Баудхаяна Шульба сутры

baudhāyana śulba sūtram

atheme'gniyacā: 1
teṣāṃ bhūme: parimāṇavihārānvyākhyāsyāma: 2
athāṅ‌galapramāṇaṃ caturdaśāṇava: catustriṃśattilā: pṛthusaṃśliṣṭā ityaparam | daśāṅgulaṃ kṣudrapadam | dvādaśa prādeśa: | pṛthottarayuge trayodaśike | padaṃ pañcadaśa | aṣṭāśītiśatamīṣā | catu:śatamakṣa: | ṣaḍaśītiyugam | dvātriṃśajjānu: | ṣaṭtriṃśacchamyābāhū | dvipada: prakrama: | dvau prādeśāvarati: | athāpyudāharanti pade yuge prakrame'trāviyati śamyāyāṃ ca mānārtheṣu yāthākāmīti | pañcarati: puruṣo vyāmaśca | caturaratnivyāyāma: 3
caturaśraṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣattāvatīṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti | lekhāmālikhya tasyā madhye śaṅkuṃ nihanyāt | tasminpāśau pratimucya lakṣaṇena maṇḍalaṃ parilikhet | viṣkambhāntayo: śaṅkū nihanyāt | pūrvasminpāśaṃ pratimucya pāśena maṇḍalaṃ parilikhet | evamaparasmiṃste yatra sameyātāṃ tena dvitīyaṃ viṣkambhamāyacchet | viṣkambhāntayo: śaṅkū nihanyāt | pūrvasminpāśau pratimucya lakṣaṇena maṇḍalaṃ parilikhet | evaṃ dakṣiṇata evaṃ paścādevamuttaratasteṣāṃ ye'ntyā: saṃsargāstaccaturaśraṃ saṃpadyate 4
athāparam | pramāṇādviguṇāṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti | sa prācyardha: | aparasminnardhe caturbhāgene lakṣaṇaṃ karoti | tannyañcanam | ardheṃsārdham | pṛṣṭhāntayo: pāśau pratimucya nyañcanena dakṣiṇāpāyamyārdhena śroyaṃsānniraharet 5
dīrghacaturaśraṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣe tāvatyāṃ bhūmyāṃ dvau śaṅkūṃ nihanyāt | dvau dvāvekakamabhita: samau | yāvatī tiryajñānī tāvatīṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti | pūrveṣāmantyayo: pāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe lakṣaṇaṃ karoti | madhye pāśau pratimucya lakṣaṇasyopariṣṭāddakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ nihanyāt | so'sa etenottaro'so vyākhyātastathā śroṇī 6
yatra purastādahīyasīṃ minuyāttatra tadarthe lakṣaṇaṃ karoti 7
athāparam | pramāṇādadhyardhāṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvāparasmiṃstṛtīye ṣaḍbhāgone lacchanaṃ karoti | tannyacchanam | iṣṭe'sārtham | pṛṣṭhāntayoḥ pāśau pratimucya nyacchanena dakṣiṇāpāyamyeṣṭena śroṇayasānniharet 8
samacaturaśrasyādṇyārajjurddistāvatīṃ bhūmiṃ karoti 9
pramāṇaṃ tiryagdvikarayayāyāmastasyādṇyārajjustrikaraṇī 10
tṛtīyakarayayetena vyākhyātā navamastu bhūmerbhāgo bhavatīti 11
dīrghacaturaśrasyādṇyārajjuḥ pārśvamānī tiryagmānī ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṃ karoti 12
tāsāṃ trikacatuskayordvādaśikapañcikayoḥ pañcadaśikāṣṭikayoḥ saptikacaturviṃśikayordvādaśikapañcatriṃśikayoḥ pañcadaśikaṣaṭtriṃśikayorityetāsūpalabdhiḥ 13 1

nānācaturaśre samasyankanīyasa: karaṇyā varṣīyaso vṛdhamullikhet | vṛdhasyākṣṇayārajju: samastayo: pārśvamānī bhavati 1 caturaśrāccaturaśraṃ nirjihīrṣanyāvannirjihīrṣatasya karaṇyā varṣīyaso vṛdhamullikhet | vṛdhasya pārśvamānīmakṣṇayetaratpārśvamupasaṃharet | sā yatra nipatettadapacchindyāt | chinnayā nirastam 2 samacaturaśraṃ dīrghacaturaśraṃ cikīrṣastadakṣṇayāpacchidya bhāgaṃ dvedhā vibhajya pārśvayorupadadhyādyathāyogam 3 api vai tasmiṃścaturaśraṃ samasya tasya karaṇyāpacchidya yadatiśiṣyate taditaropadadhyāt 4 dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣastiryagjñānīṃ karaṇīṃ kṛtvā śeṣaṃ dvedhā vibhajya pārśvayorupadadhyāt | khaṇḍamāvāpena tatsaṃpūrayet | tasya nirhāra ukta: 5 caturaśramekato'ṇimaccikīrṣannaṇimata: karaṇīṃ tiryagjñānīṃ kṛtvā śeṣamakṣṇayā vibhajya viparyasyetaratopadadhyāt 6 caturaśraṃ praugaṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣidvestāvatīṃ bhūmiṃ samacaturaśraಾಂ kṛtvā pūrvasyā: karaṇyā: madhye śaṅkuṃ nihanyāt | tasminpāśau pratimucya dakṣiṇottarayo: śroyaṇornipātayet | bahispandyamapacchindyāt 7 caturaśramubhayata: praugaṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣidvestāvatīṃ bhūmiṃ dīrghacaturaśraಾಂ kṛtvā pūrvasyā: karaṇyā: madhye śaṅkuṃ nihanyāt | tasminpāśau pratimucya dakṣiṇottarayormadhyadeśayornipātayet | bahi: spandyamapacchindyāt | etenāparaṃ praugaṃ vyākhyātam 8 caturaśraṃ maṇḍalaṃ cikīrnnacchayārdhaṃ madhyātprācīmabhyāpātayet | yadatiśiṣyate tasya saha
tṛtīyena maraḍalaṃ parilikhet 6 maraḍalaṃ caturaśraṃ cikīrṣanniṣkambha-
ṣṭau bhāgānkṛtvā bhāgamekonatriṃśadhā vibhajyāṣṭāviṃśatibhāgānuddharet |
bhāgasya ca ṣaṣṭhamaṣṭamabhāgonam 10 api vā pañcadaśabhāgānkṛtvā dvā-
vuddharet | saiṣānityā caturaśrakaraṇī 11 pramāṇaṃ tṛtīyena vardhayattacca
caturthenātmacatustriṃ śonena | saviśeṣaḥ 12 2

