahīne pittamadhye liṅgaṁ vātādhike matam || 6, 5 101 2
varcobhedo 'gnidaurbalyaṁ tṛṣṇā dāho 'cirbhramaḥ | 6, 5 102 1
kaphahīne vātamadhye liṅgaṁ pittādhike viduḥ || 6, 5 102 2
sannipātajvarasyordhvamato vakṣyāmi lakṣaṇam | 6, 5 103 1
kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītam asthisandhiśirorujā || 6, 5 103 2
sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi darśane | 6, 5 104 1
sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ || 6, 5 104 2
tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso 'rucirbhramaḥ | 6, 5 105 1
paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param || 6, 5 105 2
ṣṭhīvanaṁ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca | 6, 5 106 1
śiraso loṭhanaṁ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā || 6, 5 106 2
svedamūtrapurīṣāṇāṁ cirāddarśanamalpaśaḥ | 6, 5 107 1
kṛśatvaṁ nātigātrāṇāṁ pratataṁ kaṇṭhakūjanam || 6, 5 107 2
koṭhānāṁ śyāvaraktānāṁ maṇḍalānāṁ ca darśanam | 6, 5 108 1
mūkatvaṁ srotasāṁ pāko gurutvamudarasya ca || 6, 5 108 2
cirāt pākaśca doṣāṇāṁ sannipātajvarākṛtiḥ | 6, 5 109 1
doṣe vibaddhe naṣṭe 'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ || 6, 5 109 2
sannipātajvaro 'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastvato 'nyathā | 6, 5 110 1
nidāne trividhā proktā yā pṛthagjvarākṛtiḥ || 6, 5 110 2
saṁsargasannipātānāṁ tayā coktaṁ svalakṣaṇam | 6, 5 111 1
āganturaṣṭamo yastu sa nirdiṣṭaścaturvidhaḥ || 6, 5 111 2
abhighātābhiṣaṅgābhyāmabhicārābhiśāpataḥ | 6, 5 112 1
śastraloṣṭakaśākāṣṭhamuṣṭyaratnitaladvijaiḥ || 6, 5 112 2
tadvidhaiśca hate gātre jvaraḥ syādabhighātajaḥ | 6, 5 113 1
tatrābhighātaje vāyuḥ prāyo raktaṁ pradūṣayan || 6, 5 113 2
savyathāśophavaivarṇyaṁ karoti sarujaṁ jvaram | 6, 5 114 1
kāmaśokabhayakrodhairabhiṣaktasya yo jvaraḥ || 6, 5 114 2
so 'bhiṣaṅgajvaro jñeyo yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ | 6, 5 115 1
kāmaśokabhayādvāyuḥ krodhāt pittaṁ trayo malāḥ || 6, 5 115 2
bhūtābhiṣaṅgāt kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ | 6, 5 116 1
bhūtādhikāre vyākhyātaṁ tadaṣṭavidhalakṣaṇam || 6, 5 116 2
viṣavṛkṣānilasparśāttathānyairviṣasaṁbhavaiḥ | 6, 5 117 1
abhiṣaktasya cāpyāhurjvarameke 'bhiṣaṅgajam || 6, 5 117 2
cikitsayā viṣaghnyaiva sa śamaṁ labhate naraḥ | 6, 5 118 1
abhicārābhiśāpābhyāṁ siddhānāṁ yaḥ pravartate || 6, 5 118 2
sannipātajvaro ghoraḥ sa vijñeyaḥ suduḥsahaḥ | 6, 5 119 1
sannipātajvarasyoktaṁ liṅgaṁ yattasya tat smṛtam || 6, 5 119 2
cittendriyaśarīrāṇāmartayo 'nyāśca naikaśaḥ | 6, 5 120 1
prayogaṁ tvabhicārasya dṛṣṭvā śāpasya caiva hi || 6, 5 120 2
svayaṁ śrutvānumānena lakṣyate praśamena vā | 6, 5 121 1
vaividhyād abhicārasya śāpasya ca tadātmake || 6, 5 121 2
yathākarmaprayogeṇa lakṣaṇaṁ syāt pṛthagvidham | 6, 5 122 1
dhyānaniḥśvāsabahulaṁ liṅgaṁ kāmajvare smṛtam || 6, 5 122 2
śokaje bāṣpabahulaṁ trāsaprāyaṁ bhayajvare | 6, 5 123 1
krodhaje bahusaṁrambhaṁ bhūtāveśe tvamānuṣam || 6, 5 123 2
mūrcchāmohamadaglānibhūyiṣṭhaṁ viṣasaṁbhave | 6, 5 124 1
keṣāṁcid eṣāṁ liṅgānāṁ saṁtāpo jāyate puraḥ || 6, 5 124 2
paścāttulyaṁ tu keṣāṁcid eṣu kāmajvarādiṣu | 6, 5 125 1
kāmādijānāmuddiṣṭaṁ jvarāṇāṁ yadviśeṣaṇam || 6, 5 125 2
kāmādijānāṁ rogāṇāmanyeṣāmapi tat smṛtam | 6, 5 126 1
manasyabhihate pūrvaṁ kāmādyairna tathā balam || 6, 5 126 2
jvaraḥ prāpnoti vātādyairdeho yāvanna dūṣyati | 6, 5 127 1
dehe cābhihate pūrvaṁ vātādyairna tathā balam || 6, 5 127 2
jvaraḥ prāpnoti kāmādyair mano yāvanna dūṣyati | 6, 5 128 1
te pūrvaṁ kevalāḥ paścānnijairvyāmiśralakṣaṇāḥ || 6, 5 128 2
hetvauṣadhaviśiṣṭāśca bhavantyāgantavo jvarāḥ | 6, 5 129 1
saṁsṛṣṭāḥ saṁnipatitāḥ pṛthagvā kupitā malāḥ || 6, 5 129 2
rasākhyaṁ dhātumanvetya paktiṁ sthānānnirasya ca | 6, 5 130 1
svena tenoṣmaṇā caiva kṛtvā dehoṣmaṇo balam || 6, 5 130 2
srotāṁsi ruddhvā samprāptāḥ kevalaṁ dehamulbaṇāḥ | 6, 5 131 1
saṁtāpamadhikaṁ dehe janayanti narastadā || 6, 5 131 2
bhavaty atyuṣṇasarvāṅgo jvaritastena cocyate | 6, 5 132 1
srotasāṁ saṁniruddhatvāt svedaṁ nā nādhigacchati || 6, 5 132 2
svasthānāt pracyute cāgnau prāyaśastaruṇe jvare | 6, 5 133 1
aruciścāvipākaśca gurutvamudarasya ca || 6, 5 133 2
hṛdayasyāviśuddhiśca tandrā cālasyameva ca | 6, 5 134 1
jvaro 'visargī balavān doṣāṇāmapravartanam || 6, 5 134 2
lālāpraseko hṛllāsaḥ kṣunnāśo virasaṁ mukham | 6, 5 135 1
stabdhasuptagurutvaṁ ca gātrāṇāṁ bahumūtratā || 6, 5 135 2
na viḍ jīrṇā na ca glānirjvarasyāmasya lakṣaṇam | 6, 5 136 1
jvaravego 'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṁ bhramaḥ || 6, 5 136 2
malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam | 6, 5 137 1
kṣut kṣāmatā laghutvaṁ ca gātrāṇāṁ jvaramārdavam || 6, 5 137 2
doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam | 6, 5 138 1
navajvare divāsvapnasnānābhyaṅgānnamaithunam || 6, 5 138 2
krodhapravātavyāyāmān kaṣāyāṁśca vivarjayet | 6, 5 139 1
jvare laṅghanamevādāvupadiṣṭamṛte jvarāt || 6, 5 139 2
kṣayānilabhayakrodhakāmaśokaśramodbhavāt | 6, 5 140 1
laṅghanena kṣayaṁ nīte doṣe saṁdhukṣite 'nale || 6, 5 140 2
vijvaratvaṁ laghutvaṁ ca kṣuccaivāsyopajāyate | 6, 5 141 1
prāṇāvirodhinā cainaṁ laṅghanenopapādayet || 6, 5 141 2
balādhiṣṭhānamārogyaṁ yadartho 'yaṁ kriyākramaḥ | 6, 5 142 1
laṅghanaṁ svedanaṁ kālo yavāgvastiktako rasaḥ || 6, 5 142 2
pācanānyavipakvānāṁ doṣāṇāṁ taruṇe jvare | 6, 5 143 1
tṛṣyate salilaṁ coṣṇaṁ dadyādvātakaphajvare || 6, 5 143 2
madyotthe paittike cātha śītalaṁ tiktakaiḥ śṛtam | 6, 5 144 1
dīpanaṁ pācanaṁ caiva jvaraghnamubhayaṁ hi tat || 6, 5 144 2
srotasāṁ śodhanaṁ balyaṁ rucisvedakaraṁ śivam | 6, 5 145 1
mustaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ || 6, 5 145 2
śṛtaśītaṁ jalaṁ dadyāt pipāsājvaraśāntaye | 6, 5 146 1
kaphapradhānānutkliṣṭān doṣānāmāśayasthitān || 6, 5 146 2
buddhvā jvarakarān kāle vamyānāṁ vamanairharet | 6, 5 147 1
anupasthitadoṣāṇāṁ vamanaṁ taruṇe jvare || 6, 5 147 2
hṛdrogaṁ śvāsamānāhaṁ mohaṁ ca janayedbhṛśam | 6, 5 148 1
sarvadehānugāḥ sāmā dhātusthā asunirharāḥ || 6, 5 148 2
doṣāḥ phalānāmāmānāṁ svarasā iva sātyayāḥ | 6, 5 149 1
vamitaṁ laṅghitaṁ kāle yavāgūbhirupācaret || 6, 5 149 2
yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ | 6, 5 150 1
yāvajjvaramṛdūbhāvāt ṣaḍahaṁ vā vicakṣaṇaḥ || 6, 5 150 2
tasyāgnirdīpyate tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ | 6, 5 151 1
tāśca bheṣajasaṁyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ || 6, 5 151 2
vātamūtrapurīṣāṇāṁ doṣāṇāṁ cānulomanāḥ | 6, 5 152 1
svedanāya dravoṣṇatvād dravatvāt tṛṭpraśāntaye || 6, 5 152 2
āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca | 6, 5 153 1
jvaraghnyo jvarasātmyatvāttasmāt peyābhirāditaḥ || 6, 5 153 2
jvarānupacareddhīmānṛte madyasamutthitāt | 6, 5 154 1
madātyaye madyanitye grīṣme pittakaphādhike || 6, 5 154 2
ūrdhvage raktapitte ca yavāgūrna hitā jvare | 6, 5 155 1
tatra tarpaṇamevāgre prayojyaṁ lājasaktubhiḥ || 6, 5 155 2
jvarāpahaiḥ phalarasairyuktaṁ samadhuśarkaram | 6, 5 156 1
tataḥ sātmyabalāpekṣī bhojayejjīrṇatarpaṇam || 6, 5 156 2
tanunā mudgayūṣeṇa jāṅgalānāṁ rasena vā | 6, 5 157 1
annakāleṣu cāpyasmai vidheyaṁ dantadhāvanam || 6, 5 157 2
yo 'sya vaktrarasastasmādviparītaṁ priyaṁ ca yat | 6, 5 158 1
tadasya mukhavaiśadyaṁ prakāṅkṣāṁ cānnapānayoḥ || 6, 5 158 2
dhatte rasaviśeṣāṇāmabhijñatvaṁ karoti yat | 6, 5 159 1
viśodhya drumaśākhāgrairāsyaṁ prakṣālya cāsakṛt || 6, 5 159 2
mastvikṣurasamadyādyair yathāhāram avāpnuyāt | 6, 5 160 1
pācanaṁ śamanīyaṁ vā kaṣāyaṁ pāyayedbhiṣak || 6, 5 160 2
jvaritaṁ ṣaḍahe 'tīte laghvannapratibhojitam | 6, 5 161 1
stabhyante na vipacyante kurvanti viṣamajvaram || 6, 5 161 2
doṣā baddhāḥ kaṣāyeṇa stambhitvāttaruṇe jvare | 6, 5 162 1
na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyate || 6, 5 162 2
yaḥ kaṣāyakaṣāyaḥ syāt sa varjyastaruṇajvare | 6, 5 163 1
yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalairvā rasairhitaiḥ || 6, 5 163 2
daśāhaṁ yāvadaśnīyāllaghvannaṁ jvaraśāntaye | 6, 5 164 1
ata ūrdhvaṁ kaphe mande vātapittottare jvare || 6, 5 164 2
paripakveṣu doṣeṣu sarpiṣpānaṁ yathāmṛtam | 6, 5 165 1
nirdaśāhamapi jñātvā kaphottaramalaṅghitam || 6, 5 165 2
na sarpiḥ pāyayedvaidyaḥ kaṣāyaistamupācaret | 6, 5 166 1
yāvallaghutvādaśanaṁ dadyānmāṁsarasena ca || 6, 5 166 2
balaṁ hyalaṁ nigrahāya doṣāṇāṁ balakṛcca tat | 6, 5 167 1
dāhatṛṣṇāparītasya vātapittottaraṁ jvaram || 6, 5 167 2
baddhapracyutadoṣaṁ vā nirāmaṁ payasā jayet | 6, 5 168 1
kriyābhirābhiḥ praśamaṁ na prayāti yadā jvaraḥ || 6, 5 168 2
akṣīṇabalamāṁsāgneḥ śamayettaṁ virecanaiḥ | 6, 5 169 1
jvarakṣīṇasya na hitaṁ vamanaṁ na virecanam || 6, 5 169 2
kāmaṁ tu payasā tasya nirūhairvā harenmalān | 6, 5 170 1
nirūho balam agniṁ ca vijvaratvaṁ mudaṁ rucim || 6, 5 170 2
paripakveṣu doṣeṣu prayuktaḥ śīghramāvahet | 6, 5 171 1
pittaṁ vā kaphapittaṁ vā pittāśayagataṁ haret || 6, 5 171 2
sraṁsanaṁ trīnmalān bastirharet pakvāśayasthitān | 6, 5 172 1
jvare purāṇe saṁkṣīṇe kaphapitte dṛḍhāgnaye || 6, 5 172 2
rūkṣabaddhapurīṣāya pradadyādanuvāsanam | 6, 5 173 1
gaurave śirasaḥ śūle vibaddheṣvindriyeṣu ca || 6, 5 173 2
jīrṇajvare rucikaraṁ kuryānmūrdhavirecanam | 6, 5 174 1
abhyaṅgāṁśca pradehāṁśca pariṣekāvagāhane || 6, 5 174 2
vibhajya śītoṣṇakṛtaṁ kuryājjīrṇe jvare bhiṣak | 6, 5 175 1
tairāśu praśamaṁ yāti bahirmārgagato jvaraḥ || 6, 5 175 2
labhante sukhamaṅgāni balaṁ varṇaśca vardhate | 6, 5 176 1
dhūpanāñjanayogaiśca yānti jīrṇajvarāḥ śamam || 6, 5 176 2
tvaṅmātraśeṣā yeṣāṁ ca bhavatyāganturanvayaḥ | 6, 5 177 1
iti kriyākramaḥ siddho jvaraghnaḥ saṁprakāśitaḥ || 6, 5 177 2
yeṣāṁ tveṣa kramastāni dravyāṇyūrdhvamataḥ śṛṇu | 6, 5 178 1
raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha || 6, 5 178 2
yavāgvodanalājārthe jvaritānāṁ jvarāpahāḥ | 6, 5 179 1
lājapeyāṁ sukhajarāṁ pippalīnāgaraiḥ śṛtām || 6, 5 179 2
pibejjvarī jvaraharāṁ kṣudvānalpāgnirāditaḥ | 6, 5 180 1
amlābhilāṣī tāmeva dāḍimāmlāṁ sanāgarām || 6, 5 180 2
sṛṣṭaviṭ paittiko vātha śītāṁ madhuyutāṁ pibet | 6, 5 181 1
peyāṁ vā raktaśālīnāṁ pārśvabastiśiroruji || 6, 5 181 2
śvadaṁṣṭrākaṇṭakāribhyāṁ siddhāṁ jvaraharāṁ pibet | 6, 5 182 1
jvarātisārī peyāṁ vā pibet sāmlāṁ śṛtāṁ naraḥ || 6, 5 182 2
pṛśniparṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ | 6, 5 183 1
śṛtāṁ vidārīgandhādyair dīpanīṁ svedanīṁ naraḥ || 6, 5 183 2
kāsī śvāsī ca hikkī ca yavāgūṁ jvaritaḥ pibet | 6, 5 184 1
vibaddhavarcāḥ sayavāṁ pippalyāmalakaiḥ śṛtām || 6, 5 184 2
sarpiṣmatīṁ pibet peyāṁ jvarī doṣānulomanīm | 6, 5 185 1
koṣṭhe vibaddhe saruji pibet peyāṁ śṛtāṁ jvarī || 6, 5 185 2
mṛdvīkāpippalīmūlacavyāmalakanāgaraiḥ | 6, 5 186 1
pibet sabilvāṁ peyāṁ vā jvare saparikartike || 6, 5 186 2
balāvṛkṣāmlakolāmlakalaśīdhāvanīśṛtām | 6, 5 187 1
asvedanidrastṛṣṇārtaḥ pibet peyāṁ saśarkarām || 6, 5 187 2
nāgarāmalakaiḥ siddhāṁ ghṛtabhṛṣṭāṁ jvarāpahām | 6, 5 188 1
mudgānmasūrāṁścaṇakān kulatthān samakuṣṭakān || 6, 5 188 2
yūṣārthe yūṣasātmyānāṁ jvaritānāṁ pradāpayet | 6, 5 189 1
paṭolapatraṁ saphalaṁ kulakaṁ pāpacelikam || 6, 5 189 2
karkoṭakaṁ kaṭhillaṁ ca vidyācchākaṁ jvare hitam | 6, 5 190 1
lāvān kapiñjalāneṇāṁścakorān upacakrakān || 6, 5 190 2
kuraṅgān kālapucchāṁśca hariṇān pṛṣatāñchaśān | 6, 5 191 1
pradadyānmāṁsasātmyāya jvaritāya jvarāpahān || 6, 5 191 2
īṣadamlān anamlān vā sarān kāle vicakṣaṇaḥ | 6, 5 192 1
kukkuṭāṁśca mayūrāṁśca tittirikrauñcavartakān || 6, 5 192 2
gurūṣṇatvānna śaṁsanti jvare keciccikitsakāḥ | 6, 5 193 1
laṅghanenānilabalaṁ jvare yadyadhikaṁ bhavet || 6, 5 193 2
bhiṣaṅmātrāvikalpajño dadyāttānapi kālavit | 6, 5 194 1
gharmāmbu cānupānārthaṁ tṛṣitāya pradāpayet || 6, 5 194 2
madyaṁ vā madyasātmyāya yathādoṣaṁ yathābalam | 6, 5 195 1
gurūṣṇasnigdhamadhurān kaṣāyāṁśca navajvare || 6, 5 195 2
āhārān doṣapaktyarthaṁ prāyaśaḥ parivarjayet | 6, 5 196 1
annapānakramaḥ siddho jvaraghnaḥ saṁprakāśitaḥ || 6, 5 196 2
ata ūrdhvaṁ pravakṣyante kaṣāyā jvaranāśanāḥ | 6, 5 197 1
pākyaṁ śītakaṣāyaṁ vā mustaparpaṭakaṁ pibet || 6, 5 197 2
sanāgaraṁ parpaṭakaṁ pibedvā sadurālabham | 6, 5 198 1
kirātatiktakaṁ mustaṁ guḍūcīṁ viśvabheṣajam || 6, 5 198 2
pāṭhāmuśīraṁ sodīcyaṁ pibedvā jvaraśāntaye | 6, 5 199 1
jvaraghnā dīpanāścaite kaṣāyā doṣapācanāḥ || 6, 5 199 2
tṛṣṇārucipraśamanā mukhavairasyanāśanāḥ | 6, 5 200 1
kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṁ kaṭukarohiṇī || 6, 5 200 2
paṭolaḥ sārivā mustaṁ pāṭhā kaṭukarohiṇī | 6, 5 201 1
nimbaḥ paṭolastriphalā mṛdvīkā mustavatsakau || 6, 5 201 2
kirātatiktamamṛtā candanaṁ viśvabheṣajam | 6, 5 202 1
guḍūcyāmalakaṁ mustamardhaślokasamāpanāḥ || 6, 5 202 2
kaṣāyāḥ śamayantyāśu pañca pañcavidhāñjvarān | 6, 5 203 1
saṁtataṁ satatānyedyustṛtīyakacaturthakān || 6, 5 203 2
vatsakāragvadhau pāṭhāṁ ṣaḍgranthāṁ kaṭurohiṇīm | 6, 5 204 1
mūrvāṁ sātiviṣāṁ nimbaṁ paṭolaṁ dhanvayāsakam || 6, 5 204 2
vacāṁ mustamuśīraṁ ca madhukaṁ triphalāṁ balām | 6, 5 205 1
pākyaṁ śītakaṣāyaṁ vā pibejjvaraharaṁ naraḥ || 6, 5 205 2
madhūkamustamṛdvīkākāśmaryāṇi parūṣakam | 6, 5 206 1
trāyamāṇāmuśīraṁ ca triphalāṁ kaṭurohiṇīm || 6, 5 206 2
pītvā niśi sthitaṁ janturjvarācchīghraṁ vimucyate | 6, 5 207 1
jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam || 6, 5 207 2
vibaddhadoṣo jvaritaḥ kaṣāyaṁ saguḍaṁ pibet | 6, 5 208 1
triphalāṁ trāyamāṇāṁ ca mṛdvīkāṁ kaṭurohiṇīm || 6, 5 208 2
pittaśleṣmaharastveṣa kaṣāyo hyānulomikaḥ | 6, 5 209 1
trivṛtāśarkarāyuktaḥ pittaśleṣmajvarāpahaḥ || 6, 5 209 2
bṛhatyau vatsakaṁ mustaṁ devadāru mahauṣadham | 6, 5 210 1
kolavallī ca yogo 'yaṁ saṁnipātajvarāpahaḥ || 6, 5 210 2
śaṭī puṣkaramūlaṁ ca vyāghrī śṛṅgī durālabhā | 6, 5 211 1
guḍūcī nāgaraṁ pāṭhā kirātaṁ kaṭurohiṇī || 6, 5 211 2
eṣa śaṭyādiko vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ | 6, 5 212 1
kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāsatandrāsu śasyate || 6, 5 212 2
bṛhatyau pauṣkaraṁ bhārgī śaṭī śṛṅgī durālabhā | 6, 5 213 1
vatsakasya ca bījāni paṭolaṁ kaṭurohiṇī || 6, 5 213 2
bṛhatyādirgaṇaḥ proktaḥ sannipātajvarāpahaḥ | 6, 5 214 1
kāsādiṣu ca sarveṣu dadyāt sopadraveṣu ca || 6, 5 214 2
kaṣāyāśca yavāgvaśca pipāsājvaranāśanāḥ | 6, 5 215 1
nirdiṣṭā bheṣajādhyāye bhiṣaktānapi yojayet || 6, 5 215 2
jvarāḥ kaṣāyairvamanairlaṅghanairlaghubhojanaiḥ | 6, 5 216 1
rūkṣasya ye na śāmyanti sarpisteṣāṁ bhiṣagjitam || 6, 5 216 2
rūkṣaṁ tejo jvarakaraṁ tejasā rūkṣitasya ca | 6, 5 217 1
yaḥ syādanubalo dhātuḥ snehavadhyaḥ sa cānilaḥ || 6, 5 217 2
kaṣāyāḥ sarva evaite sarpiṣā saha yojitāḥ | 6, 5 218 1
prayojyā jvaraśāntyarthamagnisaṁdhukṣaṇāḥ śivāḥ || 6, 5 218 2
pippalyaścandanaṁ mustamuśīraṁ kaṭurohiṇī | 6, 5 219 1
kaliṅgakāstāmalakī sārivātiviṣā sthirā || 6, 5 219 2
drākṣāmalakabilvāni trāyamāṇā nidigdhikā | 6, 5 220 1
siddhametairghṛtaṁ sadyo jīrṇajvaramapohati || 6, 5 220 2
kṣayaṁ kāsaṁ śiraḥśūlaṁ pārśvaśūlaṁ halīmakam | 6, 5 221 1
aṁsābhitāpamagniṁ ca viṣamaṁ saṁniyacchati || 6, 5 221 2
vasāṁ guḍūcīṁ triphalāṁ trāyamāṇāṁ yavāsakam | 6, 5 222 1
paktvā tena kaṣāyeṇa payasā dviguṇena ca || 6, 5 222 2
pippalīmustamṛdvīkācandanotpalanāgaraiḥ | 6, 5 223 1
kalkīkṛtaiśca vipacedghṛtaṁ jīrṇajvarāpaham || 6, 5 223 2
balāṁ śvadaṁṣṭrāṁ bṛhatīṁ kalasīṁ dhāvanīṁ sthirām | 6, 5 224 1
nimbaṁ parpaṭakaṁ mustaṁ trāyamāṇāṁ durālabhām || 6, 5 224 2
kṛtvā kaṣāyaṁ peṣyārthe dadyāttāmalakīṁ śaṭīm | 6, 5 225 1
drākṣāṁ puṣkaramūlaṁ ca medāmāmalakāni ca || 6, 5 225 2
ghṛtaṁ payaśca tat siddhaṁ sarpirjvaraharaṁ param | 6, 5 226 1
kṣayakāsaśiraḥśūlapārśvaśūlāṁsatāpanut || 6, 5 226 2
jvaribhyo bahudoṣebhya ūrdhvaṁ cādhaśca buddhimān | 6, 5 227 1
dadyāt saṁśodhanaṁ kāle kalpe yadupadekṣyate || 6, 5 227 2
madanaṁ pippalībhirvā kaliṅgairmadhukena vā | 6, 5 228 1
yuktamuṣṇāmbunā peyaṁ vamanaṁ jvaraśāntaye || 6, 5 228 2
kṣaudrāmbunā rasenekṣorathavā lavaṇāmbunā | 6, 5 229 1
jvare pracchardanaṁ śastaṁ madyairvā tarpaṇena vā || 6, 5 229 2
mṛdvīkāmalakānāṁ vā rasaṁ praskandanaṁ pibet | 6, 5 230 1
rasamāmalakānāṁ vā ghṛtabhṛṣṭaṁ jvarāpaham || 6, 5 230 2
lihyādvā traivṛtaṁ cūrṇaṁ saṁyuktaṁ madhusarpiṣā | 6, 5 231 1
pibedvā kṣaudramāvāpya saghṛtaṁ triphalārasam || 6, 5 231 2
āragvadhaṁ vā payasā mṛdvīkānāṁ rasena vā | 6, 5 232 1
trivṛtāṁ trāyamāṇāṁ vā payasā jvaritaḥ pibet || 6, 5 232 2
jvarādvimucyate pītvā mṛdvīkābhiḥ sahābhayām | 6, 5 233 1
payo 'nupānamuṣṇaṁ vā pītvā drākṣārasaṁ naraḥ || 6, 5 233 2
kāsācchvāsācchiraḥśūlāt pārśvaśūlāccirajvarāt | 6, 5 234 1
mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṁ payaḥ || 6, 5 234 2
eraṇḍamūlotkvathitaṁ jvarāt saparikartikāt | 6, 5 235 1
payo vimucyate pītvā tadvadbilvaśalāṭubhiḥ || 6, 5 235 2
trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam | 6, 5 236 1
varcomūtravibandhaghnaṁ śophajvaraharaṁ payaḥ || 6, 5 236 2
sanāgaraṁ samṛdvīkaṁ saghṛtakṣaudraśarkaram | 6, 5 237 1
śṛtaṁ payaḥ sakharjūraṁ pipāsājvaranāśanam || 6, 5 237 2
caturguṇenāmbhasā vā śṛtaṁ jvaraharaṁ payaḥ | 6, 5 238 1
dhāroṣṇaṁ vā payaḥ sadyo vātapittajvaraṁ jayet || 6, 5 238 2
jīrṇajvarāṇāṁ sarveṣāṁ payaḥ praśamanaṁ param | 6, 5 239 1
peyaṁ taduṣṇaṁ śītaṁ vā yathāsvaṁ bheṣajaiḥ śṛtam || 6, 5 239 2
prayojayejjvaraharānnirūhān sānuvāsanān | 6, 5 240 1
pakvāśayagate doṣe vakṣyante ye ca siddhiṣu || 6, 5 240 2
paṭolāriṣṭapatrāṇi sośīraścaturaṅgulaḥ | 6, 5 241 1
hrīberaṁ rohiṇī tiktā śvadaṁṣṭrā madanāni ca || 6, 5 241 2
sthirā balā ca tat sarvaṁ payasyardhodake śṛtam | 6, 5 242 1
kṣīrāvaśeṣaṁ niryūhaṁ saṁyuktaṁ madhusarpiṣā || 6, 5 242 2
kalkairmadanamustānāṁ pippalyā madhukasya ca | 6, 5 243 1
vatsakasya ca saṁyuktaṁ bastiṁ dadyājjvarāpaham || 6, 5 243 2
śuddhe mārge hṛte doṣe viprasanneṣu dhātuṣu | 6, 5 244 1
gatāṅgaśūlo laghvaṅgaḥ sadyo bhavati vijvaraḥ || 6, 5 244 2
āragvadhamuśīraṁ ca madanasya phalaṁ tathā | 6, 5 245 1
catasraḥ parṇinīścaiva niryūhamupakalpayet || 6, 5 245 2
priyaṅgurmadanaṁ mustaṁ śatāhvā madhuyaṣṭikā | 6, 5 246 1
kalkaḥ sarpirguḍaḥ kṣaudraṁ jvaraghno bastiruttamaḥ || 6, 5 246 2
guḍūcīṁ trāyamāṇāṁ ca candanaṁ madhukaṁ vṛṣam | 6, 5 247 1
sthirāṁ balāṁ pṛśniparṇīṁ madanaṁ ceti sādhayet || 6, 5 247 2
rasaṁ jāṅgalamāṁsasya rasena sahitaṁ bhiṣak | 6, 5 248 1
pippalīphalamustānāṁ kalkena madhukasya ca || 6, 5 248 2
īṣatsalavaṇaṁ yuktyā nirūhaṁ madhusarpiṣā | 6, 5 249 1
jvarapraśamanaṁ dadyādbalasvedarucipradam || 6, 5 249 2
jīvantīṁ madhukaṁ medāṁ pippalīṁ madanaṁ vacām | 6, 5 250 1
ṛddhiṁ rāsnāṁ balāṁ viśvaṁ śatapuṣpāṁ śatāvarīm || 6, 5 250 2
piṣṭvā kṣīraṁ jalaṁ sarpistailaṁ ca vipacedbhiṣak | 6, 5 251 1
ānuvāsanikaṁ snehametaṁ vidyājjvarāpaham || 6, 5 251 2
paṭolapicumardābhyāṁ guḍūcyā madhukena ca | 6, 5 252 1
madanaiśca śṛtaḥ sneho jvaraghnamanuvāsanam || 6, 5 252 2
candanāgurukāśmaryapaṭolamadhukotpalaiḥ | 6, 5 253 1
siddhaḥ sneho jvaraharaḥ snehabastiḥ praśasyate || 6, 5 253 2
yaduktaṁ bheṣajādhyāye vimāne rogabheṣaje | 6, 5 254 1
śirovirecanaṁ kuryādyuktijñastajjvarāpaham || 6, 5 254 2
yacca nāvanikaṁ tailaṁ yāśca prāgdhūmavartayaḥ | 6, 5 255 1
mātrāśitīye nirdiṣṭāḥ prayojyāstā jvareṣvapi || 6, 5 255 2
abhyaṅgāṁśca pradehāṁśca pariṣekāṁśca kārayet | 6, 5 256 1
yathābhilāṣaṁ śītoṣṇaṁ vibhajya dvividhaṁ jvaram || 6, 5 256 2
sahasradhautaṁ sarpirvā tailaṁ vā candanādikam | 6, 5 257 1
dāhajvarapraśamanaṁ dadyād abhyañjanaṁ bhiṣak || 6, 5 257 2
atha candanādyaṁ tailamupadekṣyāmaḥ candanabhadraśrīkālānusāryakālīyakapadmāpadmakośīrasārivāmadhukaprapauṇḍarīka ,«nāgapuṣpodīcyavanyapadmotpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatrabisamṛṇāla »,"śālūkaśaivālakaśerukānantākuśakāśekṣudarbhaśaranalaśālimūlajambuvetasavānīragundrākakubhāsanāśvakarṇasyandana ",«vātapothaśālatāladhavatiniśakhadirakadarakadambakāśmaryaphalasarjaplakṣavaṭakapītanodumbarāśvattha »,nyagrodhadhātakīdūrvetkaṭaśṛṅgāṭakamañjiṣṭhājyotiṣmatīpuṣkarabījakrauñcādanabadarīkovidārakadalīsaṁvartakāriṣṭaśataparvāśītakum,«bhikā śatāvarīśrīparṇīśrāvaṇīmahāśrāvaṇīrohiṇīśītapākyodanapākīkālābalāpayasyāvidārījīvakarṣabhakamedāmahāmedā »,madhurasarṣyaproktātṛṇaśūnyamocarasāṭarūṣakabakulakuṭajapaṭolanimbaśālmalīnārikelakharjūramṛdvīkāpriyālapriyaṅgudhanvanātmag,«uptāmadhūkānām anyeṣāṁ ca śītavīryāṇāṁ yathālābhamauṣadhānāṁ kaṣāyaṁ kārayet |» 6, 5 258 1
tena kaṣāyeṇa dviguṇitapayasā teṣāmeva ca kalkena kaṣāyārdhamātraṁ mṛdvagninā sādhayettailam | 6, 5 258 2
etat tailamabhyaṅgāt sadyo dāhajvaramapanayati | 6, 5 258 3
etaireva cauṣadhairaślakṣṇapiṣṭaiḥ suśītaiḥ pradehaṁ kārayet | 6, 5 258 4
etaireva ca śṛtaśītaṁ salilamavagāhapariṣekārthaṁ prayuñjīta || 6, 5 258 5
iti candanādyaṁ tailam | 6, 5 259 1
madhvāranālakṣīradadhighṛtasalilasekāvagāhāśca sadyo dāhajvaramapanayanti śītasparśatvāt || 6, 5 259 2
bhavanti cātra | 6, 5 260 1
pauṣkareṣu suśīteṣu padmotpaladaleṣu ca | 6, 5 260 2
kadalīnāṁ ca patreṣu kṣaumeṣu vimaleṣu ca || 6, 5 260 3
candanodakaśīteṣu śīte dhārāgṛhe 'pi vā | 6, 5 261 1
himāmbusikte sadane dāhārtaḥ saṁviśet sukham || 6, 5 261 2
hemaśaṅkhapravālānāṁ maṇīnāṁ mauktikasya ca | 6, 5 262 1
candanodakaśītānāṁ saṁsparśānurasān spṛśet || 6, 5 262 2
sragbhirnīlotpalaiḥ padmairvyajanairvividhairapi | 6, 5 263 1
śītavātāvahair vyajyeccandanodakavarṣibhiḥ || 6, 5 263 2