athāgnyādheyike vihāre gārhapatyādāhavanīyasyāyatanam | vijñāya-
te'ṣṭasu prakrameṣu brāhmaṇo'gnimādadhītaikādaśasu rājanyo dvādaśasu vaiśya
iti 1 āyāmatṛtīyena trīṇi caturaśrayanūcīnāni kārayet | apara-
syottarasyāṃ śroṇyāṃ gārhapatyaḥ | tasyaiva dakṣiṇo'se'nvāhāryapacanaḥ
pūrvasyottareṃsa āhavanīyaḥ 2 api vā gārhapatyāhavanīyayorantarālaṃ
pañcadhā ṣoḍhā vā saṃbhujya ṣaṣṭhaṃ saptamaṃ vā bhāgamāgantukamupasamasya samaṃ
traidhaṃ vibhajya pūrvasmādantād dvayorbhāgayorlakṣaṇaṃ karoti | gārhapatyā-
havanīyayorantau niyamya lajjunā dakṣiṇāpāyamya lajjune śaṅkaṃ nihanti |
taddakṣiṇāgrerāyatanaṃ bhavati 3 api vā pramāṇaṃ pañcamena vardhayet | tatsarvaṃ
pañcadhā saṃbhujyāparasmādantād dvayorbhāgayorlakṣaṇaṃ karoti | pṛṣṭhāntayoḥ
pāśau pratimucya lajjunā dakṣiṇāpāyamya lajjune śaṅkaṃ nihanti | taddakṣi-
ṇāgrerāyatanaṃ bhavati 4 viparyastetenotkaro vyākhyātaḥ 5 aparenā-
havanīyaṃ yajamānamātrī bhavatīti darśapaurṇamāsikāyā vedervijñāyate 6
tasyāstribhāgonaṃ paścāttiraścī | tasyā evārdhaṃ purastāttiraścī | evaṃ
dīrghacaturaśramekato'śimadvihatya sraktiṣu śaṅkannihanyāt 7 yāvatī
pārśvamānī dūrabhyastā tāvatīṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lajjunā
karoti | dakṣiṇayoḥ pārśvayoḥ pāśau pratimucya lajjunā dakṣiṇāpāyamya
lajjune śaṅkaṃ nihanyāt | tasminpāśau pratimucya lajjunā dakṣiṇaṃ pārśvaṃ
parilikhet | etenottaraṃ pārśvaṃ vyākhyātam | pūrvaṃ pārśvaṃ tayā dūrabhyastayā
parilikhet | evamaparam 8 daśapadā paścāttiraścī dvādaśapadā
prācyaṣṭāpadā purastāttiraścīti pāśubandhikāyā vedervijñāyate |

mānayogastasyā vyākhyātaḥ | rathasaṃmitityekeṣām | virāṭ saṃpannatyekeṣām 6 śamyāmātra catu:sraktirbhavatītyuttaravedirvijñāyate | samacaturaśrāviśeṣāt 10 vitṛtīyā vedirbhavatīti paitṛkyā vedirvijñāyate | mahāvedestṛtīyena samacaturaśrakṛtāyāstṛtīyakaraṇī bhavatīti | navamastu bhūmerbhāgo bhavati | yajamānamātra catu:sraktirbhavatītyekeṣām | dikṣu sraktayo bhavanti 11 veditṛtīye yajeteti sautrāmaṇīkīṃ vedimabhyupadiśanti | mahāvedestṛtīyena samacaturaśrakṛtāyā aṣṭādaśapadā pārśvamānī bhavati | tasyai dīrghakaraṇāmekato'ṇitkarayāṃ ca yathākāmīti 12
3

prāgvaṃśa: ṣoḍaśaprakramāyāmo dvādaśavyāsò'pi vā dvādaśaprakramāyāmo daśavyāsa: 1 tasya madhye dvādaśiko vihāra: 2 triṃśatpadāni prakramā vā paścāttiryaścī bhavati ṣaṭtriṃśatprācī caturviṃśa: purastāttiryaścīti mahāvedervijñāyate | mānayogastasyā vyākhyātaḥ | āhavanīyātṣaṭ prakramānmahāvedi: 3 tata ekasminsada: | taddaśakam | udaksapraviṃśatyaratnaya: | aṣṭādaśetyekeṣām 4 tataścaturṣu havirdhānam | taddaśakaṃ dvādaśakaṃ vā mānayogastayorvyākhyāta: 5 yūpāvaṭīyācchaṅgorardhaprakramamavaśiṣyottaravediṃ vimimīte | daśapadottaravedirbhavatīti some vijñāyate | mānayogastasyā vyākhyātaḥ | 6 cātvāla: śamyāmātro'parimito vā 7 athopaśvā: prādeśamukhā: prādeśāntarālā: | aratnimātraṃ samacaturaśraṃ vihṛtya sraktiṣu śaṅkūnnihanyāt | ardhaprādeśenārdhaprādeśenaikaikaṃ maṇḍalaṃ parilikhet 8 sadasa: pūrvārdhādviprakramamavaśiṣya dhiṣṇyānāṃ dvipradeśo viṣkambhastantarālā: 9 āgnīdhrasya pārśvamānī pañcāratni: 10 etena mārjālīyo vyākhyātaḥ | tasyodīcīṃ dvāraṃ kurvanti 11 rathākṣāntarālā yūpāvaṭā bhavantyekādaśinyāṃ vijñāyate | tasyā daśānāṃ ca rathākṣāṇāmekādaśānāṃ ca padānāmaṣṭāṅgulasya ca caturviṃśaṃ bhāgamādadīta | sa prakrama: syāt | tena vediṃ vimimīte 12 athāśvamedhe viṃśatyāśca rathākṣāṇāmekaviṃśatyāśca

padānā maṣṭāṅgalasya ca caturviṃśaṃ bhāgamādadīta | sa prakramaḥ syāt | tena vediṃ vimimīte 13 atha prācyekādaśinyāṃ yūpārthaṃ vedeḥ pūrvādhārdhavyāsamapacchidya tatpurastātprāñcaṃ dadhyāt | nātrāṣṭāṅgalaṃ vidyate | na vyatiṣaṅgaḥ 14 yūpavāṭāḥ padaviṣkambhāstripadaparihāhāni yūpoparāṇīti 15 4

ardhāṣṭamāḥ puruṣāḥ prathamo'gniḥ | ardhanavamā dvitīyaḥ | ardhadaśāstṛtīyaḥ | evamuttarottaro vidhābhyāsa ekaśatavidhāt | tadetatsaptavidhaprabhṛtye kaśatavidhāntam 1 ata ūrdhvamekaśatavidhāneva pratyādadīta | anagnikānvā yajñakratūnāharet | anyatrāśvamedhāt 2 aśvamedhamaprāptaṃ cedāharedata ūrdhvaṃ vidhāmabhyasyeneta radādriyeta 3 atītaṃ cedāharedāhṛtya kṛtāntādeva pratyādadīta 4 kathaṃ khalu vidhāmabhyasyeta 5 yadanyatkṛtastatpañcadaśa bhāgānkṛtvā vidhāyaṃ vidhāyaṃ dvau dvau bhāgau samasyet | tābhirardhāṣṭamābhiragniṃ cinuyāt 6 ūrdhvapramāṇābhyāsaṃ jānoḥ pañcamasya caturviṃśenaike samāmananti 7 atha haika ekavidhaprabhṛtīnpañcapucchāṃścanvate 8 tannopapadyate pūrvottaravirodhāt 9 atha haikeṣāṃ brāhmaṃṇa bhavati śyenacidagnīnāṃ pūrvā tatiriti 10 athāpareṣāṃ na jyāyāṃsaṃ citvā kanīyāṃsaṃ cinnavīteti 11 athāsmākaṃ | padī bhavati | na hyapadaḥ patitumarhati | aratninā padau drāghīyāṃsau bhavataḥ | tasmātpañcapravayāṃsi vayāṃsi | vyāmamātrau padau ca pucchaṃ ca bhavatīti 12 nāpañcapucchaḥ śyeno vidyate | na cāsaptavidhasya padapucchāni vidyante | na ca saptavidhaṃ citvaikavidhaprasaṅgaḥ | tasmātsaptavidha eva prathamo'gniḥ 13 bhedānvarjayet | adharottarayoḥ pārśvasaṃdhānaṃ bhedā ityupadiśanti | tadanyeṣu na vidyate na svaktipārśvayoḥ 14 sāhasraṃ cinnavīta prathamaṃ cinnavāniti 15 pañcamāyā vā citau saṃkhyāṃ pūrayet 16 dviśatāśceccikīrṣetpañcacoḍābhinākasadaḥ samānasaṃkhyaṃ pratīyāt 17 5

paśudharmo ha vā agniḥ | yathā ha vai paśoradviśeṣāmasthnāṃ yaddakṣiṇaṃ

pārśva taduttareṣāmuttaraṃ yaduttareṣāṃ dakṣiṇaṃ taddakṣiṇeṣāmuttaraṃ yadavāk cordhvaṃ ca tatsamānamemiṣṭakānāṃ rūpāyupadadhyāt 1 yā dakṣiṇāvṛtto lekhāstā dakṣiṇata upadadhyāt savyāvṛt uttarataḥ | ṛjulekhāḥ paścācca purastācca bhavanti | vyālikhitā madhye | atha yā viśayasthā yathā ha vai paśoḥ pṛṣṭhavaṃśo naivaikasminpārśve vyatirekeṇa vartate naivāparasminnevaṃ tāsāmupadhānaṃ pratīyāt 2 athāpi brāhmaṇaṃ bhavati | prajāpatirvā atharvāgniriva dadhyaṅṅātharvaṇastasyeṣṭakā asthānīti 3 tasmād bahistanvaṃ ceccinuyāttanvopaplavamadhyairātmopaplavamadhyāt saṃdadhyāt 4 prāñcamenaṃ cinuta iti vijñāyate 5 amṛnmayībhiraniṣṭakābhirasaṃkhyāṃ pūrayet 6 iṣṭakacidvā anyo'gniḥ paśucidanya ityetasmādbrāhmaṇāt 7 paśurvā eṣa yadagniyauniḥ khalu vā eṣā paśorvikriyate yatprācīnamaiṣṭākādyajuḥ kriyata iti ca 8 lokabādhīna dravyāyavaṭeṣupadadhyāt 9 maṇḍalamuṣabhaṃ vikarṇīmitīṣṭakāsu lakṣmāṇi pratīyāt 10 iṣṭakāmanyoriṣṭakāvyatireke lokaṃpṛṇāḥ saṃpadyante parimāṇābhāvāt 11 atītāneva veṣṭakāgaṇāntropadadhyāt 12 pañca lokaṃpṛṇāḥ 13 mantravyatireke'ktāḥ śarkarāḥ saṃdhiṣupadadhyāt 14 prācīrupadadhāti pratīcīrupadadhātīti gaṇeṣu rītivādaḥ 15 prācīmupadadhāti pratīcīmupadadhātīti karturmukhavādaḥ 16 purastādanyāḥ pratīcīrupadadhāti paścādanyāḥ prācīrityapavargaḥ 17 caturaśrāsvevaitadupapadyate 18 6