nadyastaḍāgāḥ padminyo hradāśca vimalodakāḥ | 6, 5 264 1
avagāhe hitā dāhatṛṣṇāglānijvarāpahāḥ || 6, 5 264 2
priyāḥ pradakṣiṇācārāḥ pramadāścandanokṣitāḥ | 6, 5 265 1
sāntvayeyuḥ paraiḥ kāmairmaṇimauktikabhūṣaṇāḥ || 6, 5 265 2
śītāni cānnapānāni śītānyupavanāni ca | 6, 5 266 1
vāyavaścandrapādāśca śītā dāhajvarāpahāḥ || 6, 5 266 2
athoṣṇābhiprāyiṇāṁ jvaritānām abhyaṅgādīn upakramān upadekṣyāmaḥ ,«agurukuṣṭhatagarapatranaladaśaileyadhyāmakahareṇukāsthauṇeyaka kṣemakailāvarāṅgadalapuratamālapatrabhūtīkarohiṣasaralaśallakī »,«devadārvagnimanthabilvasyonākakāśmaryapāṭalāpunarnavā »,«vṛścīrakaṇṭakārībṛhatīśālaparṇīpṛśniparṇīmāṣaparṇīmudgaparṇīgokṣurakairaṇḍaśobhāñjanakavaruṇārkacirabilvatilvaka »,"śaṭīpuṣkaramūlagaṇḍīrorubūkapattūrākṣīvāśmantakaśigrumātuluṅgapīlukamūlakaparṇītilaparṇīpīluparṇīmeṣaśṛṅgī ",hiṁsrādantaśaṭhairāvatakabhallātakāsphotakāṇḍīrātmajaikeṣīkākarañjadhānyakājamodapṛthvīkāsumukhasurasakuṭherakakālamālakapar,"ṇāsakṣavakaphaṇijjhaka bhūstṛṇaśṛṅgaverapippalīsarṣapāśvagandhārāsnāruhārohāvacābalātibalāguḍūcī ","śatapuṣpāśītavallīnākulīgandhanākulīśvetājyotiṣmatīcitrakādhyaṇḍāmlacāṅgerītilabadarakulatthamāṣāṇām evaṁvidhānām anyeṣāṁ ",«coṣṇavīryāṇāṁ yathālābhamauṣadhānāṁ kaṣāyaṁ kārayet tena kaṣāyeṇa teṣāmeva ca kalkena »,«surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakadadhimaṇḍāranālakaṭvaraprativinītena tailapātraṁ vipācayet |» 6, 5 267 1
tena sukhoṣṇena tailenoṣṇābhiprāyiṇaṁ jvaritamabhyañjyāt tathā śītajvaraḥ praśāmyati etaireva cauṣadhaiḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ ,«pradehaṁ kārayet etaireva ca śṛtaṁ sukhoṣṇaṁ salilamavagāhanārthaṁ pariṣekārthaṁ ca prayuñjīta śītajvarapraśamārtham ||» 6, 5 267 2
bhavanti cātra | 6, 5 268 1
trayodaśavidhaḥ svedaḥ svedādhyāye nidarśitaḥ | 6, 5 268 2
mātrākālavidā yuktaḥ sa ca śītajvarāpahaḥ || 6, 5 268 3
sā kuṭī tacca śayanaṁ taccāvacchādanaṁ jvaram | 6, 5 269 1
śītaṁ praśamayantyāśu dhūpāścāgurujā ghanāḥ || 6, 5 269 2
cārūpacitagātryaśca taruṇyo yauvanoṣmaṇā | 6, 5 270 1
āśleṣācchamayantyāśu pramadāḥ śiśirajvaram || 6, 5 270 2
svedanānyannapānāni vātaśleṣmaharāṇi ca | 6, 5 271 1
śītajvaraṁ jayantyāśu saṁsargabalayojanāt || 6, 5 271 2
vātaje śramaje caiva purāṇe kṣataje jvare | 6, 5 272 1
laṅghanaṁ na hitaṁ vidyācchamanaistānupācaret || 6, 5 272 2
vikṣipyāmāśayoṣmāṇaṁ yasmādgatvā rasaṁ nṛṇām | 6, 5 273 1
jvaraṁ kurvanti doṣāstu hīyate 'gnibalaṁ tataḥ || 6, 5 273 2
yathā prajvalito vahniḥ sthālyāmindhanavānapi | 6, 5 274 1
na pacatyodanaṁ samyaganilaprerito bahiḥ || 6, 5 274 2
paktisthānāttathā doṣairūṣmā kṣipto bahirnṛṇām | 6, 5 275 1
na pacatyabhyavahṛtaṁ kṛcchrāt pacati vā laghu || 6, 5 275 2
ato 'gnibalarakṣārthaṁ laṅghanādikramo hitaḥ | 6, 5 276 1
saptāhena hi pacyante saptadhātugatā malāḥ || 6, 5 276 2
nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo 'ṣṭame 'hani | 6, 5 277 1
udīrṇadoṣas tvalpāgnir aśnan guru viśeṣataḥ || 6, 5 277 2
mucyate sahasā prāṇaiściraṁ kliśyati vā naraḥ | 6, 5 278 1
etasmātkāraṇādvidvān vātike 'pyādito jvare || 6, 5 278 2
nāti gurvati vā snigdhaṁ bhojayet sahasā naram | 6, 5 279 1
jvare mārutaje tvādāvanapekṣyāpi hi kramam || 6, 5 279 2
kuryānniranubandhānāmabhyaṅgādīnupakramān | 6, 5 280 1
pāyayitvā kaṣāyaṁ ca bhojayedrasabhojanam || 6, 5 280 2
jīrṇajvaraharaṁ kuryāt sarvaśaścāpyupakramam | 6, 5 281 1
śleṣmalānāmavātānāṁ jvaro 'nuṣṇaḥ kaphādhikaḥ || 6, 5 281 2
paripākaṁ na saptāhenāpi yāti mṛdūṣmaṇām | 6, 5 282 1
taṁ krameṇa yathoktena laṅghanālpāśanādinā || 6, 5 282 2
ā daśāham upakramya kaṣāyādyairupācaret | 6, 5 283 1
sāmā ye ye ca kaphajāḥ kaphapittajvarāśca ye || 6, 5 283 2
laṅghanaṁ laṅghanīyoktaṁ teṣu kāryaṁ prati prati | 6, 5 284 1
vamanaiśca virekaiśca bastibhiśca yathākramam || 6, 5 284 2
jvarānupacareddhīmān kaphapittānilodbhavān | 6, 5 285 1
saṁsṛṣṭān saṁnipatitān buddhvā taratamaiḥ samaiḥ || 6, 5 285 2
jvarān doṣakramāpekṣī yathoktairauṣadhairjayet | 6, 5 286 1
vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenocchritasya vā || 6, 5 286 2
kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṁ jayet | 6, 5 287 1
sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ || 6, 5 287 2
śothaḥ saṁjāyate tena kaścideva pramucyate | 6, 5 288 1
raktāvasecanaiḥ śīghraṁ sarpiṣpānaiśca taṁ jayet || 6, 5 288 2
pradehaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ | 6, 5 289 1
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati || 6, 5 289 2
śākhānusārī raktasya so 'vasekāt praśāmyati | 6, 5 290 1
visarpeṇābhighātena yaśca visphoṭakairjvaraḥ || 6, 5 290 2
tatrādau sarpiṣaḥ pānaṁ kaphapittottaro na cet | 6, 5 291 1
daurbalyāddehadhātūnāṁ jvaro jīrṇo 'nuvartate || 6, 5 291 2
balyaiḥ saṁbṛṁhaṇais tasmād āhārais tam upācaret | 6, 5 292 1
karma sādhāraṇaṁ jahyāttṛtīyakacaturthakau || 6, 5 292 2
āganturanubandho hi prāyaśo viṣamajvare | 6, 5 293 1
vātapradhānaṁ sarpirbhirbastibhiḥ sānuvāsanaiḥ || 6, 5 293 2
snigdhoṣṇairannapānaiśca śamayedviṣamajvaram | 6, 5 294 1
virecanena payasā sarpiṣā saṁskṛtena ca || 6, 5 294 2
viṣamaṁ tiktaśītaiśca jvaraṁ pittottaraṁ jayet | 6, 5 295 1
vamanaṁ pācanaṁ rūkṣamannapānaṁ vilaṅghanam || 6, 5 295 2
kaṣāyoṣṇaṁ ca viṣame jvare śastaṁ kaphottare | 6, 5 296 1
yogāḥ parāḥ pravakṣyante viṣamajvaranāśanāḥ || 6, 5 296 2
prayoktavyā matimatā doṣādīn pravibhajya te | 6, 5 297 1
surā samaṇḍā pānārthe bhakṣyārthe caraṇāyudhaḥ || 6, 5 297 2
tittiriśca mayūraśca prayojyā viṣamajvare | 6, 5 298 1
pibedvā ṣaṭpalaṁ sarpirabhayāṁ vā prayojayet || 6, 5 298 2
triphalāyāḥ kaṣāyaṁ vā guḍūcyā rasameva vā | 6, 5 299 1
nīlinīmajagandhāṁ ca trivṛtāṁ kaṭurohiṇīm || 6, 5 299 2
pibejjvarāgame yuktyā snehasvedopapāditaḥ | 6, 5 300 1
sarpiṣo mahatīṁ mātrāṁ pītvā vā chardayet punaḥ || 6, 5 300 2
upayujyānnapānaṁ vā prabhūtaṁ punarullikhet | 6, 5 301 1
sānnaṁ madyaṁ prabhūtaṁ vā pītvā svapyājjvarāgame || 6, 5 301 2
āsthāpanaṁ yāpanaṁ vā kārayedviṣamajvare | 6, 5 302 1
payasā vṛṣadaṁśasya śakṛdvā tadahaḥ pibet || 6, 5 302 2
vṛṣasya dadhimaṇḍena surayā vā sasaindhavam | 6, 5 303 1
pippalyāstriphalāyāśca dadhnastakrasya sarpiṣaḥ || 6, 5 303 2
pañcagavyasya payasaḥ prayogo viṣamajvare | 6, 5 304 1
rasonasya satailasya prāgbhaktamupasevanam || 6, 5 304 2
medyānāmuṣṇavīryāṇāmāmiṣāṇāṁ ca bhakṣaṇam | 6, 5 305 1
hiṅgutulyā tu vaiyāghrī vasā nasyaṁ sasaindhavā || 6, 5 305 2
purāṇasarpiḥ siṁhasya vasā tadvat sasaindhavā | 6, 5 306 1
saindhavaṁ pippalīnāṁ ca taṇḍulāḥ samanaḥśilāḥ || 6, 5 306 2
netrāñjanaṁ tailapiṣṭaṁ śasyate viṣamajvare | 6, 5 307 1
palaṅkaṣā nimbapatraṁ vacā kuṣṭhaṁ harītakī || 6, 5 307 2
sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpanaṁ jvaranāśanam | 6, 5 308 1
ye dhūmā dhūpanaṁ yacca nāvanaṁ cāñjanaṁ ca yat || 6, 5 308 2
manovikāre nirdiṣṭaṁ kāryaṁ tadviṣamajvare | 6, 5 309 1
maṇīnāmoṣadhīnāṁ ca maṅgalyānāṁ viṣasya ca || 6, 5 309 2
dhāraṇādagadānāṁ ca sevanānna bhavejjvaraḥ | 6, 5 310 1
somaṁ sānucaraṁ devaṁ samātṛgaṇamīśvaram || 6, 5 310 2
pūjayan prayataḥ śīghraṁ mucyate viṣamajvarāt | 6, 5 311 1
viṣṇuṁ sahasramūrdhānaṁ carācarapatiṁ vibhum || 6, 5 311 2
stuvannāmasahasreṇa jvarān sarvānapohati | 6, 5 312 1
brahmāṇamaśvināvindraṁ hutabhakṣaṁ himācalam || 6, 5 312 2
gaṅgāṁ marudgaṇāṁś ceṣṭyā pūjayañjayati jvarān | 6, 5 313 1
bhaktyā mātuḥ pituścaiva gurūṇāṁ pūjanena ca || 6, 5 313 2
brahmacaryeṇa tapasā satyena niyamena ca | 6, 5 314 1
japahomapradānena vedānāṁ śravaṇena ca || 6, 5 314 2
jvarādvimucyate śīghraṁ sādhūnāṁ darśanena ca | 6, 5 315 1
jvare rasasthe vamanamupavāsaṁ ca kārayet || 6, 5 315 2
sekapradehau raktasthe tathā saṁśamanāni ca | 6, 5 316 1
virecanaṁ sopavāsaṁ māṁsamedaḥsthite hitam || 6, 5 316 2
asthimajjagate deyā nirūhāḥ sānuvāsanāḥ | 6, 5 317 1
śāpābhicārādbhūtānāmabhiṣaṅgācca yo jvaraḥ || 6, 5 317 2
daivavyapāśrayaṁ tatra sarvamauṣadhamiṣyate | 6, 5 318 1
abhighātajvaro naśyet pānābhyaṅgena sarpiṣaḥ || 6, 5 318 2
raktāvasekairmadyaiśca sātmyairmāṁsarasaudanaiḥ | 6, 5 319 1
sānāho madyasātmyānāṁ madirārasabhojanaiḥ || 6, 5 319 2
kṣatānāṁ vraṇitānāṁ ca kṣatavraṇacikitsayā | 6, 5 320 1
āśvāseneṣṭalābhena vāyoḥ praśamanena ca || 6, 5 320 2
harṣaṇaiśca śamaṁ yānti kāmaśokabhayajvarāḥ | 6, 5 321 1
kāmyairarthairmanojñaiśca pittaghnaiścāpyupakramaiḥ || 6, 5 321 2
sadvākyaiśca śamaṁ yāti jvaraḥ krodhasamutthitaḥ | 6, 5 322 1
kāmāt krodhajvaro nāśaṁ krodhāt kāmasamudbhavaḥ || 6, 5 322 2
yāti tābhyāmubhābhyāṁ ca bhayaśokasamutthitaḥ | 6, 5 323 1
jvarasya vegaṁ kālaṁ ca cintayañjvaryate tu yaḥ || 6, 5 323 2
jvarapramokṣe puruṣaḥ kūjan vamati ceṣṭate | 6, 5 324 1
śvasanvivarṇaḥ svinnāṅgo vepate līyate muhuḥ || 6, 5 324 2
pralapatyuṣṇasarvāṅgaḥ śītāṅgaśca bhavatyapi | 6, 5 325 1
visaṁjño jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣyate || 6, 5 325 2
sadoṣaśabdaṁ ca śakṛddravaṁ sravati vegavat | 6, 5 326 1
liṅgānyetāni jānīyājjvaramokṣe vicakṣaṇaḥ || 6, 5 326 2
bahudoṣasya balavān prāyeṇābhinavo jvaraḥ | 6, 5 327 1
satkriyādoṣapaktyā cedvimuñcati sudāruṇam || 6, 5 327 2
kṛtvā doṣavaśādvegaṁ kramāduparamanti ye | 6, 5 328 1
teṣāmadāruṇo mokṣo jvarāṇāṁ cirakāriṇām || 6, 5 328 2
vigataklamasaṁtāpamavyathaṁ vimalendriyam | 6, 5 329 1
yuktaṁ prakṛtisattvena vidyāt puruṣam ajvaram || 6, 5 329 2
sajvaro jvaramuktaśca vidāhīni gurūṇi ca | 6, 5 330 1
asātmyānyannapānāni viruddhāni ca varjayet || 6, 5 330 2
vyavāyamaticeṣṭāśca snānamatyaśanāni ca | 6, 5 331 1
tathā jvaraḥ śamaṁ yāti praśānto jāyate na ca || 6, 5 331 2
vyāyāmaṁ ca vyavāyaṁ ca snānaṁ caṅkramaṇāni ca | 6, 5 332 1
jvaramukto na seveta yāvanna balavān bhavet || 6, 5 332 2
asaṁjātabalo yastu jvaramukto niṣevate | 6, 5 333 1
varjyametannarastasya punarāvartate jvaraḥ || 6, 5 333 2
durhṛteṣu ca doṣeṣu yasya vā vinivartate | 6, 5 334 1
svalpenāpyapacāreṇa tasya vyāvartate punaḥ || 6, 5 334 2
cirakālaparikliṣṭaṁ durbalaṁ hīnatejasam | 6, 5 335 1
acireṇaiva kālena sa hanti punarāgataḥ || 6, 5 335 2
athavāpi parīpākaṁ dhātuṣveva kramānmalāḥ | 6, 5 336 1
yānti jvaramakurvantaste tathāpyapakurvate || 6, 5 336 2
dīnatāṁ śvayathuṁ glāniṁ pāṇḍutāṁ nānnakāmatām | 6, 5 337 1
kaṇḍūrutkoṭhapiḍakāḥ kurvantyagniṁ ca te mṛdum || 6, 5 337 2
evamanye 'pi ca gadā vyāvartante punargatāḥ | 6, 5 338 1
anirghātena doṣāṇām alpair apyahitair nṝṇām || 6, 5 338 2
nirvṛtte 'pi jvare tasmādyathāvasthaṁ yathābalam | 6, 5 339 1
yathāprāṇaṁ hareddoṣaṁ prayogairvā śamaṁ nayet || 6, 5 339 2
mṛdubhiḥ śodhanaiḥ śuddhiryāpanā bastayo hitāḥ | 6, 5 340 1
hitāśca laghavo yūṣā jāṅgalāmiṣajā rasāḥ || 6, 5 340 2
abhyaṅgodvartanasnānadhūpanānyañjanāni ca | 6, 5 341 1
hitāni punarāvṛtte jvare tiktaghṛtāni ca || 6, 5 341 2
gurvyabhiṣyandyasātmyānāṁ bhojanāt punarāgate | 6, 5 342 1
laṅghanoṣṇopacārādiḥ kramaḥ kāryaśca pūrvavat || 6, 5 342 2
kirātatiktakaṁ tiktā mustaṁ parpaṭako 'mṛtā | 6, 5 343 1
ghnanti pītāni cābhyāsāt punarāvartakaṁ jvaram || 6, 5 343 2
tasyāṁ tasyāmavasthāyāṁ jvaritānāṁ vicakṣaṇaḥ | 6, 5 344 1
jvarakriyākramāpekṣī kuryāttattaccikitsitam || 6, 5 344 2
rogarāṭ sarvabhūtānāmantakṛddāruṇo jvaraḥ | 6, 5 345 1
tasmādviśeṣatastasya yateta praśame bhiṣak || 6, 5 345 2
tatra ślokaḥ | 6, 5 346 1
yathākramaṁ yathāpraśnamuktaṁ jvaracikitsitam | 6, 5 346 2
ātreyeṇāgniveśāya bhūtānāṁ hitakāmyayā || 6, 5 346 3
athāto raktapittacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 6 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 6, 6 2 1
viharantaṁ jitātmānaṁ pañcagaṅge punarvasum | 6, 6 3 1
praṇamyovāca nirmohamagniveśo 'gnivarcasam || 6, 6 3 2
bhagavan raktapittasya heturuktaḥ salakṣaṇaḥ | 6, 6 4 1
vaktavyaṁ yat paraṁ tasya vaktumarhasi tadguro || 6, 6 4 2
gururuvāca | 6, 6 5 1
mahāgadaṁ mahāvegam agnivacchīghrakāri ca | 6, 6 5 2
hetulakṣaṇavicchīghraṁ raktapittamupācaret || 6, 6 5 3
tasyoṣṇaṁ tīkṣṇamamlaṁ ca kaṭūni lavaṇāni ca | 6, 6 6 1
gharmaścānnavidāhaśca hetuḥ pūrvaṁ nidarśitaḥ || 6, 6 6 2
tairhetubhiḥ samutkliṣṭaṁ pittaṁ raktaṁ prapadyate | 6, 6 7 1
tadyonitvāt prapannaṁ ca vardhate tat pradūṣayat || 6, 6 7 2
tasyoṣmaṇā dravo dhāturdhātordhātoḥ prasicyate | 6, 6 8 1
svidyatastena saṁvṛddhiṁ bhūyastadadhigacchati || 6, 6 8 2
saṁyogād dūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ | 6, 6 9 1
raktasya pittamākhyātaṁ raktapittaṁ manīṣibhiḥ || 6, 6 9 2
plīhānaṁ ca yakṛccaiva tadadhiṣṭhāya vartate | 6, 6 10 1
srotāṁsi raktavāhīni tanmūlāni hi dehinām || 6, 6 10 2
sāndraṁ sapāṇḍu sasnehaṁ picchilaṁ ca kaphānvitam | 6, 6 11 1
śyāvāruṇaṁ saphenaṁ ca tanu rūkṣaṁ ca vātikam || 6, 6 11 2
raktapittaṁ kaṣāyābhaṁ kṛṣṇaṁ gomūtrasaṁnibham | 6, 6 12 1
mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṁ ca paittikam || 6, 6 12 2
saṁsṛṣṭaliṅgaṁ saṁsargāttriliṅgaṁ sānnipātikam | 6, 6 13 1
ekadoṣānugaṁ sādhyaṁ dvidoṣaṁ yāpyamucyate || 6, 6 13 2
yattridoṣamasādhyaṁ tanmandāgner ativegavat | 6, 6 14 1
vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat || 6, 6 14 2
gatirūrdhvamadhaścaiva raktapittasya darśitā | 6, 6 15 1
ūrdhvā saptavidhadvārā dvidvārā tvadharā gatiḥ || 6, 6 15 2
sapta chidrāṇi śirasi dve cādhaḥ sādhyamūrdhvagam | 6, 6 16 1
yāpyaṁ tvadhogaṁ mārgau tu dvāvasādhyaṁ prapadyate || 6, 6 16 2
yadā tu sarvacchidrebhyo romakūpebhya eva ca | 6, 6 17 1
vartate tām asaṁkhyeyāṁ gatiṁ tasyāhur āntikīm || 6, 6 17 2
yaccobhayābhyāṁ mārgābhyāmatimātraṁ pravartate | 6, 6 18 1
tulyaṁ kuṇapagandhena raktaṁ kṛṣṇamatīva ca || 6, 6 18 2
saṁsṛṣṭaṁ kaphavātābhyāṁ kaṇṭhe sajati cāpi yat | 6, 6 19 1
yaccāpyupadravaiḥ sarvairyathoktaiḥ samabhidrutam || 6, 6 19 2
hāridranīlaharitatāmrair varṇair upadrutam | 6, 6 20 1
kṣīṇasya kāsamānasya yacca tacca na sidhyati || 6, 6 20 2
yaddvidoṣānugaṁ yadvā śāntaṁ śāntaṁ prakupyati | 6, 6 21 1
mārgānmārgaṁ caredyadvā yāpyaṁ pittamasṛk ca tat || 6, 6 21 2
ekamārgaṁ balavato nātivegaṁ navotthitam | 6, 6 22 1
raktapittaṁ sukhe kāle sādhyaṁ syānnirupadravam || 6, 6 22 2
snigdhoṣṇamuṣṇarūkṣaṁ ca raktapittasya kāraṇam | 6, 6 23 1
adhogasyottaraṁ prāyaḥ pūrvaṁ syādūrdhvagasya tu || 6, 6 23 2
ūrdhvagaṁ kaphasaṁsṛṣṭamadhogaṁ mārutānugam | 6, 6 24 1
dvimārgaṁ kaphavātābhyāmubhābhyāmanubadhyate || 6, 6 24 2
akṣīṇabalamāṁsasya raktapittaṁ yadaśnataḥ | 6, 6 25 1
taddoṣaduṣṭam utkliṣṭaṁ nādau stambhanamarhati || 6, 6 25 2
galagrahaṁ pūtinasyaṁ mūrcchāyamaruciṁ jvaram | 6, 6 26 1
gulmaṁ plīhānamānāhaṁ kilāsaṁ kṛcchramūtratām || 6, 6 26 2
kuṣṭhānyarśāṁsi vīsarpaṁ varṇanāśaṁ bhagandaram | 6, 6 27 1
buddhīndriyoparodhaṁ ca kuryāt sambhitam āditaḥ || 6, 6 27 2
tasmādupekṣyaṁ balino baladoṣavicāriṇā | 6, 6 28 1
raktapittaṁ prathamataḥ pravṛddhaṁ siddhimicchatā || 6, 6 28 2
prāyeṇa hi samutkliṣṭamāmadoṣāccharīriṇām | 6, 6 29 1
vṛddhiṁ prayāti pittāsṛk tasmāttallaṅghyam āditaḥ || 6, 6 29 2
mārgau doṣānubandhaṁ ca nidānaṁ prasamīkṣya ca | 6, 6 30 1
laṅghanaṁ raktapittādau tarpaṇaṁ vā prayojayet || 6, 6 30 2
hrīberacandanośīramustaparpaṭakaiḥ śṛtam | 6, 6 31 1
kevalaṁ śṛtaśītaṁ vā dadyāttoyaṁ pipāsave || 6, 6 31 2
ūrdhvage tarpaṇaṁ pūrvaṁ peyāṁ pūrvamadhogate | 6, 6 32 1
kālasātmyānubandhajño dadyāt prakṛtikalpavit || 6, 6 32 2
jalaṁ kharjūramṛdvīkāmadhūkaiḥ saparūṣakaiḥ | 6, 6 33 1
śṛtaśītaṁ prayoktavyaṁ tarpaṇārthe saśarkaram || 6, 6 33 2
tarpaṇaṁ saghṛtakṣaudraṁ lājacūrṇaiḥ pradāpayet | 6, 6 34 1
ūrdhvagaṁ raktapittaṁ tat pītaṁ kāle vyapohati || 6, 6 34 2
mandāgneramlasātmyāya tat sāmlamapi kalpayet | 6, 6 35 1
dāḍimāmalakairvidvānamlārthaṁ cānudāpayet || 6, 6 35 2
śāliṣaṣṭikanīvārakoradūṣapraśāntikāḥ | 6, 6 36 1
śyāmākaśca priyaṅguśca bhojanaṁ raktapittinām || 6, 6 36 2
mudgā masūrāścaṇakāḥ samakuṣṭhāḍhakīphalāḥ | 6, 6 37 1
praśastāḥ sūpayūṣārthe kalpitā raktapittinām || 6, 6 37 2
paṭolanimbavetrāgraplakṣavetasapallavāḥ | 6, 6 38 1
kirātatiktakaṁ śākaṁ gaṇḍīraḥ sakaṭhillakaḥ || 6, 6 38 2
kovidārasya puṣpāṇi kāśmaryasyātha śālmaleḥ | 6, 6 39 1
annapānavidhau śākaṁ yaccānyadraktapittanut || 6, 6 39 2
śākārthaṁ śākasātmyānāṁ tacchastaṁ raktapittinām | 6, 6 40 1
svinnaṁ vā sarpiṣā bhṛṣṭaṁ yūṣavadvā vipācitam || 6, 6 40 2
pārāvatān kapotāṁśca lāvān raktākṣavartakān | 6, 6 41 1
śaśān kapiñjalāneṇān hariṇānkālapucchakān || 6, 6 41 2
raktapitte hitān vidyādrasāṁsteṣāṁ prayojayet | 6, 6 42 1
īṣadamlānanamlān vā ghṛtabhṛṣṭān saśarkarān || 6, 6 42 2
kaphānuge yūṣaśākaṁ dadyādvātānuge rasam | 6, 6 43 1
raktapitte yavāgūnāmataḥ kalpaḥ pravakṣyate || 6, 6 43 2
padmotpalānāṁ kiñjalkaḥ pṛśniparṇī priyaṅgukāḥ | 6, 6 44 1
jale sādhyā rase tasmin peyā syādraktapittinām || 6, 6 44 2
candanośīralodhrāṇāṁ rase tadvat sanāgare | 6, 6 45 1
kirātatiktakośīramustānāṁ tadvadeva ca || 6, 6 45 2
dhātakīdhanvayāsāmbubilvānāṁ vā rase śṛtā | 6, 6 46 1
masūrapṛśniparṇyorvā sthirāmudgarase 'thavā || 6, 6 46 2
rase hareṇukānāṁ vā saghṛte sabalārase | 6, 6 47 1
siddhāḥ pārāvatādīnāṁ rase vā syuḥ pṛthakpṛthak || 6, 6 47 2
ityuktā raktapittaghnyaḥ śītāḥ samadhuśarkarāḥ | 6, 6 48 1
yavāgvaḥ kalpanā caiṣā kāryā māṁsaraseṣvapi || 6, 6 48 2
śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe raktapittinām | 6, 6 49 1
vātolbaṇe tittiriḥ syādudumbararase śṛtaḥ || 6, 6 49 2
mayūraḥ plakṣaniryūhe nyagrodhasya ca kukkuṭaḥ | 6, 6 50 1
rase bilvotpalādīnāṁ vartakakrakarau hitau || 6, 6 50 2
tṛṣyate tiktakaiḥ siddhaṁ tṛṣṇāghnaṁ vā phalodakam | 6, 6 51 1
siddhaṁ vidārigandhādyairathavā śṛtaśītalam || 6, 6 51 2
jñātvā doṣāvanubalau balamāhārameva ca | 6, 6 52 1
jalaṁ pipāsave dadyādvisargādalpaśo 'pi vā || 6, 6 52 2
nidānaṁ raktapittasya yatkiṁcit saṁprakāśitam | 6, 6 53 1
jīvitārogyakāmaistanna sevyaṁ raktapittibhiḥ || 6, 6 53 2
ityannapānaṁ nirdiṣṭaṁ kramaśo raktapittanut | 6, 6 54 1
vakṣyate bahudoṣāṇāṁ kāryaṁ balavatāṁ ca yat || 6, 6 54 2
akṣīṇabalamāṁsasya yasya saṁtarpaṇotthitam | 6, 6 55 1
bahudoṣaṁ balavato raktapittaṁ śarīriṇaḥ || 6, 6 55 2
kāle saṁśodhanārhasya taddharennirupadravam | 6, 6 56 1
virecanenordhvabhāgamadhogaṁ vamanena ca || 6, 6 56 2
trivṛtāmabhayāṁ prājñaḥ phalānyāragvadhasya vā | 6, 6 57 1
trāyamāṇāṁ gavākṣyā vā mūlamāmalakāni vā || 6, 6 57 2
virecanaṁ prayuñjīta prabhūtamadhuśarkaram | 6, 6 58 1
rasaḥ praśasyate teṣāṁ raktapitte viśeṣataḥ || 6, 6 58 2
vamanaṁ madanonmiśro manthaḥ sakṣaudraśarkaraḥ | 6, 6 59 1
saśarkaraṁ vā salilamikṣūṇāṁ rasa eva vā || 6, 6 59 2
vatsakasya phalaṁ mustaṁ madanaṁ madhukaṁ madhu | 6, 6 60 1
adhovahe raktapitte vamanaṁ paramucyate || 6, 6 60 2
ūrdhvage śuddhakoṣṭhasya tarpaṇādiḥ kramo hitaḥ | 6, 6 61 1
adhogate yavāgvādirna cetsyānmāruto balī || 6, 6 61 2
balamāṁsaparikṣīṇaṁ śokabhārādhvakarśitam | 6, 6 62 1
jvalanādityasaṁtaptamanyairvā kṣīṇamāmayaiḥ || 6, 6 62 2
garbhiṇīṁ sthaviraṁ bālaṁ rūkṣālpapramitāśinam | 6, 6 63 1
avamyamavirecyaṁ vā yaṁ paśyedraktapittinam || 6, 6 63 2
śoṣeṇa sānubandhaṁ vā tasya saṁśamanī kriyā | 6, 6 64 1
śasyate raktapittasya paraṁ sātha pravakṣyate || 6, 6 64 2
aṭarūṣakamṛdvīkāpathyākvāthaḥ saśarkaraḥ | 6, 6 65 1
madhumiśraḥ śvāsakāsaraktapittanibarhaṇaḥ || 6, 6 65 2
aṭarūṣakaniryūhe priyaṅguṁ mṛttikāñjane | 6, 6 66 1
vinīya lodhraṁ kṣaudraṁ ca raktapittaharaṁ pibet || 6, 6 66 2
padmakaṁ padmakiñjalkaṁ dūrvāṁ vāstūkamutpalam | 6, 6 67 1
nāgapuṣpaṁ ca lodhraṁ ca tenaiva vidhinā pibet || 6, 6 67 2
prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ madhu cāśvaśakṛdrase | 6, 6 68 1
yavāsabhṛṅgarajasormūlaṁ vā gośakṛdrase || 6, 6 68 2
vinīya raktapittaghnaṁ peyaṁ syāttaṇḍulāmbunā | 6, 6 69 1
yuktaṁ vā madhusarpirbhyāṁ lihyād go'śvaśakṛdrasam || 6, 6 69 2
khadirasya priyaṅgūṇāṁ kovidārasya śālmaleḥ | 6, 6 70 1
puṣpacūrṇāni madhunā lihyānnā raktapittikaḥ || 6, 6 70 2
śṛṅgāṭakānāṁ lājānāṁ mustakharjūrayorapi | 6, 6 71 1
lihyāccūrṇāni madhunā padmānāṁ keśarasya ca || 6, 6 71 2
dhanvajānāmasṛglihyānmadhunā mṛgapakṣiṇām | 6, 6 72 1
sakṣaudraṁ grathite rakte lihyāt pārāvataṁ śakṛt || 6, 6 72 2
uśīrakālīyakalodhrapadmakapriyaṅgukākaṭphalaśaṅkhagairikāḥ | 6, 6 73 1
pṛthak pṛthak candanatulyabhāgikāḥ saśarkarāstaṇḍuladhāvanāplutāḥ || 6, 6 73 2
raktaṁ sapittaṁ tamakaṁ pipāsāṁ dāhaṁ ca pītāḥ śamayanti sadyaḥ | 6, 6 74 1
kirātatiktaṁ kramukaṁ samustaṁ prapauṇḍarīkaṁ kamalotpale ca || 6, 6 74 2
hrīberamūlāni paṭolapatraṁ durālabhā parpaṭako mṛṇālam | 6, 6 75 1
dhanañjayodumbaravetasatvaṅnyagrodhaśāleyayavāsakatvak || 6, 6 75 2
tugālatāvetasataṇḍulīyaṁ sasārivaṁ mocarasaḥ samaṅgā | 6, 6 76 1
pṛthak pṛthak candanayojitāni tenaiva kalpena hitāni tatra || 6, 6 76 2
niśi sthitā vā svarasīkṛtā vā kalkīkṛtā vā mṛditāḥ śṛtā vā | 6, 6 77 1
ete samastā gaṇaśaḥ pṛthagvā raktaṁ sapittaṁ śamayanti yogāḥ || 6, 6 77 2
mudgāḥ salājāḥ sayavāḥ sakṛṣṇāḥ sośīramustāḥ saha candanena | 6, 6 78 1
balājale paryuṣitāḥ kaṣāyā raktaṁ sapittaṁ śamayantyudīrṇam || 6, 6 78 2
vaidūryamuktāmaṇigairikāṇāṁ mṛcchaṅkhahemāmalakodakānām | 6, 6 79 1
madhūdakasyekṣurasasya caiva pānācchamaṁ gacchati raktapittam || 6, 6 79 2
uśīrapadmotpalacandanānāṁ pakvasya loṣṭasya ca yaḥ prasādaḥ | 6, 6 80 1
saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśīto raktātiyogapraśamāya deyaḥ || 6, 6 80 2
priyaṅgukācandanalodhrasārivāmadhūkamustābhayadhātakījalam | 6, 6 81 1
samṛtprasādaṁ saha yaṣṭikāmbunā saśarkaraṁ raktanibarhaṇaṁ param || 6, 6 81 2