na kharaḍāmupadadhyāt | na bhinnāmupadadhyāt | na kṛṣṇāmupadadhyāt | na jīrṇāsupadadhyāt | na lakṣmaṇāmupadadhyāt | na svayamātṛṇāṃ svayaṃcitāvupadadhyāt 1 ūrdhvapramāṇamiṣṭakānāṃ jānoḥ pañcamena kārayet | ardhena nākasādāṃ pañcacoḍānāṃ ca 2 yacchoṣapākābhyāṃ pratihaseta purīṣeṇa tatsaṃpūrayet purīṣasyāniyataparimāṇātvāt 3 vyāyāmamātrī bhavatīti gārhapatyacitarvijñāyate 4 caturaśretyekeṣām | parimaṇḍaletyekeṣām 5 caturaśraṃ saptadhā vibhajya tiraścīṃ tredhā vibhajet | aparasminprastāra udīcīrupadadhāti samacaturaśreścidupadadhyādyāyāmaṣṭeneṣṭakāḥ kārayeccaturthena tṛtīyeneti | tāsāṃ nava prathamā dvādaśa dvitīyā iti pūrvasminprastāra upadadhāti | pañca tṛtīyāḥ ṣoḍaśa prathamā ityaparasmin 7 parimaṇḍalāyāṃ yāvatsambhavettāvatsamacaturaśraṃ kṛtvā tannavadhā vibhajet pradhīṃstridhā tridheti | aparaṃ prastāraṃ tathopadhadhyādyathā pradhyanīkeṣu sraktayo bhavanti 8 dhiṣaṇyā ekacitikāścatuśraśrāḥ parimaṇḍalā vā 9 teṣāmāgnīdhrīyaṃ navadhā vibhajyaikasyāḥ sthāne'śmānamupadhadhyāt 10 atha hotṛdhiṣaṇyaṃ navadhā vibhajya pūrvāstribhāgānaikaikaṃ dvedhā vibhajet 11 athetarātranavadhā navadhā vibhajya madhyamapūrvo dvau bhāgau samasyet 12 atha mārjālīyaṃ tredhā vibhajya pūrvāparau bhāgau pañcadhā vibhajet 13 uravyabhasmanā saṃsṛjyeṣṭakāḥ kārayediti 14 saṃvatsarabhṛta evaitadupapadyate na rātribhṛtaḥ 15 evamasya mantravatī citiklṛptiḥ 16 chandaścitaṃ triṣāstrasya parastāccinvīta kāmavivekāt tasya rūpaśyenākṛtirbhavatīti 17 7

atha vai bhavati śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti 1 ākṛtidvaividhyam | caturāśrātmā śyenākṛtiśca 2 vijñāyate ubhayaṃ brāhmaṇam 3 pañca dakṣiṇāyāṃ śroṇyāmupadhadhāti pañcottarasyām | basto vaya iti dakṣiṇo'sa upadadhāti | vṛṣṇivaya ityuttare | vyāghro vaya iti dakṣiṇe pakṣa upadadhāti | siṃho vaya ityuttare puruṣo vaya iti madhya iti ca 4 athāparaṃ vayāṃsāṃ vā eṣa pratimayā cīyate yadagniriti | utpatatāṃ chāyayetyarthaḥ 5 samacaturaśrabhiragniṃ cinute daivyasya ca mānuṣyasya ca vyāvṛtyā iti maitrāyaṇīyabrāhmaṇaṃ bhavati 6 tasyeṣṭakāḥ kārayet puruṣasya caturthena pañcamena ṣaṣṭhena daśameneti 7 athāgniṃ vimimīte 8 yāvānpuruṣa ūrdhvabāhustāvadantarāle veṇośchidre karoti | madhye tṛtīyam | yadamutra spandayā karoti tadiha veṇunā karoti 9 tasyātmā samacaturaśraścatvāraḥ puruṣāḥ | pakṣaḥ samacaturaśraḥ puruṣaḥ | sa tu dakṣiṇato'ratinā drāghīyān | etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ | pucchaḥ samacaturaśraḥ puruṣaḥ | tamavastātprādeśena vardhayet | evaṃ sāratri prādeśā saptavidhaḥ saṃpradyataḥ 10 upadhāne padmāgrāduttarataḥ puruṣatṛtīyavelāyāṃ catasraḥ pañcamyastāsāmabhito dve dve pādeṣṭake tato'ṣṭau caturthyaḥ | padmaśeṣaṃ ṣaḍbhāgīyābhiḥ pracchādayet | etenottaraḥ pakṣo vyākhyātaḥ 11 pūrvāparayoḥ pucchapārśvayoścaturbhāgīyā upadadhyāt | dakṣiṇottarayoḥ pādeṣṭakāḥ | śeṣamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet 12 eṣa dviśataḥ prasāraḥ 13 aparasminprastāre padmāgrāduttarato'rdhavyāyāmavelāyāṃ tisrastisraḥ ṣaṣṭhyo dve dve dvipade iti viparyāsamupadadhyāt | tathottare 14 dakṣiṇasyāṃ śroṇyāṃ nava ṣaṣṭhyaścaturaśrakṛtāḥ | tathottarasyāṃ 15 nava nava ṣaṣṭhyo dve dve dipade iti dakṣiṇādaṃsāduttarādaṃsādviparyāsamupadadhyāt 16 śeṣamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet 17 eṣa dviśataḥ prasāro vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet 18
8