kaṣāyayogairvividhairyathoktairdīpte 'nale śleṣmaṇi nirjite ca | 6, 6 82 1
yadraktapittaṁ praśamaṁ na yāti tatrānilaḥ syādanu tatra kāryam || 6, 6 82 2
chāgaṁ payaḥ syāt paramaṁ prayoge gavyaṁ śṛtaṁ pañcaguṇe jale vā | 6, 6 83 1
saśarkaraṁ mākṣikasamprayuktaṁ vidārigandhādigaṇaiḥ śṛtaṁ vā || 6, 6 83 2
drākṣāśṛtaṁ nāgarakaiḥ śṛtaṁ vā balāśṛtaṁ gokṣurakaiḥ śṛtaṁ vā | 6, 6 84 1
sajīvakaṁ sarṣabhakaṁ sasarpiḥ payaḥ prayojyaṁ sitayā śṛtaṁ vā || 6, 6 84 2
śatāvarīgokṣurakaiḥ śṛtaṁ vā śṛtaṁ payo vāpyatha parṇinībhiḥ | 6, 6 85 1
raktaṁ nihantyāśu viśeṣatastu yanmūtramārgāt sarujaṁ prayāti || 6, 6 85 2
viśeṣato viṭpathasampravṛtte payo mataṁ mocarasena siddham | 6, 6 86 1
vaṭāvarohair vaṭaśuṅgakair vā hrīberanīlotpalanāgarairvā || 6, 6 86 2
kaṣāyayogān payasā purā vā pītvānu cādyāt payasaiva śālīn | 6, 6 87 1
kaṣāyayogairathavā vipakvametaiḥ pibet sarpiratisrave ca || 6, 6 87 2
vāsāṁ saśākhāṁ sapalāśamūlāṁ kṛtvā kaṣāyaṁ kusumāni cāsyāḥ | 6, 6 88 1
pradāya kalkaṁ vipacedghṛtaṁ tat sakṣaudramāśveva nihanti raktam || 6, 6 88 2
iti vāsāghṛtam | 6, 6 89 1
palāśavṛntasvarasena siddhaṁ tasyaiva kalkena madhudraveṇa | 6, 6 89 2
lihyādghṛtaṁ vatsakakalkasiddhaṁ tadvat samaṅgotpalalodhrasiddham || 6, 6 89 3
syāttrāyamāṇāvidhireṣa eva sodumbare caiva paṭolapatre | 6, 6 90 1
sarpīṁṣi pittajvaranāśanāni sarvāṇi śastāni ca raktapitte || 6, 6 90 2
abhyaṅgayogāḥ pariṣecanāni sekāvagāhāḥ śayanāni veśma | 6, 6 91 1
śīto vidhirbastividhānamagryaṁ pittajvare yat praśamāya diṣṭam || 6, 6 91 2
tadraktapitte nikhilena kāryaṁ kālaṁ ca mātrāṁ ca purā samīkṣya | 6, 6 92 1
sarpirguḍā ye ca hitāḥ kṣatebhyaste raktapittaṁ śamayanti sadyaḥ || 6, 6 92 2
kaphānubandhe rudhire sapitte kaṇṭhāgate syādgrathite prayogaḥ | 6, 6 93 1
yuktasya yuktyā madhusarpiṣośca kṣārasya caivotpalanālajasya || 6, 6 93 2
mṛṇālapadmotpalakeśarāṇāṁ tathā palāśasya tathā priyaṅgoḥ | 6, 6 94 1
tathā madhūkasya tathāsanasya kṣārāḥ prayojyā vidhinaiva tena || 6, 6 94 2
śatāvarīdāḍimatintiḍīkaṁ kākolimede madhukaṁ vidārīm | 6, 6 95 1
piṣṭvā ca mūlaṁ phalapūrakasya ghṛtaṁ pacet kṣīracaturguṇaṁ jñaḥ || 6, 6 95 2
kāsajvarānāhavibandhaśūlaṁ tadraktapittaṁ ca ghṛtaṁ nihanyāt | 6, 6 96 1
yat pañcamūlairatha pañcabhirvā siddhaṁ ghṛtaṁ tacca tadarthakāri || 6, 6 96 2
iti śatāvaryādighṛtam | 6, 6 97 1
kaṣāyayogā ya ihopadiṣṭāste cāvapīḍe bhiṣajā prayojyāḥ | 6, 6 97 2
ghrāṇāt pravṛttaṁ rudhiraṁ sapītaṁ yadā bhavenniḥsṛtaduṣṭadoṣam || 6, 6 97 3
rakte praduṣṭe hyavapīḍabandhe duṣṭapratiśyāyaśirovikārāḥ | 6, 6 98 1
raktaṁ sapūyaṁ kuṇapaśca gandhaḥ syād ghrāṇanāśaḥ kṛmayaśca duṣṭāḥ || 6, 6 98 2
nīlotpalaṁ gairikaśaṅkhayuktaṁ sacandanaṁ syāttu sitājalena | 6, 6 99 1
nasyaṁ tathāmrāsthirasaḥ samaṅgā sadhātakīmocarasaḥ salodhraḥ || 6, 6 99 2
drākṣārasasyekṣurasasya nasyaṁ kṣīrasya dūrvāsvarasasya caiva | 6, 6 100 1
yavāsamūlāni palāṇḍumūlaṁ nasyaṁ tathā dāḍimapuṣpatoyam || 6, 6 100 2
priyālatailaṁ madhukaṁ payaśca siddhaṁ ghṛtaṁ māhiṣam ājikaṁ vā | 6, 6 101 1
āmrāsthipūrvaiḥ payasā ca nasyaṁ sasārivaiḥ syāt kamalotpalaiśca || 6, 6 101 2
bhadraśriyaṁ lohitacandanaṁ ca prapauṇḍarīkaṁ kamalotpale ca | 6, 6 102 1
uśīravānīrajalaṁ mṛṇālaṁ sahasravīryā madhukaṁ payasyā || 6, 6 102 2
śālīkṣumūlāni yavāsagundrāmūlaṁ nalānāṁ kuśakāśayośca | 6, 6 103 1
kucandanaṁ śaivalamapyanantā kālānusāryā tṛṇamūlamṛddhiḥ || 6, 6 103 2
mūlāni puṣpāṇi ca vārijānāṁ pralepanaṁ puṣkariṇīmṛdaśca | 6, 6 104 1
udumbarāśvatthamadhūkalodhrāḥ kaṣāyavṛkṣāḥ śiśirāśca sarve || 6, 6 104 2
pradehakalpe pariṣecane ca tathāvagāhe ghṛtatailasiddhau | 6, 6 105 1
raktasya pittasya ca śāntimicchan bhadraśriyādīni bhiṣak prayuñjyāt || 6, 6 105 2
dhārāgṛhaṁ bhūmigṛhaṁ suśītaṁ vanaṁ ca ramyaṁ jalavātaśītam | 6, 6 106 1
vaidūryamuktāmaṇibhājanānāṁ sparśāśca dāhe śiśirāmbuśītāḥ || 6, 6 106 2
patrāṇi puṣpāṇi ca vārijānāṁ kṣaumaṁ ca śītaṁ kadalīdalāni | 6, 6 107 1
pracchādanārthaṁ śayanāsanānāṁ padmotpalānāṁ ca dalāḥ praśastāḥ || 6, 6 107 2
priyaṅgukācandanarūṣitānāṁ sparśāḥ priyāṇāṁ ca varāṅganānām | 6, 6 108 1
dāhe praśastāḥ sajalāḥ suśītāḥ padmotpalānāṁ ca kalāpavātāḥ || 6, 6 108 2
sariddhradānāṁ himavaddarīṇāṁ candrodayānāṁ kamalākarāṇām | 6, 6 109 1
mano'nukūlāḥ śiśirāśca sarvāḥ kathāḥ saraktaṁ śamayanti pittam || 6, 6 109 2
tatra ślokau | 6, 6 110 1
hetuṁ vṛddhiṁ saṁjñāṁ sthānaṁ liṅgaṁ pṛthak praduṣṭasya | 6, 6 110 2
mārgau sādhyamasādhyaṁ yāpyaṁ kāryakramaṁ caiva || 6, 6 110 3
pānānnamiṣṭameva ca varjyaṁ saṁśodhanaṁ ca śamanaṁ ca | 6, 6 111 1
gururuktavānyathāvaccikitsite raktapittasya || 6, 6 111 2
athāto gulmacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 7 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 6, 7 2 1
sarvaprajānāṁ pitṛvaccharaṇyaḥ punarvasurbhūtabhaviṣyadīśaḥ | 6, 7 3 1
cikitsitaṁ gulmanibarhaṇārthaṁ provāca siddhaṁ vadatāṁ variṣṭhaḥ || 6, 7 3 2
viṭśleṣmapittātiparisravādvā taireva vṛddhaiḥ paripīḍanādvā | 6, 7 4 1
vegair udīrṇair vihatairadho vā bāhyābhighātairatipīḍanairvā || 6, 7 4 2
rūkṣānnapānairatisevitairvā śokena mithyāpratikarmaṇā vā | 6, 7 5 1
viceṣṭitairvā viṣamātimātraiḥ koṣṭhe prakopaṁ samupaiti vāyuḥ || 6, 7 5 2
kaphaṁ ca pittaṁ ca sa duṣṭavāyuruddhūya mārgān vinibadhya tābhyām | 6, 7 6 1
hṛnnābhipārśvodarabastiśūlaṁ karotyatho yāti na baddhamārgaḥ || 6, 7 6 2
pakvāśaye pittakaphāśaye vā sthitaḥ svatantraḥ parasaṁśrayo vā | 6, 7 7 1
sparśopalabhyaḥ paripiṇḍitatvādgulmo yathādoṣamupaiti nāma || 6, 7 7 2
bastau ca nābhyāṁ hṛdi pārśvayorvā sthānāni gulmasya bhavanti pañca | 6, 7 8 1
pañcātmakasya prabhavaṁ tu tasya vakṣyāmi liṅgāni cikitsitaṁ ca || 6, 7 8 2
rūkṣānnapānaṁ viṣamātimātraṁ viceṣṭitaṁ vegavinigrahaśca | 6, 7 9 1
śoko 'bhighāto 'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ || 6, 7 9 2
yaḥ sthānasaṁsthānarujāṁ vikalpaṁ viḍvātasaṅgaṁ galavaktraśoṣam | 6, 7 10 1
śyāvāruṇatvaṁ śiśirajvaraṁ ca hṛtkukṣipārśvāṁsaśirorujaṁ ca || 6, 7 10 2
karoti jīrṇe 'bhyadhikaṁ prakopaṁ bhukte mṛdutvaṁ samupaiti yaśca | 6, 7 11 1
vātāt sa gulmo na ca tatra rūkṣaṁ kaṣāyatiktaṁ kaṭu copaśete || 6, 7 11 2
kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā | 6, 7 12 1
āmābhighāto rudhiraṁ ca duṣṭaṁ paittasya gulmasya nimittamuktam || 6, 7 12 2
jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṁ mahajjīryati bhojane ca | 6, 7 13 1
svedo vidāho vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam || 6, 7 13 2
śītaṁ guru snigdhamaceṣṭanaṁ ca saṁpūraṇaṁ prasvapanaṁ divā ca | 6, 7 14 1
gulmasya hetuḥ kaphasaṁbhavasya sarvastu diṣṭo nicayātmakasya || 6, 7 14 2
staimityaśītajvaragātrasādahṛllāsakāsārucigauravāṇi | 6, 7 15 1
śaityaṁ rugalpā kaṭhinonnatatvaṁ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya || 6, 7 15 2
nimittaliṅgānyupalabhya gulme dvidoṣaje doṣabalābalaṁ ca | 6, 7 16 1
vyāmiśraliṅgānaparāṁstu gulmāṁstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham || 6, 7 16 2
mahārujaṁ dāhaparītamaśmavadghanonnataṁ śīghravidāhi dāruṇam | 6, 7 17 1
manaḥśarīrāgnibalāpahāriṇaṁ tridoṣajaṁ gulmamasādhyamādiśet || 6, 7 17 2
ṛtāvanāhāratayā bhayena virūkṣaṇairvegavinigrahaiśca | 6, 7 18 1
saṁstambhanollekhanayonidoṣairgulmaḥ striyaṁ raktabhavo 'bhyupaiti || 6, 7 18 2
yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirāt saśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ | 6, 7 19 1
sa raudhiraḥ strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ || 6, 7 19 2
kriyākramamataḥ siddhaṁ gulmināṁ gulmanāśanam | 6, 7 20 1
pravakṣyāmyata ūrdhvaṁ ca yogān gulmanibarhaṇān || 6, 7 20 2
rūkṣavyāyāmajaṁ gulmaṁ vātikaṁ tīvravedanam | 6, 7 21 1
baddhaviṇmārutaṁ snehairāditaḥ samupācaret || 6, 7 21 2
bhojanābhyañjanaiḥ pānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ | 6, 7 22 1
snigdhasya bhiṣajā svedaḥ kartavyo gulmaśāntaye || 6, 7 22 2
srotasāṁ mārdavaṁ kṛtvā jitvā mārutamulbaṇam | 6, 7 23 1
bhittvā vibandhaṁ snigdhasya svedo gulmamapohati || 6, 7 23 2
snehapānaṁ hitaṁ gulme viśeṣeṇordhvanābhije | 6, 7 24 1
pakvāśayagate bastirubhayaṁ jaṭharāśraye || 6, 7 24 2
dīpte 'gnau vātike gulme vibandhe 'nilavarcasoḥ | 6, 7 25 1
bṛṁhaṇānyannapānāni snigdhoṣṇāni prayojayet || 6, 7 25 2
punaḥ punaḥ snehapānaṁ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ | 6, 7 26 1
prayojyā vātagulmeṣu kaphapittānurakṣiṇā || 6, 7 26 2
kapho vāte jitaprāye pittaṁ śoṇitameva vā | 6, 7 27 1
yadi kupyati vā tasya kriyamāṇe cikitsite || 6, 7 27 2
yatholbaṇasya doṣasya tatra kāryaṁ bhiṣagjitam | 6, 7 28 1
ādāvante ca madhye ca mārutaṁ parirakṣatā || 6, 7 28 2
vātagulme kapho vṛddho hatvāgnimaruciṁ yadi | 6, 7 29 1
hṛllāsaṁ gauravaṁ tandrāṁ janayedullikhettu tam || 6, 7 29 2
śūlānāhavibandheṣu gulme vātakapholbaṇe | 6, 7 30 1
vartayo guṭikāścūrṇaṁ kaphavātaharaṁ hitam || 6, 7 30 2
pittaṁ vā yadi saṁvṛddhaṁ saṁtāpaṁ vātagulminaḥ | 6, 7 31 1
kuryādvirecyaḥ sa bhavet sasnehairānulomikaiḥ || 6, 7 31 2
gulmo yadyanilādīnāṁ kṛte samyagbhiṣagjite | 6, 7 32 1
na praśāmyati raktasya so 'vasekāt praśāmyati || 6, 7 32 2
snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṁsanaṁ hitam | 6, 7 33 1
rūkṣoṣṇena tu sambhūte sarpiḥ praśamanaṁ param || 6, 7 33 2
pittaṁ vā pittagulmaṁ vā jñātvā pakvāśayasthitam | 6, 7 34 1
kālavinnirharet sadyaḥ satiktaiḥ kṣīrabastibhiḥ || 6, 7 34 2
payasā vā sukhoṣṇena satiktena virecayet | 6, 7 35 1
bhiṣagagnibalāpekṣī sarpiṣā tailvakena vā || 6, 7 35 2
tṛṣṇājvaraparīdāhaśūlasvedāgnimārdave | 6, 7 36 1
gulmināmarucau cāpi raktamevāvasecayet || 6, 7 36 2
chinnamūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam | 6, 7 37 1
raktaṁ hi vyamlatāṁ yāti tacca nāsti na cāsti ruk || 6, 7 37 2
hṛtadoṣaṁ parimlānaṁ jāṅgalaistarpitaṁ rasaiḥ | 6, 7 38 1
samāśvastaṁ saśeṣārtiṁ sarpirabhyāsayet punaḥ || 6, 7 38 2
raktapittātivṛddhatvāt kriyāmanupalabhya ca | 6, 7 39 1
yadi gulmo vidahyeta śastraṁ tatra bhiṣagjitam || 6, 7 39 2
guruḥ kaṭhinasaṁsthāno gūḍhamāṁsāntarāśrayaḥ | 6, 7 40 1
avivarṇaḥ sthiraścaiva hyapakvo gulma ucyate || 6, 7 40 2
dāhaśūlārtisaṁkṣobhasvapnanāśāratijvaraiḥ | 6, 7 41 1
vidahyamānaṁ jānīyādgulmaṁ tamupanāhayet || 6, 7 41 2
vidāhalakṣaṇe gulme bahistuṅge samunnate | 6, 7 42 1
śyāve saraktaparyante saṁsparśe bastisaṁnibhe || 6, 7 42 2
nipīḍitonnate stabdhe supte tatpārśvapīḍanāt | 6, 7 43 1
tatraiva piṇḍite śūle saṁpakvaṁ gulmamādiśet || 6, 7 43 2
tatra dhānvantarīyāṇām adhikāraḥ kriyāvidhau | 6, 7 44 1
vaidyānāṁ kṛtayogyānāṁ vyadhaśodhanaropaṇe || 6, 7 44 2
antarbhāgasya cāpyetat pacyamānasya lakṣaṇam | 6, 7 45 1
hṛtkroḍaśūnatāntaḥsthe pārśvanirgatiḥ || 6, 7 45 2
pakvaḥ srotāṁsi saṁkledya vrajatyūrdhvamadho 'pi vā | 6, 7 46 1
svayaṁpravṛttaṁ taṁ doṣamupekṣeta hitāśanaiḥ || 6, 7 46 2
daśāhaṁ dvādaśāhaṁ vā rakṣan bhiṣagupadravān | 6, 7 47 1
ata ūrdhvaṁ hitaṁ pānaṁ sarpiṣaḥ saviśodhanam || 6, 7 47 2
śuddhasya tiktaṁ sakṣaudraṁ prayoge sarpiriṣyate | 6, 7 48 1
śītalairgurubhiḥ snigdhairgulme jāte kaphātmake || 6, 7 48 2
avamyasyālpakāyāgneḥ kuryāllaṅghanamāditaḥ | 6, 7 49 1
mando 'gnirvedanā mandā gurustimitakoṣṭhatā || 6, 7 49 2
sotkleśā cāruciryasya sa gulmī vamanopagaḥ | 6, 7 50 1
uṣṇair evopacaryaśca kṛte vamanalaṅghane || 6, 7 50 2
yojyaścāhārasaṁsargo bheṣajaiḥ kaṭutiktakaiḥ | 6, 7 51 1
sānāhaṁ savibandhaṁ ca gulmaṁ kaṭhinamunnatam || 6, 7 51 2
dṛṣṭvādau svedayedyuktyā svinnaṁ ca vilayedbhiṣak | 6, 7 52 1
laṅghanollekhane svede kṛte 'gnau saṁpradhukṣite || 6, 7 52 2
kaphagulmī pibet kāle sakṣārakaṭukaṁ ghṛtam | 6, 7 53 1
sthānādapasṛtaṁ jñātvā kaphagulmaṁ virecanaiḥ || 6, 7 53 2
sasnehair bastibhir vāpi śodhayeddāśamūlikaiḥ | 6, 7 54 1
mande 'gnāvanile mūḍhe jñātvā sasnehamāśayam || 6, 7 54 2
guṭikācūrṇaniryūhāḥ prayojyāḥ kaphagulminām | 6, 7 55 1
kṛtamūlaṁ mahāvāstuṁ kaṭhinaṁ stimitaṁ gurum || 6, 7 55 2
jayetkaphakṛtaṁ gulmaṁ kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ | 6, 7 56 1
doṣaprakṛtigulmartuyogaṁ buddhvā kapholbaṇe || 6, 7 56 2
baladoṣapramāṇajñaḥ kṣāraṁ gulme prayojayet | 6, 7 57 1
ekāntaraṁ dvyantaraṁ vā tryahaṁ viśramya vā punaḥ || 6, 7 57 2
śarīrabaladoṣāṇāṁ vṛddhikṣapaṇakovidaḥ | 6, 7 58 1
śleṣmāṇaṁ madhuraṁ snigdhaṁ māṁsakṣīraghṛtāśinaḥ || 6, 7 58 2
chittvā chittvāśayāt kṣāraḥ kṣaratvāt kṣārayatyadhaḥ | 6, 7 59 1
mande 'gnāvarucau sātmye madye sasnehamaśnatām || 6, 7 59 2
prayojyā mārgaśuddhyarthamariṣṭāḥ kaphagulminām | 6, 7 60 1
laṅghanollekhanaiḥ svedaiḥ sarpiḥpānairvirecanaiḥ || 6, 7 60 2
bastibhirguṭikācūrṇakṣārāriṣṭagaṇairapi | 6, 7 61 1
ślaiṣmikaḥ kṛtamūlatvādyasya gulmo na śāmyati || 6, 7 61 2
tasya dāho hṛto rakte śaralohādibhirhitaḥ | 6, 7 62 1
auṣṇyāttaikṣṇyācca śamayedagnirgulme kaphānilau || 6, 7 62 2
tayoḥ śamācca saṁghāto gulmasya vinirvartate | 6, 7 63 1
dāhe dhānvantarīyāṇāmatrāpi bhiṣajāṁ balam || 6, 7 63 2
kṣāraprayoge bhiṣajāṁ kṣāratantravidāṁ balam | 6, 7 64 1
vyāmiśradoṣe vyāmiśra eṣa eva kriyākramaḥ || 6, 7 64 2
siddhānataḥ pravakṣyāmi yogān gulmanibarhaṇān | 6, 7 65 1
tryūṣaṇatriphalādhānyaviḍaṅgacavyacitrakaiḥ || 6, 7 65 2
kalkīkṛtairghṛtaṁ siddhaṁ sakṣīraṁ vātagulmanut | 6, 7 66 1
iti tryūṣaṇādighṛtam | 6, 7 66 2
eta eva ca kalkāḥ syuḥ kaṣāyaḥ pañcamūlikaḥ || 6, 7 66 3
dvipañcamūliko vāpi tadghṛtaṁ gulmanut param | 6, 7 67 1
iti tryūṣaṇādighṛtamaparam | 6, 7 67 2
ṣaṭpalaṁ vā pibet sarpiryaduktaṁ rājayakṣmaṇi || 6, 7 67 3
prasannayā vā kṣīrārthaṁ surayā dāḍimena vā | 6, 7 68 1
dadhnaḥ sareṇa vā kāryaṁ ghṛtaṁ mārutagulmanut || 6, 7 68 2
hiṅgusauvarcalājājīviḍadāḍimadīpyakaiḥ | 6, 7 69 1
puṣkaravyoṣadhanyākavetasakṣāracitrakaiḥ || 6, 7 69 2
śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam | 6, 7 70 1
śūlānāhaharaṁ sarpirdadhnā cānilagulminām || 6, 7 70 2
iti hiṅgusauvarcalādyaṁ ghṛtam | 6, 7 71 1
hapuṣāvyoṣapṛthvīkācavyacitrakasaindhavaiḥ | 6, 7 71 2
sājājīpippalīmūladīpyakairvipacedghṛtam || 6, 7 71 3
sakolamūlakarasaṁ sakṣīradadhidāḍimam | 6, 7 72 1
tat paraṁ vātagulmaghnaṁ śūlānāhavimokṣaṇam || 6, 7 72 2
yonyarśograhaṇīdoṣaśvāsakāsārucijvarān | 6, 7 73 1
bastihṛtpārśvaśūlaṁ ca ghṛtametadvyapohati || 6, 7 73 2
iti hapuṣādyaṁ ghṛtam | 6, 7 74 1
pippalyā picuradhyardho dāḍimāddvipalaṁ palaṁ | 6, 7 74 2
dhānyātpañca ghṛtācchuṇṭhyāḥ karṣaḥ kṣīraṁ caturguṇam || 6, 7 74 3
siddhametairghṛtaṁ sadyo vātagulmaṁ vyapohati | 6, 7 75 1
yoniśūlaṁ śiraḥśūlamarśāṁsi viṣamajvaram || 6, 7 75 2
iti pippalyādyaṁ ghṛtam | 6, 7 76 1
ghṛtānāmauṣadhagaṇā ya ete parikīrtitāḥ | 6, 7 76 2
te cūrṇayogā vartyastāḥ kaṣāyāste ca gulminām || 6, 7 76 3
koladāḍimagharmāmbusurāmaṇḍāmlakāñjikaiḥ | 6, 7 77 1
śūlānāhaharī peyā bījapūrarasena vā || 6, 7 77 2
cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitāni rasena vā | 6, 7 78 1
kuryādvartīḥ saguṭikā gulmānāhārtiśāntaye || 6, 7 78 2
hiṅgu trikaṭukaṁ pāṭhāṁ hapuṣāmabhayāṁ śaṭīm | 6, 7 79 1
ajamodājagandhe ca tintiḍīkāmlavetasau || 6, 7 79 2
dāḍimaṁ puṣkaraṁ dhānyamajājīṁ citrakaṁ vacām | 6, 7 80 1
dvau kṣārau lavaṇe dve ca cavyaṁ caikatra cūrṇayet || 6, 7 80 2
cūrṇametat prayoktavyamannapāneṣvanatyayam | 6, 7 81 1
prāgbhaktamathavā peyaṁ madyenoṣṇodakena vā || 6, 7 81 2
pārśvahṛdbastiśūleṣu gulme vātakaphātmake | 6, 7 82 1
ānāhe mūtrakṛcchre ca śūle ca gudayonije || 6, 7 82 2
grahaṇyarśovikāreṣu plīhni pāṇḍvāmaye 'rucau | 6, 7 83 1
urovibandhe hikkāyāṁ kāse śvāse galagrahe || 6, 7 83 2
bhāvitaṁ mātuluṅgasya cūrṇametadrasena vā | 6, 7 84 1
bahuśo guṭikāḥ kāryāḥ kārmukāḥ syustato 'dhikam || 6, 7 84 2
iti hiṅgvādicūrṇaṁ guṭikā ca | 6, 7 85 1
mātuluṅgaraso hiṅgu dāḍimaṁ biḍasaindhave | 6, 7 85 2
surāmaṇḍena pātavyaṁ vātagulmarujāpaham || 6, 7 85 3
śaṭīpuṣkarahiṅgvamlavetasakṣāracitrakān | 6, 7 86 1
dhānyakaṁ ca yavānīṁ ca viḍaṅgaṁ saindhavaṁ vacām || 6, 7 86 2
sacavyapippalīmūlāmajagandhāṁ sadāḍimām | 6, 7 87 1
ajājīṁ cājamodāṁ ca cūrṇaṁ kṛtvā prayojayet || 6, 7 87 2
rasena mātuluṅgasya madhuśuktena vā punaḥ | 6, 7 88 1
bhāvitaṁ guṭikāṁ kṛtvā supiṣṭāṁ kolasaṁmitām || 6, 7 88 2
gulmaṁ plīhānamānāhaṁ śvāsaṁ kāsamarocakam | 6, 7 89 1
hikkāṁ hṛdrogamarśāṁsi vividhāṁ śiraso rujam || 6, 7 89 2
pāṇḍvāmayaṁ kaphotkleśaṁ sarvajāṁ ca pravāhikām | 6, 7 90 1
pārśvahṛdbastiśūlaṁ ca guṭikaiṣā vyapohati || 6, 7 90 2
nāgarārdhapalaṁ piṣṭvā dve pale luñcitasya ca | 6, 7 91 1
tilasyaikaṁ guḍapalaṁ kṣīreṇoṣṇena nā pibet || 6, 7 91 2
vātagulmamudāvartaṁ yoniśūlaṁ ca nāśayet | 6, 7 92 1
pibederaṇḍajaṁ tailaṁ vāruṇīmaṇḍamiśritam || 6, 7 92 2
tadeva tailaṁ payasā vātagulmī pibennaraḥ | 6, 7 93 1
śleṣmaṇyanubale pūrvaṁ hitaṁ pittānuge param || 6, 7 93 2
sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam | 6, 7 94 1
kṣīrodake 'ṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṁ ca nā pibet || 6, 7 94 2
vātagulmamudāvartaṁ gṛdhrasīṁ viṣamajvaram | 6, 7 95 1
hṛdrogaṁ vidradhiṁ śothaṁ sādhayatyāśu tatpayaḥ || 6, 7 95 2
iti laśunakṣīram | 6, 7 96 1
tailaṁ prasannā gomūtramāranālaṁ yavāgrajam | 6, 7 96 2
gulmaṁ jaṭharamānāhaṁ pītamekatra sādhayet || 6, 7 96 3
iti tailapañcakam | 6, 7 97 1
pañcamūlīkaṣāyeṇa sakṣāreṇa śilājatu | 6, 7 97 2
pibettasya prayogeṇa vātagulmāt pramucyate || 6, 7 97 3
iti śilājatuprayogaḥ | 6, 7 98 1
vāṭyaṁ pippalīyūṣeṇa mūlakānāṁ rasena vā | 6, 7 98 2
bhuktvā snigdhamudāvartādvātagulmādvimucyate || 6, 7 98 3
śūlānāhavibandhārtaṁ svedayedvātagulminam | 6, 7 99 1
svedaiḥ svedavidhāvuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ || 6, 7 99 2
bastikarma paraṁ vidyādgulmaghnaṁ taddhi mārutam | 6, 7 100 1
sve sthāne prathamaṁ jitvā sadyo gulmamapohati || 6, 7 100 2
tasmādabhīkṣṇaśo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ | 6, 7 101 1
prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ || 6, 7 101 2
gulmaghnā vividhā diṣṭāḥ siddhāḥ siddhiṣu bastayaḥ | 6, 7 102 1
gulmaghnāni ca tailāni vakṣyante vātarogike || 6, 7 102 2
tāni mārutaje gulme pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ | 6, 7 103 1
prayuktānyāśu sidhyanti tailaṁ hyanilajitparam || 6, 7 103 2
nīlinīcūrṇasaṁyuktaṁ pūrvoktaṁ ghṛtameva | 6, 7 104 1
samalāya pradātavyaṁ śodhanaṁ vātagulmine || 6, 7 104 2
nīlinītrivṛtādantīpathyākampillakaiḥ saha | 6, 7 105 1
śodhanārthaṁ ghṛtaṁ deyaṁ sabiḍakṣāranāgaram || 6, 7 105 2
nīlinīṁ triphalāṁ rāsnāṁ balāṁ kaṭukarohiṇīm | 6, 7 106 1
pacedviḍaṅgaṁ vyāghrīṁ ca palikāni jalāḍhake || 6, 7 106 2
tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṁ vipācayet | 6, 7 107 1
dadhnaḥ prasthena saṁyojya sudhākṣīrapalena ca || 6, 7 107 2
tato ghṛtapalaṁ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam | 6, 7 108 1
jīrṇe samyagviriktaṁ ca bhojayedrasabhojanam || 6, 7 108 2
gulmakuṣṭhodaravyaṅgaśophapāṇḍvāmayajvarān | 6, 7 109 1
śvitraṁ plīhānamunmādaṁ ghṛtametadvyapohati || 6, 7 109 2
iti nīlinyādyaṁ ghṛtam | 6, 7 110 1
kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ | 6, 7 110 2
śālayo madirā sarpirvātagulmabhiṣagjitam || 6, 7 110 3
hitamuṣṇaṁ dravaṁ snigdhaṁ bhojanaṁ vātagulminām | 6, 7 111 1
samaṇḍavāruṇīpānaṁ pakvaṁ vā dhānyakairjalam || 6, 7 111 2
mande 'gnau vardhate gulmo dīpte cāgnau praśāmyati | 6, 7 112 1
tasmānnā nātisauhityaṁ kuryānnātivilaṅghanam || 6, 7 112 2
sarvatra gulme prathamaṁ snehasvedopapādite | 6, 7 113 1
yā kriyā kriyate siddhiṁ sā yāti na virūkṣite || 6, 7 113 2
bhiṣagātyayikaṁ buddhvā pittagulmamupācaret | 6, 7 114 1
vairecanikasiddhena sarpiṣā tiktakena vā || 6, 7 114 2
rohiṇīkaṭukānimbamadhukatriphalātvacaḥ | 6, 7 115 1
karṣāṁśāstrāyamāṇā ca paṭolatrivṛtoḥ pale || 6, 7 115 2
dve pale ca masūrāṇāṁ sādhyamaṣṭaguṇe 'mbhasi | 6, 7 116 1
śṛtāccheṣaṁ ghṛtasamaṁ sarpiṣaśca catuṣpalam || 6, 7 116 2
pibet saṁmūrchitaṁ tena gulmaḥ śāmyati paittikaḥ | 6, 7 117 1
jvarastṛṣṇā ca śūlaṁ ca bhramo mūrcchārucistathā || 6, 7 117 2
iti rohiṇyādyaṁ ghṛtam | 6, 7 118 1
jale daśaguṇe sādhyaṁ trāyamāṇācatuṣpalam | 6, 7 118 2
pañcabhāgasthitaṁ pūtaṁ kalkaiḥ saṁyojya kārṣikaiḥ || 6, 7 118 3
rohiṇī kaṭukā mustā trāyamāṇā durālabhā | 6, 7 119 1
kalkaistāmalakīvīrājīvantīcandanotpalaiḥ || 6, 7 119 2
rasasyāmalakānāṁ ca kṣīrasya ca ghṛtasya ca | 6, 7 120 1
palāni pṛthagaṣṭāṣṭau dattvā samyagvipācayet || 6, 7 120 2
pittaraktabhavaṁ gulmaṁ vīsarpaṁ paittikaṁ jvaram | 6, 7 121 1
hṛdrogaṁ kāmalāṁ kuṣṭhaṁ hanyādetadghṛtottamam || 6, 7 121 2
iti trāyamāṇādyaṁ ghṛtam | 6, 7 122 1
rasenāmalakekṣūṇāṁ ghṛtapādaṁ vipācayet | 6, 7 122 2
pathyāpādaṁ pibetsarpistatsiddhaṁ pittagulmanut || 6, 7 122 3
ityāmalakādyaṁ ghṛtam | 6, 7 123 1
drākṣāṁ madhūkaṁ kharjūraṁ vidārīṁ saśatāvarīm | 6, 7 123 2
parūṣakāṇi triphalāṁ sādhayetpalasaṁmitam || 6, 7 123 3
jalāḍhake pādaśeṣe rasamāmalakasya ca | 6, 7 124 1
ghṛtamikṣurasaṁ kṣīramabhayākalkapādikam || 6, 7 124 2
sādhayettadghṛtaṁ siddhaṁ śarkarākṣaudrapādikam | 6, 7 125 1
prayogāt pittagulmaghnaṁ sarvapittavikāranut || 6, 7 125 2
iti drākṣādyaṁ ghṛtam | 6, 7 126 1
vṛṣaṁ samūlamāpothya pacedaṣṭaguṇe jale | 6, 7 126 2
śeṣe 'ṣṭabhāge tasyaiva puṣpakalkaṁ pradāpayet || 6, 7 126 3
tena siddhaṁ ghṛtaṁ śītaṁ sakṣaudraṁ pittagulmanut | 6, 7 127 1
raktapittajvaraśvāsakāsahṛdroganāśanam || 6, 7 127 2
iti vāsāghṛtam | 6, 7 128 1
dvipalaṁ trāyamāṇāyā jaladviprasthasādhitam | 6, 7 128 2