athāparaḥ 1 puruṣasya pañcamyaḥ | tā evaikato'rdhārdhāḥ | tāsāmardhyāḥ pādyāśca 2 upadhāne | pūrvāparayoḥ padmapārśvayordheṣṭakā udīcīrupadadhyāt | tathottare 3 dakṣiṇottarayoḥ pucchapārśvayoścatasraścatasro'rdhārdhā udīcīḥ | pucchasyāvastāccatasro'rdheṣṭakā udīcīḥ | tāsāmabhito dve pādeṣṭake | jaghanena pucchāpyayorekaikāmardheṣṭakāṃ prācīm 4 śeṣamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet 5 eṣa dviśataḥ prasāraḥ 6 aparasmin prastāra ātmasaktiṣu catasraḥ pādeṣṭakā upadadhyāt | tāsāmabhito dve dve ardheṣṭake | pūrvasminnike padma 7 padmāgrayostisrastisro'rdhārdhā udīcīḥ | tāsāmantareleṣvekekāmardheṣṭakāṃ prācīm 8 śeṣamagniṃ pañcamabhāgīyābhiḥ pracchādayet 9 eṣa dviśataḥ prasāro vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet 10 6

atha vakrapakṣo vyastapucchaḥ 1 tasyeṣṭakāḥ kārayetpuruṣasya caturthyaḥ | tāsāmardhyāḥ pādyāśca | nityamadaṇyāpacchedanamanādeśe 2 pādeṣṭakāścaturbhiḥ parigṛhīyādardhapadena padenādhyardhapadena padaviśeṣeṇeti | te dve yathā dīrghasaṃśliṣṭe syātāṃ tathārdheṣṭakāṃ kārayet 3 athāgniṃ vimimīta 1 ātmā dvipuruṣāyāmo daśapadavyāsaḥ | tasya dakṣiṇādasāduttarato'dhyardhakrame ladvataṃ karoti | evamaparataḥ | tayoraparitaḥspandhāṃ niyamyāṃsamapacchindyāt | etenetarāsāṃ svaktīnāmapacchedā vyākhyātāḥ | sa ātmā 4 śiro'rdhaṣaṣṭhapadāyāmāmardhapuruṣavyāsam | tasyāsau prakrameṇa prakrameṇāpacchindyāt 5 pucchasya ṣaṭpadā prācī dvipuruṣodīcī | tasya pūrve svakti tribhistribhiḥ prakramairapacchindyāt 6 pakṣo dvādaśapadāyāmo daśapadavyāsaḥ | tasya madhyātprāñci ṣaṭpadāni prakramya śaṅkaṃ nihanyāt | śroṇayoraikakam | athainaṃ spandhyā paricinuyāt | antaspandhyamapacchidya tatpurastāt prāñcaṃ dadhyāt | sa nirṇāmaḥ | etenottarasya pakṣasya nirṇāmo vyākhyātaḥ 7 pakṣāyoḥ prakramapramāṇāni pañca pañca caturaśrayaṇūcīnāni kṛtvā sarvāṇyavāñcamadaṇāyāpacchindyādardhānyuddharet 8 evaṃ sāraviprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyataḥ 9 upadhāne śiraso'pyeye caturthīmupadadhyāt | haṃsamukhī purastāt | pādeṣṭake abhitaḥ | tayoravastādabhitastisrastisraścaturaśrapādyāḥ | śeṣe pādeṣṭakāḥ 10 api vā śiraso'gre haṃsamukhīmupadadhyāttasya avastāccaturthīmupadadhyātpādeṣṭake abhitaḥ | tayoravastādabhitastisrastisraścaturaśrapādyāḥ | śeṣe pādeṣṭakāḥ 11 śiraso'vastātpañcapādeṣṭakā vyatiṣaktā upadadhyāt | tathā pucchasya purastāt yadyadapacchinnaṃ tasminnardheṣṭakāḥ pādeṣṭakāścopadadhyāt 12 śeṣamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet | pādyābhiḥ sārdhyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet 13 eṣa dviśataḥ prastāraḥ 14 aparasminprastāre haṃsamukhīśratastraśrasṛbhiḥ pādeṣṭakābhiḥ saṃyojayedyathā dīrghacaturaśraṃ saṃpadyate | tattiryak svayamātṛṇāvakāśa upadadhyāt 15 haṃsamukhyau pratīcyau pucchāpyeye'rdhapadenātmani viśaye | tayoravastādabhitastisraḥ pādeṣṭakāḥ prāṅkhīrūpadadhyāt 16 pucchasyāvastātpañcadaśa pādeṣṭakā vyatiṣaktā upadadhyāt 17 pādeṣṭake ardhaṣṭaketi padyapatrāṇāṃ prācīrvyāsāṃ cinuyāt 18 viśaye yadapacchinnaṃ tasminnardheṣṭakāḥ pādeṣṭakāścopadadhyāt 19 śeṣamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet | pādyābhiḥ sārdhyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet 20 10