aṣṭabhāgasthitaṁ pūtaṁ koṣṇaṁ kṣīrasamaṁ pibet || 6, 7 128 3
pibedupari tasyoṣṇaṁ kṣīrameva yathābalam | 6, 7 129 1
tena nirhṛtadoṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ || 6, 7 129 2
drākṣābhayārasaṁ gulme paittike saguḍaṁ pibet | 6, 7 130 1
lihyātkampillakaṁ vāpi virekārthaṁ madhudravam || 6, 7 130 2
dāhapraśamano 'bhyaṅgaḥ sarpiṣā pittagulminām | 6, 7 131 1
candanādyena tailena tailena madhukasya vā || 6, 7 131 2
ye ca pittajvaraharāḥ satiktāḥ kṣīrabastayaḥ | 6, 7 132 1
hitāste pittagulmibhyo vakṣyante ye ca siddhiṣu || 6, 7 132 2
śālayo jāṅgalaṁ māṁsaṁ gavyāje payasī ghṛtam | 6, 7 133 1
kharjūrāmalakaṁ drākṣāṁ dāḍimaṁ saparūṣakam || 6, 7 133 2
āhārārthaṁ prayoktavyaṁ pānārthaṁ salilaṁ śṛtam | 6, 7 134 1
balāvidārīgandhādyaiḥ pittagulmacikitsitam || 6, 7 134 2
āmānvaye pittagulme sāme vā kaphavātike | 6, 7 135 1
yavāgūbhiḥ khaḍairyūṣaiḥ saṁdhukṣyo 'gnirvilaṅghite || 6, 7 135 2
śamaprakopau doṣāṇāṁ sarveṣāmagnisaṁśritau | 6, 7 136 1
tasmādagniṁ sadā rakṣennidānāni ca varjayet || 6, 7 136 2
vamanaṁ vamanārhāya pradadyāt kaphagulmine | 6, 7 137 1
snigdhasvinnaśarīrāya gulme śaithilyamāgate || 6, 7 137 2
pariveṣṭya pradīptāṁstu balvajānathavā kuśān | 6, 7 138 1
bhiṣakkumbhe samāvāpya gulmaṁ ghaṭamukhe nyaset || 6, 7 138 2
saṁgṛhīto yadā gulmastadā ghaṭamathoddharet | 6, 7 139 1
vastrāntaraṁ tataḥ kṛtvā bhindyādgulmaṁ pramāṇavit || 6, 7 139 2
vimārgājapadādarśair yathālābhaṁ prapīḍayet | 6, 7 140 1
mṛdnīyād gulmamevaikaṁ na tvantrahṛdayaṁ spṛśet || 6, 7 140 2
tilairaṇḍātasībījasarṣapaiḥ parilipya ca | 6, 7 141 1
śleṣmagulmamayaḥpātraiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayedbhiṣak || 6, 7 141 2
savyoṣakṣāralavaṇaṁ daśamūlīśṛtaṁ ghṛtam | 6, 7 142 1
kaphagulmaṁ jayatyāśu sahiṅgubiḍadāḍimam || 6, 7 142 2
iti daśamūlīghṛtam | 6, 7 143 1
bhallātakānāṁ dvipalaṁ pañcamūlaṁ palonmitam | 6, 7 143 2
sādhyaṁ vidārīgandhādyamāpothya salilāḍhake || 6, 7 143 3
pādaśeṣe rase tasmin pippalīṁ nāgaraṁ vacām | 6, 7 144 1
viḍaṅgaṁ saindhavaṁ hiṅgu yāvaśūkaṁ biḍaṁ śaṭīm || 6, 7 144 2
citrakaṁ madhukaṁ rāsnāṁ piṣṭvā karṣasamaṁ bhiṣak | 6, 7 145 1
prasthaṁ ca payaso dattvā ghṛtaprasthaṁ vipācayet || 6, 7 145 2
etadbhallātakaghṛtaṁ kaphagulmaharaṁ param | 6, 7 146 1
plīhapāṇḍvāmayaśvāsagrahaṇīrogakāsanut || 6, 7 146 2
iti bhallātakādyaṁ ghṛtam | 6, 7 147 1
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ | 6, 7 147 2
palikaiḥ sayavakṣārairghṛtaprasthaṁ vipācayet || 6, 7 147 3
kṣīraprasthaṁ ca tat sarpir hanti gulmaṁ kaphātmakam | 6, 7 148 1
grahaṇīpāṇḍurogaghnaṁ plīhakāsajvarāpaham || 6, 7 148 2
iti kṣīraṣaṭpalakaṁ ghṛtam | 6, 7 149 1
trivṛtāṁ triphalāṁ dantīṁ daśamūlaṁ palonmitam | 6, 7 149 2
jale caturguṇe paktvā caturbhāgasthitaṁ rasam || 6, 7 149 3
sarpireraṇḍajaṁ tailaṁ kṣīraṁ caikatra sādhayet | 6, 7 150 1
sa siddho miśrakasnehaḥ sakṣaudraḥ kaphagulmanut || 6, 7 150 2
kaphavātavibandheṣu kuṣṭhaplīhodareṣu ca | 6, 7 151 1
prayojyo miśrakaḥ sneho yoniśūleṣu cādhikam || 6, 7 151 2
iti miśrakaḥ snehaḥ | 6, 7 152 1
yaduktaṁ vātagulmaghnaṁ sraṁsanaṁ nīlinīghṛtam | 6, 7 152 2
dviguṇaṁ tadvirekārthaṁ prayojyaṁ kaphagulminām || 6, 7 152 3
sudhākṣīradrave cūrṇaṁ trivṛtāyāḥ subhāvitam | 6, 7 153 1
kārṣikaṁ madhusarpirbhyāṁ līḍhvā sādhu virecyate || 6, 7 153 2
jaladroṇe vipaktavyā viṁśatiḥ pañca cābhayāḥ | 6, 7 154 1
dantyāḥ palāni tāvanti citrakasya tathaiva ca || 6, 7 154 2
aṣṭabhāgāvaśeṣaṁ tu rasaṁ pūtamadhikṣipet | 6, 7 155 1
dantīsamaṁ guḍaṁ pūtaṁ kṣipettatrābhayāśca tāḥ || 6, 7 155 2
tailārdhakuḍavaṁ caiva trivṛtāyāścatuṣpalam | 6, 7 156 1
cūrṇitaṁ palamekaṁ tu pippalīviśvabheṣajam || 6, 7 156 2
tat sādhyaṁ lehavacchīte tasmiṁstailasamaṁ madhu | 6, 7 157 1
kṣipeccūrṇapalaṁ caikaṁ tvagelāpatrakeśarāt || 6, 7 157 2
tato lehapalaṁ līḍhvā jagdhvā caikāṁ harītakīm | 6, 7 158 1
sukhaṁ viricyate snigdho doṣaprasthamanāmayam || 6, 7 158 2
gulmaṁ śvayathumarśāṁsi pāṇḍurogamarocakam | 6, 7 159 1
hṛdrogaṁ grahaṇīdoṣaṁ kāmalāṁ viṣamajvaram || 6, 7 159 2
kuṣṭhaṁ plīhānamānāhameṣā hantyupasevitā | 6, 7 160 1
niratyayaḥ kramaścāsyā dravo māṁsarasaudanaḥ || 6, 7 160 2
iti dantīharītakī | 6, 7 161 1
siddhāḥ siddhiṣu vakṣyante nirūhāḥ kaphagulminām | 6, 7 161 2
ariṣṭayogāḥ siddhāśca grahaṇyarśaścikitsite || 6, 7 161 3
yaccūrṇaṁ guṭikā yāśca vihitā vātagulminām | 6, 7 162 1
dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasāstāḥ kaphe hitāḥ || 6, 7 162 2
ya eva grahaṇīdoṣe kṣārāste kaphagulminām | 6, 7 163 1
siddhā niratyayāḥ śastā dāhastvante praśasyate || 6, 7 163 2
prapurāṇāni dhānyāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ | 6, 7 164 1
kaulattho mudgayūṣaśca pippalyā nāgarasya ca || 6, 7 164 2
śuṣkamūlakayūṣaśca bilvasya varuṇasya ca | 6, 7 165 1
cirabilvāṅkurāṇāṁ ca yavānyāścitrakasya ca || 6, 7 165 2
bījapūrakahiṅgvamlavetasakṣāradāḍimaiḥ | 6, 7 166 1
takreṇa tailasarpirbhyāṁ vyañjanānyupakalpayet || 6, 7 166 2
pañcamūlīśṛtaṁ toyaṁ purāṇaṁ vāruṇīrasam | 6, 7 167 1
kaphagulmī pibetkāle jīrṇaṁ mādhvīkameva vā || 6, 7 167 2
yavānīcūrṇitaṁ takraṁ biḍena lavaṇīkṛtam | 6, 7 168 1
pibet saṁdīpanaṁ vātakaphamūtrānulomanam || 6, 7 168 2
saṁcitaḥ kramaśo gulmo mahāvāstuparigrahaḥ | 6, 7 169 1
kṛtamūlaḥ sirānaddho yadā kūrma ivonnataḥ || 6, 7 169 2
daurbalyārucihṛllāsakāsavamyaratijvaraiḥ | 6, 7 170 1
tṛṣṇātandrāpratiśyāyairyujyate na sa sidhyati || 6, 7 170 2
gṛhītvā sajvaraśvāsaṁ vamyatīsārapīḍitam | 6, 7 171 1
hṛnnābhihastapādeṣu śophaḥ karṣati gulminam || 6, 7 171 2
raudhirasya tu gulmasya garbhakālavyatikrame | 6, 7 172 1
snigdhasvinnaśarīrāyai dadyāt snehavirecanam || 6, 7 172 2
palāśakṣārapātre dve dve pātre tailasarpiṣoḥ | 6, 7 173 1
gulmaśaithilyajananīṁ paktvā mātrāṁ prayojayet || 6, 7 173 2
prabhidyeta na yadyevaṁ dadyādyoniviśodhanam | 6, 7 174 1
kṣāreṇa yuktaṁ palalaṁ sudhākṣīreṇa vā punaḥ || 6, 7 174 2
ābhyāṁ vā bhāvitān dadyādyonau kaṭukamatsyakān | 6, 7 175 1
varāhamatsyapittābhyāṁ laktakān vā subhāvitān || 6, 7 175 2
adhoharaiścordhvaharairbhāvitān vā samākṣikaiḥ | 6, 7 176 1
kiṇvaṁ vā saguḍakṣāraṁ dadyādyoniviśodhanam || 6, 7 176 2
raktapittaharaṁ kṣāraṁ lehayenmadhusarpiṣā | 6, 7 177 1
laśunaṁ madirāṁ tīkṣṇāṁ matsyāṁścāsyai pradāpayet || 6, 7 177 2
bastiṁ sakṣīragomūtraṁ sakṣāraṁ dāśamūlikam | 6, 7 178 1
adṛśyamāne rudhire dadyādgulmaprabhedanam || 6, 7 178 2
pravartamāne rudhire dadyānmāṁsarasaudanam | 6, 7 179 1
ghṛtatailena cābhyaṅgaṁ pānārthaṁ taruṇīṁ surām || 6, 7 179 2
rudhire 'tipravṛtte tu raktapittaharīḥ kriyāḥ | 6, 7 180 1
kāryā vātarugārtāyāḥ sarvā vātaharīḥ punaḥ || 6, 7 180 2
ghṛtatailāvasekāṁśca tittirīṁścaraṇāyudhān | 6, 7 181 1
surāṁ samaṇḍāṁ pūrvaṁ ca pānamamlasya sarpiṣaḥ || 6, 7 181 2
prayojayeduttaraṁ vā jīvanīyena sarpiṣā | 6, 7 182 1
atipravṛtte rudhire satiktenānuvāsanam || 6, 7 182 2
tatra ślokāḥ | 6, 7 183 1
snehaḥ svedaḥ sarpirbastiścūrṇāni bṛṁhaṇaṁ guḍikāḥ | 6, 7 183 2
vamanavirekau mokṣaḥ kṣatajasya ca vātagulmavatām || 6, 7 183 3
sarpiḥ satiktasiddhaṁ kṣīraṁ prasraṁsanaṁ nirūhāśca | 6, 7 184 1
raktasya cāvasecanam āśvāsanasaṁśamanayogāḥ || 6, 7 184 2
upanāhanaṁ saśastraṁ pakvasyābhyantaraprabhinnasya | 6, 7 185 1
saṁśodhanasaṁśamane pittaprabhavasya gulmasya || 6, 7 185 2
snehaḥ svedo bhedo laṅghanamullekhanaṁ virekaśca | 6, 7 186 1
sarpirbastirguṭikāścūrṇamariṣṭāśca sakṣārāḥ || 6, 7 186 2
gulmasyānte dāhaḥ kaphajasyāgre 'panītaraktasya | 6, 7 187 1
gulmasya raudhirasya kriyākramaḥ strībhavasyoktaḥ || 6, 7 187 2
pathyānnapānasevā hetūnāṁ varjanaṁ yathāsvaṁ ca | 6, 7 188 1
nityaṁ cāgnisamādhiḥ snigdhasya ca sarvakarmāṇi || 6, 7 188 2
heturliṅgaṁ siddhiḥ kriyākramaḥ sādhyatā na yogāśca | 6, 7 189 1
gulmacikitsitasaṁgraha etāvān vyāhṛto 'gniveśasya || 6, 7 189 2
athātastṛṣṇācikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 8 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 6, 8 2 0
jñānapraśamatapobhiḥ khyāto'trisuto jagaddhite'bhirataḥ | 6, 8 3 1
tṛṣṇānāṁ praśamārthaṁ cikitsitaṁ prāha pañcānām || 6, 8 3 2
kṣobhādbhayācchramād api śokāt krodhād vilaṅghanānmadyāt | 6, 8 4 1
kṣārāmlalavaṇakaṭukoṣṇarūkṣaśuṣkānnasevābhiḥ || 6, 8 4 2
dhātukṣayagadakarṣaṇavamanādyatiyogasūryasaṁtāpaiḥ | 6, 8 5 1
pittānilau pravṛddhau saumyān dhātūṁś ca śoṣayataḥ || 6, 8 5 2
rasavāhinīśca nāḍīr jihvāmūlagalatālukaklomnaḥ | 6, 8 6 1
saṁśoṣya nṛṇāṁ dehe kurutastṛṣṇāṁ mahābalāvetau || 6, 8 6 2
pītaṁ pītaṁ hi jalaṁ śoṣayatastāvato na yāti śamam | 6, 8 7 1
ghoravyādhikṛśānāṁ prabhavatyupasargabhūtā sā || 6, 8 7 2
prāgrūpaṁ mukhaśoṣaḥ svalakṣaṇaṁ sarvadāmbukāmitvam | 6, 8 8 1
tṛṣṇānāṁ sarvāsāṁ liṅgānāṁ lāghavamapāyaḥ || 6, 8 8 2
mukhaśoṣasvarabhedabhramasaṁtāpapralāpasaṁstambhān | 6, 8 9 1
tālvoṣṭhakaṇṭhajihvākarkaśatāṁ cittanāśaṁ ca || 6, 8 9 2
jihvānirgamamaruciṁ bādhiryaṁ marmadūyanaṁ sādam | 6, 8 10 1
tṛṣṇodbhūtā kurute pañcavidhāṁ liṅgataḥ śṛṇu tām || 6, 8 10 2
abdhātuṁ dehasthaṁ kupitaḥ pavano yadā viśoṣayati | 6, 8 11 1
tasmiñśuṣke śuṣyatyabalastṛṣyatyatha viśuṣyan || 6, 8 11 2
nidrānāśaḥ śiraso bhramastathā śuṣkavirasamukhatā ca sroto'varodha iti ca syālliṅgaṁ vātatṛṣṇāyāḥ || 6, 8 12 0
pittaṁ matamāgneyaṁ kupitaṁ cet tāpayaty apāṁ dhātum | 6, 8 13 1
saṁtaptaḥ sa hi janayettṛṣṇāṁ dāholbaṇāṁ nṛṇām || 6, 8 13 2
tiktāsyatvaṁ śiraso dāhaḥ śītābhinandatā mūrchā | 6, 8 14 1
pītākṣimūtravarcastvam ākṛtiḥ pittatṛṣṇāyāḥ || 6, 8 14 2
tṛṣṇā yāmaprabhavā sāpyāgneyāmapittajanitatvāt | 6, 8 15 1
liṅgaṁ tasyāś cārucir ādhmānakaphaprasekau ca || 6, 8 15 2
deho rasajo'mbubhavo rasaśca tasya kṣayācca tṛṣyeddhi | 6, 8 16 1
dīnasvaraḥ pratāmyan saṁśuṣkahṛdayagalatāluḥ || 6, 8 16 2
bhavati khalu yopasargāttṛṣṇā sā śoṣiṇī kaṣṭā | 6, 8 17 1
jvaramehakṣayaśoṣaśvāsādyupasṛṣṭadehānām || 6, 8 17 2
sarvāstvatiprasaktā rogakṛśānāṁ vamiprasaktānām | 6, 8 18 1
ghoropadravayuktās tṛṣṇā maraṇāya vijñeyāḥ || 6, 8 18 2
athāto viṣacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 9 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 6, 9 2 1
prāgutpattiṁ guṇān yoniṁ vegāṁauanunāsikajhlliṅgānyupakramān | 6, 9 3 1
ciṣasya bruvataḥ samyagagniveśa nibodha me || 6, 9 3 2
amṛtārthaṁ samudre tu mathyamāne surāsuraiḥ | 6, 9 4 1
jajñe prāgamṛtotpatteḥ puruṣo ghoradarśanaḥ || 6, 9 4 2
dīptatejāścaturdaṁṣṭro harikeśo 'nalekṣaṇaḥ | 6, 9 5 1
jagadviṣaṇṇaṁ taṁ dṛṣṭvā tenāsau viṣasaṁjñitaḥ || 6, 9 5 2
jaṅgamasthāvarāyāṁ tadyonau brahmā nyayojayat | 6, 9 6 1
tadambusaṁbhavaṁ tasmāddbividhaṁ pāvakopamam || 6, 9 6 2
aṣṭavegaṁ daśaguṇaṁ caturviṁśatyupakramam | 6, 9 7 1
tadvarṣāsvambuyonitvāt saṁkledaṁ guḍavadgatam || 6, 9 7 2
sarpatyambudharāpāye tadagastyo hinasti ca | 6, 9 8 1
prayāti mandavīryatvaṁ viṣaṁ tasmādghanāstyaye || 6, 9 8 2
sarpāḥ kīṭondurā lūtā vṛścikā gṛhagodhikāḥ | 6, 9 9 1
jalaukāmatsyamaṇḍūkāḥ kaṇabhāḥ sakṛkaṇṭakāḥ || 6, 9 9 2
śvasiṁhavyāghragomāyutarakṣunakulādayaḥ | 6, 9 10 1
daṁṣṭriṇo ye viṣaṁ teṣāṁ daṁṣṭrotthaṁ jaṅgamaṁ matam || 6, 9 10 2
mustakaṁ pauṣkaraṁ krauñcaṁ vatsanābhaṁ balāhakam | 6, 9 11 1
karkaṭaṁ kālakūṭaṁ ca karavīrakasaṁjñakam || 6, 9 11 2
pālakendrāyudhaṁ tailaṁ meghakaṁ kuśapuṣpakam | 6, 9 12 1
rohiṣaṁ puṇḍarīkaṁ ca lāṅgalakyañjanābhakam || 6, 9 12 2
saṅkocaṁ markaṭaṁ śṛṅgīviṣaṁ hālāhalaṁ tathā | 6, 9 13 1
evamādīni cānyāni mūlajāni sthirāṇi ca || 6, 9 13 2
garasaṁyogajaṁ cānyadgarasaṁjñaṁ gadapradam | 6, 9 14 1
kālāntaravipākitvānna tadāśu haratyasūn || 6, 9 14 2
nidrāṁ tandrāṁ klamaṁ dāhaṁ sapākaṁ lomaharṣaṇam | 6, 9 15 1
śophaṁ caivātisāraṁ ca janayejjaṅgamaṁ viṣam || 6, 9 15 2
sthāvaraṁ tu jvaraṁ hikkāṁ dantaharṣaṁ galagraham | 6, 9 16 1
phenavamyaruciśvāsamūrcchāśca janayedviṣam || 6, 9 16 2
jaṅgamaṁ syādadhobhāgamūrdhvabhāgaṁ tu mūlajam | 6, 9 17 1
tasmāddaṁṣṭrāviṣaṁ maulaṁ hanti maulaṁ ca daṁṣṭrajam || 6, 9 17 2
tṛṇmohadantaharṣaprasekavamathuklamā bhavantyādye | 6, 9 18 1
vege rasapradoṣādasṛkpradoṣāddvitīye tu || 6, 9 18 2
vaivarṇyabhramavepathumūrcchājṛmbhāṅgacimicimātamakāḥ | 6, 9 19 1
duṣṭapiśitāttṛtīye maṇḍalakaṇḍūśvayathukoṭhāḥ || 6, 9 19 2
vātādijāścaturthe dāhacchardyaṅgaśūlamūrcchādyāḥ | 6, 9 20 1
nīlādīnāṁ tamasaśca darśanaṁ pañcame vege || 6, 9 20 2
ṣaṣṭhe hikkā bhaṅgaḥ skandhasya tu saptame 'ṣṭame maraṇam | 6, 9 21 1
nṛṛṇāṁ catuṣpadāṁ syāccaturvidhaḥ pakṣiṇāṁ trividhaḥ || 6, 9 21 2
sīdatyādye bhramati ca catuṣpado vepate tataḥ śūnyaḥ | 6, 9 22 1
mandāhāro mriyate śvāsena hi caturthavege tu || 6, 9 22 2
dhyāyati vihagaḥ prathame vege prabhrāmyati dvitīye tu | 6, 9 23 1
srastāṅgaśca tṛtīye viṣavege yāti pañcatvam || 6, 9 23 2
laghu rūkṣamāśu viśadaṁ vyavāyi tīkṣṇaṁ vikāsi sūkṣmaṁ ca | 6, 9 24 1
uṣṇamanirdeśyarasaṁ daśaguṇamuktaṁ viṣaṁ tajjñaiḥ || 6, 9 24 2
raukṣyādvātamaśaityātpittaṁ saukṣmyādasṛk prakopayati | 6, 9 25 1
kaphamavyaktarasatvādannarasāṁścānuvartate śīghram || 6, 9 25 2
śīghraṁ vyavāyibhāvādāśu vyāpnoti kevalaṁ deham | 6, 9 26 1
tīkṣṇatvānmarmaghnaṁ prāṇaghnaṁ tadvikāsitvāt || 6, 9 26 2
durupakramaṁ laghutvādvaiśadyāt syādasaktagatidoṣam | 6, 9 27 1
doṣasthānaprakṛtīḥ prāpyānyatamaṁ hyudīrayati || 6, 9 27 2
syādvātikasya vātasthāne kaphapittaliṅgamīṣattu | 6, 9 28 1
tṛṇmohāratimūrcchāgalagrahacchardiphenādi || 6, 9 28 2
pittāśayasthitaṁ paittikasya kaphavātayorviṣaṁ tadvat | 6, 9 29 1
tṛṭkāsajvaravamathuklamadāhatamotisārādi || 6, 9 29 2
kaphadeśagaṁ kaphasya ca darśayedvātapittayośceṣat | 6, 9 30 1
liṅgaṁ śvāsagalagrahakaṇḍūlālāvamathvādi || 6, 9 30 2
dūṣīviṣaṁ tu śoṇitaduṣṭyāruḥkiṭimakoṭhaliṅgaṁ ca | 6, 9 31 1
viṣamekaikaṁ doṣaṁ saṁdūṣya haratyasūnevam || 6, 9 31 2
kṣarati viṣatejasāsṛk tat khāni nirudhya mārayati jantum | 6, 9 32 1
pītaṁ mṛtasya hṛdi tiṣṭhati daṣṭaviddhayordaṁśadeśe syāt || 6, 9 32 2
nīlauṣṭhadantaśaithilyakeśapatanāṅgabhaṅgavikṣepāḥ | 6, 9 33 1
śiśirairna lomaharṣo nābhihate daṇḍarājī syāt || 6, 9 33 2
kṣatajaṁ kṣatācca nāyātyetāni bhavanti maraṇaliṅgāni | 6, 9 34 1
ebhyo 'nyathā cikitsyāsteṣāṁ copakramāñchṛṇu me || 6, 9 34 2
mantrāriṣṭotkartananiṣpīḍanacūṣaṇāgnipariṣekāḥ | 6, 9 35 1
avagāharaktamokṣaṇavamanavirekopadhānāni || 6, 9 35 2
hṛdayāvaraṇāñjananasyadhūmalehauṣadhapraśamanāni | 6, 9 36 1
pratisāraṇaṁ prativiṣaṁ saṁjñāsaṁsthāpanaṁ lepaḥ || 6, 9 36 2
mṛtasañjīvanameva ca viṁśatirete caturbhiradhikāḥ | 6, 9 37 1
syurupakramā yathā ye yatra yojyāḥ śṛṇu tathā tān || 6, 9 37 2
daṁśāttu viṣaṁ daṣṭasyāvisṛtaṁ veṇikāṁ bhiṣagbaddhvā | 6, 9 38 1
niṣpīḍayedbhṛśaṁ daṁśamuddharenmarmavarjaṁ vā || 6, 9 38 2
taṁ daṁśaṁ vā cūṣenmukhena yavacūrṇapāṁśupūrṇena | 6, 9 39 1
pracchanaśṛṅgajalaukāvyadhanaiḥ srāvyaṁ tato raktam || 6, 9 39 2
rakte viṣapraduṣṭe duṣyet prakṛtistatastyajet prāṇān | 6, 9 40 1
tasmāt pragharṣaṇairasṛgavartamānaṁ pravartyaṁ syāt || 6, 9 40 2
trikaṭugṛhadhūmarajanīpañcalavaṇarocanāḥ savārtākāḥ | 6, 9 41 1
gharṣaṇamatipravṛtte vaṭādibhiḥ śītalairlepaḥ || 6, 9 41 2
raktaṁ hi viṣādhānaṁ vāyurivāgneḥ pradehasekaistat | 6, 9 42 1
śītaiḥ skandati tasmin skanne vyapayāti viṣavegaḥ || 6, 9 42 2
viṣavegānmadamūrcchāviṣādahṛdayadravāḥ pravartante | 6, 9 43 1
śītairnivartayettān vījyaścālomaharṣāt syāt || 6, 9 43 2
taruriva mūlacchedāddaṁśacchedānna vṛddhimeti viṣam | 6, 9 44 1
ācūṣaṇamānayanaṁ jalasya seturyathā tathāriṣṭāḥ || 6, 9 44 2
tvaṅmāṁsagataṁ dāho dahati viṣaṁ srāvaṇaṁ harati raktāt | 6, 9 45 1
pītaṁ vamanaiḥ sadyo haredvirekairdvitīye tu || 6, 9 45 2
ādau hṛdayaṁ rakṣyaṁ tasyāvaraṇaṁ pibedyathālābham | 6, 9 46 1
madhusarpirmajjapayogairikamatha gomayarasaṁ vā || 6, 9 46 2
ikṣuṁ supakvamathavā kākaṁ niṣpīḍya tadrasaṁ varaṇam | 6, 9 47 1
chāgādīnāṁ vāsṛgbhasma mṛdaṁ vā pibedāśu || 6, 9 47 2
kṣārāgadastṛtīye śophaharairlekhanaṁ samadhvambu | 6, 9 48 1
gomayarasaścaturthe vege sakapitthamadhusarpiḥ || 6, 9 48 2
kākāṇḍaśirīṣābhyāṁ svarasenāścyotanāñjane nasyam | 6, 9 49 1
syātpañcame 'tha ṣaṣṭhe saṁjñāyāḥ sthāpanaṁ kāryam || 6, 9 49 2
gopittayutā rajanī mañjiṣṭhāmaricapippalīpānam | 6, 9 50 1
viṣapānaṁ daṣṭānāṁ viṣapīte daṁśanaṁ cānte || 6, 9 50 2
śikhipittārdhayutaṁ syāt palāśabījamagado mṛteṣu varaḥ | 6, 9 51 1
vārtākuphāṇitāgāradhūmagopittanimbaṁ vā || 6, 9 51 2
gopittayutairguṭikāḥ surasāgranthidvirajanīmadhukakuṣṭhaiḥ | 6, 9 52 1
śastāmṛtena tulyā śirīṣapuṣpakākāṇḍakarasairvā || 6, 9 52 2
kākāṇḍasurasagavākṣīpunarnavāvāyasīśirīṣaphalaiḥ | 6, 9 53 1
udbandhaviṣajalamṛte lepaupadhinasyapānāni || 6, 9 53 2
spṛkkāplavasthauṇeyakāṁkṣīśaileyarocanātagaram | 6, 9 54 1
dhyāmakakuṅkumamāṁsīsurasāgrailālakuṣṭhaghnam || 6, 9 54 2
bṛhatī śirīṣapuṣpaṁ śrīveṣṭakapadmacāraṭiviśālāḥ | 6, 9 55 1
suradārupadmakeśarasāvarakamanaḥśilākauntyaḥ || 6, 9 55 2
jātyarkapuṣparasarajanīdvayahiṅgupippalīlākṣāḥ | 6, 9 56 1
jalamudgaparṇicandanamadhukamadanasindhuvārāśca || 6, 9 56 2
śampākalodhramayūrakagandhaphalānākulīviḍaṅgāśca | 6, 9 57 1
puṣye saṁhṛtya samaṁ piṣṭvā guṭikā vigheyāḥ syuḥ || 6, 9 57 2
sarvaviṣaghno jayakṛdviṣamṛtasṁjīvano jvaranihantā | 6, 9 58 1
ghreyavilepanadhāraṇadhūmagrahaṇairgṛhasthaśca || 6, 9 58 2
bhūtaviṣajantvalakṣmīkārmaṇamantrāgryaśanyarīn hanyāt | 6, 9 59 1
duḥsvapnastrīdoṣānakālamaraṇāmbucairabhayam || 6, 9 59 2
dhanadhānyakāryasiddhiḥ śrīpuṣṭyāyurvivardhano dhanyaḥ | 6, 9 60 1
mṛtasaṁjīvana eṣa prāgamṛtāhbrahmaṇā vihitaḥ || 6, 9 60 2
iti mṛtasaṁjīvano 'gadaḥ | 6, 9 61 1
mantrairdhamanībandho 'vamārjanaṁ kāryamātmarakṣā ca | 6, 9 61 2
doṣasya viṣaṁ yasya sthāne syāttaṁ jayetpūrvam || 6, 9 61 3
vātasthāne svedo dadhnā natakuṣṭhakalkapānaṁ ca | 6, 9 62 1
ghṛtamadhupayo 'mbupānāvagāhasekāśca pittasthe || 6, 9 62 2
kṣārāgadaḥ kaphasthānagate svedastathā sirāvyadhanam | 6, 9 63 1
dūṣīviṣe 'tha raktasthite sirākarma pañcavidham || 6, 9 63 2
bheṣajamevaṁ kalpyaṁ bhiṣagvidāālakṣya sarvadā sarvam | 6, 9 64 1
sthānaṁ jayeddhi pūrvaṁ sthānasthasyāviruddhaṁ ca || 6, 9 64 2
viṣadūṣitakaphamārgaḥ srotaḥsaṁrodharuddhavāyustu | 6, 9 65 1
mṛta iva śvasenmartyaḥ syādasādhyaliṅgairvihīnaśca || 6, 9 65 2
carmakaṣāyāḥ kalkaṁ bilvasamaṁ mūrdhni kākapadamasya | 6, 9 66 1
kṛtvā dadyātkaṭabhīkaṭukaṭphalapradhamanaṁ ca || 6, 9 66 2
chāgaṁ gavyaṁ māhiṣaṁ vā māṁsaṁ kaukkuṭameva vā | 6, 9 67 1
dadyāt kākapade tasmiṁstataḥ saṁkramate viṣam || 6, 9 67 2
nāsākṣikarṇajihvākaṇṭhanirodheṣu karma nastaḥ syāt | 6, 9 68 1
vārtākubījapūrajyotiṣmatyādibhiḥ piṣṭaiḥ || 6, 9 68 2
añjanamakṣyuparodhe kartavyaṁ bastamūtrapiṣṭaistu | 6, 9 69 1
dāruvyoṣaharidrākaravīrakarañjanimbasurasaistu || 6, 9 69 2
śvetā vacāchaśvagandhā hiṅgvamṛtā kuṣṭhasaindhave laśunam | 6, 9 70 1
sarṣapakapitthamadhyaṁ ṭuṇṭukakarañjabīāni || 6, 9 70 2
vyoṣaṁ śirīṣapuṣpaṁ dvirajanyau vaṁśalocanaṁ ca samam | 6, 9 71 1
piṣṭvājasya mūtreṇa gośvapittena saptāham || 6, 9 71 2
vyatyāsabhāvito 'yaṁ nihanti śirasi sthitaṁ viṣaṁ kṣipram | 6, 9 72 1
sarvajvarabhūtagrahavisūcikā jīrṇamūrcchārtīḥ || 6, 9 72 2
unmādāpasmārau kācapaṭalanīlikāśirodoṣān | 6, 9 73 1
śuṣkākṣipākapillārbudārmakaṇḍūtamodoṣān || 6, 9 73 2
kṣayadaurbalyamadātyayapāṇḍugadāṁścāñjanāttathā mohān | 6, 9 74 1
lopādviṣadigdhakṣatalīḍhadaṣṭapītaviṣaghātī || 6, 9 74 2
arśaḥsvānaddheṣu ca gudalepo yonilepanaṁ strīṇām | 6, 9 75 1
mūḍhe garbhe duṣṭe lalāṭalepaḥ pratiśyāye || 6, 9 75 2
vṛddhau kiṭime kuṣṭhe śvitraṛvicarcikādiṣu lepaḥ | 6, 9 76 1
gaja iva tarūn viṣagadānnihantyagadagandhahastyeṣaḥ || 6, 9 76 2
iti gandhahastīnāmāgadaḥ | 6, 9 77 1
patrāgurumustailā niryāsāḥ pañca candanaṁ spṛkkā | 6, 9 77 2
tvaṅnaladotpalabālakahareṇukośīravanyanakhāḥ || 6, 9 77 3
suradārukanakakuṅkumadhyāmakakuṣṭhapriyaṅgavastagaram | 6, 9 78 1
pañcāṅgāni śurīṣādvyoṣālamanaḥśilājājyaḥ || 6, 9 78 2
śvetakaṭabhīkarañjau rakṣoghnī sindhuvārikā rajanī | 6, 9 79 1
surasāñjanagaurikamañjiṣṭhānimbaniryāsāḥ || 6, 9 79 2
vaṁśatvagaśvagandhāhiṅgudadhitthāmlavetasaṁ lākṣā | 6, 9 80 1
madhumadhukasomarājīvacāruhārocanātagaram || 6, 9 80 2
agado 'yaṁ vaiśravaṇāyākhyātastryambakeṇa ṣaṣṭyaṅgaḥ | 6, 9 81 1
apratihataprabhāvaḥ khyāto mahāgandhahastīti || 6, 9 81 2
pittena gavāṁ peṣyo guṭikāḥ kāryāstu puṣyayogena | 6, 9 82 1
pānāñjanapralepaiḥ prasādhayet sarvakarmāṇi || 6, 9 82 2
pillaṁ kaṇḍūṁ timiraṁ rātryāndhyaṁ kācamarbudaṁ paṭalam | 6, 9 83 1
hanti satataprayogāddhitamitapathyāśināṁ puṁsām || 6, 9 83 2
viṣamajvarānajīrṇāndadruṁ kaṇḍūṁ visūcikāṁ pāmām | 6, 9 84 1
viṣamūṣikalūtānāṁ sarveṣāṁ pannagānāṁ ca | 6, 9 84 2
āśu viṣaṁ nāśayati samūlajamatha kandajaṁ sarvam || 6, 9 84 3
etena liptagātraḥ sarpān gṛhṇāti bhakṣayecca viṣam | 6, 9 85 1
kālaparīto 'pi naro jīvati nityaṁ nirātaṅkaḥ || 6, 9 85 2
ānaddhe gudalepo yonau lepaśca mūḍhagarbhāṇām | 6, 9 86 1
mūrcchārtiṣu ca lalāṭe pralepanamāhuḥ pradhānatamam || 6, 9 86 2
bherīmṛdaṅgapaṭahāñchatrāṇyamunā tathā dhvajapatākāḥ | 6, 9 87 1
liptvāhiviṣanirastyai padhvanayeddarśayenmatimān || 6, 9 87 2
yatra ca sannihito 'yaṁ na tatra bālagrahā na rakṣāṁsi | 6, 9 88 1
na ca kārmaṇavetālā vahanti nātharvaṇā mantrāḥ || 6, 9 88 2
sarvagrahā na tatra prabhavanti na cāgniśastranṛpacaurāḥ | 6, 9 89 1
lakṣmīśca tatra bhajate yatra mahāgandhahastyasti || 6, 9 89 2
piṣyamāṇa imaṁ cātra siddhaṁ mantramudīrayet | 6, 9 90 1
mama matā jayā nāma jayo nāmeti me pitā || 6, 9 90 2
so 'haṁ jayajayāputro vijayo 'tha jayāmi ca | 6, 9 91 1
namaḥ puruṣasiṁhāya viṣṇave viśvakarmaṇe || 6, 9 91 2