athāparaḥ 1 puruṣasya pañcamībhiḥ śatamaśītiḥ sapārdha ca sāratriprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate 2 tāsāṃ pañcāśadve cātmanyardhacaturthaḥ śirasi | pañcadaśa pucche | aṣṭapañcāśatsādhryā dakṣiṇe pada upadadhyāt | tathottare 3 ardhavyāyāmena sraktīnāmapacchedaḥ | saṃnataṃ pucchaṃ | padayostribhistribhiraratnibhirapanāmaḥ | adhyardhyābhiḥ ṣaṭ ṣaṭ patrāṇi kuryāt | ākṛtiḥ śiraso nityā 4 atheṣṭakānāṃ vikārāḥ 5 puruṣasya pañcamyastā evaikato'dhyardhāḥ | tā evaikataḥ sapādāḥ | pañcamabhāgīyāyāḥ pādyāḥ sādhyāḥ | tathadhyardhāḥ | tayoścāṣṭamabhāgau tathā śaleṣayedyathā tisraḥ sraktayo bhavanti | pañcamabhāgīyāyāścāṣṭamyaḥ | tāni daśa 6 ātmani pañcamabhāgīyāḥ sādhyā upadadhyāt | tathā pucche 7 padayoścādhyardhāḥ sādhyāḥ 8 śirasi yāḥ saṃbhavanti 9 aparasminprastāre pūrvayoḥ padāpyayayorekaikāmubhayīmupadadhyāt | ekaikāmaparayoḥ | dve dve śirasaḥ pārśvayoḥ 10 pucchasyāvastādadhyardhāḥ prācīryathākāśam | pārśvayoḥ pādyāḥ sāṣṭamabhāgāḥ 11 padayoścādhyardhāḥ sāvayavāḥ 12 śeṣaṃ yathāyogaṃ yathāsaṃkhyaṃ yathādharmaṃ copadadhyāt 13 11

kaṅkacita etenātmā pucchaṃ ca vyākhyātam 1 śirasi pañcopadadhyāt | tasyākṛtirvyākhyātā 2 saptapañcāśaddakṣiṇe pada upadadhyāt | tathottare 3 vyāyāmena saprādeśena padayorapanāmaḥ | pañcamabhāgīyādhyābhiḥ ṣaṭ ṣaṭ patrāṇi kuryāt | adhyardhāvaśiṣyate 4 tayā pucchasyāvastāt pādāvaratnimātrāvaralyantarālau prādeśyāsau bhavataḥ | tayoravastādabhito dvaudvāvaṣṭamabhāgau prāgbhedāvupadadhyāt 5 evaṃ sāratriprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate 6 atheṣṭakānāṃ vikārāḥ | pañcamabhāgīyāḥ sāvayavāḥ | pādeṣṭakāṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyādardhaprādeśenādhyardhaprādeśena prādeśaviśeṣeneti | adhyardheṣṭakāṃ caturbhiḥ parigṛhṇīyādardhavyāyāmena dvābhyāmaratnibhyāmaratniviśeṣeneti | tāḥ ṣaṭ 7 tāsāṃ caturaśrapādyāḥ sāṣṭamabhāgāḥ pādayorupadhāya śeṣaṃ yathāyogaṃ yathāsaṃkhyaṃ yathādharmaṃ copadadhyāt 8 12

alalacita etenātmā śira: pucchaṃ ca vyākhyātaṃ pādāvapoddhṛtya 1
triśaṣṭirdakṣiṇe pada upadadhyāt | tathottare 2 puruṣeṇā padayorapanāma:
3 aparasmādapanāmātrāñcamaraviṃ mitvā tasminpandhyāṃ niyamyāparaṃ padapa-
trāpacchedamanavāyacchet 4 evaṃ pañca pañcamya: sādhyā uddhatā bhavanti 5
pādeṣṭākamapanāma upadhyāya tāsāṃ caturaśca pādyā: sāṣṭamabhāgā apoddhṛtya
śeṣaṃ yathāyogaṃ yathāsaṃkhyaṃ yathādharmaṃ copadadhyāt 6 13

praugacitaṃ cinvīteti 1 yāvānagni: sāratripradeśastāvatpraugaṃ kṛtvā
tasyāparasyā: karaṇyā dvādaśeṣṭakāstadarghavyāsā: kārayet | tāsāma-
dhryā: pādyāśca 2 tāsāṃ dve ardhaṣṭake bāhyasaviśeghe cubuka upadadhyā-
dadhryāśrāntayo: 3 śeṣamagniṃ bṛhatībhi: pracchādayedadhryeṣṭakābhi: saṃkhyāṃ
pūrayet 4 aparasminprastāre'parasminnīke saptacatvāriṃśatpādeṣṭakā vya-
tiṣaktā upadadhyāt 5 cubuka ekāṃ śūlapādyām 6 dīrghe cetare catasra:
svayamātṛṇāvakāśa upadadhyādadhryāśrāntayo: 7 śeṣamagniṃ bṛhatībhi:
prācībhi: pracchādayedadhryeṣṭakābhi: saṃkhyāṃ pūrayet 8 14

ubhayataḥ praugaṃ cinvīteti 1 yāvānagni: sāratripradeśastāvadubhayataḥ
praugaṃ kṛtvā navamena tiryaḍmānyā: praugacitoktā vikārā: 2 tathodhānam
3 aparasminprastāre cubukayordhvaṃ pādeṣṭake upadadhyāt | saṃdhyantayośca
dīrghapādye 4 dīrghe cetare ca catasra: svayamātṛṇāvakāśa upadadhyā-
dadhryāśrāntayo: 5 śeṣamagniṃ bṛhatībhi: prācībhi: pracchādayedadhryeṣṭakābhi:
saṃkhyāṃ pūrayet 6 15

rathacakracitaṃ cinvīteti vijñāyate 1 dvayāni tu khalu rathacakrāṇi
bhavanti sārāṇi ca pradhiyuktāni ca | aviśeṣātte man‍yāmahe'nyatara-
syākṛtiriti 2 athāgniṃ vimimīte | yāvānagni: sāratripradeśa-
stāvatīṃ bhūmiṃ parimaṇḍalāṃ kṛtvā tasmin‍yāvatsaṃbhavettāvatsamacaturaśraṃ
kṛtvā tasya karaṇyā dvādaśeṣṭakā: kārayet 3 tāsāṃ ṣaṭ pradhāvupadhāya śeṣamaṣṭadhā vibhajet 4 aparaṃ prastāraṃ tathopadadhyādyathā pradhyanīkeṣu sraktayo bhavanti 5 athāparaḥ 6 puruṣādhārtapañcadaśeṣṭakāḥ samacaturaśrāḥ kāryenmānāthāḥ 7 tāsāṃ dve śate pañcaviṃśatiśca sāratripradeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate 8 tāsvanvāścatuḥṣaṣṭimāvayet | tābhiḥ samacaturaśraṃ karoti | tasya ṣoḍaśeṣṭakā pārśvamānī bhavati | trayastriṃśadatiśiṣyante | tābhirantānsarvaśaḥ paricinuyāt 9 nābhiḥ ṣoḍaśa madhyamāḥ | catuḥṣaṣṭirarāścatuḥṣaṣṭirvediḥ | nemiḥ śeṣāḥ 10 nābhimantataḥ parilikhet | nemimantataścāntarataśca parilikhya | neminābhyorantarālaṃ dvātriṃśaddhā vibhajya viparyāsaṃ bhāgānuddharet | evamāvāpa uddhato bhavati 11 nemiṃ catuḥṣaṣṭiṃ kṛtvā vyavalikhya madhye parikṛṣet | tā aṣṭāviṃśatiśataṃ bhavanti 12 arāṃścaturdhā caturdhā nābhimaṣṭadhā vibhajet 13 eṣa prathamaḥ prastāraḥ 14 aparasminprastāre nābhimantataścaturthavelāyāṃ parikṛṣet | nemimantataḥ 15 nemimantataścatuḥṣaṣṭiṃ kṛtvā vyavalikhet 16 arāṇāṃ pañcadhā vibhāga āparikarṣayoḥ 17 nemyāntarāleṣu dve dve nābhyantarālevekaikāṃ 18 yaccheṣaṃ nābhetadaṣṭadhā vibhajet 16 sa eṣa ṣoḍaśakaraṇāḥ sāro rathacakacit 20 16

droṇacitaṃ cinvīteti vijñāyate 1 dyānitu khalu droṇāni bhavanti caturaśrāṇi ca parimaṇḍalāni ca | aviśeṣānte manyāmehe'nyatarasyākṛtiriti 2 athāgniṃ vimimīte | caturaśra ātmā bhavati | tasya trayaḥ puruṣāstribhāgonāḥ pārśvamānī 3 paścāttsarurbhavati | tasyārdhapuruṣo daśāṅgulāni ca prācī | tribhāgonaḥ puruṣa udīcīti 4 evaṃ sāratripradeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate 5 atheṣṭakānāṃ vikārāḥ | puruṣasya ṣaṣṭhyastā evaikato'dhyardhāḥ | tāsāmardhyāstiyryagbhedāḥ puruṣasya caturthya iti 6 tāsāṃ tsaruroyantarālayoḥ ṣaṭ ṣaṣṭīrupadhāya śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ pracchādayet | ardhaiṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet 7 aparasminprastāre dakṣiṇo'se'dhyardhāmudīcīmupadadhyāt | tathottare 8 pūrvasminnīke ṣaḍbhāgīyā upadadhyāt 9 dakṣiṇottarauścaturbhāgīyāḥ 10 tsaroḥ purastātpārśvayordhvaṃ caturbhāgīye upadadhyāt | tayorastādabhito dve dve ardhvye viṣvācī | tayorastānmadhyadeśe dve ṣaṣṭhyau prācyau 11 śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ prācībhiḥ pracchādayet | ardhrdhaṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet 12 17

athāparaḥ 1 puruṣasya ṣoḍaśībhirviṃśataṃ sāratriprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate 2 tāsāmekāmapoddhṛtya śeṣāḥ parimaṇḍalaṃ karoti 3 tatpūrveṇa rathacakracitaṃ vyākhyātam 4 ṣoḍaśīṃ purastādviśaya upadhāya tayā saha maṇḍalaṃ parilikhet 5 yadavastādapacchinnaṃ tatpurastādupadadhyāt 6 pradhīnāṃ saptadhā vibhāgaḥ 7 pradhimadhyamāḥ prakramavyāsā bhavanti 8 caturaśrāṇāmardhyābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet 9 aparasminprastāre pradhimadhyamāmoṣṭha upadhāya yadavastāttadvedhā vibhajet 10 sa eṣa navakaraṇo droṇacitparimaṇḍalaḥ 11 samūhya paricāyyau pūrveṇa rathacakracitau vyākhyātau 12 samūhyasya dikṣu cātvālān khānayitvā tebhyaḥ purīṣaṃ samūhyopadadhyāt 13 paricāyya iṣṭakānāṃ deśabhedaḥ 14 taṃ sarvābhiḥ pradakṣiṇāṃ paricinuyāt 15 18