sanātanāya kṛṣṇāya bhavāya vibhavāya ca | 6, 9 92 1
tejo vṛṣākapeḥ sākṣāttejo brahmendrayoryame || 6, 9 92 2
yathāhaṁ nābhijānāmi vāsudevaparājayam | 6, 9 93 1
mātuśca pāṇigrahaṇaṁ samudrasya ca śoṣaṇam || 6, 9 93 2
anena satyavākyena sidhyatāmagado hyayam | 6, 9 94 1
hilimilisaṁspṛṣṭe rakṣa sarvabheṣajottame svāhā || 6, 9 94 2
iti mahāgandhahastīnāmāgadaḥ | 6, 9 95 1
ṛṣabhakajīvakabhārgīmadhukotpaladhānyakeśarājājyaḥ | 6, 9 95 2
sasitagirikolamadhyāḥ peyāḥ śvāsajvarādiharāḥ || 6, 9 95 3
hiṅgu ca kṛṣṇāyuktaṁ kapittharasayuktamagryalavaṇaṁ ca | 6, 9 96 1
samadhusitau pātavyau jvarahikkāśvāsakāsaghnau || 6, 9 96 2
lehaḥ kolāsthyañjanalājotpaladhughṛtairvamyām | 6, 9 97 1
bṛhatīdvayāḍhakīpatradhūmavartistu hikkāghnī || 6, 9 97 2
śikhibarhibalākāsthīni sarṣapāścandanaṁ ca ghṛtayuktam | 6, 9 98 1
dhūmo gṛhaśayanāsanavastrādiṣu śasyate viṣanut || 6, 9 98 2
ghṛtayukte natakuṣṭhe bhujagapatiśiraḥ śirīṣapuṣpaṁ ca | 6, 9 99 1
dhūmāgadaḥ smṛto 'yaṁ sarvaviṣaghnaḥ śvayathuhṛcca || 6, 9 99 2
jatusevyapatraguggulubhallātakakakubhapuṣpasarjarasāḥ | 6, 9 100 1
śvetā ca dhūma uragākhukīṭavastrakriminudagryaḥ || 6, 9 100 2
taruṇapalāśakṣāraṁ srutaṁ paceccūrṇitaiḥ saha samāṁśaiḥ | 6, 9 101 1
lohitamṛdrajanīdvayaśuklasurasamañjarīmadhukaiḥ || 6, 9 101 2
lākṣāsaindhavamāṁsīhareṇuhiṅgudvisārivākuṣṭhaiḥ | 6, 9 102 1
savyoṣairbāhlīkairdarvīvilepanaṁ ghaṭṭayedyāvat || 6, 9 102 2
sarvaviṣaśothagulmatvagdoṣārśobhagandaraplīhnaḥ | 6, 9 103 1
śothāpasmārakrimibhūtasvarobhedapāṇḍugadān || 6, 9 103 2
mandāgnitvaṁ kāsaṁ sonmādaṁ nāśayeyuratha puṁsām | 6, 9 104 1
guṭikāśchāyāśuṣkāḥ kolasamāstāḥ samupayuktāḥ || 6, 9 104 2
iti kṣārāgadaḥ | 6, 9 105 1
viṣapītadaṣṭaviddheṣvetaddigdhe ca cācyamuddiṣṭam | 6, 9 105 2
sāmānyataḥ pṛthaktvānnirdeśamataḥ śṛṇu yathāvat || 6, 9 105 3
ripuyuktebhyo nṛbhyaḥ svebhyaḥ strībhyo 'thavā bhayaṁ nṛpateḥ | 6, 9 106 1
āhāravihāragataṁ tasmāt preṣyān parīkṣeta || 6, 9 106 2
atyarthaśāṅkitaḥ syādbahuvāgathavālpavāgvigatalakṣmīḥ | 6, 9 107 1
prāptaḥ prakṛtivikāraṁ viṣapradātā naro jñeyaḥ || 6, 9 107 2
dṛṣṭvaivaṁ na tu sahasā bhojyaṁ kuryāttadannamagnau tu | 6, 9 108 1
saviṣaṁ hi prāpyānnaṁ bahūnvikārān bhajatyagniḥ || 6, 9 108 2
śikhibarhavicitrārcistīkṣṇākṣamarūkṣakuṇapadhūmaśca | 6, 9 109 1
sphuṭati ca saśabdamekāvarto vihatārcirapi ca syāt || 6, 9 109 2
pātrasthaṁ ca vivarṇaṁ bhojyaṁ syānmakṣikāṁśca mārayati | 6, 9 110 1
kṣāmasvarāṁśca kākān kuryādvirajeccakorākṣi || 6, 9 110 2
pāne nīlā rājī vaivarṇyaṁ svāṁ ca nekṣate chāyām | 6, 9 111 1
paśyati vikṛtāmathavā lavaṇākte phenamālā syāt || 6, 9 111 2
pānānnayoḥsaviṣayorgandhena śirorugghṛdica mūrcchā ca | 6, 9 112 1
sparśena pāṇiśothaḥ suptyaṅgulidāhatodanakhabhedāḥ || 6, 9 112 2
mukhagetvoṣṭhacimicimā jihvā śūnā jaḍā vivarṇā ca | 6, 9 113 1
dvijaharṣahanustambhāsyadāhalālāgalavikārāḥ || 6, 9 113 2
āmāśayaṁ praviṣṭe vaivarṇyaṁ svedasadanamutkledaḥ | 6, 9 114 1
dṛṣṭihṛdayoparodho binduśataiścīyate cāṅgam || 6, 9 114 2
pakvāśayaṁ tu yāte mūrcchāmadamohadāhabalanāśāḥ | 6, 9 115 1
tandrā kārśyaṁ ca viṣe pāṇḍutvaṁ codarasthe syāt || 6, 9 115 2
dantapavanasya kūrco viśīryate dantauṣṭhamāṁsaśophaśca | 6, 9 116 1
keśacyutiḥ śiroruggranthayaśca saviṣe 'tha śirobhyaṅge || 6, 9 116 2
duṣṭe 'ñjane 'kṣidāhasrāvātyupadehaśotharāgāśca | 6, 9 117 1
khādyairādau koṣṭhaḥ spṛśyaistvagdūṣyate duṣṭaiḥ || 6, 9 117 2
snānābhyaṅgotsādanavastrālaṅkāravarṇakairduṣṭaiḥ | 6, 9 118 1
kaṇḍvartikoṭhapiḍakāromodgamacimicimā śothāḥ || 6, 9 118 2
ete karacaraṇadāhatodaklamāvipākāśca | 6, 9 119 1
bhūpādukāśvagajavarmaketuśayanāsanairduṣṭaiḥ || 6, 9 119 2
mālyamagandhaṁ mlāyati śirorujālomaharṣakaram | 6, 9 120 1
stambhayati khāni nāsāmupahanti darśanaṁ ca dhūmaḥ || 6, 9 120 2
kūpataḍāgādijalaṁ durgandhaṁ sakaluṣaṁ vivarṇaṁ ca | 6, 9 121 1
pītaṁ śvayathuṁ koṭhān piḍakāśca karoti maraṇaṁ ca || 6, 9 121 2
ādāvāmāśayage vamanaṁ tvaksthe pradehasekādi | 6, 9 122 1
kuryādbhiṣak cikitsāṁ doṣabalaṁ caiva hi samīkṣya || 6, 9 122 2
iti mūlaviṣaviśeṣāḥ proktāḥ śṛṇu jaṅgamasyātaḥ | 6, 9 123 1
saviśeṣacikitsitamevādau tatrocyate tu sarpāṇām || 6, 9 123 2
iha darvīkaraḥ sarpo maṇḍalī rājimāniti | 6, 9 124 1
trayo yathākramaṁ vātapittaśleṣmaprakopaṇāḥ || 6, 9 124 2
darvīkaraḥ phaṇī jñeyo maṇḍalī maṇḍalāphaṇaḥ | 6, 9 125 1
bindulekhavicitrāṅgaḥ pannagaḥ syāttu rājimān || 6, 9 125 2
viśeṣādrūkṣakaṭukamamloṣṇaṁ svādu śītalam | 6, 9 126 1
viṣaṁ yathākramaṁ teṣāṁ tasmādvātādikopanam || 6, 9 126 2
darvīkarakṛto daṁśaḥ sūkṣmadaṁṣṭrāpado 'sitaḥ | 6, 9 127 1
niruddharaktaḥ kūrmābho vātavyādhikaro mataḥ || 6, 9 127 2
pṛthvarpitaḥ saśothaśca daṁśo maṇḍalinā kṛtaḥ | 6, 9 128 1
pītābhaḥ pītaraktaśca sarvapittavikārakṛt || 6, 9 128 2
kṛto rājimatā daṁśaḥ picchilaḥ sthiraśophakṛt | 6, 9 129 1
snigdhaḥ pāṇḍuśca sāndrāsṛk śleṣmavyādhisamīraṇaḥ || 6, 9 129 2
vṛttabhogo mahākāyaḥ śvasannūrdhvekṣaṇaḥ pumān | 6, 9 130 1
sthūlamūrdhā samāṅgaśca strī tvataḥ syādviparyayāt || 6, 9 130 2
klībastrasatyadhodṛṣṭiḥ svarahīnaḥ prakampate | 6, 9 131 1
striyā daṣṭo viparyastairetaiḥ puṁsā naro mataḥ || 6, 9 131 2
vyāmiśraliṅgairetaistu klībadaṣṭaṁ naraṁ vadet | 6, 9 132 1
ityetaduktaṁ sarpāṇāṁ strīpuṁklībanidarśanam || 6, 9 132 2
pāṇḍuvaktrastu garbhiṇyā śūnauṣṭho 'pyasitekṣaṇaḥ | 6, 9 133 1
jṛmbhākrodhopajihvārtaḥ sūtayā raktamūtravān || 6, 9 133 2
sarpo gaudherako nāma godhāyāṁ syāccatuṣpadaḥ | 6, 9 134 1
kṛṣṇasarpeṇa tulyaḥ syānnānā syurmiśrajātayaḥ || 6, 9 134 2
gūḍhasampāditaṁ vṛttaṁ pīḍitaṁ lambitārpitam | 6, 9 135 1
sarpitaṁ ca bhṛśābādhaṁ daṁśā ye 'nye na te bhṛśāḥ || 6, 9 135 2
taruṇāḥ kṛṣṇasarpāstu gonasāḥ sthavirāstathā | 6, 9 136 1
rājimanto vayomadhye bhavantyāśīviṣopamāḥ || 6, 9 136 2
sarpadaṁṣṭrāścatasrastu tāsāṁ vāmādharā sitā | 6, 9 137 1
pītā vāmottarā daṁṣṭrā raktaśyāvādharottarā || 6, 9 137 2
yanmātraḥ patate bindur govālāt saliloddhṛtāt | 6, 9 138 1
vāmādharāyāṁ daṁṣṭrāyāṁ tanmātraṁ syādaherviṣam || 6, 9 138 2
ekadvitricaturvṛddhaviṣabhāgottarottarāḥ | 6, 9 139 1
savarṇāstatkṛtā daṁśā bahūttaraviṣā bhṛśāḥ || 6, 9 139 2
sarpāṇām eva viṇmūtrāt kīṭāḥ syuḥ kīṭasaṁmatāḥ | 6, 9 140 1
dūṣīviṣāḥ prāṇaharā iti saṁkṣepato matāḥ || 6, 9 140 2
gātraṁ raktaṁ sitaṁ kṛṣṇaṁ śyāvaṁ vā piḍakānvitam | 6, 9 141 1
sakaṇḍūdāhavīsarpapāki syāt kuthitaṁ tathā || 6, 9 141 2
kīṭairdūṣīviṣairdaṣṭaṁ liṅgaṁ prāṇaharaṁ śṛṇu | 6, 9 142 1
sarpadaṣṭe yathā śotho vardhate sogragandhyasṛk || 6, 9 142 2
daṁśo 'kṣigauravaṁ mūrcchā sa rugārtaḥ śvasityapi | 6, 9 143 1
tṛṣṇāruciparītaśca bhaveddūṣīviṣārditaḥ || 6, 9 143 2
daṁśasya madhye yat kṛṣṇaṁ śyāvaṁ vā jālakāvṛtam | 6, 9 144 1
dagdhākṛti bhṛśaṁ pāki kledaśothajvarānvitam || 6, 9 144 2
dūṣīviṣābhirlūtābhistaṁ daṣṭamiti nirdiśet | 6, 9 145 1
sarvāsāmeva tāsāṁ ca daṁśe lakṣaṇamucyate || 6, 9 145 2
śophaḥ śvetāsitā raktāḥ pītā vā piḍakā jvaraḥ | 6, 9 146 1
prāṇāntiko bhavecchvāso dāhahikkāśirograhāḥ || 6, 9 146 2
ādaṁśācchoṇitaṁ pāṇḍu maṇḍalāni jvaro 'ruciḥ | 6, 9 147 1
lomaharṣaśca dāhaścāpyākhudūṣīviṣārdite || 6, 9 147 2
mūrcchāṅgaśothavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ | 6, 9 148 1
śirogurutvaṁ lālāsṛkchardiścāsādhyamūṣikaiḥ || 6, 9 148 2
śyāvatvamatha kārṣṇyaṁ vā nānāvarṇatvameva vā | 6, 9 149 1
mohaḥ purīṣabhedaśca daṣṭe syāt kṛkalāsakaiḥ || 6, 9 149 2
dahatyagnirivādau tu bhinattīvordhvamāśu ca | 6, 9 150 1
vṛścikasya viṣaṁ yāti daṁśe paścāttu tiṣṭhati || 6, 9 150 2
daṣṭo 'sādhyastu dṛgghrāṇarasanopahato naraḥ | 6, 9 151 1
māṁsaiḥ patadbhiratyarthaṁ vedanārto jahātyasūn || 6, 9 151 2
visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṁ jvaraśchardirathāpi ca | 6, 9 152 1
lakṣṇaṁ kaṇabhairdaṣṭe daṁśaścaiva viśīryate || 6, 9 152 2
hṛṣṭaromocciṭiṅgena stabdhaliṅgo bhṛśārtimān | 6, 9 153 1
daṣṭaḥ śītodakeneva siktānyaṅgāni manyate || 6, 9 153 2
ekadaṁṣṭrārditaḥ śūnaḥ saruk syāt pītakaḥ satṛṭ | 6, 9 154 1
chardirnidrā ca maṇḍūkaiḥ saviṣairdaṣṭalakṣaṇam || 6, 9 154 2
matsyāstu saviṣāḥ kuryurdāhaśopharujastathā | 6, 9 155 1
kaṇḍūṁ śothaṁ jvaraṁ mūrcchāṁ saviṣāstu jalaukasaḥ || 6, 9 155 2
dāhatodasvedaśothakarī tu gṛhagodhikā | 6, 9 156 1
daṁśe svedaṁ rujaṁ dāhaṁ kuryācchatapadīviṣam || 6, 9 156 2
kaṇḍūmānmaśakairīṣacchothaḥ syānmandavedanaḥ | 6, 9 157 1
asādhyakīṭasadṛśamasādhyamaśakakṣatam || 6, 9 157 2
sadyaḥprasrāviṇī śyāvā dāhamūrcchājvarānvitā | 6, 9 158 1
pīḍakā makṣikādaṁśe tāsāṁ tu sthagikāsuhṛt || 6, 9 158 2
śmaśānacaityavalmīkayajñāśramasurālaye | 6, 9 159 1
pakṣasandhiṣu madhyāhne sārdharātre 'ṣṭamīṣu ca || 6, 9 159 2
na sidhyanti narā daṣṭāḥ pāṣaṇḍāyataneṣu ca | 6, 9 160 1
dṛṣṭiśvāsamalasparśaviṣairāśīviṣais tathā || 6, 9 160 2
vinaśyantyāśu samprāptā daṣṭāḥ sarveṣu marmasu | 6, 9 161 1
yena kenāpi sarpeṇa saṁbhavaḥ sarva eva ca || 6, 9 161 2
bhītamattābaloṣṇakṣuttṛṣārte vardhate viṣam | 6, 9 162 1
viṣaṁ prakṛtikālau ca tulyau prāpyālpamanyathā || 6, 9 162 2
vāriviprahatāḥ kṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ | 6, 9 163 1
vṛddhā bālāstvaco muktāḥ sarpā mandaviṣāḥ smṛtāḥ || 6, 9 163 2
sarvadehāśritaṁ krodhādviṣaṁ sarpo vimuñcati | 6, 9 164 1
tadevāhārahetorvā bhayādvā na pramuñcati || 6, 9 164 2
vātolbaṇaviṣāḥ prāya ucciṭiṅgāḥ savṛścikāḥ | 6, 9 165 1
vātapittolbaṇāḥ kīṭāḥ ślaiṣmikāḥ kaṇabhādayaḥ || 6, 9 165 2
yasya yasya hi doṣasya liṅgādhikyāni lakṣayet | 6, 9 166 1
tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām || 6, 9 166 2
hṛtpīḍordhvānilaḥ stambhaḥ sirāyāmo 'sthiparvaruk | 6, 9 167 1
ghūrṇanodveṣṭanaṁ gātraśyāvatā vātike viṣe || 6, 9 167 2
saṁjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛddāhaḥ kaṭukāsyatā | 6, 9 168 1
daṁśāvadaraṇaṁ śotho raktapītaśca paittike || 6, 9 168 2
vamyarocakahṛllāsaprasekotkleśagauravaiḥ | 6, 9 169 1
saśaityamukhamādhuryairvidyācchleṣmādhikaṁ viṣam || 6, 9 169 2
khaṇḍena ca vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike | 6, 9 170 1
svedo nāḍīpulākādyairbṛṁhaṇaśca vidhirhitaḥ || 6, 9 170 2
suśītaiḥ stambhayet sekaiḥ pradehaiścāpi paittikam | 6, 9 171 1
lekhanacchedanasvedavamanaiḥ ślaiṣmikaṁ jayet || 6, 9 171 2
viṣeṣvapi ca sarveṣu sarvasthānagateṣu ca | 6, 9 172 1
avṛścikocciṭiṅgeṣu prāyaḥ śīto vidhirhitaḥ || 6, 9 172 2
vṛścike svedamabhyaṅgaṁ ghṛtena lavaṇena ca | 6, 9 173 1
sekāṁścoṣṇān prayuñjīta bhojyaṁ pānaṁ ca sarpiṣaḥ || 6, 9 173 2
etadevocciṭiṅge 'pi pratilomaṁ ca pāṁśubhiḥ | 6, 9 174 1
udvartanaṁ sukhāmbūṣṇaistathāvacchādanaṁ ghanaiḥ || 6, 9 174 2
śvā tridoṣaprakopāttu tathā dhātuviparyayāt | 6, 9 175 1
śiro 'bhitāpī lālāsrāvyadhovaktrastathā bhavet || 6, 9 175 2
anye 'pyevaṁvidhā vyālāḥ kaphavātaprakopaṇāḥ | 6, 9 176 1
hṛcchirorugjvarastambhatṛṣāmūrcchākarā matāḥ || 6, 9 176 2
kaṇḍūnistodavaivarṇyasuptikledopaśoṣaṇam | 6, 9 177 1
vidāharāgarukpākāḥ śopho granthinikuñcanam || 6, 9 177 2
daṁśāvadaraṇaṁ sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca | 6, 9 178 1
jvaraśca saviṣe liṅgaṁ viparītaṁ tu nirviṣe || 6, 9 178 2
tatra sarve yathāvasthaṁ prayojyāḥ syurupakramāḥ | 6, 9 179 1
pūrvoktā vidhimanyaṁ ca yathāvadbruvataḥ śṛṇu || 6, 9 179 2
hṛdvidāhe praseke vā virekavamanaṁ bhṛśam | 6, 9 180 1
yathāvasthaṁ prayoktavyaṁ śuddhe saṁsarjanakramaḥ || 6, 9 180 2
śirogate viṣe nastaḥ kuryānmūlāni buddhimān | 6, 9 181 1
bandhujīvasya bhārgyāśca surasasyāsitasya ca || 6, 9 181 2
dakṣakākamayūrāṇāṁ māṁsāsṛṅmastake kṣate | 6, 9 182 1
upadheyamadhodaṣṭasyordhvadaṣṭasya pādayoḥ || 6, 9 182 2
pippalīmaricakṣāravacāsaindhavaśigrukāḥ | 6, 9 183 1
piṣṭā rohitapittena ghnantyakṣigatamañjanāt || 6, 9 183 2
kapitthamāmaṁ sasitākṣaudraṁ kaṇṭhagate viṣe | 6, 9 184 1
lihyādāmāśayagate tābhyāṁ cūrṇapalaṁ natāt || 6, 9 184 2
viṣe pakvāśayagate pippalīṁ rajanīdvayam | 6, 9 185 1
mañjiṣṭhāṁ ca samaṁ piṣṭvā gopittena naraḥ pibet || 6, 9 185 2
raktaṁ māṁsaṁ ca godhāyāḥ śuṣkaṁ cūrṇīkṛtaṁ hitam | 6, 9 186 1
viṣe rasagate pānaṁ kapittharasasaṁyutam || 6, 9 186 2
śelormūlatvagagrāṇi bādaraudumbarāṇi ca | 6, 9 187 1
kaṭabhyāśca pibedraktagate māṁsagate pibet || 6, 9 187 2
sakṣaudraṁ khadirāriṣṭaṁ kauṭajaṁ mūlamambhasā | 6, 9 188 1
sarveṣu ca bale dve tu madhūkaṁ madhukaṁ natam || 6, 9 188 2
pippalīṁ nāgaraṁ kṣāraṁ navanītena mūrcchitam | 6, 9 189 1
kaphe bhiṣagudīrṇe tu vidadhyātpratisāraṇam || 6, 9 189 2
māṁsīkuṅkumapatratvagrajanīnatacandanaiḥ | 6, 9 190 1
manaḥśilāvyāghranakhasurasairambupeṣitaiḥ || 6, 9 190 2
pānanasyāñjanālepāḥ sarvaśothaviṣāpahāḥ | 6, 9 191 1
candanaṁ tagaraṁ kuṣṭhaṁ haridre dve tvageva ca || 6, 9 191 2
manaḥśilā tamālaśca rasaḥ kaiśara eva ca | 6, 9 192 1
śārdūlasya nakhaścaiva supiṣṭaṁ taṇḍulāmbunā || 6, 9 192 2
hanti sarvaviṣāṇyeva vajrivajramivāsurān | 6, 9 193 1
rase śirīṣapuṣpasya saptāhaṁ maricaṁ sitam || 6, 9 193 2
bhāvitaṁ sarpadaṣṭānāṁ nasyapānāñjane hitam | 6, 9 194 1
dvipalaṁ natakuṣṭhābhyāṁ ghṛtakṣaudracatuṣpalam || 6, 9 194 2
api takṣakadaṣṭānāṁ pānametat sukhapradam | 6, 9 195 1
sindhuvārasya mūlaṁ ca śvetā ca girikarṇikā || 6, 9 195 2
pānaṁ darvīkarairdaṣṭe nasyaṁ samadhu pākalam | 6, 9 196 1
mañjiṣṭhā madhuyaṣṭī ca jīvakarṣabhakau sitā || 6, 9 196 2
kāśmaryaṁ vaṭaśuṅgāni pānaṁ maṇḍalināṁ viṣe | 6, 9 197 1
vyoṣaṁ sātiviṣaṁ kuṣṭhaṁ gṛhadhūmo hareṇukā || 6, 9 197 2
tagaraṁ kaṭukā kṣaudraṁ hanti rājīmatāṁ viṣam | 6, 9 198 1
gṛhadhūmaṁ haridre dve samūlaṁ taṇḍulīyakam || 6, 9 198 2
api vāsukinā daṣṭaḥ pibenmadhughṛtāplutam | 6, 9 199 1
kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe kīṭaviṣāpahaḥ || 6, 9 199 2
muktālepo varaḥ śothadāhatodajvarāpahaḥ | 6, 9 200 1
candanaṁ padmakośīraṁ śirīṣaḥ sindhuvārikā || 6, 9 200 2
kṣīraśuklā nataṁ kuṣṭhaṁ pāṭalodīcyasārivāḥ | 6, 9 201 1
śelusvarasapiṣṭo 'yaṁ lūtānāṁ sārvakārmikaḥ || 6, 9 201 2
auyathāyogaṁ prayoktavyaḥ samīkṣyālepanādiṣujh | 6, 9 202 1
madhūkaṁ madhukaṁ kuṣṭhaṁ śirīṣodīcyapāṭalāḥ | 6, 9 202 2
sanimbasārivākṣaudrāḥ pānaṁ lūtāviṣāpaham || 6, 9 202 3
kusumbhapuṣpaṁ godantaḥ svarṇakṣīrī kapotaviṭ | 6, 9 203 1
dantī trivṛtsaindhavaṁ ca karṇikāpātanaṁ tayoḥ || 6, 9 203 2
kaṭabhyarjinaśairīṣaśelukṣīridrumatvacaḥ | 6, 9 204 1
kaṣāyakalkacūrṇāḥ syuḥ kīṭalūtāvraṇāpahāḥ || 6, 9 204 2
tvacaṁ ca nāgaraṁ caiva samāṁśaṁ ślakṣṇapeṣitam | 6, 9 205 1
peyamuṣṇāmbunā sarvaṁ mūṣikāṇāṁ viṣāpaham || 6, 9 205 2
kuṭajasya phalaṁ piṣṭaṁ tagaraṁ jālamālinī | 6, 9 206 1
tiktekṣvākuśca yogo 'yaṁ pānapradhamanādibhiḥ || 6, 9 206 2
vṛścikondurulūtānāṁ sarpāṇāṁ ca viṣaṁ haret | 6, 9 207 1
samāno hyamṛtenāyaṁ garājīrṇaṁ ca nāśayet || 6, 9 207 2
sarve 'gadā yathādoṣaṁ prayojyāḥ syuḥ kṛkaṇṭake | 6, 9 208 1
kapotaviṇmātuluṅgaṁ śirīṣakusumādrasaḥ || 6, 9 208 2
śaṅkhinyārkaṁ payaḥ śuṇṭhī karañjo madhu vārścike | 6, 9 209 1
śirīṣasya phalaṁ piṣṭaṁ snuhīkṣīreṇa dārdure || 6, 9 209 2
mūlāni śvetabhaṇḍīnāṁ vyoṣaṁ sarpiśca matsyaje | 6, 9 210 1
kīṭadaṣṭakriyāḥ sarvāḥ samānāḥ syurjalaukasām || 6, 9 210 2
vātapittaharī cāpi kriyā prāyaḥ praśasyate | 6, 9 211 1
vārściko hyucciṭiṅgasya kaṇabhasyaunduro 'gadaḥ || 6, 9 211 2
vacāṁ vaṁśatvacaṁ pāṭhāṁ nataṁ surasamañjarīm | 6, 9 212 1
dve bale nākulīṁ kuṣṭhaṁ śirīṣaṁ rajanīdvayam || 6, 9 212 2
guhāmatiguhāṁ śvetāmajagandhāṁ śilājatu | 6, 9 213 1
kattṛṇaṁ kaṭabhīṁ kṣāraṁ gṛhadhūmaṁ manaḥśilām || 6, 9 213 2
rohītakasya pittena piṣṭvā tu paramo 'gadaḥ | 6, 9 214 1
nasyāñjanādilepeṣu hito viśvambharādiṣu || 6, 9 214 2
svarjikājaśakṛtkṣāraḥ surasāchathākṣipīḍakaḥ | 6, 9 215 1
madirāmaṇḍasaṁyukto hitaḥ śatapadīviṣe || 6, 9 215 2
kapitthamakṣipīḍo 'rkabījaṁ trikaṭukaṁ tathā | 6, 9 216 1
karañjo dve haridre ca gṛhagodhāviṣaṁ jayet || 6, 9 216 2
kākāṇḍarasasaṁyukto viṣāṇāṁ taṇḍulīyakaḥ | 6, 9 217 1
pradhāno barhipittena tadvadvāyasapīlukaḥ || 6, 9 217 2
śirīṣaphalamūlatvakpuṣpapatraiḥ samairdhṛtaiḥ | 6, 9 218 1
śreṣṭhaḥ pañcaśirīṣo 'yaṁ viṣāṇāṁ pravaro vadhe || 6, 9 218 2
iti pañcaśirīṣo 'gadaḥ | 6, 9 219 1
catuṣpadbhirdvipadbhirvā nakhadantakṣataṁ tu yat | 6, 9 219 2
śūyate pacyate cāpi sravati jvarayatyapi || 6, 9 219 3
somavalko 'śvakarṇaśca gojihvā haṁsapadyapi | 6, 9 220 1
rajanyau gairikaṁ lepo nakhadantaviṣāpahaḥ || 6, 9 220 2
durandhakāre viddhasya kenacidviṣaśaṅkayā | 6, 9 221 1
viṣodvegājjvaraśchardirmūrcchā dāho 'pi vā bhavet || 6, 9 221 2
glānirmoho 'tisāraścāpyetacchaṅkāviṣaṁ matam | 6, 9 222 1
cikitsitamidaṁ tasya kuryādāśvāsayan budhaḥ || 6, 9 222 2
sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṁ madhu | 6, 9 223 1
pānaṁ samantrapūtāmbu prokṣaṇaṁ sāntvaharṣaṇam || 6, 9 223 2
śālayaḥ ṣaṣṭikāścaiva koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ | 6, 9 224 1
bhojanārthe praśasyante lavaṇārthe ca saindhavam || 6, 9 224 2
taṇḍulīyakajīyantīvārtākasuniṣaṇṇakāḥ | 6, 9 225 1
cucūrmaṇḍūkaparṇī ca śākaṁ ca kulakaṁ hitam || 6, 9 225 2
dhātrī dāḍimamamlārthe yūṣā mudgahareṇubhiḥ | 6, 9 226 1
rasāścaiṇaśikhiśvāvillāvataittirapārṣatāḥ || 6, 9 226 2
viṣaghnauṣadhasaṁyuktā rasā yūṣāśca saṁskṛtāḥ | 6, 9 227 1
avidāhīni cānnāni viṣārtānāṁ bhiṣagjitam || 6, 9 227 2
viruddhādhyaśanakrodhakṣudbhayāyāsamaithunam | 6, 9 228 1
varjayedviṣamukto 'pi divāsvapnaṁ viśeṣataḥ || 6, 9 228 2
muhurmuhuḥ śironyāsaḥ śothaḥ srastauṣṭhakarṇatā | 6, 9 229 1
jvaraḥ stabdhākṣigātratvaṁ hanukampo 'ṅgamardanam || 6, 9 229 2
romāpagamanaṁ glāniraratirvepathurbhramaḥ | 6, 9 230 1
catuṣpadāṁ bhavatyetaddaṣṭānāmiha lakṣaṇam || 6, 9 230 2
devadāru haridre dve saralaṁ candanāguru | 6, 9 231 1
rāsnā gorocanājājī guggulvikṣuraso natam || 6, 9 231 2
cūrṇaṁ sasaindhavānantaṁ gopittamadhusaṁyutam | 6, 9 232 1
catuṣpadānāṁ daṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ || 6, 9 232 2
saubhāgyārthaṁ striyaḥ svedarajonānāṅgajānmalān | 6, 9 233 1
śatruprayuktāṁśca garān prayacchantyannamiśritān || 6, 9 233 2
taiḥ syāt pāṇḍuḥ kṛśo 'lpāgnirgaraścāsyopajāyate | 6, 9 234 1
marmapradhamanādhmānaṁ śvayathuṁ hastapādayoḥ || 6, 9 234 2
jaṭharaṁ grahaṇīdoṣo yakṣmā gulmaḥ kṣayo jvaraḥ | 6, 9 235 1
evaṁvidhasya cānyasya vyādherliṅgāni darśayet || 6, 9 235 2
svapne mārjāragomāyuvyālān sanakulān kapīn | 6, 9 236 1
prāyaḥ paśyati nadyādīñchuṣkāṁśca savanaspatīn || 6, 9 236 2
kālaśca gauramātmānaṁ svapne gauraśca kālakam | 6, 9 237 1
vikarṇanāsikaṁ vāpi prapaśyedvihatendriyaḥ || 6, 9 237 2
tamavekṣya bhiṣak prājñaḥ pṛcchet kiṁ kaiḥ kadā saha | 6, 9 238 1
jagdhamityavagamyāśu pradadyādvamanaṁ bhiṣak || 6, 9 238 2
sūkṣmaṁ tāmrarajastasmai sakṣaudraṁ hṛdviśodhanam | 6, 9 239 1
śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṁ hemacūrṇasya dāpayet || 6, 9 239 2
hema sarvaviṣāṇyāśu garāṁśca viniyacchati | 6, 9 240 1
na sajjate hemapāṅge viṣaṁ padmadale 'mbuvat || 6, 9 240 2
nāgadantītrivṛddantīdravantīsnukpayaḥphalaiḥ | 6, 9 241 1
sādhitaṁ māhiṣaṁ sarpiḥ sagomūtrāḍhakaṁ hitam || 6, 9 241 2
sarpakīṭaviṣārtānāṁ garārtānāṁ ca śāntaye | 6, 9 242 1
śirīṣatvak trikaṭukaṁ triphalāṁ candanotpale || 6, 9 242 2
dve bale sārivāsphotāsurabhīnimbapāṭalāḥ | 6, 9 243 1
bandhujīvāḍhakīmūrvāvāsāsurasavatsakān || 6, 9 243 2
pāṭhāṅkolāśvagandhārkamūlayaṣṭyāhvapadmakān | 6, 9 244 1
viśālāṁ bṛhatīṁ lākṣāṁ kovidāraṁ śatāvarīm || 6, 9 244 2
kaṭabhīdantyapāmārgān pṛśniparṇīṁ rasāñjanam | 6, 9 245 1
śvetabhaṇḍāśvakhurakau kuṣṭhadārupriyaṅgukān || 6, 9 245 2
vidārīṁ madhukāt sāraṁ karañjasya phalatvacau | 6, 9 246 1
rajanyau lodhramakṣāṁśaṁ piṣṭvā sādhyaṁ ghṛtāḍhakam || 6, 9 246 2
tulyāmbucchāgagomūtratryāḍhake tadviṣāpaham | 6, 9 247 1
apasmārakṣayonmādabhūtagrahagarodaram || 6, 9 247 2
pāṇḍurogakrimīgulmaplīhorustambhakāmalāḥ | 6, 9 248 1
hanuskandhagrahādīṁśca pānābhyañjananāvanaiḥ || 6, 9 248 2
hanyāt saṁjīvayeccāpi viṣodbandhamṛtānnarān | 6, 9 249 1
nāmnedamamṛtaṁ sarvaviṣāṇāṁ syādghṛtottamam || 6, 9 249 2
ityamṛtaghṛtam | 6, 9 250 1
bhavanti cātra | 6, 9 250 2
chatrī jharjharapāṇiśca caredrātrau tathā divā | 6, 9 250 3
tacchāyāśabdavitrastāḥ praṇaśyantyāśu pannagāḥ || 6, 9 250 4
daṣṭamātro daśedāśu taṁ sarpaṁ loṣṭameva vā | 6, 9 251 1
uparyariṣṭāṁ badhnīyāddaṁśaṁ chindyāddahettathā || 6, 9 251 2
vajraṁ marakataḥ sāraḥ picuko viṣamūṣikā | 6, 9 252 1
karketanaḥ sarpamaṇirvaidūryaṁ gajamauktikam || 6, 9 252 2
dhāryaṁ garamaṇiryāśca varauṣadhyo viṣāpahāḥ | 6, 9 253 1
khagāśca śārikākrauñcaśikhihaṁsaśukādayaḥ || 6, 9 253 2
tatra ślokaḥ | 6, 9 254 1
itīdamuktaṁ dvividhasya vistarairbahuprakāraṁ viṣarogabheṣajam | 6, 9 254 2
adhītya vijñāya tathā prayojayan varjedviṣāṇāmaviṣahyatāṁ budhaḥ || 6, 9 254 3
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte cikitsāsthāne viṣacikitsitaṁ nāma tryoviṁśo 'dhyāyaḥ || 6, 9 255 1
athāto yonivyāpaccikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 6, 10 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 6, 10 2 1
divyatīrhtauṣadhimataścitradhātuśilāvataḥ | 6, 10 3 1
puṇye himavataḥ pārśve surasiddharṣisevite || 6, 10 3 2
viharantaṁ tapoyogāttattvajñānārhtadarśinam | 6, 10 4 1
punarvasuṁ jitātmānamagniveśo 'nu pṛṣṭavān || 6, 10 4 2
bhagavan yadapatyānāṁ mūlaṁ nāryaḥ paraṁ nṛṇām | 6, 10 5 1
taddhighāto gadaiścāsāṁ kriyate yonimāśritaiḥ || 6, 10 5 2
tasmātteṣāṁ samutpattimutpannānāṁ ca lakṣaṇam | 6, 10 6 1
sauṣadhaṁ śrotumicchāmi prajānugrahakāmyayā || 6, 10 6 2
iti śiṣyeṇa pṛṣṭastu provācarṣivaro 'trijaḥ | 6, 10 7 1
viṁśatirvyāpado yonernirdiṣṭā rogasaṁgrahe || 6, 10 7 2
mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṁ praduṣṭenārtavena ca | 6, 10 8 1
jāyante bījadoṣācca daivācca śṛṇu tāḥ pṛthak || 6, 10 8 2
vātalāhāraceṣṭāyā vātalāyāḥ samīraṇaḥ | 6, 10 9 1
vivṛddho yonimāśritya yonestodaṁ savedanam || 6, 10 9 2
stambhaṁ pipīlikāsṛptimiva karkaśatāṁ tathā | 6, 10 10 1
karoti suptimāyāsaṁ vātajāṁścāparān gadān || 6, 10 10 2
sā syāt saśabdarukphenatanurūkṣārtavānilāt | 6, 10 11 1
vyāpatkaṭvamlalavaṇakṣārādyaiḥ pittajā bhavet || 6, 10 11 2
dāhapākajvaroṣṇārtā nīlapītāsitārtavā | 6, 10 12 1
bhṛśoṣṇakuṇapasrāvā yoniḥ syātpittadūṣitā || 6, 10 12 2
kapho 'bhiṣyandibhirvṛddho yoniṁ ceddūṣayet striyāḥ | 6, 10 13 1
sa kuryāt picchilāṁ śītāṁ kaṇḍugrastālpavedanām || 6, 10 13 2
pāṇḍuvarṇāṁ tathā pāṇḍupicchilārtavavāhinīm | 6, 10 14 1
samaśnantyā rasān sarvāndūṣayitvā trayo malāḥ || 6, 10 14 2
yonigarbhāśayasthāḥ svairyoniṁ yuñjanti lakṣaṇaiḥ | 6, 10 15 1
sā bhaveddāhaśūlārtā śvetapicchilavāhinī || 6, 10 15 2
raktapittakarairnāryā raktaṁ pittena dūṣitam | 6, 10 16 1
atipravartate yonyāṁ labdhe garbhe 'pi *sāsṛjā || 6, 10 16 2
yonigarbhāśayasthaṁ cet pittaṁ saṁdūṣayedasṛk | 6, 10 17 1
sārajaskā matā kārśyavaivarṇyajananī bhṛśam || 6, 10 17 2
yonyāmadhāvanāt kaṇḍūṁ jātāḥ kurvanti jantavaḥ | 6, 10 18 1
sā syādacaraṇā kaṇḍvā tayātinarakāṅkṣiṇī || 6, 10 18 2
pavano 'tivyavāyena śophasuptirujaḥ striyāḥ | 6, 10 19 1
karoti kupito yonau sā cāticaraṇā matā || 6, 10 19 2
maithunādatibālāyāḥ pṛṣṭhakaṭyūruvaṁkṣaṇam | 6, 10 20 1
rujan dūṣayate yoniṁ vāyuḥ prākcaraṇā hi sā || 6, 10 20 2
garbhiṇyāḥ śleṣmalābhyāsācchardiniḥśvāsanigrahāt | 6, 10 21 1
vāyuḥ *kruddhaḥ kaphaṁ yonimupanīya pradūṣayet || 6, 10 21 2
pāṇḍuṁ satodamāsrāvaṁ śvetaṁ sravati vā kapham | 6, 10 22 1
kaphavātāmayavyāptā sā syādyonirupaplutā || 6, 10 22 2
pittalāyā nṛsaṁvāse kṣavathūdgāradhāraṇāt | 6, 10 23 1
pittasaṁmūrcchito vāyuryoniṁ dūṣayati striyāḥ || 6, 10 23 2
śūnā sparśākṣamā sārtirnīlapītamasṛk sravet | 6, 10 24 1
śroṇivaṁkṣaṇapṛṣṭhārtijvarārtāyāḥ pariplutā || 6, 10 24 2
vegodāvartanādyonimudāvartayate 'nilaḥ | 6, 10 25 1
sā rugārtā rajaḥ *kṛcchreṇodāvṛttaṁ vimuñcati || 6, 10 25 2
ārtave sā vimukte tu tatkṣaṇaṁ labhate sukham | 6, 10 26 1
rajaso gamanādūrdhvaṁ jñeyodāvartinī budhaiḥ || 6, 10 26 2
akāle vāhamānāyā garbheṇa pihito 'nilaḥ | 6, 10 27 1
karṇikāṁ janayedyonau śleṣmaraktena mūrcchitaḥ || 6, 10 27 2
raktamārgāvarodhinyā *sā tayā karṇinī matā | 6, 10 28 1
raukṣyādvāyuryadā garbhaṁ jātaṁ jātaṁ vināśayet || 6, 10 28 2
duṣṭaśoṇitajaṁ nāryāḥ putraghnī nāma sā matā | 6, 10 29 1
vyavāyamatitṛptāyā bhajantyāstvannapīḍitaḥ || 6, 10 29 2
vāyurmithyāsthitāṅgāyā yonisrotasi saṁsthitaḥ | 6, 10 30 1
vakrayatyānanaṁ *yonyāḥ sāsthimāṁsānilārtibhiḥ || 6, 10 30 2
bhṛśārtirmaithunāśaktā yonirantarmukhī matā | 6, 10 31 1
garbhasthāyāḥ striyā raukṣyādvāyuryoniṁ pradūṣayan || 6, 10 31 2
mātṛdoṣādaṇudvārāṁ kuryāt sūcīmukhī tu sā | 6, 10 32 1
vyavāyakāle rundhantyā vegān prakupito 'nilaḥ || 6, 10 32 2
kuryādviṇmūtrasaṅgārtiṁ śoṣaṁ yonimukhasya ca | 6, 10 33 1
ṣaḍahāt saptarātrādvā śukraṁ garbhāśayaṁ gatam || 6, 10 33 2
sarujaṁ nīrujaṁ vāpi yā sravet sā tu vāminī | 6, 10 34 1
bījadoṣāttu garbhasthamārutopahatāśayā || 6, 10 34 2
nṛdveṣiṇyastanī caiva ṣaṇḍhī syādanupakramā | 6, 10 35 1
viṣamaṁ duḥkhaśayyāyāṁ maithunāt kupito 'nilaḥ || 6, 10 35 2
garbhāśayasya yonyāśca mukhaṁ viṣṭambhayet striyāḥ | 6, 10 36 1
asaṁvṛtamukhī *sārtī rūkṣaphenāsravāhinī || 6, 10 36 2
māṁsotsannā mahāyoniḥ parvavaṁkṣaṇaśūlinī | 6, 10 37 1
ityetairlakṣaṇaiḥ proktā viṁśatiryonijā gadāḥ || 6, 10 37 2
na śukraṁ dhārayatyebhirdoṣairyonirupadrutā | 6, 10 38 1
tasmādgarbhaṁ na gṛhṇāti strī gacchatyāmayān bahūn || 6, 10 38 2
gulmārśaḥpradarādīṁśca vātādyaiścātipīḍanam | 6, 10 39 1
āsāṁ ṣoḍaśa yāstvantyā ādye dve pittadoṣaje || 6, 10 39 2
pariplutā vāminī ca vātapittātmike mate | 6, 10 40 1
karṇinyupaplute vātakaphāccheṣāstu vātajāḥ || 6, 10 40 2
dehaṁ vātādayastāsāṁ svairliṅgaiḥ pīḍayanti hi | 6, 10 41 1
snehanasvedabastyādi vātajāsvanilāpaham || 6, 10 41 2
kārayedraktapitaghnaṁ śītaṁ pittakṛtāsu ca | 6, 10 42 1
śleṣmajāsu ca rūkṣoṣṇaṁ karma kuryādvicakṣaṇaḥ || 6, 10 42 2
sannipāte vimiśraṁ tu saṁsṛṣṭāsu ca kārayet | 6, 10 43 1
snigdhasvinnāṁ tathā yoniṁ duḥsthitāṁ sthāpayetpunaḥ || 6, 10 43 2
pāṇinā nāmayejjihmāṁ saṁvṛtāṁ vardhayet punaḥ | 6, 10 44 1
praveśayenniḥsṛtāṁ ca vivṛtāṁ parivartayet || 6, 10 44 2
yoniḥ sthānāpavṛttā hi śalyabhūtā matā striyāḥ | 6, 10 45 1
sarvāṁ vyāpannayoniṁ tu karmabhirvamanādibhiḥ || 6, 10 45 2
mṛdubhiḥ pañcabhirnārīṁ snigdhasvinnāmupācaret | 6, 10 46 1
sarvataḥ suviśuddhāyāḥ śeṣaṁ karma vidhīyate || 6, 10 46 2
vātavyādhiharaṁ karma vātārtānāṁ sadā hitam | 6, 10 47 1
audakānūpajairmāṁsaiḥ kṣīraiḥ satilataṇḍulaiḥ || 6, 10 47 2
savātaghnauṣadhairnāḍīkumbhīsvedairupācaret | 6, 10 48 1
aktāṁ lavaṇatailena sāśmaprastarasaṅkaraiḥ || 6, 10 48 2
svinnāṁ koṣṇāmbusiktāṅgīṁ vātaghnairbhojayedrasaiḥ | 6, 10 49 1
balādroṇadvayakvāthe *ghṛtatailāḍakaṁ pacet || 6, 10 49 2
sthirāpayasyājīvantīvīrarṣabhakajīvakaiḥ | 6, 10 50 1
śrāvaṇīpippalīmudgapīlumāṣākhyaparṇibhiḥ || 6, 10 50 2
śarkarākṣīrakākolīkākanāsābhireva ca | 6, 10 51 1
piṣṭaiścaturguṇakṣīre siddhaṁ peyaṁ yathābalam || 6, 10 51 2
vātapittakṛtān rogān hatvā garbhaṁ dadhāti tat | 6, 10 52 1
kāśmaryatriphalādrākṣākāsamardaparūṣakaiḥ || 6, 10 52 2
punarnavādvirajanīkākanāsāsahācaraiḥ | 6, 10 53 1
śatāvaryā guḍūcyāśca prasthamakṣasamairghṛtāt || 6, 10 53 2
*sādhitaṁ yonivātaghnaṁ garbhadaṁ paramaṁ pibet | 6, 10 54 1
*pippalīkuñcikājājīvṛṣakaṁ saindhavaṁ vacām || 6, 10 54 2
yavakṣārājamode ca śarkarāṁ citrakaṁ tathā | 6, 10 55 1
piṣṭvā *sarpiṣi bhṛṣṭāni pāyayeta prasannayā || 6, 10 55 2
yonipārśvārtihṛdrogagulmārśovinivṛttaye | 6, 10 56 1
vṛṣakaṁ mātuluṅgasya mūlāni madayantikām || 6, 10 56 2
pibet salavaṇairmadyaiḥ pippalīkuñcike tathā | 6, 10 57 1
rāsnāśvadaṁṣṭrāvṛṣakaiḥ pibecchūle śṛtaṁ payaḥ || 6, 10 57 2
guḍūcītriphalādantīkvāthaiśca pariṣecayet | 6, 10 58 1
saindhavaṁ tagaraṁ kuṣṭhaṁ bṛhatī devadāru ca || 6, 10 58 2
samāṁśaiḥ sādhitaṁ kalkaistailaṁ dhāryaṁ rujāpaham | 6, 10 59 1
guḍūcīmālatīrāsnābalāmadhukacitrakaiḥ || 6, 10 59 2
nidigdhikādevadāruyūthikābhiśca kārṣikaiḥ | 6, 10 60 1
tailaprasthaṁ gavāṁ mūtre kṣīre ca dviguṇe pacet || 6, 10 60 2
vātārtāyāḥ picuṁ dadyādyonau ca praṇayettataḥ | 6, 10 61 1
vātārtānāṁ ca yonīnāṁ sekābhyaṅgapicukriyāḥ || 6, 10 61 2
uṣṇāḥ sigdhāḥ prakartavyāstailāni snehanāni ca | 6, 10 62 1
hiṁsrākalkaṁ tu vātārtā koṣṇamabhyajya dhārayet | 6, 10 62 2
pañcavalkasya pittārtā śyāmādīnāṁ kaphāturā || 6, 10 62 3
pittalānāṁ tu yonīnāṁ sekābhyaṅgapicukriyāḥ | 6, 10 63 1
śītāḥ pittaharāḥ kāryāḥ snehanārthaṁ ghṛtāni ca || 6, 10 63 2
pittaghnauṣadhasiddhāni kāryāṇi bhiṣajā tathā | 6, 10 64 1
śatāvarīmūlatulāścatasraḥ saṁprapīḍayet || 6, 10 64 2
rasena kṣīratulyena pacettena ghṛtāḍhakam | 6, 10 65 1
jīvanīyaiḥ śatāvaryā mṛdvīkābhiḥ parūṣakaiḥ || 6, 10 65 2
piṣṭaiḥ priyālaiścākṣāṁśairdviyaṣṭimadhukairbhiṣak | 6, 10 66 1
siddhe śīte ca madhunaḥ pippalyāśca palāṣṭakam || 6, 10 66 2
sitādaśapalonmiśrāllihyāt pāṇitalaṁ tataḥ | 6, 10 67 1
yonyasṛkśukradoṣaghnaṁ vṛṣyaṁ puṁsavanaṁ ca tat || 6, 10 67 2
kṣataṁ kṣataṁ raktapittaṁ kāsaṁ śvāsaṁ halīmakam | 6, 10 68 1
kāmalāṁ vātaraktaṁ ca vīsarpaṁ hṛcchirograham || 6, 10 68 2
unmādāratyapasmārān vātapittātmakāñjayet | 6, 10 69 1
iti bṛhacchatāvarīghṛtam | 6, 10 69 2
evameva kṣīrasarpirjīvanīyopasādhitam || 6, 10 69 3
garbhadaṁ pittalānāṁ ca yonīnāṁ syādbhiṣagjitam | 6, 10 70 1
yonyāṁ śleṣmapraduṣṭāyāṁ vārtiḥ saṁśodhanī hitā || 6, 10 70 2
vārāhe bahuśaḥ pitte bhāvitairlaktakaiḥ kṛtā | 6, 10 71 1
bhāvitaṁ payasārkasya yavacūrṇaṁ sasaindhavam || 6, 10 71 2
vartiḥ kṛtā muhurdhāryā tataḥ secyā sukhāmbunā | 6, 10 72 1
pippalyā maricairmāṣaiḥ śatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ || 6, 10 72 2
vartistulyā pradeśinyā dhāryā yoniviśodhanī | 6, 10 73 1
udumbaraśalāṭūnāṁ droṇamabdroṇasaṁyutam || 6, 10 73 2
*sapañcavaklakulakamālatīnimbapallavam | 6, 10 74 1
niśāṁ sthāpya jale tasmiṁstailaprasthaṁ vipācayet || 6, 10 74 2
lākṣādhavapalāśatvaṅniryāsaiḥ śālmalena ca | 6, 10 75 1
piṣṭaiḥ siddhasya tailasya picuṁ yonau nidhāpayet || 6, 10 75 2
saśarkaraiḥ kaṣāyaiśca śītaiḥ kurvīta secanam | 6, 10 76 1
picchilā vivṛtā kāladuṣṭā yoniśca dāruṇā || 6, 10 76 2
*saptāhācchudhyati kṣipramapatyaṁ cāpi vindati | 6, 10 77 1
udumbarasya dugdhena ṣaṭkṛtvo bhāvitāttilāt || 6, 10 77 2
tailaṁ kvāthena tasyaiva siddhaṁ dhāryaṁ ca pūrvavat | 6, 10 78 1
dhātakyāmalakīpatrasrotojamadhukotpalaiḥ || 6, 10 78 2
jambvāmramadhyakāsīsalodhrakaṭphalatindukaiḥ | 6, 10 79 1
saurāṣṭrikādāḍimatvagudumbaraśalāḍubhiḥ || 6, 10 79 2
akṣamātrairajāmūtre kṣīre ca dviguṇe pacet | 6, 10 80 1
tailaprasthaṁ picuṁ dadyādyonau ca praṇayettataḥ || 6, 10 80 2
kaṭīpṛṣṭhatrikābhyaṅgaṁ snehabastiṁ ca dāpayet | 6, 10 81 1
picchilā *srāviṇī yonirviplutopaplutā tathā || 6, 10 81 2
uttānā connatā śūnā sidhyet sasphoṭaśūlinī | 6, 10 82 1
karīradhavanimbarkaveṇukośāmrajāmbavaiḥ || 6, 10 82 2
jiṅginīvṛṣamūlānāṁ kvāthairmārdvīkasīdhubhiḥ | 6, 10 83 1
saśuktairdhāvanaṁ mithairyonyāsrāvavināśanam || 6, 10 83 2
kuryāt satakragomūtraśuktairvā triphalārasaiḥ | 6, 10 84 1
pippalyayorajaḥ pathyāprayogā madhunā hitāḥ || 6, 10 84 2
śleṣmalāyāṁ kaṭuprāyāḥ samūtrā bastayo hitāḥ | 6, 10 85 1
pitte samadhurakṣīrā vāte tailāmlasaṁyutāḥ || 6, 10 85 2
sannipātasamutthāyāḥ karma sādhāraṇaṁ hitam | 6, 10 86 1
raktayonyāmasṛgvarṇairanubandhaṁ samīkṣya ca || 6, 10 86 2
tataḥ kuryādyathādoṣaṁ raktasthāpanamauṣadham | 6, 10 87 1
tilacūrṇaṁ dadhi ghṛtaṁ phāṇitaṁ śaukarī vasā || 6, 10 87 2
kṣaudreṇa saṁyutaṁ peyaṁ vātasṛgdaranāśanam | 6, 10 88 1
varāhasya raso medyaḥ sakaulattho 'nilādhike || 6, 10 88 2
śarkarākṣaudrayaṣṭyāhvanāgarairvā yutaṁ dadhi | 6, 10 89 1
payasyotpalaśālūkabisakālīyakāmbudam || 6, 10 89 2
sapayaḥśarkarākṣaudraṁ *paittike 'sṛgdare pibet | 6, 10 90 1
pāṭhā jambvāmrayormadhyaṁ śilodbhedaṁ rasāñjanam || 6, 10 90 2
ambaṣṭhā śālmalīśleṣaṁ samaṅgāṁ vatsakatvacam | 6, 10 91 1
bāhlīkātiviṣe bilvaṁ mustaṁ lodhraṁ sagairikam || 6, 10 91 2
kaṭvaṅgaṁ maricaṁ śuṇṭhīṁ mṛdvīkāṁ raktacandanam | 6, 10 92 1
kaṭphalaṁ vatsakānantādhātakīmadhukārjunam || 6, 10 92 2
puṣyeṇoddhṛtya tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayet | 6, 10 93 1
tāni kṣaudreṇa saṁyojya pibettaṇḍulavāriṇā || 6, 10 93 2
arśaḥsu cātisāreṣu raktaṁ yaccopaveśyate | 6, 10 94 1
doṣāgantukṛtā ye ca bālānāṁ tāṁśca nāśayet || 6, 10 94 2
yonidoṣaṁ rajodoṣaṁ śvetaṁ nīlaṁ sapītakam | 6, 10 95 1
strīṇāṁ śyāvāruṇaṁ yacca prasahya vinivartayet || 6, 10 95 2
cūrṇaṁ puṣyānugaṁ nāma hitamātreyapūjitam | 6, 10 96 1
iti puṣyānugacūrṇam | 6, 10 96 2
taṇḍulīyakamūlaṁ tu sakṣaudraṁ taṇḍulāmbunā || 6, 10 96 3
rasāñjanaṁ ca lākṣāṁ ca chāgena payasā pibet | 6, 10 97 1
patrakalkau ghṛte bhṛṣṭau rājādanakapitthayoḥ || 6, 10 97 2
pittānilaharau paitte sarvathaivāsrapittajit | 6, 10 98 1
madhukaṁ triphalāṁ lodhraṁ mustaṁ saurāṣṭrikāṁ madhu || 6, 10 98 2
madyairnimbaguḍūcyau vā kaphaje 'sṛgdare pibet | 6, 10 99 1
virecanaṁ mahātiktaṁ paittike 'sṛgdare pibet || 6, 10 99 2
hitaṁ garbhaparisrāve yaccokataṁ tacc kārayet | 6, 10 100 1
kāśmaryakuṭajākvāthasiddhamuttarabastinā || 6, 10 100 2
raktayonyarajaskānāṁ putraghnyāśca hitaṁ ghṛtam | 6, 10 101 1
*mṛgājāvivarāhāsṛgdadhyamlaphalasarpiṣā || 6, 10 101 2
arajaskā pibet siddhaṁ jīvanīyaiḥ payo 'pi vā | 6, 10 102 1
karṇinyacaraṇāśuṣkayoniprākcaraṇāsu ca || 6, 10 102 2
kaphavāte ca dātavyaṁ tailamuttarabastinā | 6, 10 103 1
gopitte matsyapitte vā kṣaumaṁ triḥsaptabhāvitam || 6, 10 103 2
madhunā kiṇvacūrṇaṁ vā dadyādacaraṇāpaham | 6, 10 104 1
srotasāṁ śodhanaṁ kaṇḍūkledaśophaharaṁ ca tat || 6, 10 104 2
vātaghnaiḥ śatapākaiśca tailaiḥ prāgaticāriṇī | 6, 10 105 1
āsthāpyā cānuvāsyā ca svedyā cānilasūdanaiḥ || 6, 10 105 2
snehadravyaistathāāhārairupanāhaiśca yuktitaḥ | 6, 10 106 1
śatāhvāyavagodhūmakiṇvakuṣṭhapriyaṅgubhiḥ || 6, 10 106 2
balākhuparṇikāśryāhvaiḥ saṁyāvo dhāraṇaḥ smṛtaḥ | 6, 10 107 1
vāminyupaplutānāṁ ca snehasvedādikaḥ kramaḥ || 6, 10 107 2
kāryastataḥ snehapicustataḥ saṁtarpaṇaṁ bhavet | 6, 10 108 1
śallakījiṅginījambūdhavatvakpañcavalkalaiḥ || 6, 10 108 2
kaṣāyaiḥ sādhitaḥ snehapicuḥ syādviplutāpahaḥ | 6, 10 109 1
karṇinyāṁ vartikā kuṣṭhapippalyarkāgrasaindhavaiḥ || 6, 10 109 2
bastamūtrakṛtā dhāryā sarvaṁ ca śleṣmanuddhitam | 6, 10 110 1
traivṛtaṁ snehanaṁ svedo grāmyānūpaudakā rasāḥ || 6, 10 110 2
daśamūlapayobastiścodāvartānilārtiṣu | 6, 10 111 1
traivṛtenānuvāsyā ca bastiścottarasaṁjñitaḥ || 6, 10 111 2
etadeva mahāyonyāṁ srastāyāṁ ca vidhīyate | 6, 10 112 1
*vasā rkṣavarāhāṇāṁ ghṛtaṁ ca mdhuraiḥ śṛtam || 6, 10 112 2
*pūrayitvā mahāyoniṁ badhnīyāt kṣaumalaktakaiḥ | 6, 10 113 1
prasrastāṁ sarpiṣābhyajya kṣīrasvinnāṁ praveśya ca || 6, 10 113 2
badhnīyādveśavārasya piṇḍenāmūtrakālataḥ | 6, 10 114 1
yacca vātavikārāṇāṁ karmoktaṁ tacca kārayet || 6, 10 114 2
sarvavyāpatsu matimānmahāyonyāṁ viśeṣataḥ | 6, 10 115 1
nahi vātādṛte yonirnārīṇāṁ saṁpraduṣyati || 6, 10 115 2
śamayitvā tamanyasya kuryāddoṣasya meṣajam | 6, 10 116 1
rohītakānmūlakalkaṁ pāṇḍure 'sṛgdare pibet || 6, 10 116 2
jalenāmalakībījaṁ kalkaṁ vā sasitāmadhum | 6, 10 117 1
madhunāāmalakāccūrṇaṁ rasaṁ vā *lehayecca tām || 6, 10 117 2
nyagrodhatvakkaṣāyeṇa lodhrakalkaṁ tatahā pibet | 6, 10 118 1
āsrāve kṣaumapaṭṭaṁ vā bhāvitaṁ tena dhārayet || 6, 10 118 2
plakṣatvakcūrṇapiṇḍaṁ vā dhārayenmadhunā kṛtam | 6, 10 119 1
yonyā snehāktayā lodhrapriyaṅgumadhukasya vā || 6, 10 119 2
dhāryā madhuyutā vartiḥ kaṣāyāṇāṁ ca sarvaśaḥ | 6, 10 120 1
srāvacchedārthamabhyaktāṁ dhūpayedvā ghṛtāplutaiḥ || 6, 10 120 2
saralāgugguluyavaiḥ satailakaṭumatsyakaiḥ | 6, 10 121 1
kāsīsaṁ triphalā kāṁkṣī samaṅgāāmrāsthi dhātakī || 6, 10 121 2
paicchilye kṣaudrasaṁyuktaścūrṇo vaiśadyakārakaḥ | 6, 10 122 1
palāśasarjajambūtvaksamaṅgāmocadhātakīḥ || 6, 10 122 2
sapicchilāpariklinnāstambhanaḥ kalka iṣyate | 6, 10 123 1
stabdhānāṁ karkaśānāṁ ca kāryaṁ mārdavakārakam || 6, 10 123 2
dhārayedveśavāraṁ vā pāyasaṁ kṛśarāṁ tathā | 6, 10 124 1
durgandhānāṁ kaṣāyaḥ syāttauvaraḥ kalka eva vā || 6, 10 124 2
cūrṇaṁ vā sarvagandhānāṁ pūtigandhāpakarṣaṇam | 6, 10 125 1
evaṁ yoniṣu śuddhāsu garbhaṁ vindanti yoṣitaḥ || 6, 10 125 2
aduṣṭe prākṛte bīje jīvopakramaṇe sati | 6, 10 126 1
pañcakarmaviśuddhasya puruṣasyāpi cendriyam || 6, 10 126 2
parīkṣya varṇairdoṣāṇāṁ duṣṭaṁ tadghnairupācaret | 6, 10 127 1
bhavanti cātra | 6, 10 127 2
saliṅgā vyāpado yoneḥ sanidānacikitsitāḥ || 6, 10 127 3
uktā vistarataḥ samyaṅguninā tattvadarśinā | 6, 10 128 1
punarevāgniveśastu papraccha bhiṣajāṁ varam || 6, 10 128 2
ātreyamupasaṅgamya śukradoṣāstvayānagha | 6, 10 129 1
rogādhyāye samuddiṣṭā hyaṣṭau puṁsāmaśeṣataḥ || 6, 10 129 2
teṣāṁ hetuṁ bhiṣakśreṣṭha duṣṭāduṣṭasya cākṛtim | 6, 10 130 1
cikitsitaṁ ca kārtsnyona klaibyaṁ yacca caturvidham || 6, 10 130 2
upadraveṣu yonīnāṁ pradaro yaśca kīrtitaḥ | 6, 10 131 1
teṣāṁ nidānaṁ liṅgaṁ ca cikitsāṁ caiva tattvataḥ || 6, 10 131 2
samāsavyāsamedena *prabrūhi bhiṣajāṁvara | 6, 10 132 1
tasmai śuśrūṣamāṇāya provāca munipuṅgavaḥ || 6, 10 132 2
bījaṁ *yasmādvyavāye tu harṣayonisamutthitam | 6, 10 133 1
śukraṁ pauruṣamityuktaṁ tasmādvakṣyāmi tacchṛṇu || 6, 10 133 2
yathā bījamakālāmbukṛmikīṭāgnidūṣitam | 6, 10 134 1
na virohati saṁduṣṭaṁ tathā śukraṁ śarīriṇām || 6, 10 134 2
ativyavāyadvyāyāmādasātmyānāṁ ca sevanāt | 6, 10 135 1
akāle vāpyayonau vā maithunaṁ na ca gacchataḥ || 6, 10 135 2
rūkṣatiktakaṣāyātilavaṇāmloṣṇasevanāt | 6, 10 136 1
*nārīṇāmarasajñānāṁ gamanājjarayā tathā || 6, 10 136 2
cintāśokādavisrambhācchastrakṣāragnivibhramāt | 6, 10 137 1
*bhayātkrodhādabhīcārādvyādhibhiḥ karśitasya ca || 6, 10 137 2
vegāghātāt kṣatāccāpi dhātūnāṁ saṁpradūṣaṇāt | 6, 10 138 1
doṣāḥ pṛthak samastā vā prāpya retovahāḥ sirāḥ || 6, 10 138 2
śukraṁ sṁdūṣayantyāśu tadvakṣyāmi vibhāgaśaḥ | 6, 10 139 1
phenilaṁ tanu rūkṣaṁ ca vivarṇaṁ pūti picchilam || 6, 10 139 2
anyadhātūpasaṁsṛṣṭamavasādi tathāṣṭamam | 6, 10 140 1
phenilaṁ tanu rūkṣaṁ ca kṛcchreṇālpaṁ ca mārutāt || 6, 10 140 2
bhavatyupahataṁ śukraṁ na tadgarbhāya kalpate | 6, 10 141 1
sanīlamathavā pītamatyuṣṇaṁ pūtigandhi ca || 6, 10 141 2
dahalliṅgaṁ viniryāti śukraṁ pittena dūṣitam | 6, 10 142 1
śleṣmaṇā baddhamārgaṁ tu bhavatyatyarthapicchilam || 6, 10 142 2
strīṇāmatyarthagamanādabhighātāt kṣatādapi | 6, 10 143 1
śukraṁ pravartate jantoḥ prāyeṇa rudhirānvayam || 6, 10 143 2
vegasaṁdhāraṇācchukraṁ vāyunā vihataṁ pathi | 6, 10 144 1
kṛcchreṇa yāti grathitamavasādi tathāāṣṭamam || 6, 10 144 2
iti doṣāḥ samākhyātāḥ śukrasyāṣṭau salakṣaṇāḥ | 6, 10 145 1
snigdhaṁ ghanaṁ picchilaṁ ca madhuraṁ cāvidāhi ca || 6, 10 145 2
retaḥ śuddhaṁ *vijānīyācchvetaṁ sphaṭikasannibham | 6, 10 146 1
vājīkaraṇayogaistairupayogasukhairhitaiḥ || 6, 10 146 2
raktapittaharairyogairyonivyāpadikaistathā | 6, 10 147 1
duṣṭaṁ yadā bhavecchukraṁ tadā tat samupācaret || 6, 10 147 2
ghṛtaṁ ca jīvanīyaṁ yaccyavanaprāśa eva ca | 6, 10 148 1
girijasya prayogaśca retodoṣānapohati || 6, 10 148 2
vātānvite hitāḥ śukre nirūhāḥ sānuvāsanāḥ | 6, 10 149 1
abhayāmalakīyaṁ ca paitte śastaṁ rasāyanam || 6, 10 149 2
māgadhyamṛtalohānāṁ triphalāyā rasāyanam | 6, 10 150 1
kaphotthitaṁ śukradoṣaṁ hanyādbhallātakasya ca || 6, 10 150 2
yadanyadhātusaṁsṛṣṭāṁ śukraṁ tadvīkṣya yuktitaḥ | 6, 10 151 1
yathādoṣāṁ prayuñjīta doṣadhātubhiṣagjitam || 6, 10 151 2
sarpiḥ payo rasāḥ śāliryavagodhūmaṣaṣṭikāḥ | 6, 10 152 1
praśastāḥ śukradoṣeṣu bastikarma viśeṣataḥ || 6, 10 152 2
ityaṣṭaśukradoṣāṇāṁ muninoktaṁ cikitsitam | 6, 10 153 1
retodoṣodbhavaṁ klaibyaṁ yasmācchuddhyaiva sidhyati || 6, 10 153 2
tato vakṣyāmi te samyagagniveśa yathātatham | 6, 10 154 1
bījadhvajopaghātābhyāṁ jarayā śukrasaṁkṣayāt || 6, 10 154 2
klaibyaṁ saṁpadyate tasya śṛṇu sāmānyalakṣaṇam | 6, 10 155 1
saṅkalpapravaṇo nityaṁ priyāṁ vaśyāmapi striyam || 6, 10 155 2
na yāti liṅgaśaitthilyāt kadācidyāti vā yadi | 6, 10 156 1
śvāsārtaḥ svinnagātraśca moghasaṅkalpaceṣṭitaḥ || 6, 10 156 2
mlānaśiśnaśca *nirbījaḥ syādetat klaibyalakṣaṇam | 6, 10 157 1
sāmānyalakṣaṇaṁ hyetadvistareṇa pravakṣyate || 6, 10 157 2
śītarūkṣālpasaṁkliṣṭa*viruddhājīrṇabhojanāt | 6, 10 158 1
śokacintābhayatrāsāt strīṇāṁ cātyarthasevanāt || 6, 10 158 2
abhicārādavisrambhādrasādīnāṁ ca saṁkṣayāt | 6, 10 159 1
vātādīnāṁ ca vaiṣamyāttathaivānaśanācchramāt || 6, 10 159 2
nārīṇāmarasajñatvāt pañcakarmāpacārataḥ | 6, 10 160 1
bījopaghātādbhavati pāṇḍuvarṇaḥ sudurbalaḥ || 6, 10 160 2
alpaprāṇo 'lpaharṣaśca pramadāsu bhavennaraḥ | 6, 10 161 1
hṛtpāṇḍurogatamakakāmalāśramapīḍitaḥ || 6, 10 161 2
chardyatīsāraśūlārtaḥ kāsajvaranipīḍitaḥ | 6, 10 162 1
vījopaghātajaṁ klaibyaṁ dhvajabhaṅgakṛtaṁ śṛṇu || 6, 10 162 2
atyamlalavaṇakṣāraviruddhāsātmyabhojanāt | 6, 10 163 1
atyambupānādviṣamāt piṣṭānnagurubhojanāt || 6, 10 163 2
dadhikṣīrānūpamāṁsasevanādhyādhikarṣaṇāt | 6, 10 164 1
kanyānāṁ caiva gamanādayonigamanādapi || 6, 10 164 2
*dīrgharogāṁ cirotsṛṣṭāṁ tathaiva ca rajasvalām | 6, 10 165 1
durgandhāṁ duṣṭayoniṁ ca tathaiva ca *parisrutām || 6, 10 165 2
īdṛśīṁ pramadāṁ mohādyo gacchet kāmaharṣitaḥ | 6, 10 166 1
catuṣpadābhigamanācchephasaścābhighātataḥ || 6, 10 166 2
adhāvanādvā meḍhrasya śastradantamakhakṣatāt | 6, 10 167 1
kāṣṭhaprahāraniṣpeṣācchūkānāṁ cātisevanāt || 6, 10 167 2
retasaśca pratīghātāddhvajabhaṅgaḥ pravartate | 6, 10 168 1
śvayathurvedanā meḍhre rāgaścaivopalakṣyate || 6, 10 168 2
sphoṭāśca tīvrā jāyante liṅgapāko bhavatyapi | 6, 10 169 1
māṁsavṛddhirbhaveccāsya vraṇāḥ kṣipraṁ bhavantyapi || 6, 10 169 2
pulākodakasaṅkāśaḥ srāvaḥ śyāvāruṇaprabhaḥ | 6, 10 170 1
*valayīkurute cāpi kaṭhinaśca parigrahaḥ || 6, 10 170 2
jvarastṛṣṇā bhramo mūrcchā cchardiścāsyopajāyate | 6, 10 171 1
raktaṁ kṛṣṇaṁ sraveccāpi nīlamāvilalohitam || 6, 10 171 2
agnineva ca dagdhasya tīvro dāhaḥ savedanaḥ | 6, 10 172 1
bastau vṛṣaṇayorvāpi sīvanyāṁ vaṅkṣaṇeṣu ca || 6, 10 172 2
kadācitpicchilo vāpi pāṇḍuḥ srāvaśca jāyate | 6, 10 173 1
śvayathurjāyate mandaḥ stimito 'lpaparisravaḥ || 6, 10 173 2
cirācca pākaṁ vrajati śūghraṁ vātha pramucyate | 6, 10 174 1
jāyante krimayaścāpi klidyate pūtigandhi ca || 6, 10 174 2
ciśīryate maṇiścāsya meḍhraṁ muṣkāvathāpi ca | 6, 10 175 1
dhvajabhaṅgakṛtaṁ klaibyamityetat samudāhṛtam || 6, 10 175 2
*etaṁ pañcavidhaṁ deciddhvajabhaṅgaṁ pracakṣate | 6, 10 176 1
klaibyaṁ jarāsaṁbhavaṁ hi pravakṣyāmyatha tacchṛṇu || 6, 10 176 2
jaghanyamadhyapravaraṁ vayastrividhamucyate | 6, 10 177 1
atipravayasāṁ śukraṁ prāyaśaḥ kṣīyate nṛṇām || 6, 10 177 2
rasādīnāṁ saṁkṣayācca tathaivāvṛṣyasevanāt | 6, 10 178 1
balavīryendiryāṇāṁ ca krameṇaiva parikṣayāt || 6, 10 178 2
parikṣayādāyuṣaścāpyanāhārācchramāt klamāt | 6, 10 179 1
jarāsaṁbhavajaṁ klaibyamityetairhetubhirnṛṇām || 6, 10 179 2
jāyate tena so 'tyarhtaṁ kṣīṇadhātuḥ sudurbalaḥ | 6, 10 180 1
vivarṇo durbalo dīnaḥ kṣipraṁ vyādhimathāśnute || 6, 10 180 2