śmaśānacitaṃ cinvīteti vijñāyate 1 sarvamagniṃ caturaśrānapañcadaśa bhāgānkṛtvā teṣāmākhyātamupadhānam 2 tribhirbhāgairbhāgārdhavyāsaṃ dīrghacaturaśraṃ vihṛtya pūrvasyāḥ karayā madhyācchroṇī pratyālikhyāntāvuddharet | tasya daśadhā vibhāgaḥ 3 tāni viṃśatiḥ sarvo'gniḥ saṃpadyate 4 aparasminprastāre praugamadhye'nūcīnaṃ vibhajet | tasya ṣaḍdhā vibhāgaḥ | te dve pārśvayorupadadhyāt 5 bhāgatṛtīyāyāmaścaturvyāsāḥ kārayet | tāsāmardhyāstiryagbhedāḥ 6 tā antayorupadhāya śeṣamagniṃ bṛhatībhiḥ prācībhiḥ pracchādayet | ardhrdhaṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet 7 ūrdhvapramāṇamagneḥ pañcamena vardhayet 8 tatsarvaṃ tredhā vibhajya dvayorbhāgayoścaturthena vā navamena vā caturdaśena veṣṭakāḥ kārayet 9 tābhiścatasro vā nava vā caturdaśa vā citirupadhāya śeṣamavānmadaṇṇāyāpacchindyāt | ardhamuddharet 10 tasya

nityo vibhāgo yathāyogamiṣṭakānāṃ hāsavṛddhi 11 16

kūrmacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta brahmalokamabhijayeyamiti | vijñāyate 1 dvayāḥ khalu kūrmā bhavanti vakrāṅgāśca parimaṇḍalāśca | aviśeṣānte manyāmaheśyatarasyākṛtiriti 2 athāgniṃ vimimīte | caturaśra ātmā bhavati | tasya daśa prakramāḥ pārśvamānī bhavati | tasya dvābhyāṃ dvābhyāṃ prakramābhyāṃ sraknīnāmapacchedaḥ 3 pūrvasminnanīke prakramapramāṇāni catvāri caturaśrāṇi kṛtvā teṣāṃ ye antye te adrayāyāpacchindyāt | evaṃ dakṣiṇata evaṃ paścādevamuttarataḥ | sa ātmā 4 śiraḥ pañcapadāyāmamardhapuruṣavyāsam | tasyāṃsau prakrameṇa prakrameṇāpacchindyāt 5 sraknyapacchede pādānunnayet | tasya dvipadāyāstiraścī taddguṇāyāmamanūcī | tasya dvipadāyāḥ pūrvamaṃsamapacchindyāt | eteneteṣāṃ pādānāpacchedo vyākhyātaḥ | aparayoḥ pādoraparāṃvasāvapacchindyāt 6 evaṃ sāratriprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate 7 tasyeṣṭakāḥ kārayetpuruṣasya caturthyastāsāmardhyāḥ pādyāśca 8 ardhapārdyāścaturbhiḥ parigṛhīyātprakrameṇa dvābhyāṃ padābhyāṃ padasaviśeṣeṇeti 9 te dve yathā dīrghasaṃśliṣṭe syātāṃ tathaikāṃ kārayet 10 dvipadāyārdhena samacaturaśrāmekāṃ 11 upadhāne śiraso'gre caturaśramupadhyāt | haṃsamukhyāvastāt 12 pañca pañca caturaśrā dve dve pādeṣṭake iti pādeṣūpadadhyāt 13 yadyadapacchinnaṃ tasminnardheṣṭakā upadadhyāt 14 śeṣamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet | ardhaiṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet 15 aparasminprastāre śiraso'gre haṃsamukhamupadhyādādeṣṭake abhitaḥ 16 tayoravastādabhito dve dve ardhapārdhe viṣūcī 17 tayoravastādabhitaśchedasaṃhite dve pādeṣṭake 18 dve dve dvipade tisrastisro'rdheṣṭakā iti pādeṣūpadadhyāt 19 yadyadapacchinnaṃ tasminnardheṣṭakāḥ pādeṣṭakaścopadadhyāt 20 śeṣamagniṃ caturbhāgīyābhiḥ pracchādayet | ardhaiṣṭakābhiḥ saṃkhyāṃ pūrayet 21 20

athāparaḥ 1 puruṣasya ṣoḍaśībhirviṃśataṃ sāratriprādeśaḥ saptavidhaḥ saṃpadyate 2 tāsāṃ pañca ṣoḍaśīrapoddhṛtya śeṣāḥ parimaṇḍalaṃ karoti | taduttareṇa droṇacitā vyākhyātam 3 atha tāḥ pañca ṣoḍaśyastābhiravāntaradikṣu pādānunnayecchiraḥ purastāt | tāsāṃ parikarṣaṇaṃ vyākhyātam 4 pradhīnāṃ saptadhā vibhāgaḥ pradhimadhyamāḥ prakramavyāsā bhavanti 5 yadatiriktaṃ saṃpadyate taccaturaśrāṇāmadhyardhābhiyoṃyujyeta 6 aparasminprastāre pādānāṃ śirovadbhāgaḥ śirasaḥ pādavat 7 vyatyāsaṃ cinuyādyāvataḥ prastārāṃścikīrṣet 8 kūrmasyānte tanu purīṣamupadadhyānmadhye bahulam | etadeva droṇe viparītam 9 atha haika ekavidhaprabhṛtīncaugādīn bruvate 10 samacaturaśrāneka ācāryāḥ | tasya karaṇayā dvādaśeneṣṭakāḥ kārayettāsāmadhyardhāḥ pādyāśca 11 athāśvamedhikasyāgneḥ puruṣābhyāso nā- raviprādeśānāṃ 12 prākṛto vā triguṇaḥ | tristāvo'gnirbhavatītyeka- viṃśo'gnirbhavatītyubhayaṃ brāhmaṇamubhayaṃ brāhmaṇam 13 21
iti baudhāyanaśulbasūtram ||

Автор: Баудхаяна Шульба сутры

  • ?
Поделиться этой страницей в соцсетях:

Комментарии: Баудхаяна Шульба сутры