etajjarāsaṁbhavaṁ hi caturthaṁ kṣayajaṁ śṛṇu | 6, 10 181 1
atīva cintanāccaiva śokātkrodhādbhayāttathā || 6, 10 181 2
*īrṣyotkaṇṭhāmadodvegān sadā viśati yo naraḥ | 6, 10 182 1
kṛśo vā sevate rūkṣamannapānaṁ tathauṣadham || 6, 10 182 2
durbalaprakṛtiścaiva nirāhāro bhavedyadi | 6, 10 183 1
*asātmyabhojanāccāpi hṛdaye yo vyavasthitaḥ || 6, 10 183 2
rasaḥ pradhānadhāturhi kṣīyetāśu tato mṛṇām | 6, 10 184 1
raktādayaśca kṣīyante dhātavastasya dehinaḥ || 6, 10 184 2
śukrāvasānāstebhyo 'pi śukraṁ dhāma paraṁ matam | 6, 10 185 1
cetaso vātiharṣeṇa vyavāyaṁ sevate 'ti yaḥ || 6, 10 185 2
tasyāśu kṣīyate śukraṁ tataḥ prāpnoti saṁkṣayam | 6, 10 186 1
ghoraṁ vyādhimavāpnoti maraṇaṁ vā sa gacchati || 6, 10 186 2
śukraṁ tasmādviśeṣeṇa rakṣyamārogyamicchatā | 6, 10 187 1
evaṁ nidānaliṅgābhyāmuktaṁ klaibyaṁ caturvidham || 6, 10 187 2
kecit klaibye tvasādhye dve dhvajabhaṅgakṣayodbhave | 6, 10 188 1
vadanti śephasaśchedādvṛṣaṇotpāṭanena ca || 6, 10 188 2
mātāpitrorbījadoṣādaśubhaiścākṛtātmanaḥ | 6, 10 189 1
garbhasthasya yadā doṣāḥ prāpya retovahāḥ sirāḥ || 6, 10 189 2
śoṣayantyāśu tannāśādretaścāpyupahanyate | 6, 10 190 1
tatra saṁpūrṇasarvāṅgaḥ sa bhavatyapumān pumān || 6, 10 190 2
ete tvasādhyā vyākhyātāḥ sannipātasamucchrayāt | 6, 10 191 1
cikitsitamatastūrdhvaṁ samāsavyāsataḥ śṛṇu || 6, 10 191 2
śukradoṣeṣu nirdiṣṭaṁ bheṣajaṁ yanmayānagha | 6, 10 192 1
klaibyopaśāntaye kuryāt kṣīṇakṣatahitaṁ ca yat || 6, 10 192 2
bastayaḥ kṣīrasarpīṁṣi vṛṣyayogāśca ye matāḥ | 6, 10 193 1
rasāyanaprayogāśca sarvānetān prayojayet || 6, 10 193 2
samīkṣya dehadoṣāgnibalaṁ bheṣajakālavit | 6, 10 194 1
vyavāyahetuje klaibye tathā *dhātuviparyayāt || 6, 10 194 2
daivavyapāśrayaṁ caiva bheṣajaṁ *cābhicāraje | 6, 10 195 1
samāsenaitaduddiṣṭaṁ bheṣajaṁ klaibyaśāntaye || 6, 10 195 2
vistareṇa pravakṣyāmi klaibyānāṁ bheṣajaṁ punaḥ | 6, 10 196 1
susvinnasnigdhagātrasya snehayuktaṁ virecanam || 6, 10 196 2
annāśanaṁ tataḥ kuryādathavāāsthāpanaṁ punaḥ | 6, 10 197 1
pradadyānmatimān vaidyastatastamanuvāsayet || 6, 10 197 2
palāśairaṇḍamustādyaiḥ paścādāsthāpayettataḥ | 6, 10 198 1
vājīkaraṇayogāśca pūrvaṁ ye samudāhṛtāḥ || 6, 10 198 2
bhiṣajā te prayojyāḥ syuḥ klaibye bījopaghātaje | 6, 10 199 1
dhvajabhaṅgakṛtaṁ klaibyaṁ jñātvā tasyācaret kriyām || 6, 10 199 2
pradehān pariṣekāṁśca kuryādvā raktamokṣaṇam | 6, 10 200 1
snehapānaṁ ca kurvīta sasnehaṁ ca virecanam || 6, 10 200 2
*anuvāsaṁ tataḥ kuryādathavāāsthāpanaṁ punaḥ | 6, 10 201 1
vraṇavacca kriyāḥ sarvāstatra kuryādvicakṣaṇaḥ || 6, 10 201 2
jarāsaṁbhavaje klaibye kṣayaje caiva kārayet | 6, 10 202 1
snehasvedopapannasya sasnehaṁ śodhanaṁ hitam || 6, 10 202 2
kṣīrasarpirvṛṣyayogā bastayaścaiva yāpanāḥ | 6, 10 203 1
rasāyanaprayogāśca tayorbheṣajamucyate || 6, 10 203 2
vistareṇaitaduddiṣṭaṁ klaibyānāṁ bheṣajaṁ mayā | 6, 10 204 1
yaḥ pūrvamuktaḥ pradaraḥ śṛṇu hetvādibhistu tam || 6, 10 204 2
yātyarthaṁ sevate nārī lavaṇāmlagurūṇi ca | 6, 10 205 1
kaṭūnyatha vidāhīni snigdhāni piśitāni ca || 6, 10 205 2
grāmyaudakāni medyāni kṛśarāṁ pāyasaṁ *dadhi | 6, 10 206 1
śukramastusurādīni bhajantyāḥ kupito 'nilaḥ || 6, 10 206 2
*raktaṁ pramāṇamutkramya garbhāśayagatāḥ sirāḥ | 6, 10 207 1
rajovahāḥ samāśritya raktamādāya tadrajaḥ || 6, 10 207 2
yasmādvivardhayatyāśu *rasabhāvādvimānatā | 6, 10 208 1
tasmādasṛgdaraṁ prāhuretattantraviśāradāḥ || 6, 10 208 2
rajaḥ pradīryate yasmāt pradarastena sa smṛtaḥ | 6, 10 209 1
sāmānyataḥ samuddiṣṭaṁ kāraṇaṁ liṅgameva ca || 6, 10 209 2
caturvidhaṁ vyāsatastu vātādyaiḥ sannipātataḥ | 6, 10 210 1
ataḥparaṁ pravakṣyāmi hetvākṛtibhiṣagjitam || 6, 10 210 2
rūkṣādibhirmārutastu raktamādāya pūrvavat | 6, 10 211 1
kupitaḥ pradaraṁ kuryāllakṣaṇaṁ tasya me śṛṇu || 6, 10 211 2
phenilaṁ tanu rūkṣaṁ ca śyāvaṁ cāruṇameva ca | 6, 10 212 1
kiṁśukodakasaṅkāśaṁ sarujaṁ vātha nīrujam || 6, 10 212 2
kaṭivaṅkṣaṇahṛtpārśvapṛṣṭhaśroṇiṣu mārutaḥ | 6, 10 213 1
kurute vedanāṁ tīvrāmetadvātātmakaṁ viduḥ || 6, 10 213 2
amloṣṇalavaṇakṣāraiḥ pittaṁ prakupitaṁ yadā | 6, 10 214 1
pūrvavat pradaraṁ kuryāt paittikaṁ liṅgataḥ śṛṇu || 6, 10 214 2
sanīlamathavā pītamatyuṣṇamasitaṁ tathā | 6, 10 215 1
nitāntaraktaṁ sravati muhurmuhurathārtimat || 6, 10 215 2
dāharāgatṛṣāmohajvarabhramasamāyutam | 6, 10 216 1
asṛgdaraṁ paittikaṁ syācchlaibmikaṁ tu pravakṣyate || 6, 10 216 2
gurvādibhirhetubhiśca pūrvavat kupitaḥ kaphaḥ | 6, 10 217 1
pradaraṁ kurute tasya lakṣaṇaṁ tattvataḥ śṛṇu || 6, 10 217 2
picchilaṁ pāṇḍuvarṇaṁ caguru snigdhaṁ ca śītalam | 6, 10 218 1
sravatyasṛk śleṣmalaṁ ca ghanaṁ mandarujākaram || 6, 10 218 2
chardyarocakahṛllāsaśvāsakāsasamanvitam | 6, 10 219 1
vakṣyate kṣīradoṣāṇāṁ sāmānyamiha kāraṇam || 6, 10 219 2
yattadeva tridoṣasya kāraṇaṁ pradarasya tu | 6, 10 220 1
triliṅgasaṁyutaṁ vidyānnaikāvasthamasṛgdaram || 6, 10 220 2
nārī tvatiparikliṣṭā yadā prakṣīṇaśoṇitā | 6, 10 221 1
sarvahetusamācārādativṛddhastadānilaḥ || 6, 10 221 2
raktamārgeṇa sṛjati *pratyanīkabalaṁ kapham | 6, 10 222 1
durgandhaṁ picchilaṁ pītaṁ vidagdhaṁ pittatejasā || 6, 10 222 2
vasāṁ medaśca yāvaddhi samupādāya vegavān | 6, 10 223 1
sṛjatyapatyamārgeṇa sarpirmajjavasopamam || 6, 10 223 2
śaśvat sravatyathāsrāvaṁ tṛṣṇādāhajvarānvitām | 6, 10 224 1
kṣīṇaraktāṁ durbalāṁ sa tāmasādhyāṁ vivarjayet || 6, 10 224 2
māsānniṣpicchadāhārti pañcarātrānubandhi ca | 6, 10 225 1
naivātibahu nātyalpamārtavaṁ śuddhamādiśet || 6, 10 225 2
guñjāphalasavarṇaṁ ca *padmālaktakasannibham | 6, 10 226 1
indragopakasaṅkāśamārtavaṁ śuddhamādiśet || 6, 10 226 2
yonīnāṁ vātalādyānāṁ yaduktamiha bheṣajam | 6, 10 227 1
caturṇāṁ pradarāṇāṁ ca tat sarvaṁ kārayedbhiṣak || 6, 10 227 2
raktatisāriṇāṁ yacca tathā śoṇitapittinām | 6, 10 228 1
raktārśasāṁ ca yat proktaṁ bheṣajaṁ tacca kārayet || 6, 10 228 2
dhātrīstanastanyasaṁpaduktā vistarataḥ purā | 6, 10 229 1
stanyasaṁjananaṁ caiva stanyasya ca viśodhanam || 6, 10 229 2
vātādiduṣṭe liṅgaṁ ca kṣīṇasya ca cikitsitam | 6, 10 230 1
tatsarvamuktaṁ ye tvaṣṭau kṣīradoṣāḥ prakīrtitāḥ || 6, 10 230 2
vātādiṣveva tān vidyācchāstracakṣurbhiṣaktamaḥ | 6, 10 231 1
trividhāstu yataḥ śiṣyāstato vakṣyāmi vistaram || 6, 10 231 2
ajīrṇāsātmyaviṣamaviruddhātyarthabhojanāt | 6, 10 232 1
lavaṇāmlakaṭukṣārapraklinnānāṁ ca sevanāt || 6, 10 232 2
manaḥśarīrasaṁtāpādasvapnānniśi cintanāt | 6, 10 233 1
prāptavegapratīghātādaprāptodīraṇena ca || 6, 10 233 2
paramānnaṁ guḍakṛtaṁ kṛśarāṁ dadhi *mandakam | 6, 10 234 1
abhiṣyandīni māṁsāni grāmyānūpaudakāni ca || 6, 10 234 2
bhuktvā bhuktvā divāsvapnānmadyasyātiniṣevaṇāt | 6, 10 235 1
*anāyāsādabhīghātāt krodhāccātaṅkakarśanaiḥ || 6, 10 235 2
doṣāḥ kṣīravahāḥ prāpya sirāḥ stanyaṁ pradūṣya ca | 6, 10 236 1
kuryuraṣṭavidhaṁ bhūyo doṣatastannibodha me || 6, 10 236 2
vairasyaṁ phenasaṅghāto raukṣyaṁ cetyanilātmake | 6, 10 237 1
pittādvaivarṇyadaurgandhye snehapaicchilyagauravam || 6, 10 237 2
kaphādbhavati rūkṣādyairanilaḥ svaiḥ prakopaṇaiḥ | 6, 10 238 1
kruddhaḥ kṣīrāśayaṁ prāpya rasaṁ *stanyasya dūṣayet || 6, 10 238 2
virasaṁ vātasaṁsṛṣṭaṁ kṛśībhavati tat piban | 6, 10 239 1
na *cāsya svadate kṣīraṁ kṛcchreṇa ca vivardhate || 6, 10 239 2
tathaiva vāyuḥ kupitaḥ stanyamantarviloḍayan | 6, 10 240 1
karoti phenasaṅghātaṁ *tattu kṛcchrāt pravartate || 6, 10 240 2
tena kṣāmasvaro bālo baddhaviṇmūtramārutaḥ | 6, 10 241 1
vātikaṁ śīrṣarogaṁ vā pīnasaṁ vādhigacchati || 6, 10 241 2
pūrvavat kupitaḥ stanye snehaṁ śoṣayate 'nilaḥ | 6, 10 242 1
rūkṣaṁ tat pibato raukṣyādbalahrāsaḥ prajāyate || 6, 10 242 2
pittamuṣṇādibhiḥ kruddhaṁ stanyāśayamabhiplutam | 6, 10 243 1
karoti stanyavaivarṇyaṁ nīlapītāsitādikam || 6, 10 243 2
vivarṇagātraḥ svinnaḥ syāttṛṣṇālurbhinnaviṭ śiśuḥ | 6, 10 244 1
nityamuṣṇaśarīraśca nābhinandati taṁ stanam || 6, 10 244 2
pūrvavat kupite pitte daurgandhyaṁ kṣīramṛcchati | 6, 10 245 1
pāṇḍvāmayastatpibataḥ kāmalā ca bhavecchiśoḥ || 6, 10 245 2
kruddho gurvādibhiḥ śleṣmā kṣīrāśayagataḥ striyāḥ | 6, 10 246 1
snehānvitatvāttatkṣīramatisnigdhaṁ karoti tu || 6, 10 246 2
chardanaḥ kunthanastena lālālurjāyate śiśuḥ | 6, 10 247 1
nityopadigdhaiḥ *srotobhirnidrāklamasamanvitaḥ || 6, 10 247 2
śvāsakāsaparītastu prasekatamakānvitaḥ | 6, 10 248 1
abhibhūya kaphaḥ stanyaṁ picchilaṁ kurute yadā || 6, 10 248 2
lālāluḥ śūnavaktrākṣirjaḍaḥ syāttat pibañchiśuḥ | 6, 10 249 1
kaphaḥ kṣīrāśayagato gurutvāt kṣīragauravam || 6, 10 249 2
*karoti guru tat pītvā bālo hṛdrogamṛcchati | 6, 10 250 1
anyāṁśca vividhānrogānkuryātkṣīrasamāśritān || 6, 10 250 2
kṣīre vātādibhirduṣṭe saṁbhavanti tadātmakāḥ | 6, 10 251 1
tatrādau stanyaśuddhyarthaṁ dhātrīṁ snehopapāditām || 6, 10 251 2
saṁsvedya vidhivadvaidyo vamanenopapādayet | 6, 10 252 1
vacāpriyaṅguyaṣṭyāhvaphalavatsakasarṣapaiḥ || 6, 10 252 2
kalkairnimbapaṭolānāṁ kvāthaiḥ salavaṇairvamet | 6, 10 253 1
samyagvāntāṁ yathānyāyaṁ kṛtasaṁsarjanāṁ tataḥ || 6, 10 253 2
doṣakālabalāpekṣī snehayitvā virecayet | 6, 10 254 1
trivṛtāmabhayāṁ vāpi triphalārasasaṁyutām || 6, 10 254 2
pāyayenmadhusaṁyuktāmabhayāṁ vāpi kevalām | 6, 10 255 1
pāyayenmūtrasaṁyuktāṁ virekārthaṁ ca śāstravit || 6, 10 255 2
samyagviriktāṁ matimān kṛtasaṁsarjanāṁ punaḥ | 6, 10 256 1
tato *doṣāvaśeṣaghnairannapānairupācaret || 6, 10 256 2
śālayaḥ ṣaṣṭikā vā syuḥ śyāmākā bhojane hitāḥ | 6, 10 257 1
priyaṅgavaḥ koradūṣā yavā veṇuyavāstathā || 6, 10 257 2
vaṁśavetrakalāyāśca *śākārthe snehasaṁskṛtāḥ | 6, 10 258 1
mudgān masūrān yūṣārthe kulatthāṁśca prakalpayet || 6, 10 258 2
nimbavetrāgrakulakavārtākāmalakaiḥ śṛtān | 6, 10 259 1
savyoṣasaindhavān yūṣāndāpayetstanyaśodhanān || 6, 10 259 2
śaśān kapiñjilāneṇān saṁskṛtāṁśca pradāpayet | 6, 10 260 1
śārṅgeṣṭāsaptaparṇatvagaśvagandhāśṛtaṁ jalam || 6, 10 260 2
pāyayetāthavā stanyaśuddhaye rohiṇīśṛtam | 6, 10 261 1
amṛtāsaptaparṇatvakkvāthaṁ caiva sanāgaram || 6, 10 261 2
kirātatiktakakvāthaṁ ślokapāderitān pibet | 6, 10 262 1
trīnetānstanyaśuddhyarthamiti sāmānyabheṣajam || 6, 10 262 2
kīrtitaṁ stanyadoṣāṇāṁ pṛthaganyaṁ nibodhata | 6, 10 263 1
pāyayedvirasakṣīrāṁ drākṣāmadhukasārivāḥ || 6, 10 263 2
ślakṣṇapiṣṭāṁ payasyāṁ ca samāloḍya sukhāmbunā | 6, 10 264 1
pañcakolakulatthaiśca piṣṭairālepayet stanau || 6, 10 264 2
śuṣkau prakṣālya nirduhyāttathā stanyaṁ viśudhyati | 6, 10 265 1
phenasaṅghātavatkṣīraṁ yasyāstāṁ pāyayet striyam || 6, 10 265 2
*pāṭhānāgaraśārṅgeṣṭāmūrvāḥ piṣṭvā sukhāmbunā | 6, 10 266 1
añjanaṁ *nāgaraṁ dāru bilvamūlaṁ priyaṅgavaḥ || 6, 10 266 2
stanayoḥ pūrvavat kāryaṁ lepanaṁ kṣīraśodhanam | 6, 10 267 1
kirātatiktakaṁ śuṇṭhīṁ sāmṛtāṁ kvāthayedbhiṣak || 6, 10 267 2
taṁ kvāthaṁ pāyayeddhātrīṁ stanyadoṣanibarhaṇam | 6, 10 268 1
stanau cālepayet piṣṭairyavagodhūmasarṣapaiḥ || 6, 10 268 2
ṣaḍvirekāśritīyoktairauṣadhaiḥ stanyaśodhanaiḥ | 6, 10 269 1
*rūkṣakṣīrā pibet kṣīraṁ tairvā siddhaṁ ghṛtaṁ pibet || 6, 10 269 2
pūrvavajjīvakādyaṁ ca pañcamūlaṁ pralepanam | 6, 10 270 1
stanayoḥ saṁvidhātavyaṁ sukhoṣṇaṁ stanyaśodhanam || 6, 10 270 2
yaṣṭīmadhukamṛdvīkāpayasyāsindhuvārikāḥ | 6, 10 271 1
śītāmbunā pibetkalkaṁ kṣīravaivarṇyanāśanam || 6, 10 271 2
drākṣāmadhukakalkena stanau cāsyāḥ pralepayet | 6, 10 272 1
prakṣālya vāriṇā caiva *nirduhyāttau punaḥ punaḥ || 6, 10 272 2
viṣāṇikājaśṛṅgyau ca triphalāṁ rajanīṁ vacām | 6, 10 273 1
pibecchītāmbunā piṣṭvā kṣīradaurgandhyanāśinīm || 6, 10 273 2
lihyādvāpyabhayācūrṇaṁ savyoṣaṁ mākṣikaplutam | 6, 10 274 1
kṣīradaurgandhyanāśārthaṁ dhātrī pathyāśinī tathā || 6, 10 274 2
sārivośīramañjiṣṭhāśleṣmātakakucandanaiḥ | 6, 10 275 1
*patrāmbucandanośīraiḥ stanau cāsyāḥ pralepayet || 6, 10 275 2
*snigdhakṣīrā dārumustapāṭhāḥ piṣṭvā sukhāmbunā | 6, 10 276 1
pītvā sasaindhavāḥ kṣipraṁ kṣīraśuddhimavāpnuyāt || 6, 10 276 2
pāyayet picchilakṣīrāṁ śārṅgeṣṭāmabhayāṁ vacām | 6, 10 277 1
mustanāgarapāṭhāśca pītāḥ stanyaviśodhanāḥ || 6, 10 277 2
takrāriṣṭaṁ pibeccāpi yaduktaṁ gudajāpaham | 6, 10 278 1
vidārībilvamadhukaiḥ stanau cāsyāḥ pralepayet || 6, 10 278 2
trāyamāṇāmṛtānimbapaṭolatriphalāśṛtam | 6, 10 279 1
gurukṣīrā pibedāśu stanyadoṣaviśuddhaye || 6, 10 279 2
pibedvā pippalīmūlacavyacitrakanāgaram | 6, 10 280 1
balānāgaraśārṅgeṣṭāmūrvābhirlepayet stanau || 6, 10 280 2
pṛśniparṇī payasyābhyāṁ stanau cāsyāḥ pralepayet | 6, 10 281 1
aṣṭāvete kṣīradoṣā hetulakṣaṇabheṣajaiḥ || 6, 10 281 2
nirdiṣṭāḥ kṣīradoṣotthāstathoktāḥ kecidāmayāḥ | 6, 10 282 1
doṣadūṣyamalāścaiva mahatāṁ vyādhayaśca ye || 6, 10 282 2
ta eva *sarve bālānāṁ mātrā tvalpatarā matā | 6, 10 283 1
nivṛttirvamanādīnāṁ mṛdutvaṁ paratantratām || 6, 10 283 2
vākceṣṭayorasāmarthyaṁ vīkṣya bāleṣu śāstravit | 6, 10 284 1
bheṣajaṁ svalpamātraṁ tu yathāvyādhi prayojayet || 6, 10 284 2
madhurāṇi kaṣāyāṇi kṣīravanti mṛdūni ca | 6, 10 285 1
prayojayedbhiṣagbāle matimānapramādataḥ || 6, 10 285 2
atyarhtasnigdharūkṣoṣṇamamlaṁ kaṭuvipāki ca | 6, 10 286 1
guru cauṣadhapānānnametadbāleṣu garhitam || 6, 10 286 2
samāsāt sarvarogāṇāmetadbāleṣu bheṣajam | 6, 10 287 1
nirdiṣṭaṁ śāstravidvaidyaḥ *pravivicya prayojayet || 6, 10 287 2
bhavanti cātra | 6, 10 288 1
iti sarvavikārāṇāmuktametaccikitsitam | 6, 10 288 2
sthānametaddhi tantrasya rahasyaṁ paramuttamam || 6, 10 288 3
asmin saptadaśādhyāyāḥ kalpāḥ siddhaya eva ca | 6, 10 289 1
nāsādyante 'gniveśasya tantre carakasaṁskṛte || 6, 10 289 2
tānetān kāpilabaliḥ śeṣān dṛḍhabalo 'karot | 6, 10 290 1
tantrasyāsya mahārthasya pūraṇārthaṁ yathātatham || 6, 10 290 2
rogā ye 'pyatra noddiṣṭā bahutvānnāmarūpataḥ | 6, 10 291 1
teṣāmapyetadeva syāddoṣādīn vīkṣya bheṣajam || 6, 10 291 2
doṣadūṣyanidānānāṁ viparītaṁ hitaṁ dhruvam | 6, 10 292 1
uktānuktān gadān sarvān samyagyuktaṁ niyacchati || 6, 10 292 2
deśakālapramāṇānāṁ sātmyāsātmyasya caiva hi | 6, 10 293 1
samyagyogo 'nyathā hyeṣāṁ pathyamapyanyathā bhavet || 6, 10 293 2
āsyādāmāśayasthān hi rogān nastaḥśirogatān | 6, 10 294 1
gudāt pakvāśayasthāṁśca *hantyāśu dattamauṣadham || 6, 10 294 2
śarīrāvayavottheṣu visarpapiḍakādiṣu | 6, 10 295 1
*yathādeśaṁ pradehādi śamanaṁ syādviśeṣataḥ || 6, 10 295 2
*dināturauṣadhavyādhijīrṇaliṅgartvavekṣaṇam | 6, 10 296 1
kālaṁ vidyāddināvekṣaḥ pūrvāhṇe vanamaṁ yathā || 6, 10 296 2
rogyavekṣo yathā prātarviranno balavān pibet | 6, 10 297 1
bheṣajaṁ laghupathyānnairyuktamadyāttu durbalaḥ || 6, 10 297 2
bhaiṣajyakālo bhuktādau madhye paścānmuhurmuhuḥ | 6, 10 298 1
sāmudgaṁ bhaktasaṁyuktaṁ grāsagrāsāntare daśa || 6, 10 298 2
apāne viguṇe pūrvaṁ samāne madhyambhojanam | 6, 10 299 1
*vyāne tu prātaraśitamudāne bhojanottaram || 6, 10 299 2
vāyau prāṇe praduṣṭe tu grāsagrāsāntariṣyate | 6, 10 300 1
śvāsakāsapipāsāsu tvavacāryaṁ muhurmuhuḥ || 6, 10 300 2
sāmudgaṁ hikkine deyaṁ laghunānnena saṁyutam | 6, 10 301 1
saṁbhojyaṁ tvauṣadhaṁ bhojyairvicitrairarucau hitam || 6, 10 301 2
jvare peyāḥ kaṣāyāśca kṣīraṁ sarpirvirecanam | 6, 10 302 1
ṣaḍahe ṣāḍahe deyaṁ kālaṁ vīkṣyāmayasya ca || 6, 10 302 2
kṣudvegamokṣau laghutā viśuddhirjīrṇalakṣaṇam | 6, 10 303 1
tadā bheṣajamādeyaṁ syāddhi doṣavadanyathā || 6, 10 303 2
cayādayaśca doṣāṇāṁ varjyaṁ sevyaṁ ca yatra yat | 6, 10 304 1
rtāvavekṣyaṁ yat karma pūrvaṁ sarvamudāhṛtam || 6, 10 304 2
upakramāṇāṁ karaṇaṁ pratiṣedhe ca kāraṇam | 6, 10 305 1
vyākhyātamabalānāṁ savikalpānāmavekṣaṇe || 6, 10 305 2
muhurmuhuśca rogāṇāmavasthāmāturasya ca | 6, 10 306 1
avekṣamāṇastu bhiṣak cikitsāyāṁ na muhyati || 6, 10 306 2
ityevaṁ ṣaḍvidhaṁ kālamanavekṣya bhiṣagjitam | 6, 10 307 1
prayuktamahitāya syāt sasyasyākālavarṣavat || 6, 10 307 2
vyādhīnāmṛtvahorātravayasāṁ bhojanasya ca | 6, 10 308 1
viśeṣo bhidyate yastu kālāvekṣaḥ sa ucyate || 6, 10 308 2
vasante śleṣmajā rogāḥ śaratkāle tu pittajāḥ | 6, 10 309 1
varṣāsu vātikāścaiva prāyaḥ prādurbhavanti hi || 6, 10 309 2
niśānte divasānte ca varṣānte vātajā gadāḥ | 6, 10 310 1
prātaḥ kṣapādau kaphajāstayormadhye tu pittajāḥ || 6, 10 310 2
vayontamadhyaprathame vātapittakaphāmayāḥ | 6, 10 311 1
balavanto bhavantyeva svabhāvādvayaso nṛṇām || 6, 10 311 2
jīrṇānte vātajā rogā jīryamāṇe tu pittajāḥ | 6, 10 312 1
śleṣmajā bhuktamātre tu labhante prāyaśo balam || 6, 10 312 2
nālpaṁ hantyauṣadhaṁ vyādhiṁ yathāāpo 'lpā mahānalam | 6, 10 313 1
doṣavaccātimātraṁ syātsasyasyātyudakaṁ yathā || 6, 10 313 2
saṁpradhārya balaṁ tasmādāmayasyauṣadhasya ca | 6, 10 314 1
naivātibahu nātyalpaṁ bhaiṣajyamavacārayet || 6, 10 314 2
aucityādyasya yat sātmyaṁ deśasya puruṣasya ca | 6, 10 315 1
apathyamapi naikāntāttattyajaṁllabhate sukham || 6, 10 315 2
vāhlīkāḥ pahlavāścīnāḥ śūlīkā yavanāḥ śakāḥ | 6, 10 316 1
māṁsagodhūmamādhvīkaśastravaiśvānarocitāḥ || 6, 10 316 2
*matsyasātmyāstathā prācyāḥ kṣīrasātmyāśca saindhavāḥ | 6, 10 317 1
*aśmakāvantikānāṁ tu tailāmlaṁ sātmyamucyate || 6, 10 317 2
*kandamūlaphalaṁ sātmyaṁ vidyānmalayavāsinām | 6, 10 318 1
sātmyaṁ dakṣiṇataḥ peyā *manthaścottarapaścime || 6, 10 318 2
madhyadeśe bhavet sātmyaṁ yavagodhūmagorasāḥ | 6, 10 319 1
teṣāṁ tatsātmyayuktāni bhaiṣajānyavacārayet || 6, 10 319 2
sātmyaṁ hyāśu balaṁ dhatte nātidoṣaṁ ca bahvapi | 6, 10 320 1
yogaireva cikitsan hi deśādyajño 'parādhyati || 6, 10 320 2
vayobalaśarīrādibhedā hi bahavo *matāḥ | 6, 10 321 1
tathāntaḥsandhimārgāṇāṁ doṣāṇāṁ gūḍhacāriṇām || 6, 10 321 2
bhavet kadācit kāryāpi viruddhābhimatā kriyā | 6, 10 322 1
pittamantargataṁ *gūḍhaṁ svedasekopanāhanaiḥ || 6, 10 322 2
nīyate bahiruṣṇairhi tathoṣṇaṁ śamayanti te | 6, 10 323 1
bāhyaiśca śītaiḥ sekādyairūṣmāntaryāti pīḍitaḥ || 6, 10 323 2
so 'ntargūḍhaṁ kaphaṁ hanti śītaṁ śītaistathā jayet | 6, 10 324 1
ślakṣṇapiṣṭo ghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt || 6, 10 324 2
tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛccānyathāguroḥ | 6, 10 325 1
chardighnī makṣikāviṣṭhā makṣikaiva tu vāmayet || 6, 10 325 2
dravyeṣu svinnajagdheṣu caiva teṣveva vikriyā | 6, 10 326 1
tasmāddoṣauṣadhādīni parīkṣya daśa tattvataḥ || 6, 10 326 2
kuryāccikitsitaṁ prājño na yogaireva kevalam | 6, 10 327 1
nivṛtto 'pi punarvyādhiḥ svalpenāyāti hetunā || 6, 10 327 2
kṣīṇe mārgīkṛte dehe śeṣaḥ sūkṣma ivānalaḥ | 6, 10 328 1
tasmāttamanubadhnīyāt prayogeṇānapāyinā || 6, 10 328 2
siddhyarthaṁ prākprayuktasya siddhasyāpyauṣadhasya tu | 6, 10 329 1
kāṭhinyādūnabhāvādvā doṣo 'ntaḥ kupito mahān || 6, 10 329 2
pathyairmṛdvalpatāṁ nīto mṛdudoṣakaro bhavet | 6, 10 330 1
pathyamapyaśnatastasmādyo vyādhirupajāyate || 6, 10 330 2
jñātvaivaṁ vṛddhimabhyāsamathavā tasya kārayet | 6, 10 331 1
sātatyātsvādvabhāvādvā pathyaṁ dveṣyatvamāgatam || 6, 10 331 2
kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṁ gamayet punaḥ | 6, 10 332 1
manaso 'rthānukūlyāddhi tuṣṭirūrjā rucirbalam || 6, 10 332 2
sukhopabhogatā ca syādvyādheścāto balakṣayaḥ | 6, 10 333 1
laulyāddoṣakṣayādvyādhervaidharmyāccāpi yā ruciḥ || 6, 10 333 2
tāsu pathyopacāraḥ syādyogenādyaṁ vikalpayet | 6, 10 334 1
tatra ślokāḥ | 6, 10 334 2
viṁśatirvyāpado yonernidānaṁ liṅgameva ca || 6, 10 334 3
cikitsā cāpi nirdiṣṭā śiṣyāṇāṁ hitakāmyayā | 6, 10 335 1
śukradoṣāstathā cāṣṭau nidānākṛtibheṣajaiḥ || 6, 10 335 2
klaibyānyuktāni catvāri catvāraḥ pradarāstathā | 6, 10 336 1
teṣāṁ nidānaṁ liṅgaṁ ca bhaiṣajyaṁ caiva kīrtitam || 6, 10 336 2
kṣīradoṣāstathā cāṣṭau hetuliṅgabhiṣagjitaiḥ | 6, 10 337 1
retaso rajasaścaiva kīrtitaṁ śuddhilakṣaṇam || 6, 10 337 2
uktānuktacikitsā ca samyagyogastathaiva ca | 6, 10 338 1
deśādiguṇaśaṁsā ca kālaḥ ṣaḍvidha eva ca || 6, 10 338 2
deśe deśe ca yat sātmyaṁ yathā vaidyo 'parādhyati | 6, 10 339 1
cikitsā cāpi nirdiṣṭā doṣāṇāṁ gūḍhacāriṇām || 6, 10 339 2
yo hi samyaṅna jānāti śāstraṁ śāstrārthameva ca | 6, 10 340 1
na kuryāt sa kriyāṁ citramacakṣuriva citrakṛt || 6, 10 340 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte 'prāpte dṛḍhabalasaṁpūrite cikitsāsthāne yonivyāpaccikitsitaṁ nāma triṁśo 'dhyāyaḥ || 6, 10 341 1
athāto madanakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ || 7, 1 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 7, 1 2 0
atha khalu vamanavirecanārthaṁ vamanavirecanadravyāṇāṁ sukhopabhogatamaiḥ sahānyairdravyairvividhaiḥ kalpanārthaṁ ,«bhedārthaṁ vibhāgārthaṁ cetyarthaḥ tadyogānāṁ ca kriyāvidheḥ sukhopāyasya samyagupakalpanārthaṁ kalpasthānam »,«upadekṣyāmo'gniveśa ||» 7, 1 3 0
tatra doṣaharaṇamūrdhvabhāgaṁ vamanasaṁjñakam adhobhāgaṁ virecanasaṁjñakam ubhayaṁ vā śarīramalavirecanād ,«virecanasaṁjñāṁ labhate ||» 7, 1 4 0
tatroṣṇatīkṣṇasūkṣmavyavāyivikāśīnyauṣadhāni svavīryeṇa hṛdayamupetya dhamanīranusṛtya sthūlāṇusrotobhyaḥ kevalaṁ śarīragataṁ ,«doṣasaṁghātamāgneyatvād viṣyandayanti taikṣṇayādvicchindanti sa vicchinnaḥ pariplavan snehabhāvite kāye snehāktabhājanasthamiva »,«kṣaudram asajjannaṇupravaṇabhāvād āmāśayam āgamyodānapraṇunno 'gnivāyvātmakatvād ūrdhvabhāgaprabhāvād »,«auṣadhasyordhvam utkṣipyate salilapṛthivyātmakatvād adhobhāgaprabhāvāccauṣadhasyādhaḥ pravartate ubhayataścobhayaguṇatvāt |» 7, 1 5 1
iti lakṣaṇoddeśaḥ || 7, 1 5 2
tatra phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanānāṁ śyāmātrivṛccaturaṅgulatilvakamahāvṛkṣasaptalāśaṅkhinīdantīdravantīnāṁ ,«ca nānāvidhadeśakālasaṁbhavāsvādarasavīryavipākaprabhāvagrahaṇād dehadoṣaprakṛtivayobalāgnibhaktisātmyarogāvasthādīnāṁ »,«nānāprabhāvavattvācca vicitragandhavarṇarasasparśānām upayogasukhārtham asaṁkhyeyasaṁyogānāmapi ca satāṁ dravyāṇāṁ »,«vikalpamārgopadarśanārthaṁ ṣaḍvirecanayogaśatāni vyākhyāsyāmaḥ ||» 7, 1 6 0
tāni tu dravyāṇi deśakālaguṇabhājanasaṁpadvīryabalādhānāt kriyāsamarthatamāni bhavanti || 7, 1 7 0
trividhaḥ khalu deśaḥ jāṅgalaḥ ānūpāḥ sādhāraṇaśceti | 7, 1 8 1
tatra jāṅgalaḥ paryākāśabhūthiṣṭhaḥ tarubhirapi ca ,«kadarakhadirāsanāśvakarṇadhavatiniśaśallakīsālasomavalkabadarītindukāśvatthavaṭāmalakīvanagahanaḥ »,«anekaśamīkakubhaśiṁśapāprāyaḥ sthiraśuṣkapavanabalavidhūyamānapranṛtyattaruṇavitpaḥ pratatamṛ »,«gatṛṣṇikopagūḍhatanukharaparuṣasikatāśarkarābahulaḥ lāvatittiricakorānucaritabhūmibhāgaḥ vātapittabahulaḥ »,«sthirakaṭhinamanuṣyaprāyo jñeyaḥ athānūpo hintālatamālanārikelakadalīvanagahanaḥ saritsamudraparyantaprāyaḥ »,"śiśirapavanabahulaḥ vañjulavānīropaśobhitatīrābhiḥ saridbhir upagatabhūmibhāgaḥ kṣitidharanikuñjopaśobhitaḥ ",«mandapavanānuvījitakṣitiruhagahanaḥ anekavanarājīpuṣpitavanagahanabhūmibhāgaḥ snigdhatarupratānopagūḍhaḥ »,«haṁsacakravākabalākanandīmukhapuṇḍarīkakādambamadgubhṛṅgarājaśatapatramattakokilānunāditataruviṭapaḥ sukumārapuruṣaḥ »,«pavanakaphaprāyo jñeyaḥ anayoreva dvayor deśayor vīrudvanaspativānaspatyaśakunimṛgagaṇayutaḥ »,«sthirasukumārabalavarṇasaṁhananopapannasādhāraṇaguṇayuktapuruṣaḥ sādhāraṇo jñeyaḥ ||» 7, 1 8 2
tatra deśe sādhāraṇe jāṅgale vā yathākālaṁ śiśirātapapavanasalilasevite same śucau pradakṣiṇodake ,"śmaśānacaityadevayajanāgārasabhāśvabhrārāmavalmīkoṣaravirahite kuśarohiṣāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike ",«suvarṇavarṇamadhuramṛttike vā mṛdāvaphālakṛṣṭe 'nupahate 'nyair balavattarair drumair auṣadhāni jātāni praśasyante ||» 7, 1 9 0
tatra yāni kālajātānyupāgatasaṁpūryapramāṇarasavīryagandhāni ,«kālātapāgnisalilapavanajantubhiranupahatagandhavarṇarasasparśaprabhāvāṇi pratyagrāṇyudīcyāṁ diśi sthitāni teṣāṁ »,"śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṁ varṣāvasantayor grāhyaṁ grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānāṁ śaradi tvakkandakṣīrāṇi ",«hemante sārāṇi yathartu puṣpaphalamiti maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ saṁpūjya devatā aśvinau gobrāhmaṇāṁśca »,«kṛtopavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukho vā gṛhṇīyāt ||» 7, 1 10 0
gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasthānyāgāreṣu prāgudagdvāreṣu nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmavatsu ,«agnisalilopasvedadhūmarajomūṣakacatuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni śikyeṣvāsajya sthāpayet ||» 7, 1 11 0
tāni ca yathādoṣaṁ prayuñjati surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakadhānyāmlaphalāmladadhyamlādibhir vāte ,«mṛdvīkāmalakamadhumadhukaparūṣakaphāṇitakṣīrādibhiḥ pitte śleṣmaṇi tu madhumūtrakaṣāyādibhirbhāvitānyāloḍitāni ca ityuddeśaḥ |» 7, 1 12 1
taṁ vistareṇa dravyadehadoṣasātmyādīni pravibhajya vyākhyāsyāmaḥ || 7, 1 12 2
vamanadravyāṇāṁ madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣate anapāyitvāt | 7, 1 13 1
tāni vasantagrīṣmayorantare puṣyāśvayugbhyāṁ mṛgaśirasā vā gṛhṇīyānmaitre muhūrte | 7, 1 13 2
yāni pakvānyakāṇānyaharitāni pāṇḍūnyakrimīṇyapūtīnya athāta uttarabastisiddhiṁ vyākhyāsyāmaḥ || 8, 1 1 1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || 8, 1 2 1
atha khalvāturaṁ vaidyaḥ saṁśuddhaṁ vamanādibhiḥ | 8, 1 3 1
durbalaṁ kṛśamalpāgniṁ muktasaṁdhānabandhanam || 8, 1 3 2
nirhṛtānilaviṇmūtrakaphapittaṁ kṛśāśayam | 8, 1 4 1
śūnyadehaṁ pratīkārāsahiṣṇuṁ paripālayet || 8, 1 4 2
yathāṇḍaṁ taruṇaṁ pūrṇaṁ tailapātraṁ yathaiva ca | 8, 1 5 1
gopāla iva daṇḍī gāḥ sarvasmādapacārataḥ || 8, 1 5 2
agnisaṁdhukṣaṇārthaṁ tu pūrvaṁ peyādinā bhiṣak | 8, 1 6 1
rasottareṇopacaret krameṇa kramakovidaḥ || 8, 1 6 2
snigdhāmlasvāduhṛdyāni tato 'mlalavaṇau rasau | 8, 1 7 1
svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ || 8, 1 7 2
anyo 'nyapratyanīkānāṁ rasānāṁ snigdharūkṣayoḥ | 8, 1 8 1
vyatyāsādupayogena prakṛtiṁ gamayedbhiṣak || 8, 1 8 2
sarvakṣamo hyasaṁsargo ratiyuktaḥ sthirendriyaḥ | 8, 1 9 1
balavān sattvasaṁpanno vijñeyaḥ prakṛtiṁ gataḥ || 8, 1 9 2
etāṁ prakṛtimaprāptaḥ sarvavarjyāni varjayet | 8, 1 10 1
mahādoṣakarāṇyaṣṭāvimāni tu viśeṣataḥ || 8, 1 10 2
uccairbhāṣyaṁ rathakṣobhamavicaṅkramaṇāsane | 8, 1 11 1
ajīrṇāhitabhojye ca divāsvapnaṁ samaithunam || 8, 1 11 2
tajjā dehordhvasarvādhomadhyapīḍāmadoṣajāḥ | 8, 1 12 1
śleṣmajāḥ kṣayajāścaiva vyādhayaḥ syuryathākramam || 8, 1 12 2
teṣāṁ vistarato liṅgamekaikasya ca bheṣajam | 8, 1 13 1
yathāvatsaṁpravakṣyāmi siddhān bastīṁśca yāpanān || 8, 1 13 2
tatroccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṁ ,śirastāpaśaṅkhakarṇanistodaśrotroparodhamukhatālukaṇṭhaśoṣataimiryapipāsājvaratamakahanugrahamanyāstambhaniṣṭhīvanoraḥpārśv,«aśūlasvarabhedahikkāśvāsādayaḥ syuḥ |» 8, 1 14 1
rathakṣobhāt ,saṁdhiparvaśaithilyahanunāsākarṇaśiraḥśūlatodakukṣikṣobhāṭopāntrakūjanādhmānahṛdayendriyoparodhasphikpārśvavaṁkṣaṇavṛṣaṇak,«aṭīpṛṣṭhavedanāsaṁdhiskandhagrīvādaurbalyāṅgābhitāpapādaśophaprasvāpaharṣaṇādayaḥ |» 8, 1 14 2
aticaṅkramaṇāt ,«pādajaṅghorujānuvaṅkṣaṇaśroṇīpṛṣṭhaśūlasakthisādanistodapiṇḍikodveṣṭanāṅgamardāṁsābhitāpasirādhamanīharṣaśvāsakāsādayaḥ |» 8, 1 14 3
atyāsanādrathakṣobhajāḥ sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanādayaḥ | 8, 1 14 4
ajīrṇādhyaśanābhyāṁ tu mukhaśoṣādhmānaśūlanistodapipāsāgātrasādacchardyatīsāramūrcchājvarapravāhaṇāmaviṣādayaḥ | 8, 1 14 5
viṣamāhitāśanābhyāmanannābhilāṣadaurbalyavaivarṇyakaṇḍūpāmāgātrāvasādavātādiprakopajāśca grahaṇyarśovikārādayaḥ | 8, 1 14 6
divāsvapnādarocakāvipākāgnināśastaimityapāṇḍutvakaṇḍūpāmādāhacchardyaṅgamardahṛtstambhajāḍyatandrānidrāprasaṅgagranthija,«nmadaurbalyaraktamūtrākṣitātālulepāḥ |» 8, 1 14 7
vyavāyādāśubalanāśorusādaśirobastigudameḍhravaṁkṣaṇorujānujaṅghāpādaśūlahṛdayaspandananetrapīḍāṅgaśaithilyaśukramārgaśoṇi,«tāgamana »,kāsaśvāsaśoṇitaṣṭhīvanasvarāvasādakaṭīkaurbalyaikāṅgasarvāṅgarogamuṣkaśvayathuvātavarcomūtrasaṅgaśukravisargajāḍyavepathubād,«hiryaviṣādādayaḥ syuḥ avalupyata iva gudaḥ tāḍyata iva meḍhram avasīdatīva mano vepate hṛdayaṁ pīḍyante sandhayaḥ tamaḥ »,«praveśyata iva ca |» 8, 1 14 8
ityevamebhiraṣṭabhirapacārairete prādurbhavantyupadravāḥ || 8, 1 14 9
teṣāṁ siddhiḥtatroccairbhāṣyātibhāṣyajānāmabhyaṅgasvedopanāhadhūmanasyoparibhaktasnehapānarasakṣīrādirvātaharaḥ sarvo ,«vidhirmaunaṁ ca |» 8, 1 15 1
rathakṣobhāticaṅkramaṇātyāsanajānāṁ snehasvedādi vātaharaṁ karma sarvaṁ nidānavarjanaṁ ca | 8, 1 15 2
ajīrṇādhyaśanajānāṁ niravaśeṣataśchardanaṁ rūkṣaḥ svedo laṅghanīyapācanīyadīpanīyauṣadhāvacāraṇaṁ ca | 8, 1 15 3
viṣamāhitāśanajānāṁ yathāsvaṁ doṣaharāḥ kriyāḥ | 8, 1 15 4
divāsvapnajānāṁ dhūmapānalaṅghanavamanaśirovirecanavyāyāmarūkṣāśanāriṣṭadīpanīyauṣadhopayayogaḥ ,«pragharṣaṇonmardanapariṣecanādiśca śleṣmaharaḥ sarvo vidhiḥ |» 8, 1 15 5
maithunajānāṁ jīvanīyasiddhayoḥ kṣīrasarpiṣorupayogaḥ tathā vātaharāḥ svedābhyaṅgopanāhā vṛṣyāścāhārāḥ snehāḥ snehavidhayo ,«yāpanābastayo 'nuvāsanaṁ ca mūtravaikṛtabastiśūleṣu cottarabastirvidārīgandhādigaṇajīvanīyakṣīrasaṁsiddhaṁ tailaṁ syāt ||» 8, 1 15 6
yāpanāśca bastayaḥ sarvaphālaṁ deyāḥ ,«tānupadekṣyāmaḥmustośīrabalāragvadharāsnāmañjiṣṭhākaṭurohiṇītrāyamāṇāpunarnavābibhītakaguḍūcīsthirādipañcamūlāni palikāni »,«khaṇḍaśaḥ klṛptānyaṣṭau ca madanaphalāni prakṣālya jalāḍhake parikvāthya pādaśeṣo rasaḥ kṣīradviprasthasaṁyuktaḥ punaḥ śṛtaḥ »,«kṣīrāvaśeṣaḥ pādajāṅgalarasastulyamadhughṛtaḥ śatakusumāmadhukakuṭajaphalarasāñjanapriyaṅgukalkīkṛtaḥ sasaindhavaḥ sukhoṣṇo »,«bastiḥ śukramāṁsabalajananaḥ »,kṣatakṣīṇakāsagulmaśūlaviṣamajvarabradhnaauvardhmajhkuṇḍalodāvartakukṣiśūlamūtrakṛcchrāsṛgrajovisarpapravāhikāśirorujājānūruja,"ṅghābastigrahāśmaryunmādārśaḥpramehādhmānavātaraktapittaśleṣmavyādhiharaḥ sadyo balajanano rasāyanaśceti |" 8, 1 16 1
eraṇḍamūlapalāśāt ṣaṭpalaṁ śāliparṇīpṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā rokṣurako rāsnāśvagandhā guḍūcī varṣābhūrāragvadho devadārviti ,«palikāni khaṇḍaśaḥ klṛptāni phalāni cāṣṭau prakṣālya jalāḍhake kṣīrapāde pacet |» 8, 1 16 2
pādaśeṣaṁ kaṣāyaṁ pūtaṁ śatakusumākuṣṭhamustapippalīhapuṣābilvavacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavāniprakṣepakalkitaṁ ,«madhughṛtatailasaindhavayuktaṁ sukhoṣṇaṁ nirūhamekaṁ dvau trīn vā dadyāt |» 8, 1 16 3
sarveṣāṁ praśasto viśeṣato lalitasukumārastrīvihārakṣīṇakṣatasthaviracirārśasāmapatyakāmānāṁ ca | 8, 1 16 4
tadvat sahacarabalādarbhamūlasārivāsiddhena payasā | 8, 1 16 5
tathā bṛhatīkaṇṭakārīśatāvarīcchinnaruhāśṛtena payasā madhukamadanapippalīkalkitena pūrvavadbastiḥ | 8, 1 16 6
tathā balātibalāvidārīśāliparṇīpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikādarbhamūlaparūṣakakāśmaryabilvaphalayavasiddhena payasā ,«madhukamadanakalkitena madhughṛtasaivarcalayuktena kāsajvaragulmaplīhārditastrīmadyakliṣṭānāṁ sadyobalajanano rasāyanaśca |» 8, 1 16 7
balātibalārāsnāragvadhamadanabilvaguḍūcīpunarnavairaṇḍāśvagandhāsahacarapalāśadevadārudvipañcamūlāni palikāni ,«yavakolakulatthadviprasṛtaṁ śuṣkamūlakānāṁ ca jaladroṇasiddhaṁ nirūhapramāṇāvaśeṣaṁ kaṣāyaṁ pūtaṁ »,«madhukamadanaśatapuṣpākuṣṭhapippalīvacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavānīkalkīkṛtaṁ »,«guḍaghṛtatailakṣaudrakṣīramāṁsarasāmlakāñjikasaindhavayuktaṁ sukhoṣṇaṁ bastiṁ dadyācchukramūtravarcaḥsaṅge 'nilaje »,«gulmahṛdrogādhmānabradhnapārśvapṛṣṭhakaṭīgrahasaṁjñānāśabalakṣayeṣu ca |» 8, 1 16 8
hapuṣārdhakuḍavo dviguṇārdhakṣuṇṇayavaḥ kṣīrodakasiddhaḥ kṣīraśeṣo madhughṛtatailalavaṇayuktaḥ ,«sarvāṅgavisṛtavātaraktasaktaviṇmūtrastrīkheditahito vātaharo buddhimedhāgnibalajananaśca |» 8, 1 16 9
hrasvapañcamūlīkaṣāyaḥ kṣīrodakasiddhaḥ pippalīmadhukamadanakalkīkṛtaḥ saguḍaghṛtatailalavaṇaḥ kṣīṇaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ ,| 8, 1 16 10
balātibalāpāmārgātmaguptāṣṭapalārdhakṣuṇṇayavāñjalikaṣāyaḥ saguḍaghṛtatailalavaṇayuktaḥ pūrvavadbastiḥ ,«sthaviradurbalakṣīṇaśukrarudhirāṇāṁ pathyatamaḥ |» 8, 1 16 11
balāmadhukavidārīdarbhamūlamṛdvīkāyavaiḥ kaṣāyamājena payasā paktvā madhukamadanakalkitaṁ samadhughṛtasaindhavaṁ ,«jvarārtebhyo bastiṁ dadyāt |» 8, 1 16 12
śāliparṇīpṛśniparṇīgokṣurakamūlakāśmaryaparūṣakakharjūraphalamadhūkapuṣpairajākṣīrajalaprasthābhyāṁ siddhaḥ kaṣāyaḥ ,«pippalīmadhukotpalakalkitaḥ saghṛtasaindhavaḥ kṣīṇendriyaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ śastaḥ |» 8, 1 16 13
sthirādipañcamūlīpañcapalena śāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣapañcaprasṛtena chagaṁ payaḥ śṛtaṁ pādaśeṣaṁ ,«kukkuṭāṇḍarasasamamadhughṛtaśarkarāsaindhavasauvarcalayukto bastirvṛṣyatamo balavarṇajananaśca |» 8, 1 16 14
iti yāpanā bastayo dvādaśa || 8, 1 16 15
kalpaścaiṣa śikhigonardahaṁsasārasāṇḍaraseṣu syāt || 8, 1 17 1
satittiriḥ samayūraḥ sarājahaṁsaḥ pañcamūlīpayaḥsiddhaḥśatapuṣpāmadhukarāsnākuṭajamadanaphalapippalīkalko ,«ghṛtatailaguḍasaindhavayukto bastirbalavarṇaśukrajanano rasāyanaśca |» 8, 1 18 1
dvipañcamūlīkukkuṭarasasiddhaṁ payaḥ pādaśeṣaṁ pippalīmadhukarāsnāmadanakalkaṁ śarkarāmadhughṛtayuktaṁ strīṣvatikāmānāṁ ,«balajanano bastiḥ |» 8, 1 18 2
mayūramapittapakṣapādāsyāntraṁ sthirādibhiḥ palikaiḥ sajale payasi paktvā kṣīraśeṣaṁ ,«madanapippalīvidārīśatakusumāmadhukakalkīkṛtaṁ madhughṛtasaindhavayuktaṁ bastiṁ dadyāt strīṣvatiprasaktakṣīṇendriyebhyo »,«balavarṇakaram |» 8, 1 18 3
kalpaścaiṣa viṣkirapratudaprasahāmbucareṣu syāt akṣīro rohitādiṣu ca matsyeṣu | 8, 1 18 4
godhānakulamārjāramūṣikaśallakamāṁsānāṁ daśapalān bhāgān sapañcamūlān payasi paktvā ,«tatpayaḥpippalīphalakalkasaindhavasauvarcalaśarkarāmadhughṛtatailayukto bastirbalyo rasāyanaḥ kṣīṇakṣatasya sandhānakaro »,«mathitoraskarathagajahayabhagnavātabalāsakaprabhṛtyudāvartavātasaktamūtravarcaśśukrāṇāṁ hitatamaśca |» 8, 1 18 5
kūrmādīnāmanyatamapiśitasiddhaṁ payo ,«govṛṣanāgahayanakrahaṁsakukkuṭāṇḍarasamadhughṛtaśarkarāsaindhavekṣurakātmaguptāphalakalkasaṁsṛṣṭo bastirvṛddhānāmapi »,«balajananaḥ |» 8, 1 18 6
karkaṭakarasaścaṭakāṇḍarasayuktaḥ samadhughṛtaśarkaro bastiḥ ityete bastayaḥ paramavṛṣyāḥ ,«uccaṭakekṣurakātmaguptāśṛtakṣīrapratibhojanānupānāt strīśatagāminaṁ naraṁ kuryuḥ |» 8, 1 18 7
govṛṣabastavarāhavṛṣaṇakarkaṭacaṭakasiddhaṁ kṣīramuccaṭakekṣurakātmaguptāmadhughṛtasaindhavayuktaḥ kiṁcillavaṇito bastiḥ | 8, 1 18 8
daśamūlamayūrahaṁsakukkuṭakvāthāt pañcaprasṛtaṁ tailaghṛtavasāmajjacatuṣprasṛtayuktaṁ śatapuṣpāmustahapuṣākalkīkṛtaḥ salavaṇo ,«bastiḥ pādagulphorujānujaṅghātrikavaṅkṣaṇabastivṛṣaṇānilarogaharaḥ |» 8, 1 18 9
mṛgaviṣkirānūpabileśayānāmetenaiva kalpena bastayo deyāḥ | 8, 1 18 10
madhughṛtadviprasṛtastulyoṣṇodakaḥ śatapuṣpārdhapalaḥ saindhavārdhākṣayukto bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavātaharaḥ | 8, 1 18 11
sadyoghṛtatailavasāmajjacatuṣprasthaṁ hapuṣārdhapalaṁ saindhavārdhākṣayukto bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavyādhiharo ,«rasāyanaḥ |» 8, 1 18 12
madhutailaṁ catuḥprasṛtaṁ śatapuṣpārdhapalaṁ saindhavārdhākṣayukto bastirdīpano bṛṁhaṇo balavarṇakaro nirupadravo vṛṣyatamo ,«rasāyanaḥ krimikuṣṭhodāvartagulmārśobradhnaplīhamehaharaḥ |» 8, 1 18 13
tadvanmadhughṛtābhyāṁ payastulyo bastiḥ pūrvakalkena balavarṇakaro vṛṣyatamo nirupadravo ,«bastimeḍhrapākaparikartikāmūtrakṛcchrapittavyādhiharo rasāyanaśca |» 8, 1 18 14
tadvanmadhughṛtābhyāṁ māṁsarasatulyo mustākṣayuktaḥ ,«pūrvavadbastirvātabalāsapādaharṣagulmatrikorujānūrunikuñcanabastivṛṣaṇameḍhratrikapṛṣṭhaśūlaharaḥ |» 8, 1 18 15
surāsauvīrakakulatthamāṁsarasamadhughṛtatailasaptaprasṛto mustaśatāhvākalkitaḥ salavaṇo bastiḥ sarvavātarogaharaḥ | 8, 1 18 16
dvipañcamūlatriphalābilvamadanaphalakaṣāyo gomūtrasiddhaḥ kuṭajamadanaphalamustapāṭhākalkitaḥ ,«saindhavayāvaśūkakṣaudratailayukto bastiḥ śleṣmavyādhibastyāṭopavātaśukrasaṅgapāṇḍurogājīrṇavisūcikālasakeṣu deya iti ||» 8, 1 18 17
ata ūrdhvaṁ vṛṣyatamān snehān vakṣyāmaḥ | 8, 1 19 1
śatāvarīguḍūcīkṣuvidāryāmalakadrākṣākharjūrāṇāṁ yantrapīḍitānāṁ rasaprasthaṁ pṛthagekaikaṁ tadvadghṛtatailagomahiṣyajākṣīrāṇāṁ ,«dvau dvau dadyāt »,jīvakarṣabhakamedāmahāmedātvakkṣīrīśṛṅgāṭakamadhūlikāmadhukoccaṭāpippalīpuṣkarabījanīlotpalakadambapuṣpapuṇḍarīkakeśarakal,«kān pṛṣatatarakṣumāṁsakukkuṭacaṭakacakoramattākṣabarhijīvañjīvakuliṅgahaṁsāṇḍarasavasāmajjādaṁśca prasthaṁ dattvā sādhayet |» 8, 1 19 2
brahmaghoṣaśaṅkhapaṭahabherīninādaiḥ siddhaṁ sitacchatrakṛtacchāyaṁ gajaskandhamāropayedbhagavantaṁ vṛṣadhvajamabhipūjya ,«taṁ snehaṁ tribhāgamākṣikaṁ maṅgalāśīḥstutidevatārcanairbastiṁ gamayet |» 8, 1 19 3
nṛṇāṁ strīvihāriṇāṁ naṣṭaretasāṁ kṣatakṣīṇaviṣamajvarārtānāṁ vyāpannayonīnāṁ vandhyānāṁ raktagulminīnāṁ ,«mṛtāpatyānāmanārtavānāṁ ca strīṇāṁ kṣīṇamāṁsarudhirāṇāṁ pathyatamaṁ rasāyanamuttamaṁ valīpalitanāśanaṁ vidyāt |» 8, 1 19 4
balāgokṣurakarāsnāśvagandhāśatāvarīsahacarāṇāṁ śataṁ śatamāpothya jaladroṇaśate prasādhyaṁ tasmin jaladroṇāvaśeṣe rase ,«vastrapūte vidāryāmalakasvarasayorbastamahiṣavarāhavṛṣakukkuṭabarhihaṁsakāraṇḍavasārasāṇḍarasānāṁ ghṛtatailayoścaikaikaṁ »,«prasthamaṣṭau prasthān kṣīrasya dattvā »,candanamadhukamadhūlikātvakkṣīrībisamṛṇālanīlotpalapaṭolātmaguptānnapākitālamastakakharjūramṛdvīkātāmalakīkaṇṭakārījīvakarṣab,«hakakṣudrasahāmahāsahāśatāvarīmedāpippalīhrīberatvakpannakalkāṁśca dattvā sādhayet |» 8, 1 19 5
brahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṁ bastiṁ dadyāt | 8, 1 19 6
tena strīśataṁ gacchet na cātrāste vihārāhārayantraṇā kācit | 8, 1 19 7
eṣa vṛṣyo balyo vṛṁhaṇa āyuṣyo balīpalitanut kṣatakṣīṇanaṣṭaśukraviṣamajvarārtānāṁ vyāpannayonīnāṁ ca pathyatamaḥ | 8, 1 19 8
sahacarapalaśatamudakadroṇacatuṣṭaye paktvā droṇaśeṣe rase supūte vidārīkṣurasaprasthābhyāmaṣṭaguṇakṣīraṁ ghṛtatailaprasthaṁ ,balāmadhukamadhūkacandanamadhūlikāsārivāmedāmahāmedākākolīkṣīrakākolīpayasyāgurumañjiṣṭhāvyāghranakhaśaṭīsahacarasahasr,«avīryāvarāṅgalodhrāṇāmakṣamātrairdviguṇaśarkaraiḥ kalkaiḥ sādhayet |» 8, 1 19 9
brahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṁ bastiṁ dadyāt | 8, 1 19 10
eṣa sarvarogaharo rasāyano lalitānāṁ śreṣṭho 'ntaḥpuracāriṇīnāṁ kṣatakṣayavātapittavedanāśvāsakāsaharastribhāgamākṣiko ,«valīpalitanudvarṇarūpabalamāṁsaśukravardhanaḥ |» 8, 1 19 11
ityete rasāyanāḥ snehabastayaḥ sati vibhave śatapākāḥ sahasrapākā vā kāryā vīryabalādhānārthamiti || 8, 1 19 12
bhavanti cātra | 8, 1 20 1
ityete bastayaḥ snehāścoktā yāpanasaṁjñitāḥ | 8, 1 20 2
svasthānāmāturāṇāṁ ca vṛddhānāṁ cāvirodhinaḥ || 8, 1 20 3
ativyavāyaśīlānāṁ śukramāṁsabalapradāḥ | 8, 1 21 1
sarvarogapraśamanāḥ sarveṣvṛtuṣu yaugikāḥ || 8, 1 21 2
nārīṇāmaprajātānāṁ narāṇāṁ cāpyapatyadāḥ | 8, 1 22 1
ubhayārthakarā dṛṣṭāḥ snehabastinirūhayoḥ || 8, 1 22 2
vyāyāmo maithunaṁ madyaṁ madhūni śiśirāmbu ca | 8, 1 23 1
saṁbhojanaṁ rathakṣobho bastiṣveteṣu garhitam || 8, 1 23 2
tatra ślokāḥ | 8, 1 24 1
śikhigonardahaṁsāṇḍairdakṣavadbastayastrayaḥ | 8, 1 24 2
viṁśatirviṣkiraistriṁśatpratudaiḥ prasahairnava || 8, 1 24 3
viṁśatiśca tathā saptaviṁśatiścāmbucāribhiḥ | 8, 1 25 1
nava matsyādibhiścaiva śikhikalpena bastayaḥ || 8, 1 25 2
daśa karkaṭakādyaiśca kūrmakalkena bastayaḥ | 8, 1 26 1
mṛgaiḥ saptadaśaikonaviṁśatirviṣkirairdaśa || 8, 1 26 2
ānūpairdakṣaśikhivadbhūśayaiśca caturdaśa | 8, 1 27 1
ekonatriṁśadityete saha snehaiḥ samāsataḥ || 8, 1 27 2
proktā vistaraśo bhinnā dve śate ṣoḍaśottare | 8, 1 28 1
ete mākṣikasaṁyuktāḥ kurvantyativṛṣaṁ naram || 8, 1 28 2
nātiyogaṁ na vāyogaṁ stambhitāste ca kurvate | 8, 1 29 1
mṛdutvānna nivartante yasya tvete prayojitāḥ || 8, 1 29 2
samūtrairbastibhistīkṣṇairāsthāpyaḥ kṣiprameva saḥ | 8, 1 30 1
śophāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥparikartikāḥ || 8, 1 30 2
syurjvaraścātisāraśca yāpanātyarthasevanāt | 8, 1 31 1
ariṣṭakṣīrasīdhvādyā tatreṣṭā dīpanī kriyā || 8, 1 31 2
yuktyā tasmānniṣeveta yāpanānna prasaṅgataḥ | 8, 1 32 1
ityuccairbhāṣyapūrvāṇāṁ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ || 8, 1 32 2
vistareṇa pṛthak proktāstebhyo rakṣennaraṁ sadā | 8, 1 33 1
karmaṇāṁ vamanādīnāmasamyakkaraṇāpadām || 8, 1 33 2
yatroktaṁ sādhanaṁ sthāne siddhisthānaṁ taducyate | 8, 1 34 1
ityadhyāyaśataṁ viṁśamātreyamunivāṅgyam || 8, 1 34 2
hitārthaṁ prāṇināṁ proktamagniveśena dhīmatā | 8, 1 35 1
dīrghamāyuryaśaḥ svāsthyaṁ trivargaṁ cāpi puṣkalam || 8, 1 35 2
siddhiṁ cānuttamāṁ loke prāpnoti vidhinā paṭhan | 8, 1 36 1
vistārayati leśoktaṁ saṁkṣipatyativistaram || 8, 1 36 2
saṁskartā kurute tantraṁ purāṇaṁ ca punarnavam | 8, 1 37 1
atastantrottamamidaṁ carakeṇātibuddhinā || 8, 1 37 2
saṁskṛtaṁ tattvasampūrṇaṁ tribhāgenopalakṣyate | 8, 1 38 1
tacchaṅkaraṁ bhūtapatiṁ saṁprasādya samāpayat || 8, 1 38 2
akhaṇḍārthaṁ dṛḍhabalo jātaḥ pañcanade pure | 8, 1 39 1
kṛtvā bahubhyastantrebhyo viśeṣoñchaśiloccayam || 8, 1 39 2
saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairapūrayat | 8, 1 40 1
idamanyūnaśabdārthaṁ tantradoṣavivarjitam || 8, 1 40 2
ṣaḍviṁśatā vicitrābhirbhūṣitaṁ tantrayuktibhiḥ | 8, 1 41 1
tatrādhikaraṇaṁ yogo hetvartho 'rthaḥ padasya ca || 8, 1 41 2
pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam | 8, 1 42 1
upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ || 8, 1 42 2
prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ | 8, 1 43 1
pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṁśayāḥ || 8, 1 43 2
atītānāgatāvekṣāsvasaṁjñohyasamuccayāḥ | 8, 1 44 1
nidarśanaṁ nirvacanaṁ saṁniyogo vikalpanam || 8, 1 44 2
pratyutsāras tathoddhāraḥ saṁbhavastantrayuktayaḥ | 8, 1 45 1
tantre samāsavyāsokte bhavantyetā hi kṛtsnaśaḥ || 8, 1 45 2
ekadeśena dṛśyante samāsābhihite tathā | 8, 1 46 1
yathāmbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā || 8, 1 46 2
prabodhanaprakāśārthastathā tantrasya yuktayaḥ | 8, 1 47 1
ekasminnapi yasyeha śāstre labdhāspadā matiḥ || 8, 1 47 2
sa śāstramanyadapyāśu yuktijñatvāt prabudhyate | 8, 1 48 1
adhīyāno 'pi śāstrāṇi tantrayuktyā vinā bhiṣak | 8, 1 48 2
nādhigacchati śāstrārthānarthān bhāgyakṣaye yathā || 8, 1 48 3
durgṛhītaṁ kṣiṇotyeva śāstraṁ śastramivābudham | 8, 1 49 1
sugṛhītaṁ tadeva jñaṁ śāstraṁ śastraṁ ca rakṣati || 8, 1 49 2
tasmādetāḥ pravakṣyante vistareṇottare punaḥ | 8, 1 50 1
tattvajñānārthamasyaiva tantrasya guṇadoṣataḥ || 8, 1 50 2
idamakhilamadhītya samyagarthān vimṛśati yo 'vimanāḥ prayoganityaḥ | 8, 1 51 1
sa manujasukhajīvitapradātā bhavati dhṛtismṛtibuddhidharmavṛddhaḥ || 8, 1 51 2
yasya dvādaśasāhasrī hṛdi tiṣṭhati saṁhitā | 8, 1 52 1
so 'rthajñaḥ sa vicārajñaścikitsākuśalaśca saḥ || 8, 1 52 2
rogāṁsteṣāṁ cikitsāṁ ca sa kimarthaṁ na budhyate | 8, 1 53 1
cikitsā vahniveśasya susthāturahitaṁ prati || 8, 1 53 2
yadihāsti tadanyatra yannehāsti na tatkvacit | 8, 1 54 1
agniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte || 8, 1 54 2
siddhisthāne 'ṣṭame prāpte tasmin dṛḍhabalena tu | 8, 1 55 1
siddhisthānaṁ svasiddhyarthaṁ samāsena samāpitam || 8, 1 55 2
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṁskṛte 'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne uttarabastisiddhirnāma dvādaśo 'dhyāyaḥ || 8, 1 56 1